Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык» кодекси

1-берене. Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза сот өндүрүшү жөнүндө мыйзамдары

1. Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш-жаза сот өндүрүшү Кыргыз Республикасынын Конституциясына (мындан ары – Конституция) жана ушул Кодекске ылайык жүзөгө ашырылат.

2. Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза процессуалдык мыйзамдары Конституцияга негизделген ушул Кодекстен, эл аралык укуктун жалпы таанылган принциптеринен жана ченемдеринен, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерден (мындан ары – эл аралык келишимдер) турат.

3. Кылмыш-жаза процессуалдык сот өндүрүшүнүн тартибин жөнгө салуучу Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын жоболору ушул Кодекске киргизилген шартта гана колдонулууга жатат.

4. Эгерде кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө Кыргыз Республикасынын Граждандык кодексине же Кыргыз Республикасынын Укук бузуулар жөнүндө кодексине ылайык чечилүүсү тийиш болгон маселени кароо зарылдыгы келип чыкса, ал тиешелүү тартипте чечилет.

2-берене. Ушул Кодекстин мейкиндикте колдонулушу

1. Конституция Кыргыз Республикасынын бардык аймагында жогорку юридикалык күчкө ээ болот жана түздөн-түз колдонулат. Ушул Кодекстин жана Конституциянын ченемдеринин ортосунда карама-каршылык болгон учурда Конституциянын ченемдери колдонулат.

2. Кыргыз Республикасынын аймагында Кылмыш-жаза сот өндүрүшү кылмыштын жасалган жерине карабастан, эгерде Кыргыз Республикасынын эл аралык келишимдеринде ушул Кодекстин мейкиндикте колдонулушунун башка эрежелери белгиленбесе, ушул Кодекске ылайык жүргүзүлөт.

3. Ушул Кодекстин ченемдеринин жана Кыргыз Республикасынын конституциялык мыйзамынын ортосунда карама-каршылык болгон учурда конституциялык мыйзам колдонулат. Ушул Кодекстин ченемдери менен башка мыйзамдардын ортосунда карама-каршылык болгон учурда ушул Кодекстин ченемдери колдонулат.

3-берене. Ушул Кодекстин убакытта колдонулушу

1. Кылмыш-жаза сот өндүрүшү, эгерде ушул Кодексте башкача каралбаса, процессуалдык иш-аракетти аткаруу, процессуалдык чечимди кабыл алуу учурунда колдонуудагы мыйзамга ылайык жүзөгө ашырылат.

2. Процесстин катышуучуларына жаңы милдеттерди жүктөгөн, тикелей же кыйыр түрдө укуктарын жокко чыгарган же аларды азайткан, аларды пайдаланууну кошумча шарттар менен чектеген кылмыш-жаза процессуалдык мыйзам өткөн мезгилге карата колдонулбайт.

3. Далилдердин жол берилгендиги алар алынган учурдагы колдонулган мыйзамга ылайык аныкталат.

4-берене. Ушул Кодекстин чет өлкөлүк жарандарга, жарандыгы жок адамдарга карата колдонулушу

1. Кыргыз Республикасынын аймагында чет өлкөлүк жарандарга, жарандыгы жок адамдарга карата кылмыш-жаза сот өндүрүшү, эгерде Кыргыз Республикасынын өз ара укуктук жардам көрсөтүү жөнүндө эл аралык келишимдеринде башкача каралбаса, ушул Кодекстин ченемдерине ылайык жүргүзүлөт.

2. Эл аралык укуктун жалпы таанылган принциптерине жана ченемдерине жана Кыргыз Республикасынын эл аралык келишимдерине ылайык иммунитетке ээ болгон адамдарга карата, ушул Кодексте каралган процессуалдык аракеттер иммунитет укугуна ээ болгон адам кызмат кылган же кызматта турган чет мамлекеттин, же ал персоналынын мүчөсү болгон же болуп турган эл аралык уюмдун макулдугу менен жүргүзүлөт. Тиешелүү адамдын иммунитетти колдонору же колдонбостугу жана мындай иммунитеттин көлөмү канчалык экени жөнүндө маалымат ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилет.

5-берене. Ушул Кодексте камтылган негизги түшүнүктөрдүн аныктамасы

Ушул Кодексте камтылган түшүнүктөр, эгерде мыйзамдарда өзгөчө көрсөтмөлөр болбосо, төмөнкү маанилерге ээ:

1) алгачкы текшерүү органдары - Ушул Кодекске ылайык алгачкы текшерүү иштерин жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар жана алардын кызмат адамдары;

2) апелляциялык инстанция - биринчи инстанциядагы сот тарабынан чыгарылган, мыйзамдуу күчүнө кире элек өкүмдөргө жана токтомдорго, ошондой эле соттук контролдоо тартибинде тергөө судьясы тарабына чыгарылган токтомдорго даттануулар жана сунуштар боюнча кылмыш иштерин кароочу соттук коллегия;

3) арыз ээси - кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тартибинде алгачкы текшерүү органына, тергөөчүгө, прокурорго кайрылган адам;

4) атайын тергөө аракеттери - кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө тартылган, кызыкчылыктарына таасирин тийгизе турган жактарга кабарланбастан жүргүзүлгөн жана тергөө аракеттери менен аны аныктоо мүмкүн болбогон учурда, жагдайларды тактоого, кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө далилденүүгө тийиш болгон маалыматтарды алууга багытталган аракеттер;

5) атайын билимдер - сотко чейинки өндүрүштө жана сотто кылмыш ишин кароодо маселелерди чечүү үчүн зарыл болгон илим, техника, искусство же кол өнөрчүлүк жаатындагы кесипкөй билимдер жана жөндөмдөр;

6) айыптоочу тарап - прокурор, тергөөчү, тергөө бөлүмүнүн жетекчиси, алгачкы текшерүү органы, жабырлануучу, анын өкүлү, мыйзамдуу өкүлү, жеке айыптоочу;

7) балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери - алгачкы текшерүү, тергөө, прокуратура, сот органдарында жана жазаны аткаруу мекемелеринде балдардын мыйзамдуу кызыкчылыктарын жактоого ыйгарым укуктуу адам;

8) балдар иштери боюнча адистешкен тергөөчү, прокурор, судья - балдар үчүн юстиция маселелери боюнча кошумча адистештирилген окуудан өткөн жана мыйзам менен келишпестикке барган балага, жабырлануучу жана күбө болгон балдарга карата кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу кызмат адамы;

9) балдардын иштери боюнча адистешкен адвокат - мыйзам менен келишпестикке барган балага, жабырлануучу жана күбө болгон балдарга карата кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө коргоону жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу, балдар үчүн юстиция маселелери боюнча кошумча адистештирилген окуудан өткөн адвокат;

10) биринчи инстанциядагы сот - соттук отурумунда иштин жагдайларын түздөн-түз изилдөөгө, аныктоого жана ал боюнча тиешелүү чечимди чыгарууга ыйгарым укуктуу райондук жана ага теңештирилген шаардык сот;

11) бөгөт коюу чарасы - айыпталуучуга карата тергөөчү, прокурор, тергөө судьясы, сот тарабынан колдонулуучу адамдын укуктарын жана эркиндиктерин убактылуу чектөөчү чара;

12) вердикт - айыпталуучунун күнөөлүүлүгү же күнөөсүздүгү жөнүндө негизги маселени кошуп алганда, анын алдына коюлган маселелер боюнча сот арачылар коллегиясынын чечими;

13) даттануу - кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучулары тарабынан алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, прокурордун, тергөө судьясынын, соттун чечимдерине жана (же) аракеттерине (аракетсиздигине) карата жазуу жүзүндө (же) электрондук формада (колтамга коюлган же электрондук колтамга менен күбөлөндүрүлгөн) берилген каршы пикир;

14) документ генерациясы - Кылмыштардын бирдиктүү реестринде камтылган шаблондордун негизинде автоматтык түрдө документтерди түзүүгө мүмкүндүк берүүчү электрондук операция;

15) кылмыш-жаза сот өндүрүшү - сотко чейинки жана сот өндүрүшү;

16) жабырлануучу-бала - 18 жашка чыга элек, кылмыш менен дене боюна, моралдык жана (же) материалдык зыян келтирилген жак;

17) адамды өткөрүп берүү - берилүүгө тийиш болгон адам суратуучу мамлекеттин территориясында кылмыш жасаган жана аны суратылган мамлекеттин жазык мыйзамдары боюнча тааныган шартта жазыктык куугунтуктоо жана өкүмдү аткаруу үчүн адамды бир мамлекеттен экинчи мамлекетке өткөрүп берүү;

18) жакты камакта убактылуу кармоо - изделип жаткан адамды чет мамлекетке өткөрүп берүү (экстрадициялоо) максатында суроо-талап келип түшкөнгө чейин, ага карата чет мамлекеттин компетенттүү органынын адамды убактылуу камакка алуу жөнүндө чечимин аткаруу боюнча сот тарабынан колдонула турган камсыз кылуу чарасы;

19) жакын туугандар - ата-энеси, балдары, асырап алуучулар, асырап алынгандар, бир атадан жана бир энеден тараган жана атасы же энеси бөлөк болгон ага-инилер жана эже-сиңдилер, чоң ата, чоң эне, таята, таене, неберелер;

20) жеке аныктама - иш боюнча аныкталган мыйзам бузуу фактылары боюнча чараларды көрүүнү талап кылуу менен мамлекеттик органдардын жетекчилеринин, ошондой эле менчигинин түрүнө карабастан, уюмдардын жана башка кызмат адамдарынын көңүлүн буруу жөнүндө тергөө судьясы, судья, сот тарабынан чыгарылуучу чечим;

21) издөө чаралары - тергөөчүнүн, прокурордун жана соттун тапшыруусу боюнча алгачкы текшерүү органы тарабынан аткарылуучу сотко чейинки өндүрүш органынан жана соттон жашырынып жүргөн жана (же) кылмыш-жаза жоопкерчилигинен качкан адамдын жүргөн жерин, дайынсыз жоголгон адамдарды, иш үчүн мааниси бар буюмдарды жана документтерди аныктоого багытталган чаралар;

22) иш жүзүндө кармоо - жүрүү эркиндигин кошуп алганда белгилүү жерде кармалган адамдын иш жүзүндө эркиндигинен ажыратуу же чектөө, мажбурлап кармап туруу, алгачкы текшерүү жана тергөө органдарына мажбурлап жеткирүү учуру (кармоо, бөлмөгө жабуу, бир жерге барууга же ордунда калууга мажбурлоо жана ушул сыяктуу), ошондой эле кармалган адамга кандайдыр бир процессуалдык статус берилгенин же башка формалдуу жол-жоболорду жүзөгө ашырганына карабастан, көрсөтүлгөн чектөөлөр анык болгон анын убактысын көрсөтүү менен адамдын жеке эркиндигин олуттуу чектеген башка аракеттер;

23) кассациялык инстанция - апелляциялык инстанциядагы соттун мыйзамдуу күчүнө кирген өкүмдөрүнө жана аныктамаларына кассациялык даттануулар, сунуштар боюнча иштерин караган Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун (мындан ары - Жогорку сот) соттук коллегиясы;

24) коргоо - кылмыш-жаза процессине тартылган адамдардын укуктарын жана кызыкчылыктарын камсыз кылуу максатында адвокат тарабынан жүзөгө ашырылуучу процессуалдык иш;

25) коргоочу тарап - шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган, ошондой эле алардын мыйзамдуу өкүлү, адвокат, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтурууга жооптуу адам;

26) күбө бала - 18 жашка толо элек, ага кылмыш иши боюнча белгилүү болгон жагдайлар жөнүндө көрсөтмө берүү үчүн чакырылган адам;

27) күбөнүн жана жабырлануучунун көрсөтмөлөрүн депонирлөө - сотко чейинки өндүрүштү жүргүзүүдө соттук далилдерди алдын ала камсыз кылуу (сактоо) максатында тергөө судьясы тарабынан тараптардын биринин өтүнмөсү боюнча күбөнү же жабырлануучуну суракка алуу;

28) күбөлүк иммунитет - өзүнө жана өзүнүн жакын туугандарына, күйөөсүнө (жубайына), ошондой эле ушул Кодексте каралган башка учурларда каршы көрсөтмө бербөөгө адамдын укугу;

29) күнөөнү моюнга алуу жөнүндө макулдашуу - ушул Кодекске ылайык прокурор менен айыпталуучунун ортосунда түзүлгөн жазуу жүзүндөгү макулдашуу;

30) кылмыш иштери боюнча эл аралык укуктук жардам жөнүндө суроо-талап - эл аралык келишимдин жана улуттук мыйзамдардын талаптарына ылайык жол-жоболоштурулган, кылмыш иши боюнча белгилүү процессуалдык аракеттерди жүргүзүү өтүнүчү менен чет мамлекеттин компетенттүү органынын же кызмат адамынын дарегине жөнөтүлүүчү документ;

31) Кылмыштардын бирдиктүү реестри - сотко чейинки өндүрүштүн башталышы, процессуалдык аракеттер жана чечимдер, ишинин кыймылы, арыз ээлери жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучулары жөнүндө маалыматтарды киргизүүчү маалыматтардын электрондук базасы;

32) кылмыш куугунтугу - шектүүнүн, айыпталуучунун кылмыш жасаганын ашкерелөө максатында айыптоочу тарап жүзөгө ашыруучу процессуалдык иш;

33) кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу - баланын өсүүсүнө, укуктук маданиятын жана укуктук тарбиясын жогорулатууга, кылмыштын кайрадан жасалышына жол бербөөгө көмөктөшүүгө багытталган, кылмыш жасаганы үчүн кылмыш куугунтугуна альтернативдүү жол-жобо;

34) мамлекеттик айыптоочу - кылмыш иши боюнча сотто мамлекеттин атынан айыптоону колдоочу прокурор;

35) медиация - медиатордун (медиаторлордун) көмөктөшүүсү алдында, алардын өз ара алгылыктуу макулдашууга жетишүү максаттарында кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучуларынын ортосунда кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жөнгө салуунун ыктыярдуу жол-жоболору;

36) медиатор - медиация жөнүндө мыйзамдын талаптарына жооп берген, медиация жүргүзүүдө кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тараптарына жардам көрсөтүүчү көз карандысыз жеке жак;

37) менчигинде же башка укукта турган башка объект - менчик же башка укукта турган транспорт каражаты, жер участогу, гараж, турмуш-тиричилик, кызматтык, чарбалык, өндүрүштүк же башка багыттагы башка курулма же жай;

38) мыйзам менен келишпестикке барган бала - иш боюнча шектүү, айыпталуучу, соттолгон болуп саналган 18 жашка чыга элек адам;

39) мыйзамдуу өкүлдөр - шектелген, айыпталуучу баланын же жабырлануучу баланын, күбө баланын ата-энеси, асырап алуучулары, камкорчулары же көзөмөлчүлөрү, алар көзөмөлүндө турган мекеменин же уюмдун, балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын өкүлдөрү;

40) өкүлдөр - мыйзамдын же макулдашуунун күчүнө ылайык жабырлануучунун мыйзамдуу кызыкчылыктарын билдирүүгө ыйгарым укуктуу адамдар;

41) өкүм - айыпталуучунун күнөөлүү эмеси же күнөөлүү экени жана ага жаза дайындоо же болбосо аны жаза өтөөдөн бошотуу жөнүндө биринчи же апелляциялык инстанциядагы сот тарабынан чыгарылуучу чечим;

42) пробациялык баяндама - инсандыгын, социалдык-турмуш-тиричилик шарттарын жана кылмыш жасоого өбөлгө болгон башка жагдайларды изилдөөнүн негизинде айыпталуучунун социалдык-психологиялык портрети жөнүндө пробация органдарынын корутундусу;

43) прокурор - Кыргыз Республикасынын Башкы прокурору (мындан ары - Башкы прокурор), анын орун басарлары, областтардын, Бишкек жана Ош шаарларынын прокурорлору, райондук (шаардык) прокурорлор, аскер прокурорлору жана райондук (шаардык) прокурорлорго теңдештирилген прокурорлор, алардын орун басарлары жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу жана тиешелүү ыйгарым укуктарга ээ болгон прокуратура органдарынын башка кызмат адамдары;

44) процессуалдык аракеттер - ушул Кодексте каралган тергөө, соттук же башка аракеттер;

45) процессуалдык чечимдер - кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүргүзүп жаткан органдардын өз компетенцияларынын чегинде чыгарган жана ушул Кодексте аныкталган формада чагылдырылган кылмыш-жаза процессуалдык укукту колдонуу актылары;

46) реабилитация - мыйзамсыз же негизсиз кылмыш куугунтугуна алынган адамдын укуктарын жана эркиндиктерин калыбына келтирүү жана ага келтирилген материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу тартиби;

47) реабилитацияланган - мыйзамсыз же негизсиз кылмыш куугунтугуна байланыштуу келтирилген материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтурууга укугу бар жак;

48) реплика - соттук отурумда тараптардын жарыш сөздөргө катышуучусунун башка катышуучулардын сүйлөгөн сөзүнө карата сын-пикири;

49) санариптик маалымат - кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө маалыматтык-телекоммуникациялык тутумдарда сакталган жана жүгүртүлгөн жана аларды андан ары сотко чейинки өндүрүштө далилдөө үчүн пайдаланылуучу санариптик маалыматтар;

50) сотко чейинки өндүрүш - Кылмыштардын бирдиктүү реестрине кылмыш жөнүндө арызды, билдирүүлөрдү каттоодон, тергөөгө чейинки текшерүүдөн, прокурор тарабынан иштин материалдарын маңызы боюнча кароо үчүн сотко жиберүүдөн турган кылмыш-жаза сот өндүрүшү;

51) сот - бардык сот инстанцияларында кылмыш иштери боюнча сот адилеттигин, соттук контролду жүзөгө ашыруучу, ошондой эле өзүнүн компетенциясына кирген башка маселелерди чечүүчү орган;

52) сот арачысы - мыйзамда белгиленген тартипте сот арачыларынын талапкерлеринин тизмесине киргизилген жана кылмыш ишин кароого катышууга тандалып алынган Кыргыз Республикасынын жараны;

53) сунуштама - ушул Кодексте белгиленген тартипте сот актысына карата киргизилген прокурордун чара көрүү актысы;

54) тергөө бөлүмүнүн жетекчиси - тиешелүү тергөө бөлүмүнө башчылык кылган кызмат адамы, ошондой эле анын орун басары;

55) тергөө (териштирүү) - Кылмыштардын бирдиктүү реестрине иштин кыймылы жана процессуалдык чечимдер тууралуу маалыматтарды киргизүү менен кылмыш иши козголгон учурдан тартып прокурор тарабынан ишти маңызы боюнча кароо үчүн сотко жөнөткөнгө чейинки кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн баскычы;

56) тергөөчү - сотко чейинки өндүрүштү жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу кызмат адамы;

57) тергөө аракеттери - иш үчүн мааниси бар маалыматтарды топтоо жана изилдөө боюнча ушул Кодексте белгиленген тартипте тергөөчү, прокурор тарабынан жүргүзүлүүчү аракеттер;

58) тергөө судьясы - айыпталуучунун укуктарын жана эркиндиктерин чектөөчү чараларды колдонуучу, алгачкы текшерүү органынын кызмат адамынын, тергөөчүнүн, тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин, прокурордун аракеттеринин (аракетсиздигинин) жана чечимдеринин мыйзамдуулугуна соттук контролду жүзөгө ашыруучу судья;

59) тергөөгө чейинки текшерүү - Кылмыштардын бирдиктүү реестрине кылмыш жөнүндө арыз же билдирүү катталган учурдан тартып кылмыш ишин козгоо же кылмыш ишин козгоодон баш тартуу жөнүндө чечим кабыл алынганга чейин сотко чейинки өндүрүш баскычы;

60) турак жай - жашоого ылайыктуу жана ага ылайыксыз жайлары бар жеке турак үй, менчигинин түрүнө карабастан турак жай фондуна кирген жана туруктуу же убактылуу жашоо үчүн пайдаланылуучу турак жай, ага тете эле турак жай фондуна кирбеген, бирок убактылуу жашоо үчүн пайдаланылуучу башка жай же курулма;

61) түнкү убакыт - саат 22.00дөн 06.00 саатка чейинки убакыт аралыгы;

62) токтом - өкүмдү кошпогондо, кылмыш иши боюнча өндүрүштө судья (сот) тарабынан чыгарылган чечим; тергөө судьясынын чечими; мыйзамдуу күчүнө кирген тиешелүү сот актысын кайра кароодо Жогорку сот чыгарган сот актысы; тергөөчүнүн, тергөө органынын жетекчисинин, прокурордун сотко чейинки өндүрүштө чыгарылган чечими;

63) төрагалык кылуучу - кылмыш ишин коллегиалдык кароодо соттук отурумуна жетекчилик кылган судья, ошондой эле кылмыш-жаза ишин жекече караган судья;

64) эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамды өткөрүп берүү - бир мамлекеттин соту тарабынан соттолгон адамды жазасын андан ары өтөө үчүн ал жараны болуп саналган же анын аймагында туруктуу жашаган башка мамлекетке өткөрүп берүү;

65) эксперттик уюм - экспертизаларды уюштуруу жана жүргүзүү үчүн түзүлгөн адистештирилген уюм, ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган;

66) элдешүү жөнүндө макулдашуу - кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучуларынын ортосундагы өз алдынча же медиатордун жардамы менен жетишилген жазуу жүзүндөгү макулдашуу;

67) электрондук документ - маалымат электрондук-санариптик формада берилген жана электрондук санариптик колтамга аркылуу ырасталган документ;

68) электрондук иш - электрондук-санариптик формада жүзөгө ашырыла турган, кылмыш катталгандан тартып тергөөгө чейинки текшерүүнүн, тергөөнүн, соттук териштирүүнүн жана жаза аткаруунун кыймылын билдирүүчү, тиешелүү ведомстволук маалыматтык тутумдардын маалыматынан түзүлгөн, кагаз түрүндө процессуалдык документтер менен иштегенге мүмкүнчүлүктүү, электрондук колтамга аркылуу ырасталган, Кылмыштардын бирдиктүү реестринде топтолгон кылмыш-жаза сот өндүрүшү;

69) электрондук алып жүрүүчү - эсептөөчү техникалык каражаттардын жардамы менен иштетилүүчү маалыматты жазуу, сактоо жана кайра чыгаруу үчүн пайдаланылуучу тышкы мобилдик материалдык түзүлмө;

70) экстрадициялык камакка алуу - чет мамлекеттин компетенттүү органынын адамды камакка алуу жөнүндө чечимин аткаруу үчүн чет мамлекетке өткөрүп берүү (экстрадициялоо) максатында, өткөрүп берүү жөнүндө чет мамлекеттин суроо-талабы келип түшкөндөн кийин издөөдөгү адамга сот тарабынан колдонулуучу камсыз кылуу чарасы;

71) экономикалык ишти жүзөгө ашыруучу ишкердик субъект - мыйзамда белгиленген тартипте катталган жана өзүнүн уюштуруучулук-укуктук формасына жана менчигинин формасына карабастан, өз тобокелчилиги жана өзүнүн мүлктүк жоопкерчилиги астында пайда табуу максатында мыйзамдарда тыюу салынбаган ишти жүзөгө ашыруучу жеке жана юридикалык жактар;

72) юридикалык жак - менчигинде, чарба жүргүзүүсүндө же ыкчам башкаруусунда өзгөчөлөнгөн мүлкү бар жана өзүнүн милдеттенмелери боюнча ошол мүлкү менен жооп берген, өз атынан мүлккө байланышкан жана мүлккө байланышпаган жеке укуктарга жана милдеттенмелерге ээ боло алган жана жүзөгө ашырган жана сотто доогер жана жоопкер катары чыга алган уюм.

73) видеоконференция байланышы - аудио жана видео сүрөттөлүштөрдү реалдуу убакытта берүүнү камсыз кылуучу техникалык каражаттарды колдонуу менен соттук териштирүүнүн алыста турган эки же андан көп катышуучуларынын ортосундагы байланыштын сеансы;

74) трансляциялоо (онлайн-трансляциялоо) - пайдалануучулардын чектелбеген саны үчүн түз эфир режиминде телевидение, радио каражаттары аркылуу жана (же) Интернет тармагында маалыматты жайылтуу жана берүү.

(Кыргыз Республикасынын 2023-жылдын 26-июлундагы № 149, 2023-жылдын 22-декабрындагы № 209, 2025-жылдын 19-майындагы № 96, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

6-берене. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн милдеттери

Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн милдеттери төмөнкүлөр болуп саналат:

1) инсанды, коомду жана мамлекетти кылмыштардан коргоо;

2) инсанды мыйзамсыз жана негизсиз айыптоодон, соттоодон, анын укуктарын жана эркиндиктерин чектөөдөн коргоо;

3) кылмыштарды тез жана толук териштирүү;

4) кылмыш жасаган жактарды ашкерелөө жана кылмыш жоопкерчилигине тартуу;

5) адилеттүү соттук териштирүү жана кылмыш-жаза мыйзамын туура колдонуу;

6) мыйзамсыз айыпталган же соттолгон учурларда күнөөсүздү токтоосуз жана толук реабилитациялоо;

7) материалдык залалдын жана моралдык зыяндын ордун толтурууну камсыз кылуу.

7-берене. Укуктун жана мыйзамдуулуктун үстөмдүүлүк принциби

1. Кыргыз Республикасында кылмыш-жаза сот өндүрүшү укуктун үстөмдүүлүк принцибин сактоо менен жүзөгө ашырылат, ага ылайык адам, анын укуктары жана эркиндиктери эң жогорку баалуулуктар катары таанылат.

2. Алгачкы текшерүү органынын кызмат адамы, тергөөчү, прокурор, тергөө судьясы, сот, кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка органдар жана жактар Кыргыз Республикасынын Конституциясынын, ушул Кодекстин жана башка мыйзамдарынын жоболорун бекем сактоого милдеттүү.

8-берене. Сот тарабынан гана сот адилеттигин жүзөгө ашыруу принциби

1. Кыргыз Республикасында кылмыш иштери боюнча сот адилеттиги сот тарабынан гана жүзөгө ашырылат. Ушул Кодексте каралган учурларда кылмыш-жаза сот өндүрүшү сот арачыларынын катышуусу менен жүзөгө ашырылат.

2. Соттун өкүмү болмоюнча эч ким кылмыш жасоого күнөөлүү деп таанылышы, ошондой эле кылмыш жазасына тартылышы мүмкүн эмес.

3. Соттун компетенциясы, анын юрисдикциясынын чектери, кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүзөгө ашыруу тартиби мыйзам менен аныкталат жана каалагандай өзгөртүлүшү мүмкүн эмес. Кылмыш иштерин кароо үчүн өзгөчө же атайын сотторду түзүүгө жол берилбейт. Өзгөчө соттордун, ошондой эле башка мыйзамсыз түзүлгөн соттордун өкүмдөрү жана башка чечимдери юридикалык күчкө ээ эмес жана аткарылууга жатпайт.

4. Соттун кылмыш иши боюнча өкүмү жана башка чечимдери ушул Кодексте каралган тартипте тиешелүү соттор тарабынан гана текшерилиши жана кайра каралышы мүмкүн.

9-берене. Судьялардын көз карандысыздык принциби

1. Судьялар көз карандысыз жана Конституцияга жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына гана баш ийишет.

2. Сот адилеттигин жүзөгө ашыруу боюнча судьянын ишине кийлигишүүгө тыюу салынат жана мыйзам боюнча жоопкерчиликке алып келет.

3. Судьялардын көз карандысыздыгы Конституция менен кепилденет.

10-берене. Сот адилеттигине жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу принциби

Сот, прокурор, тергөөчү кылмыштан жабыр тарткандардын сот адилеттигине жеткиликтүүлүгүн жана келтирилген залалдын ордун мыйзамда белгиленген учурларда жана тартипте толтуруусун камсыз кылууга милдеттүү.

11-берене. Инсандын ар-намысын жана кадыр-баркын урматтоо принциби

1. Инсандын ар-намысын жана кадыр-баркын урматтоо кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан бардык органдар жана адамдар үчүн милдеттүү.

2. Тергөө, сот жана башка процессуалдык аракеттерди жүргүзүүдө коркутууга, зомбулук жана башка мыйзамсыз аракеттерди жасоого жол берилбейт.

3. Камакка алуу түрүндө бөгөт коюу чарасы тандалып алынган адамды, ошондой эле кылмыш жасоодо шектүү болуп кармалган адамды камакта кармоо, анын өмүрүнө жана ден соолугуна коркунуч келтирбей турган шартта жүзөгө ашырылууга тийиш.

4. Ишке катышкан адамдардын эч кимиси зомбулукка, кыйноолорго жана башка ырайымсыз же адамдын кадыр-баркын кемсинтүүчү мамилеге жана жазага тартылышы мүмкүн эмес.

12-берене. Инсандын кол тийгистик принциби

1. Ушул Кодексте каралгандан башка негизде жана тартипте эч ким камакка алынышы мүмкүн эмес. Соттун чечимине чейин адам 48 сааттан ашык эмес мөөнөткө, ал эми бала – 24 сааттан ашык эмес мөөнөткө кармалууга кириптер болушу мүмкүн.

2. Сот, прокурор, тергөөчү жана алгачкы текшерүү органы мыйзамсыз кармалган, эркиндигинен ажыратылган, медициналык же психиатриялык стационарга мыйзамсыз жайгаштырылган же ушул Кодексте каралгандагыдан ашык мөөнөткө камакта кармалган жакты токтоосуз бошотууга милдеттүү.

3. Кыйноолорду жана катаал мамилени колдонуу жолу менен алынган кандай гана болбосун далилдер сот тарабынан кабыл алынбашы керек.

13-берене. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө адамдын жана жарандын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо принциби

1. Ар бир адамга кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн бардык баскычында анын укуктарын жана эркиндиктерин соттук коргоого кепилдик берилет.

2. Сот, прокурор, тергөөчү жана алгачкы текшерүү органы кылмыш-жаза процессине катышкан жарандардын укуктарын жана эркиндиктерин коргоону камсыз кылууга, аларды жүзөгө ашыруу үчүн шарттарды түзүүгө, процесстин катышуучуларынын мыйзамдуу талаптарын канааттандырууга өз убагында чараларды көрүүгө милдеттүү.

3. Эч ким өзүнө, өзүнүн жубайына жана (же) чөйрөсү ушул Кодексте аныкталган жакын туугандарына каршы күбөлүк кылууга милдеттүү эмес.

4. Кылмыш-жаза иши боюнча сот ишин жүргүзүүдө жарандын укуктарын жана эркиндиктерин бузуунун натыйжасында ага келтирилген залалдын орду мыйзамда белгиленген негиздер боюнча жана тартипте толтурулууга тийиш.

5. Жабырлануучуга, күбөгө же ишке катышкан башка жактарга, ошондой эле алардын жакын туугандарына, жубайына зомбулук колдонуу, мүлкүн жок кылуу же залалга учуратуу коркунучу келтирилгени же башка коркунучтуу, мыйзамга каршы аракеттерге дуушар кылынганы тууралуу жетиштүү маалыматтар болгондо, сот, прокурор, тергөөчү, алгачкы текшерүү органы өз кызмат укуктарынын чегинде андай адамдардын өмүрүн, ден соолугун, ар-намысын, кадыр-баркын жана мүлкүн коргоого мыйзамда каралган чараларды көрүүгө милдеттүү.

6. Айыпталуучунун күнөөсүздүгүн көрсөткөн фактылар табылган учурда, сот аны актоого милдеттүү.

7. Прокурор шектүүнүн, айыпталуучунун күнөөсүздүгүн көрсөткөн фактылар табылган учурда, ал адамды кылмыш куугунтуктоосун кыскартуу үчүн чараларды көрүүгө, ал эми айыпталуучуга карата – сотто айыптоону колдоодон баш тартууга милдеттүү.

8. Тергөөчү шектүүнүн, айыпталуучунун күнөөсүздүгүн көрсөткөн фактылар табылган учурда, ал жакка карата кылмыш-жаза куугунтуктоосун кыскартууга милдеттүү.

9. Эч ким өзүнүн кылмыш жасаганын жеке моюнга алуусунун негизинде гана соттолууга тийиш эмес.

10. Эч ким кандайдыр бир жарандык-укуктук милдеттенмени аткара албаганы үчүн эркиндигинен ажыратылышы мүмкүн эмес.

14-берене. Турак жайдын жана башка объекттердин кол тийгистик принциби

1. Ар ким өзүнүн менчигинде же башка укукта турган турак жайынын жана башка объекттеринин кол тийгистигине укуктуу. Эч ким менчикте же башка укукта турган турак жайга жана башка объекттерге аларды пайдаланган адамдын эркине каршы кире албайт.

2. Тинтүү, алып коюу, кароо жүргүзүү жана башка процессуалдык аракеттерди жүзөгө ашырууга, ошондой эле менчикте же башка укукта турган турак жайга жана башка объекттерге кирүүгө соттун чечиминин негизинде гана жол берилет.

3. Тинтүү, алып коюу, кароо жүргүзүү жана башка процессуалдык аракеттерди жүзөгө ашырууга, ошондой эле менчикте же башка укукта турган турак жайга же башка объектилерге кирүүгө ушул Кодексте каралган учурларда, соттун чечими жок жол берилет. Мындай аракеттердин мыйзамдуулугу жана негиздүүлүгү сот тарабынан каралууга тийиш.

4. Ушул беренеде белгиленген кепилдиктер жана чектөөлөр юридикалык жактарга да жайылтылат.

15-берене. Менчиктин кол тийгистик принциби

1. Менчик кол тийгис. Эч ким өз мүлкүнөн эркине каршы ажыратылышы мүмкүн эмес. Менчик ээсинин эркинен тышкары мүлктү алып коюуга соттун чечими боюнча гана жол берилет.

2. Эгерде ал иш боюнча буюм далили болуп саналса, ошондой эле ушул Кодексте каралган учурларда жана тартипте менчикке таандык мүлк ээсинен алынышы мүмкүн.

16-берене. Жеке жашоонун, кат алышуунун, телефон менен жана башка сүйлөшүүлөрдүн, почта, телеграф, электрондук жана башка билдирүүлөрдүн жашырындуулугун коргоо принциби

1. Жарандын кат алышуусунун, телефон жана башка сүйлөшүүлөрүнүн, почта, телеграф, электрондук жана башка билдирүүлөрүнүн жашырындуулугуна укугун чектөөгө соттун чечиминин негизинде гана жол берилет.

2. Почта, телеграф жөнөтүүлөрүнө камак салуу жана аларды байланыш мекемелеринен алууну жүргүзүү, телефон жана башка сүйлөшүүлөрдү контролдоо, жазып алуу, пайдалануучулардын жана (же) пайдалануучулук түзүлмөлөрдүн ортосундагы байланыштар жөнүндө маалыматтарды алуу соттун чечиминин негизинде гана жүргүзүлүшү мүмкүн.

(Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 2-июлундагы № 101 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

17-берене. Күнөөсүздүк презумпциясы

1. Ар ким анын күнөөлүүлүгү мыйзамда каралган тартипте далилденмейинче жана мыйзамдуу күчүнө кирген соттун айыптоо өкүмү менен белгиленмейинче, кылмыш жасоого күнөөсүз деп эсептелет.

2. Эч ким өзүн күнөөсүздүгүн далилдөөгө милдеттүү эмес. Шектүүнү, айыпталуучуну коргоодо келтирилген далилдерди четке кагуу жана күнөөнү далилдөө жүгү айыптоо тарабында жатат.

3. Ушул Кодекстин ченемдери бири-бирине карама-каршы келгенде, алардын кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн принциптерине ылайык келген ченемдери колдонулууга тийиш.

Шектүүнүн же айыпталуучунун күнөөлүүлүгү боюнча кандай болбосун күмөн саноолор алардын пайдасына чечмеленет. Кылмыш-жаза жана Кылмыш-жаза процессуалдык мыйзамдарын колдонууда пайда болгон күмөн саноолор да шектүүнүн, айыпталуучунун пайдасына чечилүүгө тийиш.

4. Айыптоо өкүмү божомолдорго негизделиши мүмкүн эмес.

18-берене. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүн тараптардын тең укуктуулугунун жана атаандаштыгынын негизинде жүзөгө ашыруу принциби

1. Кылмыш-жаза сот өндүрүшү айыптоо жана коргоо тараптарынын тең укуктуулугунун жана атаандаштыгынын негизинде жүзөгө ашырылат.

2. Айыптоо, коргоо жана сот тарабынан ишти чечүү бири-биринен ажыратылган жана ар түрдүү органдар жана адамдар тарабынан жүзөгө ашырылат.

3. Сот объективдүүлүктү жана калыстыкты сактоо менен тараптардын процессуалдык укуктарын жана милдеттерин жүзөгө ашыруусу үчүн зарыл шарттарды түзөт.

4. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу тараптар тең укуктуу. Соттун процессуалдык чечими, ар бир тараптын бирдей негизде катышуусун камсыз кылуу менен изилденген далилдерге гана негизденет.

5. Тараптар кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө өзүнүн позициясын, аны жактоо ыкмаларын жана каражаттарын өз алдынча жана сотко, башка органдарга жана адамдарга көз карандысыз тандайт. Сот тараптын өтүнмөсү боюнча ушул Кодексте каралган тартипте ага зарыл материалдарды алууга көмөк көрсөтөт.

19-берене. Иштин жагдайларын изилдөөнүн ар тараптуулук, толуктук жана объективдүүлүк принциби

1. Тергөөчү иштин жагдайларын ар тараптуу, объективдүү жана толук изилдөө үчүн ушул Кодексте каралган бардык чараларды көрүүгө, шектүүнү, айыпталуучуну айыптоочу жана актоочу, ошондой эле алардын жоопкерчилигин жеңилдетүүчү жана оордотуучу жагдайларды аныктоого милдеттүү.

2. Сот иште болгон жана берилген далилдерди изилдейт. Сот өз демилгеси боюнча тергөөнүн толук эместигин четтетүү максатында кошумча далилдерди чогултууга укуксуз.

Кылмыш ишин карап жаткан сот объективдүүлүктү жана калыстыкты сактоо менен айыптоочу жана коргоочу тараптарга алардын жагдайларын ар тараптуу жана толук изилдөөгө укуктарын ишке ашыруу үчүн зарыл болгон шарттарды түзөт.

3. Кылмыш иши боюнча тергөө жүргүзүүдө тергөөчү кылмыш жасоого көмөк көрсөткөн себептерди жана шарттарды аныктоого милдеттүү. Ушундай негиздер болгон учурда тергөөчү токтом чыгарып, аны менен мамлекеттик органдардын жана башка уюмдардын кызмат адамдарынын көңүлүн иш боюнча аныкталган мыйзамды бузуу фактыларына, кылмыш жасоого көмөк көрсөткөн жана тийиштүү чараларды көрүүнү талап кылган себептерге жана шарттарга бурат.

Жеке аныктама төмөн турган сот тарабынан ишти териштирүүдө жол берген мыйзам бузууларды аныктаганда жогору турган сот тарабынан чыгарылат.

20-берене. Шектүүгө, айыпталуучуга, соттолгонго, акталганга коргонуу укугун камсыз кылуу принциби

1. Шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын коргонууга укугу бар.

2. Коргонуу укугу медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу боюнча өндүрүш жүргүзүлүп жаткан жакка да камсыз кылынат.

3. Ушул Кодексте каралган учурларда, шектүүнүн, айыпталуучунун адвокатынын жана (же) мыйзамдуу өкүлүнүн милдеттүү катышуусу кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүзөгө ашырып жаткан кызмат адамдары тарабынан камсыз кылынат.

4. Ушул Кодексте каралган учурларда шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган мыйзамда аныкталган тартипте мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардамды колдонууга укуктуу.

21-берене. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тил принциби

1. Кылмыш-жаза сот өндүрүшү мамлекеттик жана (же) расмий тилдерде жүргүзүлөт.

2. Сот өндүрүшү жүргүзүлүп жаткан тилди билбеген ишке катышуучу адамдарга эне тилинде билдирүү жасоо, көрсөтмө берүү, өтүнмө билдирүү, иштин материалдары менен таанышуу, сотто чыгып сүйлөө жана котормочутин кызматынан пайдалануу укугу берилет.

22-берене. Аракеттерге (аракетсиздиктерге) жана чечимдерге даттануу принциби

Соттун, прокурордун, тергөөчүнүн, тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин, алгачкы текшерүү органынын аракеттери (аракетсиздиги) жана чечимдери ушул Кодексте белгиленген тартипте даттанылышы мүмкүн.

23-берене. Далилдерди калыс жана эркин баалоо принциби

1. Судья, сот арачысы, прокурор жана тергөөчү өздөрүнүн милдеттерин аткарууда иштин жыйынтыгына алдын ала ынанымдын же жеке кызыкчылыктардын таасиринде болбоого, каралып жаткан конкреттүү кылмыш ишине карата бир тараптуу болбоого же бир тараптын кызыкчылыктары үчүн экинчи тарапка зыян келтирүүчү негизсиз аракеттерди көрбөөгө тийиш.

2. Судья, сот арачысы, ошондой эле прокурор, тергөөчү болгон далилдердин жыйындысына негизделген өзүнүн ички ишенимине таянып, мыйзамды жетекчиликке алуу менен далилдерди баалайт.

3. Сотко чейинки өндүрүштө тергөөчү, прокурор тарабынан далилдерди баалоо судья үчүн милдеттүү мааниге ээ болбойт.

4. Эч кандай далил алдын ала белгиленген күчкө ээ эмес жана судья тарабынан жыйындысында бааланат.

24-берене. Кылмыш куугунтугунун түрлөрү

1. Жасалган кылмыштын мүнөзүнө жана оордук даражасына жараша кылмыш куугунтугу жеке-ачык жана ачык тартипте жүзөгө ашырылат.

2. Жеке-ачык айыптоо кылмыш иштерине коркунучу аз жана анча оор эмес кылмыштар, ошондой эле Кылмыш-жаза кодексинин 154-беренесинин 1-бөлүгүндө жана 155-беренесинин 1-бөлүгүндө каралган кылмыштар жөнүндө кылмыш иштери кирет.

Жеке-ачык айыптоо иштери боюнча тергөө жабырлануучунун же анын мыйзамдуу өкүлүнүн арызы боюнча гана башталат жана тараптардын жарашуусу менен Кылмыш-жаза кодексинин 57-беренесине ылайык кыскартылат.

3. Эгерде ушул кылмыш көз каранды же алсыз абалдагы, же болбосо башка себептер менен өзүнүн укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргой албаган адамдарга карата жасалса, тергөөчү, прокурор ушул берененин 2-бөлүгүндө көрсөтүлгөн кандай болбосун кылмыш боюнча жана жабырлануучунун же анын мыйзамдуу өкүлүнүн арызы болбосо да сотко чейинки өндүрүштү баштайт.

4. Калган кылмыштар тууралуу иштер ачык айыптоо кылмыш иштери болуп саналат. Бул иштер боюнча кылмыш куугунтугу жабырлануучунун арыз бербегенине карабастан жүзөгө ашырылат.

(КР 2023-жылдын 26-июлундагы № 149, 2023-жылдын 22-декабрындагы № 209, 2024-жылдын 22-январындагы № 24 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

25-берене. Кылмыш куугунтугун жүзөгө ашыруу милдети

1. Жеке-ачык жана ачык айыптоо иштери боюнча мамлекеттин атынан кылмыш куугунтугун тергөөчү, прокурор жүзөгө ашырат.

2. Кылмыштын белгилери аныкталган ар бир учурда тергөөчү, прокурор ушул Кодексте каралган кылмыштын окуясын, кылмыш жасоого айыпталуучу жакты аныктоо боюнча чараларды көрөт.

3. Тергөөчү, прокурор ушул Кодекстин 24-беренесинин 4-бөлүгүндө каралган учурларда жабырлануучунун эркине карабастан иштер боюнча кылмыш куугунтугун жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу.

4. Тергөөчүнүн, прокурордун, алгачкы текшерүү органынын ушул Кодексте белгиленген ыйгарым укуктарынын чектеринде коюлган талаптары, тапшырмалары жана суроо-талаптары менчигинин түрүнө карабастан Кыргыз Республикасынын бардык мекемелеринин, ишканаларынын, уюмдарынын, кызмат адамдарынын жана жарандарынын аткаруусу үчүн милдеттүү.

26-берене. Жарандардын кылмыш куугунтугун жана айыптоону жүзөгө ашырууга же катышууга укугу

1. Жабырлануучу, ал эми ал каза болсо же курагы же ден соолугу боюнча кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө өзүнүн эркин билдире албаган учурда анын кандай болбосун жашы жеткен жакын туугандарынын биринин, жубайынын ушул Кодексте каралган тартипте шектүүгө, айыпталуучуга карата кылмыш куугунтугуна катышууга укугу бар.

2. Соттук териштирүүнүн убагында прокурордун айыптоодон баш тартуусу жабырлануучуну айыптоону колдоо укугунан ажыратпайт.

3. Эгерде жабырлануучу же анын укугун улантуучусу өндүрүштүн кандай болбосун учурунда шектүүнүн, айыпталуучунун күнөөсүздүгү (катышы жоктугу) жөнүндө ынанымга келсе, анда ал кылмыш куугунтугунан же айыптоону колдоодон баш тартууга жана тергөөчүгө, прокурорго, сотко баш тартуунун жүйөсүн баяндоого укуктуу.

27-берене. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жокко чыгаруучу жагдайлар

1. Төмөнкү учурларда кылмыш иши козголушу мүмкүн эмес, ал эми козголгон иш кыскартылууга жатат:

1) кылмыш окуясы болбогондо;

2) жосунда кылмыш курамы болбогондо;

3) кылмыш-жаза мыйзамынын күчүнөн улам, залал келтирген жосун укук чегинде болгондо: зарыл коргонуу; аргасыз зарылдык; күчтөп же психикалык мажбурлоо; кылмыш жасаган адамды кармоо; кызмат орду боюнча мыйзамды, буйрукту (тескемени), милдеттерди аткаруу; негиздүү тобокелчилик; атайын тапшырманы аткаруу;

4) ушул Кодексте каралган учурларда жабырлануучунун арызы жок болгондо;

5) соттун, адамга карата ошол эле айыптоо боюнча күчүнө кирген мыйзамдуу өкүмү же болбосо соттун кылмыш куугунтугунун мүмкүн эместигин белгилеген жокко чыгарылбаган башка чечими болсо;

6) тергөөчүнүн, прокурордун жакка карата ошол эле жосун боюнча кылмыш ишин козгоодон баш тартуу же болбосо ишти кыскартуу жөнүндө жокко чыгарылбаган токтому болсо;

7) каза болгонду реабилитациялоо же башка адамдарга карата ошондой эле ушул берененин 7-бөлүгүндө каралган учурларда ишти тергөө үчүн өндүрүш зарыл болгон учурларды кошпогондо, кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүзөгө ашыруу учурунда каза болгон адамга карата;

8) кылмышты аягына чыгаруудан ыктыярдуу баш тарткан адамга карата;

9) Кылмыш-жаза кодексинин Өзгөчө бөлүгүнүн жоболорунан улам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулууга жаткан жакка карата;

91) "Жеке жактардын активдерин ыктыярдуу легалдаштыруу жана мунапыс берүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык атайын декларацияда көрсөтүлгөн активдерди сатып алуунун, пайдалануунун же болбосо тескөөнүн мыйзамдуулугуна тийиштүү жосундарды жасаган деп шектелип же болбосо айыпталып жаткан адамга карата;

10) жосундун декриминалдашуусуна байланыштуу;

11) эгерде ал жасалган жосун үчүн жаза колдонууну жокко чыгарса мунапыс актысынын натыйжасында;

12) кылмыш куугунтугунун эскирүү мөөнөтү өтүп кеткенде;

13) жабырлануучу жеке-ачык айыптоону колдоодон баш тартканда жана (же) ушул Кодекстин 58-главасына ылайык жана Кылмыш-жаза кодексинин 57-беренесинде каралган тартипте жабырлануучу айыпталуучу менен, анын ичинде медиатордун жардамы менен макулдашууга жетишкенде;

14) соттук териштирүүнүн убагында прокурор айыптоону колдоодон баш тартканда.

2. Ушул Кодекстин 467-беренесинде каралган учурларда балага карата кылмыш иши козголушу мүмкүн эмес, ал эми козголгон кылмыш иши кыскартылууга жатат.

3. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүнүн 1 жана 2-пункттарында көрсөтүлгөн жагдайлар соттук териштирүүнүн маалында аныкталса, сот ишти териштирүүнү аягына чейин жеткирет жана актоо өкүмүн чыгарат.

4. Эгерде айыпталуучу күнөөсүн мойнуна албаса, ушул берененин 1-бөлүгүнүн 10-12-пункттарында көрсөтүлгөн негиздер боюнча ишти кыскартууга жол берилбейт. Бул учурда иш боюнча өндүрүш улантыла берет жана ага негиздер болгондо актоо өкүмүн же соттолгон адамды жазаны өтөөдөн бошоткон айыптоо өкүмүн чыгаруу менен аяктайт.

41. Эгерде кылмыш аркылуу келтирилген материалдык зыяндын орду толтурулбаса, ушул берененин 1-бөлүгүнүн 12-пунктунда көрсөтүлгөн негиздер боюнча ишти кыскартууга жол берилбейт.

5. Эгерде айыпталуучу буга каршы болсо, ушул берененин 1-бөлүгүнүн 13-пунктунда көрсөтүлгөн негиздер боюнча ишти кыскартууга жол берилбейт. Бул учурда иш боюнча өндүрүш улантыла берет жана ага негиздер болгондо актоо өкүмүн же айыптоо өкүмүн чыгаруу менен аяктайт.

Ушул берененин 1-бөлүгүнүн 13-пунктунда көрсөтүлгөн негиздер боюнча төмөнкү учурларда ишти кыскартууга жол берилбейт:

1) ушул Кодекстин 155-беренесинин 2-бөлүгүнө ылайык козголгон кылмыш иштери боюнча;

2) эгерде адам уюшкан топтун же кылмыштуу уюмдун курамында кылмыш жасаса;

3) Кылмыш-жаза кодексинин 312-беренесинин 4 жана 5-бөлүктөрүнө ылайык козголгон кылмыш иштери боюнча.

6. Ушул берененин 1-бөлүгүнүн 1-6, 8, 10 жана 14-пункттарында жана 2-бөлүгүндө көрсөтүлгөн жагдайлар реабилитациялоочу болуп эсептелет.

7. Эгерде айыпталуучунун күнөөсүн аныктоо жөнүндө сот актысы башка сот өндүрүшү тартибинде каралууга тийиш болгон маселелерди чечүү үчүн, анын ичинде ишти жаңы ачылган жагдайлар боюнча кайра баштоого негиз катары зарыл болсо реабилитацияланбаган негиздер боюнча кылмыш ишин кыскартууга жол берилбейт, ал эми көрсөтүлгөн негиздер менен кыскартылган иш кайра башталууга тийиш.

(Кыргыз Республикасынын 2023-жылдын 22-июнундагы № 122, 2023-жылдын 2-августундагы № 151, 2024-жылдын 16-февралындагы № 50, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 257, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259, 2026-жылдын 5-июнундагы № 81, 2026-жылдын 22-июлундагы № 117 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

28-берене. Сот

1. Сот кылмыш иштери боюнча сот адилеттигин жүзөгө ашырат.

2. Кылмыш иштери көз карандысыз, компетенттүү жана калыс сот тарабынан каралууга тийиш.

29-берене. Соттун курамы

1. Кылмыш иштерин кароо судья тарабынан жеке же сот тарабынан коллегиалдуу жүзөгө ашырылат. Конкреттүү ишти кароо үчүн соттун курамы судьялардын адистешүүсүн эске алуу менен, анын түзүлүшүнө соттук териштирүүнүн натыйжасына кызыкдар адамдардын таасир көрсөтүүсү болбогон тартипте, анын ичинде автоматташтырылган тутумду пайдалануу менен түзүлөт.

2. Ушул берененин 3-бөлүгүндө каралган кылмыш иштеринен тышкары, кылмыш-жаза иштерин кароо биринчи инстанциядагы сотто судья тарабынан жеке жүзөгө ашырылат.

3. Сот арачыларынын катышуусу менен кылмыш иштерин кароо сот тарабынан ушул Кодекстин 45-главасында белгиленген эрежелер боюнча жүзөгө ашырылат.

4. Кылмыш иштерин апелляциялык тартипте кароо курамы 3 судьядан турган соттук коллегия тарабынан жүзөгө ашырылат.

5. Кылмыш иштерин кассациялык тартипте кароо курамы 3 судьядан турган Жогорку соттун соттук коллегиясы тарабынан жүзөгө ашырылат.

6. Кылмыш иши соттук коллегия тарабынан кароодо ошол соттун төрагасынын же анын орун басарынын тапшырмасы боюнча коллегия мүчөлөрүнүн бири төрагалык кылат.

7. Бир коллегиядагы судьяларга апелляциялык инстанциядагы ишти кароого катышууга тоскоолдук кылуучу жагдайлар болгон учурларда областтык жана ага теңештирилген соттун төрагасы, ал эми кассациялык инстанцияда – Жогорку соттун төрагасы, анын орун басарлары ишти кароого катышууга башка коллегиянын судьяларын тартууга укуктуу.

8. Сотко чейинки өндүрүштө соттук контролдоо тергөө судьясы тарабынан жеке жүзөгө ашырылат.

30-берене. Судья

1. Ишти өз компетенциясынын чегинде жеке кароочу, соттун отурумун даярдоо же өкүмдү же башка чечимди аткарууну камсыз кылуу боюнча тескөө аракеттерин жүзөгө ашыруучу, өтүнмөлөрдү жана даттанууларды чечүүчү судьяга соттун ыйгарым укуктары таандык.

2. Судьялар коллегиясынын курамында ишти кароочу судья каралып жаткан ишке байланыштуу келип чыккан бардык маселелерди чечүүдө төрагалык кылуучу жана башка судьялар менен тең укуктардан пайдаланат. Каралып жаткан маселелер боюнча башка судьялардын ой-пикири менен макул болбогон учурда судья өзгөчө пикирин жазуу жүзүндө баяндоого укуктуу.

31-берене. Соттун ыйгарым укуктары

1. Сот төмөнкүлөргө ыйгарым укуктуу:

1) адамды күнөөсүз деп таанууга;

2) адамды кылмыш жасоого күнөөлүү деп таанууга жана ага жаза дайындоого;

3) жосунду Кылмыш-жаза кодексинин ченемдери боюнча квалификациялоого жана сот өндүрүшү айыпталуучунун күнөөлүүлүгү жөнүндө вердикт чыгарган сот арачыларынын катышуусу менен жүзөгө ашырган учурларда айыпталуучуга жаза дайындоого;

4) адамга карата медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын жана (же) мажбурлап дарылоону колдонууга;

5) адамга балдарга карата колдонулуучу тарбиялык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонууга;

6) төмөн турган сот тарабынан кабыл алынган чечимди жокко чыгарууга же өзгөртүүгө;

7) кылмыш иштери боюнча айыпталуучуну жана жабырлануучуну медиатор менен маалыматтык жолугушууга жөнөтүүгө;

8) ушул Кодексте каралган башка чечимдерди кабыл алууга.

2. Сотко чейинки өндүрүштө адам укуктарынын жана эркиндиктеринин сакталышына соттук контролду тергөө судьясы жүзөгө ашырат.

3. Сот ишти кайрадан баштоого жана жаңыдан же жаңы ачылган жагдайлар боюнча кайра кароого укуктуу.

32-берене. Тергөө судьясынын ыйгарым укуктары

1. Тергөө судьясы сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө төмөнкү чечимдерди кабыл алууга ыйгарым укуктуу:

1) кылмыш жасаганга шектүү адамды кармоонун мыйзамдуулугу жана негиздүүлүгү жөнүндө;

2) күрөө, үй камагы, экстрадициялык камак, камакка алуу, электрондук байкоо жүргүзүү түрүндө бөгөт коюу чараларын колдонуу жөнүндө;

3) бөгөт коюу чарасынын мөөнөттөрүн узартуу жөнүндө;

4) бөгөт коюу чараларын өзгөртүү жөнүндө;

5) тиешелүү экспертизаларды жүргүзүү үчүн камакта турбаган айыпталуучуну медициналык же психиатриялык стационарга жайгаштыруу жөнүндө;

6) жеке жана юридикалык жактардын эсептеринде жана аманаттарында же банктарда жана кредиттик уюмдарда сактоодо турган акчалай каражаттарын кошуп алганда, мүлкүнө, баалуу кагаздарына жана алардын сертификаттарына камак салуу жөнүндө;

7) айыпталуучуну кызмат ордунан убактылуу четтетүү жөнүндө;

8) каза болгон адамдын жакын туугандарынын, жубайынын макулдугу болбогондо, эксгумация жүргүзүү жөнүндө;

9) анда жашап турган адамдардын менчигинде турган турак жайды, ошондой эле башка укуктарындагы башка объекттерди, алардын макулдугу болбогондо кароо жүргүзүү жөнүндө;

10) алып коюуну жана (же) тинтүүнү жүргүзүү жөнүндө;

11) ушул Кодекстин 237-239-беренелеринде көрсөтүлгөн атайын тергөө аракеттерин кошпогондо, ушул Кодексте каралган атайын тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө;

12) ушул Кодексте каралган башка маселелер боюнча.

2. Тергөө судьясы соттук контролдоону жүзөгө ашыруунун алкактарында алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, прокурордун, тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин аракеттерине (аракетсиздигине) жана чечимдерине карата кылмыш-жаза сот өндүрүшүн катышуучуларынын даттанууларын карайт.

3. Ушул Кодексте каралган учурларда, тергөө судьясы:

1) тергөөнүн жүрүшүндө тараптардын биринин өтүнмөсү боюнча күбөнүн же жабырлануучунун көрсөтмөлөрүн депонирлейт;

2) эгерде айыпталуучу ушул Кодекстин 112-беренесинин 6-бөлүгүндө каралган бузуулардын бирине жол берген учурларда күрөөнү мамлекеттин пайдасына алуу тууралуу маселени чечет;

3) күбөлөргө, жабырлануучуларга жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн башка катышуучуларына карата коопсуздукту камсыз кылуу чараларын колдонуу жөнүндө чечим кабыл алат;

4) күнөөсүн мойнуна алуу жөнүндө процессуалдык макулдашууну бекитет.

4. Тергөө судьясы ушул Кодекске ылайык ишти маңызы боюнча чечүүдө соттук кароонун предмети болушу мүмкүн болгон маселелерди алдын ала чечпеши, тергөөнүн багыты жана тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө көрсөтмөлөрдү бербеши, прокурордун жана сотко чейинки өндүрүштү ишке ашыруучу адамдын ордуна аракеттерди жасабашы жана чечимдерди кабыл албашы керек.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 16-февралындагы № 49 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

33-берене. Сот арачыларынын ыйгарым укуктары

1. Сот арачыларынын катышуусу менен кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүзөгө ашырууда сот арачылары ушул Кодексте белгиленген тартипте, алардын алдына коюлган, ушул Кодекстин 350-беренесинин 1-бөлүгүнүн 1, 2 жана 4-пункттарында каралган маселелерди чечет.

2. Сот арачылары төмөнкүгө укуктуу:

1) иштин жагдайын өзүнүн ички ишеними менен өз алдынча баалоо мүмкүнчүлүгүн алуу жана сот арачыларынын коллегиясынын алдына коюлган суроолорго жооп берүү үчүн сотто каралып жаткан бардык далилдерди изилдөөгө катышууга;

2) кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучуларына суроолорду башчы аркылуу төрагалык кылуучуга кат жүзүндө берүүгө;

3) буюм далилдерин, документтерди кароого, жерди жана жайларды кароолорду жүргүзүүгө далилдерди изилдөө боюнча бардык башка аракеттерге катышууга;

4) төрагалык кылуучудан ишке тиешелүү болгон мыйзам ченемдерин жана алар үчүн түшүнүксүз башка суроолорду чечмелеп берүүнү суранууга;

5) соттук отурумдун учурунда кыскача жазууларды жүргүзүүгө.

3. Сот арачылары төмөнкүгө милдеттүү:

1) соттук отурумдун убагында тартипти сактоого жана төрагалык кылуучунун мыйзамдуу тескөөлөрүнө баш ийүүгө;

2) тыныгуу жарыяланган же ишти угуу кийинкиге калтырылган учурда соттук отурумду улантуу үчүн сот тарабынан көрсөтүлгөн убакытта келүүгө;

3) ишти угуу убагында соттун отурум залынан чыгып кетпөөгө;

4) каралып жаткан кылмыш ишинин жагдайлары боюнча соттун курамына кирбеген адамдар менен сүйлөшпөөгө;

5) ишти териштирүүнүн жүрүшүндө жана соттук отурумунан тышкары иш боюнча маалыматтарды чогултпоого;

6) сот арачыларынын алдына коюлган суроолор боюнча кеңешүүнүн жана добуш берүүнүн жашырындуулугун бузбоого;

7) аларга соттун жабык отуруму убагында белгилүү болуп калган маалыматтарды, ошондой эле сот арачыларын тандоодо алар жөнүндө белгилүү болуп калган фактыларды ачыкка чыгарбоого;

8) эгерде каралып жаткан кылмыш ишинде мамлекеттик жашыруун же мыйзам менен корголуучу башка сырды түзгөн маалыматтар болсо ачыкка чыгарбоого. Мындай учурларда сот арачыларынан ачыкка чыгарбоо жөнүндө тилкат алынат.

4. Сот арачысы ушул беренеде каралган милдеттерди аткарбаганда, төрагалык кылуучу тарабынан сот арачысынын ишти андан ары кароого катышуудан четтетилишине жана мыйзамда белгиленген жоопкерчиликке алып келет.

34-берене. Прокурор

1. Башкы прокурор өз компетенциясынын чектеринде ушул Кодекстин ченемдерин колдонуу маселелери боюнча укуктук актыларды кабыл алат, алар кылмыш-жаза куугунтуктоо органдары үчүн милдеттүү аткарууга тийиш.

2. Прокурор – ушул Кодексте каралган компетенциянын чектеринде төмөнкүлөрдү жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу кызмат адамы:

1) мамлекеттик укуктук статистика жана эсепке алуу чөйрөсүндөгү мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөөнү;

2) ыкчам издөө ишин, сотко чейинки өндүрүштү жүзөгө ашыруучу органдардын мыйзамдарды сактоосун көзөмөлдөөнү;

21) кылмыш ишин тергөөнү кошпогондо, сотко чейинки өндүрүштү;

3) (КР 2023-жылдын 26-июлундагы № 149 Мыйзамына ылайык күчүн жоготту)

4) сотто мамлекеттик айыптоону колдоону;

5) сотто жарандын же мамлекеттин кызыкчылыктарына өкүлчүлүк кылууну;

6) соттун чечимдеринин аткарылышын көзөмөлдөөнү.

3. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө прокурор көз карандысыз жана мыйзамга гана баш ийет.

(КР 2023-жылдын 26-июлундагы № 149, 2023-жылдын 22-декабрындагы № 209 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

35-берене. Прокурордун ыйгарым укуктары

1. Прокурор кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө төмөнкүлөргө укуктуу:

1) жасалган же даярдалып жаткан кылмыштар жөнүндө билдирүүлөрдү кабыл алуунун, каттоонун жана чечүүнүн аткарылышынын мыйзамдуулугун, Кылмыштардын бирдиктүү реестрине киргизилген маалыматтардын толуктугун жана аныктыгын текшерүүгө;

2) сотко чейинки өндүрүшкө тиешелүү материалдарга, документтерге жана башка маалыматтарга толук жеткиликтүү болууга;

3) ыкчам издөө ишин жүзөгө ашыруучу жана алгачкы текшерүү органдарынын мыйзамдарды аткарышын көзөмөлдөөнү жүзөгө ашырууга;

31) тергөөгө чейинки текшерүүнү баштоого жана (же) жүргүзүүгө;

4) (КР 2023-жылдын 26-июлундагы № 149 Мыйзамына ылайык күчүн жоготту)

5) кылмыш иштерин козгоого, тергөөнүн караштуулугуна ылайык, өзгөчө учурларда - тергөөнүн караштуулугуна карабастан, тергөөчүгө же тергөөчүлөрдүн тобуна тергөөнү жүргүзүү, ал эми төмөн турган прокурорго тергөөнү уюштуруу үчүн өткөрүп берүүгө. Өзгөчө учурлар төмөнкүлөр болуп саналат: тергөөчү ишти калыс тергөө жүргүзбөөсү; кызмат адамдарынын карамагында турган тергөөчүгө тигил же бул чечимди кабыл алдыруу максатында кысым көрсөтүүсү; иштин коомдук маанилүүлүгү; ушул иш боюнча кылмышты ачкан органдын иш боюнча тергөө жүргүзүүсүнүн максатка ылайыктуулугу;

6) кармоонун мыйзамдуулугун текшерүүгө жана ушул Кодекстин талаптарын бузуу менен кармалган адамдарды бошотуу жөнүндө токтом чыгарууга;

7) сотко чейинки өндүрүштү жүзөгө ашыруучу органдардын мыйзамдарды аткарууларына көзөмөлдөөнү жүзөгө ашырууга;

8) алгачкы текшерүү органына, тергөөчүгө тигил же бул процессуалдык аракеттерди жүргүзүү жөнүндө жазуу жүзүндө көрсөтмө берүүгө;

9) текшерүү, инвентаризация жүргүзүү жана (же) экспертизаларды дайындоо жөнүндө токтомдорду чыгарууга;

10) көзөмөлдөөнү жүзөгө ашыруучу прокурордун көрсөтмөлөрүнө макул болбогон тергөөчүнүн каршы пикирин кароого;

11) мыйзамдуулугу жана негиздүүлүгү сот актысы менен ырасталган чечимдерди кошпогондо, тергөөчүнүн, тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин, төмөн турган прокурордун мыйзамсыз жана негизсиз чечимдерин жокко чыгарууга, иш боюнча өндүрүштү токтотуп туруу, кыскартуу жөнүндө токтомдорду чыгарууга;

12) алгачкы текшерүү органынан, тергөөчүдөн сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө жол берилген мыйзам бузууларды четтетүүнү талап кылууга;

13) соттун чечиминин негизинде жол бериле турган күрөө, үй камагы, камакка алуу, электрондук байкоо жүргүзүү түрүндө бөгөт коюу чараларын өзгөртүү, колдонуу жөнүндө, айыпталуучуну камакта кармоонун мөөнөтүн узартуу жөнүндө тергөөчүнүн өтүнүчүн сот алдында козгоодо, ошондой эле экстрадициялык камакка алууга макулдук берүүгө же болбосо баш тартууга;

14) соттун алдында атайын тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө тергөөчүнүн өтүнүчүнө макулдук берүүгө же болбосо макулдук берүүдөн баш тартууга;

15) кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу жөнүндө токтомду жана келишимди бекитүүгө;

16) тергөөнүн мөөнөтүн узартууга же болбосо аларды узартуудан баш тартууга;

17) алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, төмөн турган прокурордун чечимдерине жана аракеттерине (аракетсиздигине) даттанууларды чечүүгө;

18) тергөөчүгө билдирилген четтетүүнү, ошондой эле анын өзүн өзү четтетүүсүн чечүүгө;

19) тергөөчүнү, төмөн турган прокурорду, эгерде алар мыйзам бузууга жол беришсе, сотко чейинки өндүрүштү жүзөгө ашырууга андан ары катышуудан четтетүү тууралуу токтом чыгарууга;

20) эгерде иммунитеттен пайдаланган адамдар айыпталуучу катары тартылууга тийиш болсо, аларды кылмыш куугунтугуна иммунитеттен ажыратуу жөнүндө сунуштама менен тиешелүү органдарга кайрылууга;

21) күнөөнү моюнга алуу жөнүндө макулдашууну түзүү тууралуу өтүнүчтү канааттандырууга же баш тартууга;

22) жабырлануучуга, күбөгө жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан башка адамдарга карата коргоо чараларын колдонуу жөнүндө тапшырма берүүгө;

23) кылмыш иши боюнча айыптоо актысын, медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу жөнүндө токтомду бекитүүгө, же болбосо жазуу жүзүндөгү көрсөтмөлөрү менен кошумча тергөө аракеттерин жүргүзүү үчүн ишти тергөөчүгө кайтарып берүүгө, өзүнүн токтому менен айыптоо актысынын айрым пункттарын жокко чыгарууга же айыпталуучунун аракеттерин жеңилдетүү жагына кайра квалификациялоого, же болбосо кылмыш ишин кыскартууга же болбосо кылмыш ишинин бөлүгүндө кыскартууга;

24) сотто айыптоону колдоого;

25) кылмыш куугунтугунан баш тартууга жана (же) коюлган айыпты өзгөртүүгө;

26) ушул Кодексте белгиленген тартипте сот чечимдерине даттанууга;

27) ушул Кодексте каралган башка ыйгарым укуктарды жүзөгө ашырууга.

2. Сотко чейинки өндүрүштү жүргүзүүгө байланыштуу прокурордун тергөө жана алгачкы текшерүү органдарына ушул Кодексте каралган тартипте берген жазуу жүзүндөгү көрсөтмөлөрү бул органдар үчүн милдеттүү болуп саналат.

Алынган көрсөтмөлөрдү жогору турган прокурорго даттануу аларды аткарууну токтотпойт. (Кыргыз Республикасынын 2023-жылдын 26-июлундагы № 149, 2023-жылдын 22-декабрындагы № 209, 2024-жылдын 16-февралындагы № 49 , 2024-жылдын 2-апрелиндеги № 73, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

36-берене. Тергөөчү

1. Тергөөчү ушул Кодексте каралган компетенциянын чектеринде кылмыш иши боюнча тергөөнү жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу кызмат адамы болуп саналат.

2. Тергөөчү тергөөгө чейинки текшерүүнү баштайт жана жүргүзөт, ушул Кодексте каралган тергөө аракеттерин аткарат.

3. Тергөөчү тергөөгө чейинки текшерүү, тергөөнүн багыттары жана тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө бардык чечимдерди өз алдынча кабыл алат жана аларды мыйзамдуу жана өз убагында жүргүзүү үчүн жоопкерчилик тартат, буга мыйзамда каралган ушул Кодексте белгиленген прокурордун макулдугун же тергөө судьясынын чечимин алуу учурлары кирбейт.

37-берене. Тергөөчүнүн ыйгарым укуктары

1. Тергөөчү төмөнкүлөргө ыйгарым укуктуу:

1) ушул Кодекстин талаптарына ылайык тергөө аракеттерин жүргүзүүгө;

11) сотко чейинки өндүрүштү баштоого жана (же) жүргүзүүгө;

12) кылмыш ишин козгоого;

2) жабырлануучуга материалдык зыяндын жана моралдык залалдын ордун толтурууга карата чараларды көрүүгө;

3) окуя жана ага тиешеси бар адамдар жөнүндө маалыматтарды камтыган документтерди, материалдарды талап кылууга;

4) текшерүү, инвентаризация жана (же) экспертизаларды жүргүзүү жөнүндө токтомдорду чыгарууга ;

5) сотко чейинки өндүрүшкө байланыштуу алгачкы текшерүү органынан ыкчам-издөө аракеттерин жүргүзүү жана кылмышты ачуу, жоголгон адамдарды жана буюмдарды табуу боюнча көрүлүүчү чаралар жөнүндө маалыматтарды алууга;

6) кылмыш иши боюнча алгачкы текшерүү органына ал үчүн милдеттүү болгон ыкчам-издөө аракеттерин жана (же) атайын тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө жазуу жүзүндө тапшырмаларды берүүгө;

61) алгачкы текшерүү органына тергөө судьясынын токтомунун негизинде алып коюуну жүргүзүү жөнүндө жазуу жүзүндө тапшырма берүүгө;

7) алгачкы текшерүү органына кармоо, алып келүү жөнүндө чечимдерди аткарууну тапшырууга, ошондой эле өзүнүн талабы боюнча алгачкы текшерүү органынан тергөө, атайын тергөө жана башка процессуалдык аракеттерди жүргүзүүдө көмөк алууга;

8) алгачкы текшерүү органына күбөлөргө, жабырлануучуларга жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн башка катышуучуларына карата коопсуздукту камсыз кылуу боюнча чараларды жүзөгө ашырууну тапшырууга;

9) тиешелүү мамлекеттик жана башка органдардан адистердин жана эксперттердин жардам көрсөтүүлөрүн талап кылууга;

10) зарыл болгон учурда кылмыш иши боюнча өндүрүшкө катышуу үчүн котормочуну тартууга;

11) адамдын кылмыш жасаганына негиздүү шектенүү болгондо, аны кармоого;

12) кылмыш иши боюнча өндүрүшкө адвокаттын катышуусун камсыз кылууга, ал эми мамлекет тарабынан кепилдик берилген юридикалык жардам алууга укугу бар адамдарга адвокаттын дайындалышын талап кылууга;

13) адамды айыпталуучу катарында жоопко тартуу жөнүндө токтом чыгарууга жана айыбын угузууга;

14) жабырлануучу деп танууга жана анын өкүлүн сотко чейинки өндүрүшкө катыштырууга;

15) котормочуга, адиске, ассистентке, экспертке карата четтетүүнү чечүүгө;

16) кылмыш иши боюнча өндүрүшкө байланыштуу өтүнүчтөрдү чечүүгө;

17) компетенциясынын чектеринде даттанууларды чечүүгө;

18) бөгөт коюу чараларын колдонуу, өзгөртүү жана узартуу жөнүндө жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүн камсыз кылуунун башка чараларын колдонуу жөнүндө өтүнүчтөрдү берүүгө;

19) кылмыш иши боюнча сотко чейинки өндүрүштү кабыл алуу, токтотуу, кайра баштоо, кыскартуу жөнүндө токтом чыгарууга;

20) прокурордун жазуу жүзүндөгү көрсөтмөлөрүн жана тапшырмаларын аткарууга;

21) айыпталуучуну жана жабырлануучуну медиатор менен маалыматтык жолугушууга жиберүүгө;

22) баланы кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан чыгаруу жөнүндө келишим түзүүгө жана токтом чыгарууга;

23) ушул Кодексте каралган башка ыйгарым укуктарды жүзөгө ашырууга.

2. Тергөөчү прокурордун кылмыш иши боюнча чечими менен макул болбогон учурда өзүнүн каршы пикирин жазуу жүзүндө баяндоо менен жогору турган прокурорго кайрылууга укуктуу. Бул учурда жогору турган прокурор өзүнүн токтому менен төмөн турган прокурордун чечимин жокко чыгарууга же тергөө өндүрүшүн башка тергөөчүгө тапшырууга укуктуу.

3. Тергөөчүнүн кылмыш иши боюнча токтомун уюмдардын жетекчилери аткарууга милдеттүү. Тергөөчүнүн токтомун аткарбай коюу мыйзамга ылайык жоопкерчиликке алып келет.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 5-августундагы № 160 , 2024-жылдын 19-ноябрындагы № 183, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

38-берене. Тергөө бөлүмүнүн жетекчиси

1. Тергөө бөлүмүнүн жетекчиси сотко чейинки өндүрүштү уюштурат.

2. Тергөө бөлүмүнүн жетекчиси төмөнкүлөргө ыйгарым укуктуу:

1) сотко чейинки өндүрүштү тергөөчүгө же тергөөчүлөрдүн тобуна тапшырууга, ошондой эле тергөөчүдөн кылмыш ишин алып коюуга жана мындай өткөрүп берүүнүн негиздерин милдеттүү түрдө көрсөтүү менен башка тергөөчүгө өткөрүп берүүгө;

2) эгерде ал ушул Кодекстин талаптарын бузууга жол берсе, тергөөчүнү андан ары тергөө өндүрүшүнөн четтетүүгө;

3) Кылмыштардын бирдиктүү реестрине маалыматтардын өз убагында жана туура киргизилишин, ошондой эле тергөөчүлөрдүн алардын өндүрүшүндө турган кылмыш иштери жана материалдары боюнча аракеттерин, тергөөчүлөрдүн тергөө, үй камагы жана камакта кармоо мөөнөттөрүн сактоолорун, ушул Кодексте белгиленген учурларда прокурордун жазуу жүзүндөгү тапшырмаларынын жана көрсөтмөлөрүнүн, башка тергөөчүлөрдүн тапшырмаларынын аткарылышын контролдоону жүзөгө ашырууга;

4) тергөө бөлүмүнүн жетекчиси тергөөчүнүн өндүрүшүндө турган кылмыш иши боюнча териштирүүгө катышууга, тергөөчүнүн ыйгарым укуктарын пайдалануу менен жеке өзү тергөө жүргүзүүгө укуктуу.

3. Тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин кылмыш иши боюнча көрсөтмөлөрү тергөөчүнүн өз алдынчалыгын, ушул Кодекстин 37-беренесинде белгиленген анын укуктарын чектей албайт. Тергөөчүгө көрсөтмөлөр жазуу жүзүндө берилет жана аткаруу үчүн милдеттүү, бирок ал макул болбогон учурда прокурорго даттанылышы мүмкүн.

39-берене. Алгачкы текшерүү органы

1. Алгачкы текшерүү органына төмөнкүлөр кирет:

1) ички иштер органдары;

2) жаза-аткаруу тутумунун органдары жана мекемелери;

3) аскер бөлүктөрүнүн, бирикмелеринин командирлери жана аскердик мекемелердин начальниктери;

4) чек ара органдары;

5) аба кемелеринин командирлери;

6) улуттук коопсуздук органдары;

7) бажы органдары;

8) өзгөчө кырдаалдар кызматынын органдары;

9) алыскы жерлердеги геологиялык чалгындоо партияларынын, экспедициялардын жетекчилери;

10) Кыргыз Республикасынын дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнүн жана консулдук мекемелеринин башчылары;

11) салык кызматынын сотко чейинки өндүрүштү жүзөгө ашыруучу органдары;

12) мамлекеттик күзөт органдары.

2. Алгачкы текшерүү органы өз компетенциясынын чектеринде:

1) жасалган же даярдалып жаткан кылмыш жөнүндө арыздарды, билдирүүлөрдү Кылмыштардын бирдиктүү реестрине каттоону камсыз кылат;

2) окуянын издерин сактоо чараларын көрөт;

21) ушул Кодекстин 153-беренесинин 1-бөлүгүнүн 2-пунктунда каралган тартипте сурак жүргүзөт;

3) кылмыштарды алдын алуу, бөгөт коюу, кылмыш жасаган адамдарды табуу жана издөө үчүн жарандардын конституциялык укуктарын чектебеген ыкчам-издөө иш-чараларын, ошондой эле тергөөчүнүн тапшырмасы боюнча кылмышты ачуу жана далилдерди чогултуу үчүн атайын тергөө аракеттери боюнча ыкчам-издөө иш-чараларын жүзөгө ашырат;

3-1) ушул Кодекстин 219-беренесинин 4-бөлүгүнүн экинчи жана үчүнчү абзацтарында каралган негиздер жана шарттар боюнча атайын тергөө аракеттерин жүзөгө ашырат;

4) өз компетенцияларынын чегинде аракеттенишкен прокурорго жана тергөөчүгө алар талап кылган маалыматтарды жана материалдарды берет;

5) прокурордун жазуу жүзүндөгү көрсөтмөлөрүн жана тапшырмаларын, тергөөчүнүн тапшырмаларын, анын ичинде жабырлануучуларды, күбөлөрдү, кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка адамдарды коргоо чараларын колдонуу жөнүндө тапшырмаларды аткарат;

51) тергөө судьясынын токтомунун негизинде алып коюуну жүргүзүү жөнүндө тергөөчүнүн жазуу жүзүндө тапшырмасын аткарат;

6) айдап келүүнү жүзөгө ашырат;

7) ушул Кодекске ылайык, соттун жазуу жүзүндөгү тапшырмаларын жана тескемелерин аткарат;

8) бөгөт коюу чарасынын шарттарынын жана тартиптеринин сакталышын контролдоону жүзөгө ашырат.

3. Ушул берененин 1-бөлүгүнүн 3–5, 7–10 жана 12-пункттарында көрсөтүлгөн алгачкы текшерүү органдары жыйналган материалдарды ушул Кодексте аныкталган тергөө караштуулугу боюнча тергөөчүгө же прокурорго өткөрүп берүү менен, окуянын изин сактоо боюнча гана кечиктирилгис чараларды көрөт.

(Кыргыз Республикасынын 2022-жылдын 18-январындагы № 4, 2024-жылдын 19-ноябрындагы № 183, 2025-жылдын 12-февралындагы № 37, 2025-жылдын 9-августундагы № 193, 2026-жылдын 28-июлундагы № 133 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

40-берене. Жабырлануучу

1. Кылмыштан дене-боюна, моралдык зыян жана (же) материалдык залал келтирилген жеке жак жабырлануучу болуп саналат.

Кылмыштан мүлктүк зыян келтирилген юридикалык жак жабырлануучу деп таанылышы мүмкүн. Бул учурда жабырлануучунун укуктарын жана милдеттерин юридикалык жактын өкүлү жүзөгө ашырат.

2. Жеке же юридикалык жакта жабырлануучунун укуктары жана милдеттери жабырлануучу деп таануу жөнүндө токтом чыккан учурдан тартып келип чыгат.

Эгерде кылмыштын натыйжасында адам өлүмгө учураса же адам арыз бере албай турган абалда болсо, аны жабырлануучу катары тартуу жөнүндө арыз берген жакын туугандарынын ичинен бир адам, жубайы жабырлануучу деп таанылат, ал эми бир нече арыз болгондо - бир нече адам жабырлануучу катары таанылышы мүмкүн. Арыз бере албай турган абалда тургандан кийин адам өзүнүн укугунан пайдалана алат жана ал аны жабырлануучу катары тартуу жөнүндө арыз бере алат. Эгерде адам өзүнө карата кылмыш жасалганы жөнүндө арыз бербесе же өзүн жабырлануучу катары тартуу жөнүндө арыз бербесе, анда тергөөчү, сот анын жазуу жүзүндөгү макулдугу менен гана ал адамды жабырлануучу деп таануусу мүмкүн. Мындай макулдук болбосо, ал адам зарыл болгон учурда күбө катары тартылат.

3. Тергөөчү, сот кылмыш жасалганы жөнүндө арызды же адамды жабырлануучу катары тартуу жөнүндө арызды алган учурдан тартып адамды жабырлануучу деп таанууга милдеттүү.

Кылмыш жасалганы жөнүндө арыз же адамды жабырлануучу катары тартуу жөнүндө арыз материалдык залал жана (же) моралдык зыян келтирилбеген адам тарабынан берилген деп эсептөөгө жетиштүү негиздер болгондо, тергөөчү, сот жабырлануучу деп таануудан баш тартуу тууралуу токтом чыгарат, ал прокурорго же сотко даттанылышы мүмкүн.

4. Жабырлануучунун төмөнкүлөргө укугу бар:

1) айыпталуучуга коюлган айыптын маңызын билүүгө;

2) өз эне тилинде же өзү билген тилде көрсөтмө берүүгө;

3) далилдерди келтирүүгө;

4) өтүнүчтөрдү жана четтетүүлөрдү, анын ичинде медиация жол-жобосун өткөрүүгө жиберүү жөнүндө билдирүүгө;

5) котормочунун кызмат көрсөтүүлөрүнөн пайдаланууга;

51) эгерде көзү азиз болсо, ассистенттин кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга;

6) өкүлүнө ээ болууга;

7) мыйзамда каралган учурларда мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардамга;

8) медициналык мекемеде күбөлөндүрүүдөн өтүүгө;

9) анын өтүнүчү же болбосо анын өкүлүнүн өтүнүчү боюнча жүргүзүлүүчү тергөө аракеттерине катышууга;

10) анын катышуусу менен жүргүзүлгөн тергөө аракеттеринин протоколдору менен таанышууга, алардын көчүрмөлөрүн алууга жана аларга карата пикирин билүүгө;

11) сотко чейинки өндүрүш аяктагандан кийин мамлекеттик сырды түзгөн маалыматтарды кошпогондо, кылмыш ишинин бардык материалдары менен таанышууга жана алардын көчүрмөлөрүн алууга;

12) өзүн жабырлануучу деп таануу жөнүндө, кылмыш куугунтугун кыскартуу жөнүндө токтомдордун, айыптоо актысынын көчүрмөлөрүн, ошондой эле соттук чечимдердин көчүрмөлөрүн алууга;

13) сотко катышууга;

14) соттук жарыш сөздөрдө чыгып сүйлөөгө, айыптоону колдоого;

15) соттук отурумдун протоколу менен таанышууга жана ага карата пикирлерин берүүгө;

16) алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, тергөө бөлүмүнүн жетекчисинин, прокурордун жана соттун аракеттерине жана чечимдерине даттанууга;

17) соттун чечимдерине даттанууга;

18) иш боюнча берилген даттануулар, сунуштамалар жөнүндө кабардар болууга жана аларга каршы пикирин берүүгө;

19) даттанууларды жана сунуштамаларды сотто кароого катышууга;

20) мыйзамда белгиленген учурларда кылмыш менен келтирилген залалдын ордуна мамлекеттин эсебинен компенсация алууга;

21) кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө буюм далили катары же башка негиздер боюнча андан алынып коюлган, кылмыш жасаган адамдан алынган мүлкүн, өзүнө таандык расмий документтердин түп нускасын кайтарып алууга;

22) шектүүдөн, айыпталуучудан, соттолгондон кылмыш менен келтирилген мүлктүк залалдын жана (же) моралдык зыяндын ордун толтурууга;

23) мыйзамда каралган учурларда, анын ичинде медиация тартибинде жарашууга.

5. Жабырлануучу төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, прокурордун, соттун чакыруусу боюнча келүүгө;

2) көрсөтмө берүүгө, иш боюнча бардык ага белгилүү болгондорду туура айтып берүүгө;

3) өзүндө болгон буюмдарды, документтерди, ошондой эле үлгүлөрдү салыштырып изилдөө үчүн берүүгө;

4) алгачкы текшерүү органынын, тергөөчүнүн, прокурордун, соттун талабы боюнча күбөлөндүрүүдөн өтүүгө;

5) эгерде ал бул тууралуу ушул Кодекстин 167-беренесинде белгиленген тартипте алдын ала эскертилсе, иш боюнча өзүнө белгилүү жагдайлар туурасында маалыматтарды ачык жарыялабоого;

6) процессуалдык аракеттерди жүргүзүүдө жана соттук отурумдун убагында ушул Кодексте белгиленген тартипти сактоого;

7) тергөөчү же сот тарабынан жөнөтүлгөндө, медиатор менен маалыматтык жолугушууга барууга.

6. Жабырлануучу чакыртуу боюнча жүйөлүү себепсиз келбей койгондо ал мажбурлоо жолу менен келтирилет.

7. Көрсөтмө берүүдөн баш тартканы же качканы жана алдын ала билип туруп жалган көрсөтмө бергени үчүн жабырлануучу Кылмыш-жаза кодексинин 364, 365-беренелеринде каралган жоопкерчиликти тартат.

8. Жабырлануучу өзүнө же өзүнүн туугандарына, жубайына каршы көрсөтмө берүүгө милдеттүү эмес.

9. Ишке жабырлануучунун мыйзамдуу өкүлүнүн жана өкүлүнүн катышуусу, аны ушул беренеде каралган укуктардан ажыратпайт.

10. Жабырлануучуга шектүүнүн, айыпталуучунун жана соттолгондун эсебинен материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу мүмкүн болбогон учурда, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети (мындан ары – Министрлер Кабинети) тарабынан аныкталган тартипте адистештирилген фонддун эсебинен жүргүзүлөт.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 257 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

41-берене. Жеке айыптоочу

1. Мамлекеттик айыптоочу айыптоодон баш тарткан учурда сотто айыптоону өз алдынча колдогон жеке ачык айыптоо иштери боюнча жабырлануучу жеке айыптоочу болуп саналат.

2. Жеке айыптоочуга ушул Кодекстин 295-беренесинде каралган укуктар берилет.

42-берене. Жабырлануучунун өкүлү

1. Мыйзам күчүнө ылайык кылмыш иши боюнча өндүрүштө жабырлануучунун мыйзамдуу кызыкчылыктарын жактоого ыйгарым укуктуу адвокаттар жана башка адамдар жабырлануучунун өкүлү боло алат.

Жабырлануучунун өкүлү катары жубайы, жабырлануучунун жакын туугандарынын бири же жабырлануучу уруксат берүү жөнүндө өтүнмө берген башка адам да болушу мүмкүн. Мындай адамдардын ыйгарым укуктары талаптагыдай жол-жоболоштурулган ишеним кат менен ырасталат.

2. Баланын же өзүнүн дене боюнун же психикасынын абалы боюнча өз укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын өз алдынча коргоо мүмкүнчүлүгүнөн айрылган жабырлануучунун укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргоо үчүн милдеттүү түрдө ишке катышууга алардын мыйзамдуу өкүлдөрү тартылат.

3. Жабырлануучунун өкүлү жабырлануучу сыяктуу эле процессуалдык укуктарга жана милдеттерге ээ болот.

4. Жабырлануучунун ишке жеке өзүнүн катышуусу, аны бул иш боюнча өз өкүлүнө ээ болуу укугунан ажыратпайт.

5. Жабырлануучу болуп саналган юридикалык жактын өкүлү анын жетекчиси, мыйзам же уставдык документтер менен ыйгарым укук берилген адам же ишеним каттын негизинде аракеттенүүчү адам боло алат.

43-берене. Шектүү

1. Төмөнкүлөр шектүү болуп саналат:

1) ушул Кодексте каралган тартипте кылмыш жасоого шектенүү боюнча кармалган;

2) ага карата кылмыш иши козголгон;

3) шектүү катары суракка алынган.

2. Тергөө органы кармалган адамды шектүү катары 48 сааттан ашык кармап турууга укуксуз. Көрсөтүлгөн мөөнөт бүткөн учурга карата тергөө органы кармалганды бошотууга же жана бөгөт коюу чарасын колдонуу менен айып коюуга милдеттүү.

3. Тергөө органы кылмыш ишин кыскартуу же аны айыпталуучу катарында тартуу жөнүндө токтом чыгарган учурдан тартып адам шектүүнүн абалында болбой калат.

44-берене. Шектүүнүн укуктары жана милдеттери

1. Шектүүнүн төмөнкүлөргө укугу бар:

1) өзүнүн эмнеге шектелип жатканын билүүгө;

2) кылмыш ишин козгоо жөнүндө токтомдун, кармоо жөнүндө токтомдун көчүрмөлөрүн алууга;

3) өзүнүн укуктары жөнүндө жазуу жүзүндө түшүндүрмө алууга;

4) өзүн жеке же тандап алынган адвокаттын жардамы менен коргоого;

5) кармаганда бир жолу телефон менен акысыз натыйжалуу жана көзөмөлдөнгөн сүйлөшүүгө;

6) биринчи сурак жүргүзүлгөн учурдан тартып, ал эми кармалганда – иш жүзүндө кармалган учурдан тартып адвокат алууга, тандап алынган адвокаты болбогон учурда – мамлекет кепилдеген юридикалык жардам алууга;

7) мыйзамда каралган учурларда мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардамга;

8) өзүнүн адвокаты менен саны, узактыгы чектелбеген, тыңшап угуу мүмкүнчүлүгү жок шарттарда жекеме-жеке жолугушууга;

9) көрсөтмө берүүгө же көрсөтмө берүүдөн баш тартууга;

10) көрсөтмөнү эне тилинде же өзү билген тилде берүүгө;

11) котормочунун кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга;

111) эгерде көзү азиз болсо, ассистенттин кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга;

12) далилдерди келтирүүгө;

13) өтүнүчтөрдү жана четтетүүлөрдү, анын ичинде медиация жол-жобосун өткөрүүгө жиберүү жөнүндө билдирүүгө;

14) өзүнүн катышуусу менен жүргүзүлгөн тергөө аракеттеринин протоколу менен таанышууга, жана алар боюнча протоколго түшүрүлүүчү пикирлерин берүүгө, ошондой эле алардын көчүрмөлөрүн алууга;

15) тергөөчүнүн уруксаты менен анын өтүнүчү же анын адвокатынын же болбосо мыйзамдуу өкүлүнүн өтүнүчү боюнча жүргүзүлүүчү тергөө аракеттерине катышууга;

16) алгачкы текшерүү органдарынын аракеттерине, тергөөчүнүн, прокурордун аракетине жана чечимдерине даттанууга;

17) иш жүзүндө кармалгандан кийин медициналык кароого жана врачтын жардамына;

18) мыйзамда каралган учурларда, анын ичинде медиация тартибинде жабырлануучу менен элдешүүгө.

2. Шектүү төмөнкүгө милдеттүү:

1) ишти териштирүүнү жүргүзүп жаткан органдын чакыруусу боюнча келүүгө;

11) тергөөчү же сот жибергенде, медиациялык маалыматтык жолугушууга келүүгө;

2) тергөөчүнүн, прокурордун талаптарына баш ийүүгө.

3. Шектүү кылмыш ишинин тергөөсүн жүргүзүп жаткан органдын талабы боюнча төмөнкүлөргө кириптер кылынышы мүмкүн:

1) кароого, ошондой эле кармалганда жеке тинтүүгө;

2) врачтык кароого, дактилоскопиядан өтүүгө, фото, видео тартууга;

3) күбөлөндүрүүдөн өтүүгө;

4) экспертизадан өтүүгө.

4. Биологиялык тегинин үлгүлөрүн (кан, чач, адамдын организиминен бөлүнүп чыккандарды) мажбурлап алуу, мындай үлгүлөрдү алуу инсандын ар-намысын жана кадыр-баркын сыйлоо укугун бузуу менен коштолгон учурларды кошпогондо, тергөө судьясынын токтомунун негизинде жүргүзүлөт.

5. Шектүү ошондой эле ушул Кодексте каралган башка укуктарга ээ болот.

6. Шектүүнү, айыпталуучуну ар бир жолу убактылуу бөлөк кармоочу жайга же камакта кармоочу жайга жеткирүүдө, ошондой эле анын өзүнөн, анын адвокатынан, жакын туугандарынан, жубайынан ага карата алгачкы текшерүү жана тергөө органдарынын кызматкерлери тарабынан зомбулук, кыйноо же катаал мамиле колдонулганы жөнүндө даттануу түшкөндө, тиешелүү документти түзүү менен ал милдеттүү медициналык күбөлөндүрүүдөн өткөрүлүүгө тийиш. Медициналык күбөлөндүрүүдөн өткөрүү милдети убактылуу бөлөк кармоочу жайдын же камакта кармоочу жайдын администрациясына жүктөлөт.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 257 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

45-берене. Айыпталуучу, соттолгон, акталган

1. Айыпталуучу деп ага карата ушул Кодексте белгиленген тартипте аны айыпталуучу катары тартуу жөнүндө токтом чыгарылган, ошондой эле ага карата ушул Кодексте белгиленген тартипте айыптоо актысы бекитилген адам таанылат.

2. Өзүнө карата актоо өкүмү чыккан айыпталуучу акталган деп, ал эми мыйзамдуу күчүнө кирген айыптоо өкүмү чыкканда – соттолгон деп эсептелет.

46-берене. Айыпталуучунун, соттолгондун (акталгандын) укуктары жана милдеттери

1. Айыпталуучунун төмөнкүлөргө укугу бар:

1) аны айыпталуучу катары тартуу жөнүндө, экспертизаларды дайындоо жөнүндө токтомдордун, ага тиркелген маалымкаттары менен кошо айыптоо актысынын көчүрмөлөрүн алууга;

2) өзүнө коюлуп жаткан айып боюнча көрсөтмө берүүгө же көрсөтмө берүүдөн баш тартууга;

3) өз эне тилинде же билген тилде көрсөтмө берүүгө;

4) далилдерди келтирүүгө;

5) өтүнүчтөрдү жана четтетүүлөрдү билдирүүгө;

6) өз укуктарын, эркиндиктерин жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргоого жана коргоого карата даярдануу үчүн жетиштүү убакыт алууга;

7) квалификациялуу котормочунун кызматынан пайдаланууга;

71) эгерде көзү азиз болсо, ассистенттин кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга;

8) өзүн өзү же өзү тандаган адвокаттын жардамы менен коргоого;

9) мыйзамдарда каралган учурларда, мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардамга;

10) санын жана узактыгын чектөөсүз, тоскоолдуксуз өзүнүн адвокаты менен жекеме-жеке сүйлөшүүгө;

11) өзүнүн өтүнүчү же адвокаттын өтүнүчү боюнча жүргүзүлүүчү тергөө аракеттерине катышууга;

12) эксперттин корутундусу менен таанышууга;

13) анын катышуусу менен жүргүзүлгөн тергөө аракеттеринин протоколу менен таанышууга жана протоколго киргизилүүчү пикирлерин берүүгө, ошондой эле алардын көчүрмөлөрүн алууга;

131)соттук отурумдардын протоколдору менен (анын ичинде аудио- жана видео жазуулар менен) таанышууга жана аларга карата сын-пикирлерди берүүгө;

14) тергөө бүткөндөн кийин кылмыш ишинин бардык материалдары менен таанышууга жана андан зарыл маалыматтарды көчүрүп алууга;

15) алгачкы текшерүү органынын кызматкеринин аракеттерине, тергөөчүнүн, прокурордун аракеттерине жана чечимдерине даттанууга;

16) эгерде ал өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган кылмышты жасаганына айыпталып жатса, анын кылмыш ишин сот арачыларынын катышуусу менен кароо жөнүндө өтүнүч берүүгө;

17) мыйзамда каралган учурларда, анын ичинде медиация тартибинде жабырлануучу менен элдешүүгө.

18) телевидение, радио аркылуу жана (же) Интернет тармагында түз эфир режиминде соттук отурумду трансляциялоону (онлайн-трансляциялоону) колдонуу аркылуу соттук териштирүү жүргүзүү жөнүндө өтүнмө берүүгө.

2. Айыпталуучу иштин соттук териштирүүсүнө катышууга (жеке катышуу же видеоконференцбайланыш режиминде), тараптын бардык укуктарынан пайдаланууга, акыркы сөзгө, соттун аракетине жана чечимине даттанууга укуктуу.

3. Айыпталуучу төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) тергөө жүргүзүп жаткан органдын чакыруусу боюнча келүүгө;

2) камакка алынган учурда жеке тинтүүгө алынууга;

3) врачтык кароодон, дактилоскопиядан өтүүгө, сүрөткө тартылууга, күбөлөндүрүүдөн, экспертизадан өтүүгө, биологиялык заттардын (кандын, адамдын организминен чыгуучу заттардын) үлгүсүн берүүгө;

4) тергөөчүнүн, прокурордун, тергөө судьясынын, судьянын, соттун тескөөлөрүнө баш ийүүгө;

5) сотко чакыруу боюнча келүүгө;

6) сотто төрагалык кылуучунун тескөөлөрүнө баш ийүүгө;

7) төрагалык кылуучунун уруксатысыз соттук отурумдун залынан чыгып кетүүгө;

8) соттук отурумда тартипти сактоого;

9) сот жибергенде медиатор менен маалыматтык жолугушууга келүүгө.

4. Айыпталуучу ошондой эле ушул Кодексте каралган башка укуктарга ээ болот жана башка милдеттерди аткарат.

5. Айыпталуучу баланын же аракетке жөндөмсүз айыпталуучунун укуктарын ушул Кодексте каралган тартипте анын мыйзамдуу өкүлү жүзөгө ашырат.

6. Айыпталуучу убактылуу камакта кармоочу жайга жеткирилген ар бир жолу, ошондой эле анын өзүнөн, анын адвокатынан, жакындарынан ага карата зомбулук, кыйноо же катаал мамиле жасалганы тууралуу даттануу түшкөн учурда, ал тийиштүү документти түзүү менен милдеттүү түрдө медициналык күбөлөндүрүүдөн өткөрүлүүгө тийиш. Медициналык күбөлөндүрүүнү жүргүзүү милдети камакта кармоо жайынын администрациясына жүктөлөт.

7. Соттолгон же акталган төмөнкүлөргө укуктуу:

1) соттук отурумдун протоколу менен (анын ичинде аудио- жана видео жазуулар менен) таанышууга жана ага карата сын-пикирлерди берүүгө;

2) соттун чечимдеринин көчүрмөлөрүн алууга жана аларга даттанууга;

3) иш боюнча берилген даттануулар жана сунуштамалар жөнүндө билүүгө жана аларга каршы пикирлерин берүүгө;

4) даттанууларды жана сунуштамаларды соттук кароолорго катышууга;

5) авдокат, мыйзамга ылайык мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам алууга.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 16-февралындагы № 49, 2024-жылдын 5-августундагы № 160, 2025-жылдын 19-майындагы № 96 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

47-берене. Материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу үчүн жооптуу жак

1. Мыйзам күчүнөн улам кылмыш менен же Кылмыш-жаза кодексинде тыюу салынган акыл-эси жайында эместин, ошондой эле баланын жосуну менен келтирилген материалдык зыян жана моралдык залал үчүн мүлктүк жоопкерчилик тартуучу жеке жак тергөөчү, сот тарабынан өндүрүшкө тартылат.

2. Келтирилген материалдык зыяндын жана моралдык залалдын ордун толтурууга жооптуу жак, ушул Кодексте белгиленген айыпталуучу, соттолгон адамдай эле укуктарга жана милдеттерге ээ. Зыяндын ордун толтурууга жооптуу адамга, материалдык зыяндын жана моралдык залалдын ордун толтурууга байланыштуу кылмыш-жаза өндүрүшүнөн кабыл алынган процессуалдык чечимдер жөнүндө билдирилет жана ал алардын көчүрмөлөрүн ушул Кодексте белгиленген учурларда жана тартипте алат.

48-берене. Жабырлануучу, шектүү, айыпталуучу баланын мыйзамдуу өкүлдөрү жана балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкерлери

1. Балдар жасаган кылмыштар жөнүндө иштер боюнча ишке милдеттүү катышуу үчүн алардын мыйзамдуу өкүлдөрү, ошондой эле балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкерлери тартылат.

2. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкерлеринин, ошондой эле жабырлануучу, шектүү, айыпталуучу баланын мыйзамдуу өкүлдөрүнүн ишке катышуусу ушул Кодекстин 54-главасында белгиленген тартипте жүзөгө ашырылат.

49-берене. Адвокат

1. Адвокат – кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун, күбөнүн укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоону жүзөгө ашыруучу жана аларга квалификациялуу юридикалык жардам көрсөтүүчү адам.

2. Адвокат шектүүнү, айыпталуучуну, жабырлануучуну, күбөнү биринчи жолу суракка алган, шектүүнү, айыпталуучуну алып келген же иш жүзүндө кармаган учурдан тартып ишке катышат. Адвокат күбөлүгүн жана ордерин көрсөткөн учурда кылмыш-жаза иштери боюнча өндүрүшкө катышууга, ошондой эле өзү коргогон адамдын макулдугу менен соттук териштирүүгө аралыктан катышууга укуктуу.

3. Эгерде алардын биринин кызыкчылыгы экинчисинин кызыкчылыктарына карама-каршы келсе, бир эле адам эки шектүүнүн, айыпталуучунун, күбөнүн, жабырлануучунун адвокаты боло албайт.

4. Адвокат алгачкы текшерүү же тергөө органдарына, прокуратурага же сотко чакырылган кандай болбосун адамдын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоону жүзөгө ашырууга укугу бар, мында адвокат ушул Кодексте жана мыйзамда каралган ыйгарым укуктарга жана кепилдиктерге ээ болот.

(КР 2025-жылдын 19-майындагы № 96 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

50-берене. Адвокатты чакыруу, алмаштыруу, квалификациялуу юридикалык жардам үчүн төлөм

1. Адвокат шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган, жабырлануучу, күбө, алардын мыйзамдуу өкүлдөрү, ошондой эле шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун, күбөнүн тапшыруусу жана макулдугу менен башка адамдар тарабынан чакырылат.

2. Адвокаттын кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуусуна шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун укугу тергөөчү, сот тарабынан камсыз кылынат.

3. Мамлекеттин эсебинен мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардамга укуктуу адамдар мыйзамга ылайык адвокат менен камсыз кылынат. Мамлекеттин эсебинен мамлекет тарабынан кепилденген квалификациялуу юридикалык жардам көрсөткөн адвокаттын акысын төлөө мыйзамга ылайык жүргүзүлөт.

4. Шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган, жабырлануучу, күбө тарабынан тандалган адвокаттын катышуусу мүмкүн болбогон учурларда, тергөөчү, сот адвокаттардын мамлекеттик реестри аркылуу мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам боюнча адвокат берүүгө милдеттүү.

5. Адвокат кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө 5 суткадан ашык, ал эми бөгөт коюу чарасын колдонууда – 2 сааттан ашык катыша албаган учурда, тергөөчү, тергөө судьясы, сот адвокаттардын мамлекеттик реестри аркылуу мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам боюнча адвокат берүүгө милдеттүү.

Мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам боюнча адвокаттардын мамлекеттик реестри аркылуу адвокатты дайындоо тартиби ушул Кодексте жана мыйзамда аныкталган тартипте жүзөгө ашырылат.

51-берене. Адвокаттын милдеттүү катышуусу

1. Адвокаттардын кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуусу милдеттүү, эгерде:

1) шектүүнүн, айыпталуучунун сүйлөө, угуу, көрүү функциялары олуттуу бузулгандыктан узакка созулган катуу оорунун, ошондой эле акыл-эсинин начардыгынын, кем акылдыгынын, башка дене-боюнун же психикалык мүчүлүштүктөрүнүн кесепетинен өзүнүн актоо укугун өз алдынча жүзөгө ашыруу кыйын болгон учурда;

2) шектүүнүн, айыпталуучунун өтүнүчү бар болсо;

3) шектүү, айыпталуучу кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тилин билбесе же жетиштүү деңгээлде билбесе;

4) шектүүнүн, айыпталуучунун жашы жете элек болсо;

5) жак өзгөчө оор кылмыш жасагандыгы боюнча шектелсе же айыпталса;

6) шектүү, айыпталуучу мөөнөттүү кызматтын аскер кызматчысы болуп саналса;

7) шектүүнүн, айыпталуучунун кызыкчылыктарынын ортосунда карама-каршылыктар болсо жана эгерде алардын бирөөнүн адвокаты болсо;

8) кылмыш-жаза иши боюнча өндүрүшкө жабырлануучунун адвокаты катышса;

9) кылмыш-жаза иши сот арачыларынын катышуусу менен сот тарабынан каралууга тийиш болсо;

10) адамдын акыл-эсинин жайында экени, психикалык оорулар же акыл-эсинин ордунда экени шек туудурган башка маалыматтардын фактысы аныкталган учурдан тартып – медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чараларды колдонуу каралып жаткан же аларды колдонуу жөнүндө маселе чечилип жаткан адамдарга карата;

11) процессуалдык макулдашуу жана аны түзүү жөнүндө өтүнүч билдирилсе.

2. Адамды кармоодо сот шектүүнүн, айыпталуучунун бөгөт коюу чарасын колдонуу, өзгөртүү жана узартуу жөнүндө тергөөчүнүн өтүнүчүн караганда адвокаттын катышуусу милдеттүү.

52-берене. Адвокаттан баш тартуу

1. Шектүү, айыпталуучу адвокаттан баш тартууга укуктуу. Мындай баш тартууга шектүүнүн, айыпталуучунун өзүнүн демилгеси боюнча гана жол берилет жана иште прокурордун, ага тете башка шектүүлөрдүн, айыпталуучулардын адвокаттарынын катышуусу үчүн тоскоолдук болуп саналбайт.

2. Сотко чейинки өндүрүштө адвокаттан баш тартуу адвокаттын катышуусунда жүзөгө ашырылат.

3. Адвокаттан баш тартканда жактоо шектүүнүн, айыпталуучунун өзү тарабынан жүзөгө ашырылат.

4. Шектүү, айыпталуучу тарабынан билдирилген адвокаттан баш тартууга ушул Кодекстин 51-беренесинде каралган учурларда жол берилбейт.

5. Шектүүнүн, айыпталуучунун адвокатын ишке катышуудан бошотуу тергөөчүнүн, прокурордун токтому менен жол-жоболоштурулат.

53-берене. Адвокаттын ыйгарым укуктары

1. Юридикалык жардам көрсөтүү менен адвокат кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө тараптардын тең укуктуулук жана атаандаштык башталышында катышат.

2. Ишке катышкан учурдан тартып адвокат төмөнкүлөргө укуктуу:

1) иш боюнча шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун, күбөнүн пайдасына күбөлөөчү материалдарды жеке өзү же мыйзамга ылайык жеке детективди пайдалануу менен чогултууга жана сотко чейинки өндүрүштө жана сотто көрсөтүүгө;

2) күбөлөрдүн, эксперттин жазуу жүзүндөгү билдирүүлөрүн жана түшүндүрмөлөрүн алууга, кароонун жеке протоколдорун түзүүгө;

3) тергөө судьясынын алдында далилдерди депонирлөө жөнүндө өтүнүч берүүгө;

4) тергөө судьясына ушул Кодекстин 182-беренесинде каралган тартипте экспертти чакыруу менен экспертизаны дайындоо жөнүндө, ошондой эле демилгеси боюнча эксперт тартылып жаткан тараптын эсебинен келишимдик негизде экспертиза жүргүзүү жөнүндө өтүнүч менен кайрылууга;

5) адамды кармоодо жана айыбын угузууда катышууга;

6) шектүүнү, айыпталуучуну, жабырлануучуну, күбөнү суракка алууга, ошондой эле анын катышуусу менен же анын өтүнүчү боюнча жүргүзүлүүчү башка тергөө аракеттерине катышууга;

7) шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган менен алардын санын жана узактыгын чектебестен жана тыңшап угуу мүмкүнчүлүгүн болтурбаган шарттарда жеке жолугушууларга;

8) кармоо жөнүндө токтом, айыпталуучу катарында жоопко тартуу жөнүндө, бөгөт коюу чараларын колдонуу жөнүндө токтомдор менен, шектүүнүн, айыпталуучунун катышуусу менен жүргүзүлгөн тергөө аракеттеринин протоколдору, шектүүгө, айыпталуучуга берилген же болбосо берилүүгө тийиш болгон документтер менен таанышууга, ошондой эле алардын көчүрмөлөрүн алууга;

9) сотко чейинки өндүрүш аяктагандан кийин кылмыш-жаза ишинин бардык материалдары менен таанышууга жана алардын көчүрмөлөрүн алууга;

10) өтүнүч билдирүүгө;

11) сотко катышууга;

12) четтетүүлөрдү билдирүүгө;

13) тергөө судьясынын, судьянын, соттун, прокурордун, тергөөчүнүн аракеттерине (аракетсиздигине) жана чечимдерине даттанууга жана аларды кароого катышууга;

14) сот алдында мажбурлап алып келүү жөнүндө өтүнүч берүүгө;

15) далилдерди талап кылып алууга;

16) коргоонун мыйзамга каршы келбеген башка бардык каражаттарын жана ыкмаларын пайдаланууга.

3. Тергөө аракеттерин жүргүзүүгө катышып жаткан адвокат тергөөчүнүн уруксаты менен суракка алынып жаткан адамдарга суроолорду берүүгө укуктуу. Тергөөчү адвокаттын суроолорун четке кага алат, бирок четке кагылган суроолорду протоколго киргизүүгө милдеттүү. Адвокат тергөө аракеттеринин протоколунда андагы жазуулардын тууралыгы жана толуктугу боюнча өзүнүн жазуу жүзүндөгү пикирлерин киргизүүгө укуктуу.

4. Адвокат коммерциялык жана башка мыйзам менен корголгон сырларды түзгөн маалыматтарды ачыкка жарыялабоо жөнүндө мыйзам актыларында белгиленген тартипти сактоо менен жактоону жүзөгө ашыруу, жабырлануучунун кызыкчылыктарын коргоо үчүн зарыл болгон маалыматтарды төмөнкү жолдор менен алууга укуктуу:

1) аудиовидео жазуу жүргүзүү;

2) юридикалык жактардан маалымкаттарды, мүнөздөмөлөрдү, башка документтерди суратып алуу.

Юридикалык жактар адвокатка ал сураган документтерди же алардын күбөлөндүрүлгөн көчүрмөлөрүн 10 сутканын ичинде берүүгө милдеттүү. Камакта кармоо түрүндөгү бөгөт коюу чарасын колдонуу жөнүндө маселени кароодо суратылган маалымкаттар, мүнөздөмөлөр жана башка документтер адвокатка токтоосуз, бирок 2 суткадан кечиктирилбестен берилиши керек;

3) келишимдик негизде сот экспертизасын жүргүзүүнү демилгелөө;

4) эксперттик мекемеге тиешелүү экспертизаны келишимдик негизде жүргүзүү жөнүндө суроо-талап жиберүү;

5) адисти келишимдик негизде тартуу;

6) алардын макулдугу менен кылмыш-жаза ишине тиешеси бар маалыматтарга болжолдуу ээ болгон адамдарды сурамжылоо, анын ичинде илимий-техникалык каражаттарды пайдалануу менен.

5. Адвокат төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) квалификациялуу юридикалык жардам көрсөтүүгө;

2) шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун, күбөнүн макулдугусуз, кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуусуна байланыштуу ага белгилүү болуп калган жана мыйзам менен корголуучу адвокаттык же башка сырларды түзгөн маалыматтарды ачыкка чыгарбоого;

3) адвокаттын кесиптик этикасын сактоого.

6. Адвокат шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолгондун, акталгандын, жабырлануучунун жана күбөнүн кызыкчылыгына каршы кандайдыр бир аракеттерди жасоого укуксуз.

7. Кылмыш-жаза иши үчүн мааниси бар адвокат жыйнаган далилдер анын өтүнүчү боюнча ишке кошуп тиркелет. Тиркелген материалдар ушул Кодекстин талаптарына ылайык сот, тергөөчү тарабынан изилденүүгө, баа берилүүгө тийиш.

54-берене. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери

1. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери шектелген бала иш жүзүндө кармалган учурдан тартып же баланы биринчи суракка алган учурдан тартып ишке катышат.

2. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери төмөнкүлөргө укуктуу:

1) иштин материалдары менен таанышууга;

2) тергөө судьясынын, судьянын, соттун, прокурордун, тергөөчүнүн, жаза аткаруу мекемелеринин кызматкерлеринин чечимдерине, аракеттерине (аракетсиздиктерине) даттанууга жана аларды кароого катышууга.

3. Ишке катышкан учурдан тартып балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) баланын турмуштук кырдаалына баа берүүгө жана талдоо жүргүзүүгө, алардын жыйынтыгы боюнча корутунду түзүүгө;

2) баланын социалдык-психологиялык мүнөздөмөсүн түзүүгө;

3) анын корутундусуна негизделген, баланы социалдык, психологиялык, педагогикалык реабилитациялоо боюнча чараларды иштеп чыгууга;

4) бала катышуучусу болуп саналган же катышуучусу боло турган процессуалдык аракеттер жөнүндө бала үчүн түшүнүүгө жеткиликтүү формада баланын кабардар болуусун камсыз кылууга.

5) ушул Кодекстин 473-беренесинин негизинде, корутундуну жана баланын социалдык-психологиялык мүнөздөмөсүн эске алуу менен кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу жөнүндө келишимдин алкагында аткарылуусу талап кылынган милдеттердин тизмесин түзүүгө жана аларды аткаруу мөөнөтү боюнча сунуш киргизүүгө.

Мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкерине ушул бөлүктө каралган милдеттерди аткаруусуна өз компетенциясынын алкагында көмөк көрсөтүүгө милдеттүү.

4. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери жабырлануучу балдардын укуктарын жана кызыкчылыктарын сотко чейинки өндүрүштө да, ошондой эле сотто дагы жактайт жана ушул берененин 2 жана 3-бөлүктөрүндө каралган укуктардан жана милдеттерден пайдаланат.

5. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери тарабынан чогултулган материалдар анын өтүнүчү боюнча ишке кошо тиркелет.

6. Балдарды коргоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын кызматкери баланы социалдык коштоону жүзөгө ашырат жана ички иштер органдары менен бирдикте кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу жөнүндө келишим боюнча милдеттенмелердин бала тарабынан аткарылышына контролдук жүргүзөт.

(Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

55-берене. Күбө

1. Кылмыш-жаза сот өндүрүшү боюнча өзүнө белгилүү болгон жагдайлар жөнүндө көрсөтмөлөрдү берүү үчүн чакырылган адам күбө катары таанылат.

2. Күбө ишке айыптоочу, адвокат, жабырлануучунун кызыкчылыктарынын өкүлү, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтурууга жооптуу адам катары катыша албайт.

3. Ишке жабырлануучунун, айыпталуучунун мыйзамдуу өкүлдөрүнүн катышуусу, аларды күбө катары суракка алуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарбайт.

4. Күбө катары төмөнкүлөр суракка алынууга жатпайт:

1) судья – иш боюнча өндүрүшкө катышуусуна байланыштуу өзүнө белгилүү болуп калган иштин жагдайлары жөнүндө;

2) сот арачысы – ушул кылмыш-жаза иши боюнча өндүрүшкө катышуусуна байланыштуу өзүнө белгилүү болуп калган кылмыш-жаза ишинин жагдайлары жөнүндө;

3) жабырлануучунун өкүлү – иш боюнча өз милдеттерин аткаруусуна байланыштуу өзүнө белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө;

4) адвокат, адвокаттын жардамчысы – юридикалык жардамга кайрылуу же аны көрсөтүү менен байланыштуу өздөрүнө белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө;

5) психологиялык же дене бою кемчилдиктеринен улам иш үчүн мааниси бар жагдайларды туура кабылдоого жана алар жөнүндө көрсөтмө берүүгө жөндөмсүз адам;

6) шектүүнүн, айыпталуучунун жакын туугандары, жубайы;

7) медиатор, медиация борборлорунун кызматкерлери – медиация жүргүзүүгө байланыштуу өзүнө белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө;

8) дин кызматчысы – сыр айтуудан өзүнө белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө.

9) ассистент - иш боюнча өзүнүн милдеттерин аткарууга байланыштуу ага белгилүү болгон жагдайлар жөнүндө

10) Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы (Омбудсмени), анын орун басарлары, ошондой эле ал ыйгарым укук берген Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын (Омбудсменинин) Аппаратынын кызматкерлери - өздөрүнүн ыйгарым укуктарын аткарууларына байланыштуу аларга белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө.

5. Эгерде ушул берененин 4-бөлүгүнүн 6-пунктунда көрсөтүлгөн адамдар көрсөтмө берүүнү кааласа, анда алар ушул Кодекстин эрежелери боюнча суракка алынат.

6. Күбө төмөнкүлөргө укуктуу:

1) көрсөтмөнү эне тилинде же өзү билген башка тилде берүүгө, квалификациялуу котормочунун кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга;

2) аны суракка алууга катышкан котормочуга четтетүү билдирүүгө;

3) көрсөтмөлөрүн өз колу менен баяндоого;

4) сурактын протоколу менен таанышууга, ага толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү киргизүүгө;

5) көрсөтмөлөрдү берүүдө кыска жазууларды жана документтерди пайдаланууга;

6) соттун, прокурордун, тергөөчүнүн, алгачкы текшерүү органынын кызматкеринин аракеттерине даттанууга;

7) иш боюнча өндүрүштө тарткан чыгымдарынын ордун толтуртууга;

8) кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүргүзүп жаткан орган тарабынан буюм далили катары же башка негиздер боюнча алынган мүлкүн, өзүнө тиешелүү расмий документтердин түп нускаларын алууга;

9) сурак жүргүзүүдө адвокат алууга.

10) эгерде көзү азиз болсо, ассистенттин кызмат көрсөтүүсүнөн пайдаланууга.

7. Күбө төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) соттун, прокурордун, тергөөчүнүн чакыруусу боюнча келүүгө;

2) иш боюнча бардык ага белгилүү болгондорду туура билдирүүгө жана коюлган суроолорго жооп берүүгө;

3) иш боюнча өзүнө белгилүү болгон жагдайлар жөнүндө маалыматтарды сурак жүргүзүүчүнүн уруксаты жок ачык жарыялабоого.

8. Күбө жүйөлүү себепсиз келбей койгондо, ал мажбурлап алып келиниши мүмкүн.

9. Алдын ала билип туруп жалган көрсөтмө бергени же көрсөтмөлөрдү берүүдөн баш тартканы же качканы үчүн күбө Кылмыш-жаза кодексинин 364 жана 365-беренелерине ылайык жоопкерчилик тартат.

10. Күбө өзүнө каршы же өзүнүн жакын туугандарына, жубайына каршы күбө болууга милдеттүү эмес.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160, 2025-жылдын 22-сентябрындагы № 204, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 257 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

56-берене. Эксперт

1. Cотко чейинки өндүрүштүн же соттук териштирүүнүн жүрүшүндө келип чыккан маселелерди атайын илимий билимдерди пайдалануу менен чечүү жана анын негизинде корутунду берүү үчүн сот, тергөөчү, прокурор же алардын талабы боюнча эксперттик уюмдун жетекчиси тарабынан дайындалган, кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө кызыкдар болбогон адам эксперт болуп саналат. Эксперт процесстин катышуучулары тарабынан сунушталган адамдардын ичинен дайындалышы мүмкүн.

2. Эксперт илим, техника, искусство, кол өнөрчүлүк жаатында коюлган маселелер боюнча корутунду берүү үчүн жетиштүү атайын билими болууга тийиш.

3. Адам иш боюнча укук маселелери боюнча эксперт катары дайындалышы же башкача түрдө өндүрүшкө тартылышы мүмкүн эмес.

4. Зарыл болгондо иш боюнча бир нече эксперт дайындалышы мүмкүн.

5. Экспертти чакыруу, экспертизаны дайындоо жана жүргүзүү ушул Кодексте каралган тартипте жүзөгө ашырылат.

6. Эксперт төмөнкүлөргө укуктуу:

1) экспертизанын предметине таандык иштин материалдары менен таанышууга;

2) салыштырмалуу изилдөө жана корутунду берүү үчүн зарыл болгон объекттерди жана үлгүлөрдү алууга;

3) корутунду берүү же башка эксперттердин катышуусу менен экспертиза жүргүзүү үчүн ага зарыл болгон кошумча материалдарды берүүнү талап кылууга;

4) эгерде коюлган маселелер анын атайын билимдеринин чегинен чыгып кетсе, корутунду берүүдөн баш тартууга;

5) тергөө аракеттерин жүргүзүүгө катышууга жана өзү жүргүзүп жаткан экспертизанын предметине тийиштүү суроолорду берүүгө;

6) экспертизанын предметине тийиштүү маселелер боюнча соттук териштирүүгө катышууга.

7. Эксперт төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) соттун, тергөөчүнүн, прокурордун чакыруусу боюнча келүүгө;

2) өзүнүн алдына коюлган маселелер боюнча объективдүү корутунду берүүгө;

3) сотко чейинки өндүрүштүн материалдарын ачык жарыялабоого;

4) тергөө аракеттерин жүргүзүүдө жана соттук отурумдун убагында тартипти сактоого.

8. Эксперт жүйөлүү себепсиз келбей койгондо, ага тартиптик жаза чарасы көрүлүшү мүмкүн.

9. Эксперт алдын ала билип туруп жалган корутунду берген учурда Кылмыш-жаза кодексинин 364-беренесине ылайык жоопкерчилик тартат.

10. Эксперт төмөнкүлөргө укуксуз:

1) экспертиза жүргүзүүгө байланыштуу маселелер боюнча процесстин катышуучулары менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө;

2) эгерде соттун, тергөөчүнүн, прокурордун атайын уруксаты болбосо, берилген объекттерди толук же жарым-жартылай жок кылууга же болбосо алардын тышкы көрүнүшүн же негизги касиеттерин өзгөртүүгө алып келиши мүмкүн болгон изилдөөлөрдү жүргүзүүгө.

57-берене. Адис жана ассистент

1. Экспертизалардын суроолорун коюу үчүн предметтерди жана документтерди табууда, бекемдөөдө, алып коюуда, техникалык каражаттарды колдонууда көмөк көрсөтүү үчүн, ошондой эле тараптарга жана сотко өзүнүн кесиптик компетенциясына кирген маселелерди түшүндүрүү үчүн зарыл атайын билимге жана көндүмдөргө ээ, ишке кызыкдар эмес адам иш боюнча өндүрүшкө катышуу үчүн адис катары тартылышы мүмкүн.

Кылмыш-жаза процессинин көзү азиз катышуучусуна социалдык кызмат көрсөтүү жана иш боюнча өндүрүшкө катышуу үчүн ассистент катары социалдык кызматкерлердин, туугандарынын же башка адамдардын ичинен квалификациялуу социалдык жардам көрсөтүү, ошондой эле кызмат көрсөтүүлөр жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө анын укуктарын ишке ашырууга көмөк көрсөтүү үчүн зарыл Брайл шрифти боюнча көндүмдөргө жана билимдерге ээ болгон, ишке кызыкдар эмес адам тартылышы мүмкүн.

2. Адис жана ассистент төмөнкүлөргө укуктуу:

1) өзүн чакыртуунун максатын билүүгө;

2) эгерде тиешелүү атайын билимдерге жана көндүмдөргө ээ болбосо, иш боюнча өндүрүшкө катышуудан баш тартууга;

3) соттун, тергөөчүнүн, прокурордун уруксаты менен тергөө аракеттеринин катышуучуларына суроолорду берүүгө;

4) өзү катышып жаткан тергөө аракеттеринин протоколу менен таанышууга жана протоколго жазылуусу тийиш билдирүүлөрдү жана пикирлерди киргизүүгө;

5) тергөө судьясынын, судьянын, соттун, тергөөчүнүн, прокурордун чечимдерине аракеттерине (аракетсиздигине) даттанууга;

6) өзү аткарган иш үчүн сыйакы алууга, кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө келтирилген чыгашалардын ордун толтуртууга;

7) салыштырма изилдөө үчүн зарыл объекттерди жана үлгүлөрдү алууга;

8) эгерде коюлган маселелер анын атайын билиминин чектеринен чыкса, изилдөө өндүрүшүнөн баш тартууга.

3. Адис жана ассистент төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) соттун, тергөөчүнүн, прокурордун чакыруусу боюнча келүүгө;

2) атайын билимдерди, көндүмдөрдү жана илимий-техникалык каражаттарды пайдалануу менен тергөө аракеттерин жүргүзүүгө жана соттук териштирүүгө катышууга;

3) өзү аткарган аракеттер боюнча түшүндүрмөлөрдү берүүгө;

4) тергөө аракеттерин жүргүзүүдө жана соттук отурумдун убагында тартипти сактоого;

5) иштин жагдайлары жөнүндө маалыматтарды жана ишке катышуусуна байланыштуу ага белгилүү болуп калган башка маалыматтарды ачык жарыялабоого.

4. Адис жана ассистент өз милдеттерин аткаруудан жүйөлүү себептерсиз баш тартканда же качканда ага тартиптик жаза чарасы көрүлүшү мүмкүн.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

58-берене. Котормочу

1. Кылмыш-жаза процессине кызыкдар эмес, тиешелүү тилди билген же болбосо сурдокотормо үчүн зарыл болгон билими жана көндүмү бар жана шектүү, айыпталуучу, соттолгон, акталган, алардын адвокаттары же болбосо жабырлануучу же алардын өкүлдөрү, ошондой эле күбөлөр жана процесстин башка катышуучулары жүрүп жаткан сот өндүрүшү алып барылып жаткан тилди билбеген учурларда, ошого тете жазуу жүзүндөгү документтерди которуу үчүн тергөө жана соттук аракеттерге катышуу үчүн тартылган адам котормочу болуп саналат.

2. Адамды котормочу катары дайындоо жөнүндө тергөө судьясы, судья, тергөөчү токтом, ал эми сот – аныктама чыгарат.

3. Котормочу төмөнкүлөргө укуктуу:

1) өзү өндүрүшүнө катышкан тергөө аракеттеринин протоколу менен, ошондой эле соттук отурумдун протоколу менен таанышууга жана протоколго киргизилүүгө жаткан пикирлерин жасоого;

2) эгерде ал котормочулук үчүн зарыл билимге ээ болбосо, иш боюнча өндүрүшкө катышуудан баш тартууга;

3) тергөө судьясынын, судьянын, соттун, тергөөчүнүн, прокурордун чечимине, аракеттерине (аракетсиздигине) даттанууга;

4) өзү аткарган иш үчүн сыйакы алууга жана тарткан чыгымдарынын ордун толтуртууга.

4. Котормочу төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) тергөө судьясынын, судьянын, соттун, тергөөчүнүн, прокурордун чакыруусу боюнча келүүгө;

2) өзүнө тапшырылган котормону так жана толук аткарууга;

3) анын катышуусу менен жүргүзүлгөн тергөө аракеттеринин протоколунда, ошондой эле алардын эне тилине же билген тилине которулган процесстин катышуучуларына берилүүчү процессуалдык документтерге котормонун тууралыгын өзүнүн колтамгасы менен ырастоого;

4) иштин жагдайларын же котормочу катары ыйгарым укуктарды жүзөгө ашырууга байланыштуу, ага белгилүү болуп калган башка маалыматтарды ачык жарыялабоого;

5) тергөө аракеттерин жүргүзүүдө жана соттук отурум убагында тартипти сактоого.

5. Алдын ала билип туруп туура эмес которгон учурда котормочу Кылмыш-жаза кодексинин 364-беренесине ылайык жоопкерчилик тартат.

59-берене. Медиатордун укуктары жана милдеттери

1. Мыйзамдын талаптарына ылайык медиация жүргүзүү үчүн тараптар тарабынан тартылган көз карандысыз жеке жак медиатор болуп саналат.

2. Медиатор төмөнкүлөргө укуктуу:

1) медиация тартибинде элдешүү жөнүндө макулдашуу (медиативдик макулдашуу) түзүүдө тараптарга көмөктөшүүгө;

2) медиациянын тараптары менен жолугушуулардын саны жана узактыгы жекече жана чектелбеген купуя кездешүүгө;

3) медиациянын тараптары башкача макулдашпаса жана эгерде бул жарашууга жардам бериши мүмкүн болсо, талашка кызыкдар башка катышуучулар менен өз ара аракеттенүүгө;

4) эгерде жүргүзүп жаткан медиация жол-жоболору тараптардын элдешүүсүнө алып келбейт деп эсептесе, медиация жол-жоболорун өткөрүүдөн баш тартууга.

3. Медиатор төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) тергөөчүнүн же болбосо соттун жиберүүсү боюнча тараптарды маалыматтык жолугушууда кабыл алууга;

2) тараптарга элдешүү укугун, медиациянын маңызын жана принциптерин түшүндүрүүгө;

3) медиациянын жол-жоболорун жүргүзүү жөнүндө келишимдин долбоорун даярдоого;

4) медиациянын жол-жоболорун өткөрүүнүн жүрүшү жана этаптары жөнүндө медиациянын тараптарына маалымдоого;

5) эгерде тараптар башкача макулдашпаса, медиация жол-жобосунун купуялыгын сактоого;

6) элдешүү жөнүндө макулдашуунун (медиативдик макулдашуунун) долбоорун даярдоого;

7) тараптар медиациядан баш тарткан учурда, бул жөнүндө жазуу жүзүндө же электрондук формада тараптарды медиацияга жиберген органга кабарлоого;

8) эгерде медиация башталганга чейин же жүрүшүндө анын калыстыгына таасир көрсөтүүчү жагдайлар келип чыкса, медиация жол-жобосун жүргүзүүдөн баш тартууга.

3. Медиатор сотко чейинки өндүрүшкө кылмыш жөнүндө арыз жана билдирүү катталган учурдан тартып, ошондой эле сотко чейинки өндүрүштө же соттук териштирүүнүн кандай болбосун баскычында катышууга укуктуу.

60-берене. Соттук отурумдун катчысы

1. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө кызыкдар болбогон мамлекеттик кызматчы соттук отурумдун катчысы болуп саналат, ал соттук отурумдун протоколун жүргүзөт.

2. Соттук отурумдун катчысы төмөнкүлөргө милдеттүү:

1) протоколдоону камсыз кылуу зарыл болгон бардык убакта соттук отурумдун залында болууга жана төрагалык кылуучунун уруксаты жок соттук отурумунан кетпөөгө;

2) протоколдо соттун аракеттерин жана чечимдерин, соттук отурумуна катышуучу бардык адамдардын өтүнүчтөрүн, каршы пикирлерин, көрсөтмөлөрүн, түшүндүрмөлөрүн, ошондой эле илимий-техникалык каражаттарды пайдалануу менен соттук отурумдун протоколунда чагылдырылуусу тийиш болгон башка жагдайларды толук жана туура баяндоого;

3) соттук отурумдун протоколун ушул Кодексте белгиленген мөөнөттө түзүүгө;

4) төрагалык кылуучунун мыйзамдуу тескөөлөрүнө баш ийүүгө;

5) жабык соттук отурумуна катышуусу менен байланыштуу ага белгилүү болуп калган жагдайлар жөнүндө маалыматтарды ачык жарыялабоого.

3. Соттук отурумдун протоколуна билип туруп туура эмес же чындыкка дал келбеген маалыматтар киргизилген учурда, ошондой эле соттук отурумдун протоколунун толук жана туура түзүлүшү үчүн соттук отурумдун катчысы мыйзамда каралган тартип жоопкерчилигин тартат.

61-берене. Сот приставы

1. Соттордун ишинин белгиленген тартибин камсыз кылуу боюнча мыйзам менен жүктөлгөн милдеттерди аткаруучу кызмат адамы сот приставы болуп саналат.

2. Сот приставы:

1) соттук отурумдун залында талаптагыдай тартипти камсыз кылат жана Кыргыз Республикасынын Укук бузуулар жөнүндө кодексине ылайык жазаларды салат;

2) соттук отурумдун залында катышып отурган адамдар тарабынан тартиптин сакталышын көзөмөлдөйт;

3) соттук отурумда тартипти бузган адамдардын сот залынан чыгып кетүүсү жөнүндө төрагалык кылуучунун тескөөсүн аткарат;

4) төрагалык кылуучунун сот процессинин катышуучуларынын келүүсүн камсыз кылуу менен байланышкан тескөөлөрүн аткарат.

3. Сот приставынын ушул беренеде каралган милдеттерди аткаруу менен байланышкан талаптары соттук отурумдун залында катышып отурган бардык жактар үчүн милдеттүү болуп саналат.

62-берене. Иш боюнча өндүрүшкө катышууну жокко чыгаруучу жагдайлар

1. Тергөөчү, прокурор, тергөө судьясы, судья иш боюнча өндүрүшкө катыша алышпайт, эгерде алар:

1) жабырлануучу, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу үчүн жооптуу адам же ушул иш боюнча күбө болуп саналышса;

2) сот арачысы, тергөө судьясы, эксперт, адис, ассистент, котормочу, соттук отурумдун катчысы, адвокат, шектүүнүн, айыпталуучунун мыйзамдуу өкүлү, жабырлануучунун өкүлү, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу үчүн жооптуу адамдын өкүлү катары катышса;

3) ушул иш боюнча өндүрүштүн катышуучуларынын кимисинин болбосун жакын тууганы же жубайы болуп саналса.

2. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн адамдар ушул кылмыш-жаза ишинин натыйжасына жеке, түз же кыйыр кызыкдар деп болжолдоого негиз берүүчү башка жагдайлар болгон учурларда, алар кылмыш-жаза иши боюнча өндүрүшкө катыша алышпайт.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

63-берене. Четтетилүүгө жаткан адамдардын иш боюнча өндүрүшкө катышуусуна жол берилбестик

1. Ушул главада каралган четтетүү үчүн негиздер болгондо тергөөчү, прокурор, тергөө судьясы, судья, соттук отурумдун катчысы, котормочу, эксперт, адис, ассистент, адвокат, ошондой эле жабырлануучунун өкүлдөрү иш боюнча өндүрүшкө катышуудан четтетилүүгө тийиш.

2. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн адамдар иш боюнча өндүрүшкө катышуудан четтетилбеген учурда, четтетүү шектүү, айыпталуучу, мыйзамдуу өкүл, адвокат, ошондой эле прокурор, жабырлануучу же алардын өкүлдөрү тарабынан билдирилиши мүмкүн.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

64-берене. Судьянын ишти кароого кайталап катышуусунун жол берилбестиги

1. Сотко чейинки өндүрүшкө катышкан тергөө судьясы ошол эле ишти биринчи, апелляциялык жана кассациялык инстанциялардагы сотто маңызы боюнча кароого катыша албайт.

2. Биринчи инстанциядагы сотто кылмыш-жаза ишин кароого катышкан судья ошол эле ишти апелляциялык же кассациялык тартипте кароого, ошондой эле ал чыгарган кылмыш ишин кыскартуу жөнүндө өкүм же токтом (аныктама) жокко чыгарылгандан кийин биринчи инстанциядагы сотто ошол эле ишти жаңыдан кароого катыша албайт.

3. Судья анын катышуусу менен чыгарылган соттун чечими жокко чыгарылган учурда, кылмыш-жаза ишин апелляциялык же кассациялык тартипте кароого кайталап катыша албайт.

4. Кылмыш-жаза ишин апелляциялык же кассациялык тартипте кароого катышкан судья, ошол эле ишти биринчи инстанциядагы сотто кароого катыша албайт.

5. Сот арачыларынын катышуусу менен ишти кароого катышкан судья, аны кассациялык тартипте кароого катыша албайт, ошондой эле кассациялык даттанууларды жана сунуштамаларды кароонун натыйжасында, сот арачысынын катышуусу менен чыгарылган соттун өкүмү жокко чыгарылгандан кийин иш жаңы кароого жиберилген учурда аны кароого катыша албайт.

65-берене. Судьяны четтетүү

1. Ушул Кодекстин 62-64-беренелеринде көрсөтүлгөн жагдайлар болгондо тергөө судьясы, судья ишке катышуудан четтетилүүгө милдеттүү. Ошол эле негиздер боюнча тараптар судьяга четтетүү билдириши мүмкүн.

2. Четтетүү соттук кароо башталганга чейин, ал эми иш сот арачыларынын катышуусу менен каралган учурда – сот арачыларынын коллегиясы түзүлгөнгө чейин билдирилүүсү тийиш. Соттук отурумдун андан аркы жүрүшүндө четтетүү жөнүндө билдирүүгө, ал үчүн негиздер тарапка мурда белгилүү болбогон учурда гана жол берилет.

3. Мурда канааттандыруудан баш тартылган ошол эле негиздер боюнча судьяны четтетүү жөнүндө кайталап берилген билдирүү каралууга жатпайт.

4. Сот адилеттигин жүзөгө ашыруудан негизсиз баш тартууга жол берилбейт.

5. Судьяны четтетүү жөнүндө негизсиз билдирүү канааттандырылууга жатпайт.

66-берене. Четтетүү жөнүндө билдирүүнү канааттандыруунун кесепеттери

1. Биринчи инстанциядагы сотто ишти карап жаткан тергөө судьясы, судья четтетилген учурда бул иш ошол эле сотто башка судья тарабынан каралат. Эгерде иш каралып жаткан сотто судьяны алмаштыруу мүмкүн болбосо, иш жогору турган сот аркылуу биринчи инстанциядагы башка сотко өткөрүлүп берилет.

2. Апелляциялык, кассациялык инстанциялардагы сотто ишти кароодо судьялар четтетилген учурда иш ошол эле сотто, бирок башка курамда каралат.

3. Эгерде четтетүүнү канааттандыруунун натыйжасында же ушул Кодекстин 65-беренесинде көрсөтүлгөн себептер боюнча апелляциялык сот инстанциясында ушул ишти ошол эле сотто кароо үчүн соттун жаңы курамын түзүү мүмкүн болбосо, иш жогору турган сот аркылуу ошол эле деңгээлдеги башка сотко өткөрүлүп берилиши керек.

67-берене. Процесстин катышуучулары билдирген четтетүүнү чечүүнүн тартиби

1. Судьяны, ошондой эле процесстин катышуучуларын четтетүү жөнүндө маселе сот тарабынан атайын бөлмөдө чечилет.

2. Коллегиянын курамындагы судьяга билдирилген четтетүү, четтетүү билдирилгендин катышуусуз калган судьялар тарабынан чечилет, ал калган судьяларга өзүнө билдирилген четтетүү боюнча өз түшүндүрмөсүн алдын ала ачык баяндап берүүгө укуктуу. Добуштар тең болгон учурда судья четтетилген болуп эсептелет.

3. Бир нече судьяга же соттун коллегиясынын бүтүндөй курамына билдирилген четтетүү сот тарабынан коллегиянын толук курамында көпчүлүк добуш менен чечилет.

4. Тергөө судьясына, ишти жеке карап жаткан судьяга билдирилген четтетүү ошол эле судья тарабынан токтом чыгаруу менен чечилет.

5. Эгерде бир эле мезгилде судьяга, прокурорго, адвокатка, өкүлгө, соттук отурумдун катчысына, котормочуга, экспертке, адиске четтетүү билдирилсе, судьяны четтетүү жөнүндө маселе биринчи кезекте чечилет.

6. Судья, прокурор, эксперт, адис, котормочу, адвокат, өкүл, соттук отурумдун катчысын четтетүү же четтетүүдөн баш тартуу жөнүндө соттун токтомуна, аныктамасына даттануу, сунуштама каралып жаткан иш боюнча соттун чечимине келтирилген апелляциялык даттануу же сунуштама менен бир убакта берилет.

68-берене. Прокурорду четтетүү

1. Иш боюнча сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө прокурорду четтетүү жөнүндө чечимди жогору турган прокурор, ал эми сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө – ишти карап жаткан сот кабыл алат.

2. Прокурорду четтетүү жөнүндө өтүнүч канааттандыруудан баш тартылган учурда четтетүү билдирген жак бул чечимди тергөө судьясына даттана алат.

3. Прокурордун сотко чейинки өндүрүшкө катышуусу, ага тете соттук териштирүүгө катышуусу прокурордун ушул иш боюнча өндүрүшкө андан ары катышуусу үчүн тоскоолдук болуп саналбайт.

69-берене. Тергөөчүнү четтетүү

1. Тергөөчүнүн өзүн өзү четтетүүсү жана аны четтетүү жөнүндө маселе тергөө бөлүмүнүн жетекчиси же прокурор тарабынан чечилет.

2. Тергөөчүнү четтетүү жөнүндө билдирүү 24 сааттан кечиктирилбестен тергөө бөлүмүнүн жетекчисине же прокурорго жөнөтүлөт, алар билдирилген четтетүүнү 3 сутканын ичинде чечүүгө милдеттүү.

3. Тергөөчүнүн өзүн өзү четтетүүсү же аны четтетүү жөнүндө маселе чечилгенге чейин сотко чейинки өндүрүш токтотулуп турбайт.

4. Тергөөчүнү четтетүү жөнүндө өтүнүч канааттандыруудан баш тартылган учурда четтетүү билдирген жак ушул чечимге прокурорго же жогору турган прокурорго даттана алат.

5. Тергөө органынын жетекчисинин, тергөөчүнүн кылмыш-жаза иши боюнча сотко чейин териштирүүгө мурда катышканы аны четтетүү үчүн негиз болуп саналбайт.

70-берене. Соттук отурумдун катчысын четтетүү

1. Ушул Кодекстин 62-беренесинде көрсөтүлгөн жагдайлар соттук отурумдун катчысына да тиешелүү.

2. Катчыны четтетүү жөнүндө маселе ишти караган судья же сот же болбосо сот арачыларынын катышуусу менен кароодо төрагалык кылуучу судья тарабынан чечилет.

71-берене. Котормочуну четтетүү

1. Котормочу ушул Кодекстин 62-беренесинде көрсөтүлгөн жагдайлар болгондо, ага тете эле котормочунун компетентсиздиги аныкталган учурда иш боюнча өндүрүшкө катыша албайт.

2. Ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн негиздер болгондо, котормочуга шектүү, айыпталуучу, алардын мыйзамдуу өкүлдөрү, адвокат, айыптоочу, ошондой эле жабырлануучу же анын өкүлү тарабынан четтетүү билдирилиши мүмкүн.

3. Эгерде котормочунун компетентсиздиги аныкталса, ал көрсөтмөлөрүн которуп жаткан күбө тарабынан котормочуну четтетүү билдирилиши мүмкүн.

4. Кылмыш-жаза иши боюнча сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө котормочуну четтетүү жөнүндө чечимди тергөөчү кабыл алат. Соттук өндүрүштүн жүрүшүндө көрсөтүлгөн чечимди ушул кылмыш-жаза ишин карап жаткан сот же сот арачыларынын катышуусундагы сотто төрагалык кылуучу судья кабыл алат.

72-берене. Экспертти четтетүү

1. Эксперт төмөнкү учурларда иш боюнча өндүрүшкө катыша албайт:

1) ушул Кодекстин 62-беренесинде көрсөтүлгөн жагдайлар болгондо;

2) ал ушул иш боюнча эксперт катары кайра экспертиза жүргүзүүгө катышкан учурда;

3) эгерде ал тергөөчүдөн, прокурордон, судьядан, шектүүдөн, айыпталуучудан, алардын адвокаттарынан, мыйзамдуу өкүлдөрүнөн, жабырлануучудан, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу үчүн жоопкерчиликтүү адамдан кызматтык же башка көз карандылыкта турган болсо же турса;

4) эгерде ал ушул иш боюнча текшерүү жүргүзсө;

5) эгерде экспертизанын маселелери анын компетенциясына кирбесе;

6) эгерде ушул өндүрүштө адис катары катышса.

2. Эксперттин ушул иште өлүктү сыртынан кароодо соттук медицина жаатындагы адис катары катышуусу экспертти четтетүү үчүн негиз болуп саналбайт.

3 Эксперттин окуя болгон жерди кароого катышуусу четтетүү үчүн негиз болуп саналбайт.

4. Кылмыш-жаза иши боюнча сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө экспертти четтетүү жөнүндө чечимди тергөө судьясы, тергөөчү кабыл алат. Сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө көрсөтүлгөн чечимди ушул кылмыш-жаза ишин карап жаткан сот же болбосо сот арачыларынын катышуусундагы сотто төрагалык кылуучу судья кабыл алат.

73-берене. Адисти жана ассистентти четтетүү

1. Адис жана ассистент төмөнкү учурларда иш боюнча өндүрүшкө катыша албайт:

1) ушул Кодекстин 62-беренесинде көрсөтүлгөн жагдайлар болгондо;

2) эгерде ал тергөөчүдөн, прокурордон, судьядан, шектүүдөн, айыпталуучудан, алардын адвокаттарынан, мыйзамдуу өкүлдөрүнөн, жабырлануучудан, материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын ордун толтуруу үчүн жоопкерчиликтүү адамдар кызматтык же башка жактан көз карандылыкта турган болсо же турса.

2. Кылмыш-жаза иши боюнча сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө адисти жана ассистентти четтетүү жөнүндө чечимди тергөө судьясы, тергөөчү кабыл алат. Сот өндүрүшүнүн жүрүшүндө көрсөтүлгөн чечимди ушул кылмыш ишин карап жаткан сот, же болбосо соттук арачылардын катышуусундагы сотто төрагалык кылуучу судья кабыл алат.

(КР 2024-жылдын 5-августундагы № 160 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

74-берене. Адвокаттын, жабырлануучунун өкүлдөрүнүн ишке катышуусун жокко чыгарган жагдайлар

1. Адвокат, ошондой эле жабырлануучунун өкүлү төмөнкү учурларда иш боюнча өндүрүшкө катышууга укуксуз:

1) эгерде алар мурун ишке судья, прокурор, тергөөчү, соттук отурумдун катчысы, күбө, эксперт, адис же котормочу катары катышса;

2) эгерде алар сотко чейинки өндүрүшкө же ушул ишти соттук кароого катышып жаткан, же болбосо катышкан судьянын, прокурордун, тергөөчүнүн, соттук отурумдун катчысынын жакын туугандары, жубайы болуп саналышса же болбосо алар менен юридикалык жардам көрсөтүү жөнүндө макулдашуу түзгөн процесстин катышуучусунун кызыкчылыгына каршы келген адамдын жакын туугандары, жубайы болуп саналышса;

3) эгерде алар шектүү, айыпталуучу балдардын же аракетке жөндөмсүз адамдардын мыйзамдуу өкүлдөрү болуп саналган учурлардан тышкары, тергөөчүнүн, прокурордун, судьянын кызмат ордун ээлеп турушса;

4) эгерде алар өзү коргоп жаткан шектүүнүн, айыпталуучунун же өкүлү болгон жабырлануучунун кызыкчылыктарына каршы келген жакка юридикалык жардам көрсөтүп жатышса же мурда көрсөтүшсө.

2. Адвокатты, жабырлануучунун өкүлүн четтетүү жөнүндө маселе сот тарабынан чечилет.

75-берене. Тергөөчүнүн, прокурордун, тергөө судьясынын, судьянын, сот арачысынын, адвокаттын, эксперттин, адистин, соттук отурумдун катчысынын, сот приставынын коопсуздугун камсыз кылуу

1. Тергөөчү, прокурор, тергөө судьясы, судья, сот арачысы, адвокат, эксперт, адис, соттук отурумдун катчысы, сот приставы, ошого тете алардын жакын туугандары, жубайы мамлекеттин коргоосунда турат.

2. Ушул берененин 1-бөлүгүндө саналып өткөн адамдарга иштерди сотто же сотко чейинки өндүрүштө кароого байланыштуу, мамлекет мыйзамда каралган тартипте алардын өмүрүнө кол салуудан же башка зомбулуктан коопсуздук чараларын көрүүнү камсыз кылат.

76-берене. Жабырлануучунун, күбөнүн, шектүүнүн, айыпталуучунун жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка адамдардын коопсуздук чараларын көрүү милдети

1. Эгерде иш боюнча өндүрүшкө байланыштуу зомбулук же кылмыш-жаза мыйзамында тыюу салынган кылмыш аракетти (аракетсиздикти) жасоо коркунучу жөнүндө маалыматтар бар болсо, өндүрүшүндө кылмыш-жаза иши турган орган шектүүнүн, айыпталуучунун, жабырлануучунун, күбөнүн жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка адамдардын, ошондой эле алардын жакын туугандарынын, жубайынын коопсуздугу боюнча чараларды көрүүгө милдеттүү.

2. Өндүрүшүндө иш турган орган ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн жактардын оозеки (жазуу жүзүндөгү) арыздарынын негизинде же өзүнүн демилгеси боюнча алардын коопсуздугуна чараларын көрөт, бул жөнүндө коопсуздук чараларын көрүү тууралуу токтом чыгарат.

3. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу адамдардын, алардын жакын туугандарынын, жубайынын алардын коопсуздук чараларын көрүү жөнүндө арыздарды өндүрүшүндө иш турган орган, 24 сааттан кечиктирбестен кароого тийиш. Арыз ээсине тиешелүү токтомдун көчүрмөсүн жөнөтүү менен ага кабыл алынган чечим жөнүндө билдирилет.

4. Арыздануучу анын коопсуздук чараларын көрүү жөнүндө өтүнүчү канааттандыруудан баш тартылганы боюнча прокурорго же сотко даттанууга укуктуу.

5. Коопсуздук чараларын көрүүдөн баш тартуу, эгерде мурда берилген арызда чагылдырылбаган жагдайлар келип чыкса, көрсөтүлгөн чараларды көрүү жөнүндө өтүнмө менен кайта кайрылууга тоскоолдук кылбайт.

77-берене. Жабырлануучунун, күбөнүн, айыпталуучунун жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка адамдардын коопсуздук чаралары

1. Жабырлануучунун, күбөнүн, айыпталуучунун жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышуучу башка адамдардын, алардын жакын туугандарынын, жубайынын коопсуздук чараларын камсыз кылуу максатында иш анын өндүрүшүндө турган орган:

1) зомбулук коркунучун же кылмыш-жаза мыйзамында тыюу салынган башка аракетти (аракетсиздикти) жасаган жакка кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылышы мүмкүн экени жөнүндө расмий эскертүү жасайт;

2) корголуучу адам жөнүндө маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн чектейт;

3) анын жеке коопсуздугун камсыз кылуу жөнүндө тапшырма берет;

4) айыпталуучуга карата кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн катышуучуларына зомбулук же башка кылмыштуу аракетти (аракетсиздикти) жасоо мүмкүнчүлүгүн болтурбоочу бөгөт коюу чараларын колдонот;

5) жакындоого тыюу салуу түрүндөгү кылмыш-жаза сот өндүрүшүн камсыз кылуу чарасын колдонот.

2. Кылмыш-жаза иши анын өндүрүшүндө турган орган тарабынан чыгарылган алдын ала эскертүү адамга колтамгасын койдуруу менен жарыяланат.

3. Корголуучу адам жөнүндө маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн чектөө адамдын арызы боюнча кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн башталышынан тартып орун алышы мүмкүн жана кылмыш-жаза ишинин материалдарынан ушул адамдын анкеталык маалыматтарын алып коюудан жана аларды негизги өндүрүштөн өзүнчө сактоодон, ал адамдын псевдонимди пайдалануусунан турат. Тергөөчү ушул чараны колдонуу жөнүндө токтом чыгарат, анда инсан жөнүндө маалыматтарды жашыруун сактоо жөнүндө кабыл алынган чечимдин себептери баяндалат, корголуучу адамдын өзү катышкан тергөө аракеттеринин протоколдорунда пайдалануучу псевдоними жана колтамгасынын үлгүсү көрсөтүлөт. Корголуучу адамдын катышуусу менен өтүүчү процессуалдык аракеттер зарыл учурларда аны таанууну жокко чыгаруучу шарттарда жүргүзүлүшү мүмкүн. Токтом жана негизги өндүрүштөн бөлүнүп алынган материалдар мөөрлөнүп чапталган конвертке салынат, ал андан ары кылмыш ишин териштирген органда сакталат жана анда камтылгандар менен тергөөчүдөн тышкары прокурор жана сот тааныша алат.

4. Жабырлануучулардын, күбөлөрдүн, айыпталуучулардын жана башка кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан адамдардын жана алардын жакын туугандарынын, жубайынын жеке коопсуздугун камсыз кылуунун тартиби мыйзамда аныкталат.

5. Коопсуздук чаралары көрүлгөнүнө карабастан, тергөөчү буга негиздер болгондо, жабырлануучуга, күбөгө, кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан башка адамга карата Кылмыш-жаза кодексинде тыюу салынган жосунду жасоо коркунучу аныкталганына байланыштуу, сотко чейинки өндүрүштү баштоого милдеттүү.

6. Сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө кыйноолор же катаал жана адамгерчиликсиз мамиле жасоонун башка түрлөрү колдонулган айыпталуучунун, күбөнүн жана алардын жакын туугандарынын, жубайынын коопсуздугун камсыз кылуунун зарылдыгы жөнүндө арыздар келип түшкөн учурларда коопсуздук чаралары көрүлгөнүнө карабастан, прокурор тарабынан сотко чейинки өндүрүш жүргүзүлөт.

7. Коопсуздук чараларын колдонуунун зарылдыгы жок болгондо, алар кылмыш-жаза сот өндүрүшүн жүргүзгөн органдын жүйөлөштүрүлгөн токтому менен жокко чыгарылат. Корголуп жаткан адам анын коопсуздук чаралары алып салынганы же кылмыш-жаза процессине катышкан адамдарга ал жөнүндө маалыматтардын ачыкталганы жөнүндө токтоосуз маалымдалууга тийиш. Кылмыш-жаза процессин жүргүзгөн органдын коопсуздук чараларын алып салуу жөнүндө чечимине корголуп жаткан адамдын сотко же прокурорго даттануусу даттанылган чечимдин аткарылышын токтотуп турат.

78-берене. Жабырлануучу баланы жана күбөнү коргоону камсыз кылуу чаралары

1. Жабырлануучу баланын же күбөнүн кызыкчылыктарын коргоо максатында, судья, тергөө судьясы, тергөөчү төмөнкүлөр жөнүндө токтом чыгарат:

1) тышкы келбети жана (же) үндү өзгөртө турган түзүлмөлөрдүн жардамы менен сурак жүргүзүү, күңүрт экран аркылуу суракка алуу же аралыктан сурак жүргүзүү;

2) жабырлануучу баланы суракка алуу психологдун же болбосо педагогдун катышуусу менен жүргүзүү жана аудио- жана видео жазуу түзүлмөлөрүнө жаздыруу жана андан ары сот өндүрүшүндө пайдалануу;

3) жабырлануучу баланы, күбөнү суракка алууда айыпталуучуну сот залынан чыгаруу жөнүндө.

2. Алгачкы текшерүү органынын кызмат адамы, тергөөчү балдардын катышуусунда бардык тергөө иш-чараларын балдар иши боюнча адистешкен тергөөчүнүн «оңтойлуу бөлмөсүндө» жүргүзүүгө милдеттүү. Баланын алдын ала текшерүү жана тергөө алкагында аракеттерди жүргүзүүнү күтүүсүнө балдар үчүн өзүнчө күтүү бөлмөлөрүндө гана жол берилет. Ички иштер органдарында балдар үчүн юстиция тутумунда балдарга карата оңтойлуу жол-жоболорду колдонуунун тартиби Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында аныкталат.

3. Судья кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн алкагында балдарга карата иш-чараларды Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында аныкталган стандартка ылайык жабдылган атайын залдарда жүргүзүүгө милдеттүү. Баланы соттун имаратындагы күтүү бөлмөсүнө жайгаштыруу милдеттүү болуп саналат.

79-берене. Соттук териштирүүгө катышуучу адамдардын коопсуздугун камсыз кылуу

1. Соттук териштирүүнүн катышуучуларынын коопсуздугун камсыз кылуу үчүн төрагалык кылуучу соттун жабык отурумун өткөрөт, ошондой эле ушул Кодекстин 77-беренесинин 1-4-бөлүктөрүндө каралган чараларды колдонот.

2. Корголуучу адамдын, айыптоо тарабынын өтүнүчү боюнча, ошондой эле өз демилгеси боюнча адамдын жана анын жакын туугандарынын, жубайынын коопсуздугун камсыз кылуу максатында сот күбөнү суракка алуу жөнүндө төмөнкүдөй токтом чыгарууга укуктуу:

1) псевдонимди пайдалануу менен корголуучу адамдын инсандыгы жөнүндө маалыматтарды жарыялабастан;

2) калган катышуучулардын корголуучу адамды үнү жана тышкы келбети: акценти, жынысы, улуту, курагы, бою, дене түзүлүшү, бой-келбети, басышы боюнча таанып-билүүсүн болтурбаган шарттарда;

3) аны соттук териштирүүнүн башка катышуучулары, анын ичинде видео байланыштын жардамы менен көрүп байкоосусуз.

Судья корголуучу адамдын негизги өндүрүштөн бөлүнүп чыгарылган анкеталык маалыматтарын соттук отурумдун башка катышуучуларына, анын ичинде Соттук отурумдун катчысына көрсөтпөстөн, соттук отурумдун протоколунда жана (же) сот актыларында чагылдырбастан, анын инсандыгын күбөлөндүрүүчү документтер менен таанышып чыгуу аркылуу суракка алынып жаткандын ким экенине жеке өзү ынанат.

3. Төрагалык кылуучу суракка алууну видео, үн жазууга жана жаздырып алуунун башка ыкмаларына тыюу салууга укуктуу.

4. Процесстин катышуучуларынын кайсы бирөө болбогондо же алардын көрүп байкоо жүргүзүүсүнөн тышкары сот тарабынан суракка алынган корголуучу адамдын көрсөтмөлөрүн, төрагалык кылуучу сотто корголуп жаткан адам жөнүндө маалыматтарды көрсөтпөстөн, бардык катышуучулардын алдында жарыялайт.

5. Зарыл учурларда сот процесстин катышуучуларынын жана башка адамдардын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча мыйзамда каралган башка чараларды көрөт.

6. Соттук териштирүүнүн катышуучуларынын коопсуздугун камсыз кылуу жөнүндө соттун токтомун аткаруу кылмыш куугунтуктоо органдарына, жаза аткаруу мекемелерине жана органдарына жүктөлөт.

80-берене. Далилдер

1. Мыйзамда белгиленген тартипте алынган, алардын негизинде тергөөчү, прокурор, сот иш үчүн мааниси бар жагдайлардын болгонун же болбогонун аныктоочу маалыматтар иш боюнча далилдер болуп саналат.

2. Далилдин булактары төмөнкүлөр болуп саналат:

1) шектүүнүн, айыпталуучунун, жабырлануучунун, күбөнүн көрсөтмөлөрү;

2) эксперттин корутундусу жана көрсөтмөлөрү;

3) адистин көрсөтмөлөрү;

4) буюм далилдери;

5) атайын тергөөнүн, тергөө жана соттук аракеттердин протоколдору;

6) башка документтер.

3. Ушул Кодекстин талаптарын бузуу менен алынган маалыматтар жол берилгис далилдер болуп саналат, юридикалык күчкө ээ болбойт жана иш боюнча чечимге негиз болушу мүмкүн эмес, ошондой эле ушул Кодекстин 81-беренесинде көрсөтүлгөн кандай болбосун жагдайларды далилдөө үчүн пайдаланылбайт.

4. Жол берилгис далилдерге төмөнкүлөр кирет:

1) адвокаттан баш тарткан (анын катышуусу менен жазуу жүзүндө) учурларды кошпогондо сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндөгү кылмыштуу жазалануучу жосундарды жасаганы жөнүндө шектүүнүн, айыпталуучунун адвокаты жок алынган көрсөтмөлөрү, бирок мында анын көрсөтмөлөрү сотто ырасталуусу тийиш;

2) сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө кыйноолорду, зомбулукту, коркутууну, алдоону, ошого тете башка мыйзамсыз аракеттерди жана катаал мамилени колдонуу менен алынган күбөнүн, шектүүнүн, айыпталуучунун көрсөтмөлөрү;

3) жабырлануучунун, күбөнүн жоромолго, божомолго, айыңга негизделген көрсөтмөлөрү, ошондой эле күбөнүн өзүнүн маалымат булагын көрсөтө албаган көрсөтмөлөрү;

4) ушул Кодексте белгиленген тартипте сурак учурунда кылмыш иши үчүн мааниси бар жагдайларды туура кабылдоого же көрсөтүп берүүгө жөндөмсүз деп таанылган адамдын көрсөтмөлөрү;

5) шектүүнүн, жабырлануучунун жана күбөнүн көрсөтмөлөрү, эксперттин, адистин корутундусу, буюм далилдер, тергөө жана атайын тергөө аракеттеринин протоколдору жана башка документтер, эгерде алар кылмыш ишинин материалдарынын тизмесине кирбесе;

6) кылмыш иши боюнча өндүрүштү жүзөгө ашырууга укугу жок адам тарабынан кандай болбосун процессуалдык аракеттерди жүргүзүүдө, ошондой эле четтетилүүгө жаткан адамдын катышуусунда алынган маалыматтар;

7) илимий билимдерге каршы келген ыкмаларды колдонуу менен алынган маалыматтар;

71) активдерди ыктыярдуу декларациялоо фактысы, ошондой эле декларант жөнүндө маалыматтар жана атайын декларацияда камтылган маалымат;

72) медиациялык маалыматтык жолугушууда же медиация өткөрүүнүн жүрүшүндө алынган маалыматтар;

8) айыптоочу тараптын ушул Кодекстин талаптарын бузуу менен алган башка далилдер.

5. Тергөөчү, прокурор, сот далилдердин жол берилгистиги жөнүндө маселени чечип жатып, ар бир учурда жол берилген бузуу эмнеден айкын көрүнгөнүн тактоого жана жүйөлөштүрүлгөн чечим кабыл алууга милдеттүү.

(Кыргыз Республикасынын 2023-жылдын 22-июнундагы № 122, 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 257 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

81-берене. Иш боюнча далилденүүгө тийиш болгон жагдайлар

Өндүрүштүн жүрүшүндө кылмыш иши боюнча төмөнкүлөр далилденүүгө жатат:

1) кылмыш окуясы (жасалган кылмыштын убактысы, орду, ыкмасы жана башка жагдайлары, анын айынан келип чыккан зыяндуу кесепеттер);

2) жактын аракетти жасаганы же жасабаганы;

3) жактын кылмыш жасоого күнөөлүүлүгү же күнөөлүү эмеси, анын күнөөсүнүн формасы жана жүйөлөрү;

4) шектүүнүн, айыпталуучунун жоопкерчилик деңгээлине жана мүнөзүнө таасир этүүчү жагдайлар;

5) шектүүнүн, айыпталуучунун инсандыгын мүнөздөөчү жагдайлар;

6) кылмыш менен келтирилген материалдык зыяндын жана (же) моралдык залалдын мүнөзү жана өлчөмү;

7) аракеттин (аракетсиздиктин) кылмыш-жаза укукка каршы экенин жокко чыгаруучу жагдайлар;

8) кылмыш жоопкерчилигинен, жазадан жана аны өтөөдөн бошотууга алып келүүчү жагдайлар;

9) конфискациялануучу мүлк Кылмыш-жаза кодексине ылайык кылмыш жасоонун натыйжасында алынганын же ошол мүлктүн кирешеси болуп саналганын же кылмыштын куралы катары колдонулганын же колдонулаарын бышыктаган жагдайлар.

82-берене. Күбөнүн, жабырлануучунун көрсөтмөлөрү

1. Күбө ишке тиешелүү бардык жагдайлар, анын ичинде шектүүнүн, айыпталуучунун, жабырлануучунун инсандыгы жана өзүнүн алар жана башка күбөлөр менен болгон өз ара мамилелери жөнүндө суракка алынышы мүмкүн.

2. Жабырлануучу иш боюнча өндүрүштө далилденүүгө жаткан кандай болбосун жагдайлар, анын ичинде шектүү, айыпталуучу менен өзүнүн өз ара мамилелери жөнүндө суракка алынышы мүмкүн.

3. Купуя негизде компетенттүү мамлекеттик органдарга көмөк көрсөтүп жаткан адам тарабынан түздөн-түз кабыл алынган жагдайлар жөнүндө маалыматтар, аталган адамдын макулдугу менен, ал күбө катары суракка алынгандан кийин далилдер катары колдонулушу мүмкүн.

4. Кылмыштуу топко же болбосо уюшулган топко же болбосо кылмыштуу уюмга тымызын киргизилген адамга белгилүү болгон маалыматтар анын коопсуздугун камсыз кылуу максатында ыкчам издөө ишин жүзөгө ашыруучу органдын кызмат адамынын сурагынан кийин далилдер катары, күбө катары пайдаланылышы мүмкүн.

83-берене. Шектүүнүн, айыпталуучунун көрсөтмөлөрү

1. Шектүүнүн, айыпталуучунун көрсөтмөлөрү – кылмыш-жаза иши боюнча сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө же болбосо сотто жүргүзүлгөн суракта билдирилген маалыматтар.

2. Кылмышты жасоого шектүүнүн, айыпталуучунун өз күнөөсүн моюнга алышы иш боюнча далилдердин жыйындысында, анын күнөөлүү экени ырасталганда гана күнөөнүн негизине коюлушу мүмкүн.

3. Адамды күбө катары сурактын жүрүшүндө берген көрсөтмөлөрү анын өзүнө каршы далил катары таанылышы жана аны айыптоонун негизине коюлушу мүмкүн эмес.

4. Шектүү, айыпталуучу өзүнө каршы коюлган шектенүү жана коюлган айып боюнча, ошого тете иш боюнча мааниси бар өзүнө белгилүү болгон башка жагдайлар жөнүндө көрсөтмөлөрдү берүүгө укуктуу.

5. Компетенттүү мамлекеттик органдарга купуя негизде көмөк көрсөтүүчү адам тарабынан түздөн-түз кабылданган жагдайлар жөнүндө маалыматтар анын макулдугу менен ошол адамды адвокаттын катышуусу менен шектүү, айыпталуучу катары сурактан кийин далил катары пайдаланылышы мүмкүн.

84-берене. Эксперттин корутундусу жана көрсөтмөлөрү

1. Эксперттин корутундусу – ушул Кодекстин 193-беренесинин 2-бөлүгүнө ылайык жазуу жүзүндө жол-жоболоштурулган, соттук-эксперттик изилдөөлөрдүн жүрүшүн жана тергөөчү, прокурор, сот тарабынан эксперттин алдына коюлган маселелер боюнча тыянактарды камтыган расмий документ.

2. Эксперттин көрсөтмөлөрү – ушул Кодекстин 194-беренесинин талаптарына ылайык ушул корутундуну түшүндүрүү же тактоо максатында анын корутундусун алгандан кийин жүргүзүлгөн, суракта ал билдирген маалыматтар.

3. Эксперттин корутундусу тергөөчү, прокурор жана сот үчүн милдеттүү болуп саналбайт, бирок алардын корутунду менен макул эместиги тиешелүү түрдө токтомдо, өкүмдө же аныктамада жүйөлөштүрүлүшү керек.

85-берене. Адистин көрсөтмөлөрү

Адистин көрсөтмөлөрү – ушул Кодекстин 57-беренесинин талаптарына ылайык атайын билимдерди талап кылган жагдайларды түшүндүрүү же тактоо максатында ал тарабынан суракта айтылган маалыматтар.