Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси» Кодекси

1-берене. Кылмыш-жаза мыйзамы, анын максаттары жана милдеттери

1. Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамы ушул Кодекстен турат, ал Кыргыз Республикасынын Конституциясына, эл аралык укуктун жалпы таанылган кабыл алынган принциптерине жана ченемдерине, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерге негизделет.

2. Кылмыштар үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги каралган башка мыйзам актылары ушул Кодекске киргизилгенден кийин колдонулууга жатат.

3. Ушул Кодекстин максаттары инсандын укуктарын жана эркиндиктерин, менчикти, коомдук тартипти, коомду, мамлекетти, айлана-чөйрөнү, Кыргыз Республикасынын конституциялык түзүлүшүн кылмыштуу кол салуулардан коргоо, адамзаттын тынчтыгын жана коопсуздугун камсыз кылуу, кылмыштардын алдын алуу жана кылмыштан бузулган адилеттүүлүктү калыбына келтирүү болуп саналат.

4. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин милдеттери кылмыш-жаза жоопкерчилигинин принциптерин, Кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негиздерин, кылмыштын жалпы түшүнүгүнүн белгилерин, кылмыш деп таанылган, коомго коркунучтуу жосундардын чөйрөсүн, кылмыш жасаган адамдарга карата колдонулуучу жазалардын түрлөрүн жана кылмыш-жаза-укуктук мүнөздөгү башка чараларды аныктоо болуп саналат.

2-берене. Мыйзамдуулук принциби

Жосундун кылмыштуулугу жана анын жазалануусу, ошондой эле башка кылмыш-жаза-укуктук кесепеттери ушул Кодекс менен гана аныкталат.

3-берене. Юридикалык аныктык принциби

1. Юридикалык аныктык бул кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуунун негиздерин, ошондой эле кылмыш курамынын бардык белгилерин ушул Кодекс менен так белгилөө мүмкүнчүлүгүн билдирет.

2. Кылмыш-жаза мыйзамы жазалануучу жосунду (аракетти же аракетсиздикти) так жана айкын аныктоого тийиш жана кеңири түшүндүрүүгө жатпайт.

3. Кылмыш-жаза мыйзамын окшоштуруп колдонууга тыюу салынат.

4-берене. Жарандардын мыйзам алдындагы теңчилик принциби

Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамдар мыйзам алдында тең жана жынысына, расасына, тилине, майыптыгына, этностук таандыктыгына, диний ишенимине, жаш курагына, саясий же башка көз караштарына, билимине, ата-тегине, мүлктүк, кызматтык же башка абалына, ошондой эле басмырлоого негиз болгон башка жагдайларга карабастан кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

5-берене. Күнөө принциби

1. Адам күнөөсү аныкталган аракеттери (аракетсиздиги) жана аларды жасагандыгынын натыйжасында келип чыккан кесепеттери үчүн гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

2. Мыйзамдуу тартипте күнөөсү далилденмейинче жана соттун мыйзамдуу күчүнө кирген айыптоо өкүмү менен аныкталмайынча, эч ким кылмыш жасады деп табылышы жана кылмыш-жазасына тартылышы мүмкүн эмес.

6-берене. Адилеттүүлүк принциби

1. Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамга колдонулуучу жаза жана кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чаралары кылмыштын оордугуна, ошондой эле аны жасаган жагдайларга ылайык келүүгө тийиш.

2. Эч ким бир эле кылмышы үчүн кайрадан кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылышы мүмкүн эмес.

7-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигин жана жазаны жекелештирүү принциби

Кылмыш-жаза жоопкерчилиги жана жазаны дайындоо жөнүндө маселени чечүүдө сот жасалган кылмыштын мүнөзүн жана оордугунун даражасын, жасалгандардын жүйөлөрүн жана максаттарын, күнөөлүүнүн инсандыгын, келтирилген залалдын өлчөмүн, жазаны жеңилдетүүчү же оордотуучу жагдайларды, жабырлануучунун пикирин эске алууга жана өкүмдө тандалган жаза чарасын жүйөлөштүрүүгө тийиш.

8-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигинин жана жазанын жеке мүнөздөгү принциби

Ушул Кодексте каралган жосунду атайылап же этиятсыздыктан жасаган адам гана кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга жана жазаланууга тийиш.

9-берене. Гуманизм принциби

1. Ушул Кодекс эң жогорку социалдык баалуулуктар катары инсанды, анын өмүрүн жана ден соолугун, ар-намысын жана кадыр-баркын, кол тийбестигин жана коопсуздугун коргоону камсыз кылат.

2. Кылмыш жасаган адамга сот түзөтүү, кайра социалдаштыруу жана жаңы кылмыштарды жасашын алдын алуу максатында, ошондой эле социалдык адилеттүүлүктү калыбына келтирүү максатында зарыл жана жетиштүү жазаны дайындайт. Жаза жана кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чаралары дене бойго зыян алып келбеши же адамдын кадыр-баркын кемсинтпеши керек.

3. Ушул Кодекске анда көрсөтүлгөн жосундардын жазасын жана башка кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин негизсиз оордоткон өзгөртүүлөр киргизилбейт.

10-берене. Кылмыш жоопкерчилигинен кутулбоо принциби

Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адам жазадан жана (же) кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чараларынан кутулбайт. Кылмыш жоопкерчилигинен, жазадан же аны өтөөдөн бошотууга, ошондой эле кыйла жеңил жазага алмаштырууга ушул Кодексте каралган учурларда гана жол берилет.

11-берене. Кылмыш-жаза мыйзамынын убакытта колдонулушу

1. Жосундун кылмыштуулугу жана жазаланышы ошол аракет жасалган убакытта колдонулган мыйзам менен аныкталат.

2. Жасалган кылмыштын убакыты деп мыйзамда каралган аракетти же аракетсиздикти адам жасаган убакыт эсептелет.

12-берене. Кылмыш-жаза мыйзамын өткөн убакытка карата кайра колдонулушу

1. Жосундун кылмыштуулугун жокко чыгаруучу же кылмыштуу жосундун кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин жеңилдетүүчү мыйзам өткөн убакытка карата колдонулат, башкача айтканда тиешелүү жосунду мындай мыйзам күчүнө киргенге чейин жасаган адамдарга, анын ичинде жаза өтөп жаткан же аны өтөгөн адамдарга жайылтылат.

2. Жосундун кылмыштуулугун белгилөөчү же кылмыштуу жосундун кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин күчөтүүчү мыйзам өткөн мезгилге карата колдонулбайт.

3. Жосундун кылмыш-жаза-укуктук натыйжаларын жарым-жартылай жеңилдетүүчү жана жарым-жартылай оордотуучу мыйзам убакыт жагынан ушул натыйжаны жеңилдеткен бөлүгүндө гана колдонулат.

4. Эгерде кылмыш жасалган мезгилден тартып өкүм чыгарган мезгилге чейин кылмыш-жаза мыйзамы бир нече жолу өзгөрүлсө, анда алда канча жеңил мыйзам колдонулат.

5. Тарбиялык жана медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар сотто ишти карап жаткан убакытта колдонулуп жаткан мыйзамдын негизинде гана колдонулат.

13-берене. Кыргыз Республикасынын аймагында жасалган кылмыштарга карата кылмыш-жаза мыйзамынын колдонулушу

1. Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасаган адам ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке тартылат.

2. Кылмыш Кыргыз Республикасынын аймагында жасалган деп төмөнкүдөй учурларда таанылат:

1) Кыргыз Республикасынын аймагында башталса, аякталса же бөгөт коюлса;

2) Кыргыз Республикасынын аймагында жасалса, ал эми кесепеттери анын чегинен тышкары жерде келип чыкса;

3) жыйындысында же башка жосундар менен катар кылмышты түзүп, анын стадияларынын бири Кыргыз Республикасынын аймагында жасалса.

3. Колдонуудагы мыйзамдарга жана эл аралык келишимдерге ылайык Кыргыз Республикасынын соттору тарабынан соттолбой турган чет мамлекеттердин дипломатиялык өкүлдөрүнүн жана башка жарандардын кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе, бул адамдар тарабынан Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасалган учурда эл аралык укуктун ченемдеринин негизинде дипломатиялык жол менен чечилет.

14-берене. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган адамдарга карата кылмыш-жаза мыйзамынын колдонулушу

Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган Кыргыз Республикасынын жарандары, ошондой эле Кыргыз Республикасында туруктуу жашаган жарандыгы жок адамдар, эгерде алар башка мамлекеттин сотунун өкүмү боюнча жазаланбаса, ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке тартылууга тийиш.

15-берене. Кылмыш жасаган адамдарды өткөрүп берүү (экстрадициялоо)

1. Башка мамлекеттин аймагында кылмыш жасаган Кыргыз Республикасынын жарандары өткөрүп берилбейт.

2. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган жана анын аймагында жүргөн чет өлкөлүк жарандар жана жарандыгы жок адамдар, эгерде мындай өткөрүп берүү эл аралык келишимде ал эми эл аралык келишим жок болгон учурда эки тараптуу мамиленин принцибинин шарттарында каралса кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу же болбосо жаза өтөө үчүн башка мамлекетке өткөрүп берилиши мүмкүн.

3. Адам башка мамлекетке өткөрүп берилбей турган учурлар Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык кодекси менен аныкталат. Мындай адамдын кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе ушул Кодекске ылайык чечилет.

16-берене. Жазаны өтөө үчүн соттолгондорду өткөрүп берүү

Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасаган жана ал үчүн ушул Кодекстин негизинде соттолгон чет өлкөлүк жарандар, эгерде мындай өткөрүп берүү эл аралык келишимде, ал эми эл аралык келишим жок болгон учурда эки тараптуу мамиленин принцибинин шарттарында каралса, алар жараны болуп саналган мамлекетке жаза өтөө үчүн өткөрүп берилиши мүмкүн.

17-берене. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде адамды соттоонун кылмыш-жаза-укуктук натыйжалары

Башка мамлекеттин аймагында адам тарабынан жасалган кылмыштын кылмыш-жаза-укуктук натыйжалары ушул эле адамдын Кыргыз Республикасынын аймагында жасаган жосуну үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин маселесин чечүү үчүн кылмыш-жаза-укуктук мааниге ээ болбойт, эгерде:

1) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимде башкасы каралбаса;

2) башка мамлекеттин аймагында жасалган кылмыш Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарына таасирин тийгизбесе.

18-берене. Кылмыш түшүнүгү

1. Кылмыш деп кылмыш-жаза мыйзамында каралган коомго коркунуч келтирген, күнөөлүү жана жазалануучу жосун (аракет же аракетсиздик) таанылат.

2. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган, бирок зыяндуулугу аз болгондугунан улам коомго коркунуч келтирбеген жосундун белгилерине формалдуу түрдө туура келген аракет же аракетсиздик жосун болуп эсептелбейт.

19-берене. Кылмыштарды классификациялоо

1. Кылмыштар мүнөзүнө жана коомдук коркунучтуулук даражасына жараша коркунучтуулугу аз, анча оор эмес, оор жана өзгөчө оор кылмыштар болуп бөлүнөт.

2. Кылмыштын оордугу берененин санкциясында көрсөтүлгөн кыйла катаал жазанын жогорку мөөнөтү (өлчөмү) менен аныкталат.

1) Коркунучтуулугу аз кылмыштарга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза каралбаган, атайылап жана этиятсыздыктан жасалган кылмыштар кирет.

2) Анча оор эмес кылмыштарга мыйзам тарабынан беш жылдан ашпаган мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар, ошондой эле он жылдан ашык эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган этиятсыздыктан жасалган кылмыштар кирет.

3) Оор кылмыштарга мыйзам тарабынан беш жылдан ашык, бирок он жылдан ашпаган мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар кирет.

4) Өзгөчө оор кылмыштарга мыйзам тарабынан он жылдан ашык мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу же өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар кирет.

20-берене. Созулуп кеткен кылмыш

1. Созулуп кеткен кылмыш деп ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган, аны жасоо аракеттен же аракетсиздиктен башталып, кийин үзгүлтүксүз ишке ашырылган жосун таанылат.

2. Созулуп кеткен кылмыш аракет же аракетсиздик токтогон учурдан тартып аяктаган болуп саналат.

21-берене. Кылмыштар жыйындысы

Адам эки же андан көп кылмышты жасаганда кылмыштар жыйындысы деп таанылат. Мында соттун мыйзамдуу күчүнө кирген өкүмүнүн негизинде соттолгон же акталган, же кылмыш-жаза жоопкерчилигинен, же жазадан бошотулган кылмыштар эсепке алынбайт.

211-берене. Кылмыштардын рецидиви

1. Эгерде адам атайылап кылмыш жасагандыгы үчүн эркиндигинен ажыратууга мурда соттолгон болсо, ал соттуулугу бар адам тарабынан атайылап кылмыш жасоо кылмыштардын рецидиви деп таанылат.

2. Кылмыштардын рецидиви төмөнкүдөй учурда коркунучтуу деп таанылат:

1) адам атайылап кылмыш жасаган учурда эгерде ал атайылап кылмыш жасагандыгы үчүн эркиндигинен ажыратууга мурда үч жолу соттолгон болсо;

2) адам оор кылмыш жасаган учурда, эгерде ал оор кылмыш үчүн мурда эки жолу соттолгон болсо.

3. Кылмыштардын рецидиви төмөнкүдөй учурда өзгөчө коркунучтуу деп таанылат:

1) адам атайылап кылмыш жасаган учурда, эгерде бул адам оор кылмыштар үчүн үч же андан көп жолу эркиндигинен ажыратууга мурда соттолгон болсо;

2) адам оор кылмыш жасаган учурда, эгерде ал мурда оор кылмыш үчүн үч жолу соттолгон болсо же өзгөчө оор кылмыш үчүн эки жолу соттолгон болсо;

3) адам өзгөчө оор кылмыш жасаган учурда, эгерде ал өзгөчө оор кылмыш үчүн мурда соттолгон болсо.

4. Кылмыштардын рецидивин таанууда төмөнкүлөр эске алынбайт:

1) атайылап жасалган анча оор эмес кылмыштар үчүн соттуулук;

2) он сегиз жашка чейинки курактагы адам тарабынан жасалган кылмыштар үчүн соттуулук;

3) эгерде пробация же өкүмдү аткарууну кийинкиге калтыруу жокко чыгарылбаса жана адам жазаны өтөө үчүн эркиндигинен ажыратуу жайларына жиберилбесе, ал боюнча пробациялык көзөмөл (пробация) колдонулган же болбосо өкүмдү аткарууну кийинкиге калтыруу берилген кылмыштар үчүн соттуулук, ошондой эле ушул Кодекстин 95-беренесинде белгиленген тартипте алып салынган же жоюлган соттуулук;

4) адамга эркиндигинен ажыратуу менен байланышпаган жаза дайындалган кылмыштар үчүн соттуулук.

5. Кылмыштардын рецидиви ушул Кодексте каралган негиздерде жана чектерде кыйла оор жазага алып келет.

Эскертүү. Кыргыз Республикасында да кылмыш деп таанылган жосун үчүн адамдын чет мамлекеттеги соттуулугу кылмыштардын рецидивин таанууда эске алынат. (Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

22-берене. Жалпы жана атайын ченемдердин атаандашуусундагы, толук жана анын бөлүгүнүн атаандашуусундагы кылмыш-жаза-укуктук квалификациянын эрежелери

1. Атайын укуктук ченем болуп жалпы ченем сыяктуу эле жосун үчүн окшош жоопкерчиликти караган, бирок кылмыш курамынын жалпы ченемде жок кошумча белгилерин камтыган ченем эсептелет.

2. Эгерде ушул Кодекстин беренелеринде (беренелеринин бөлүктөрүндө) каралган жосун жалпы жана атайын ченемдердин атаандашуусун түзсө, анда ушул Кодекстин атайын ченемди камтыган беренеси (беренесинин бөлүгү) гана колдонулат. Ушул Кодекстин жалпы жана тиешелүү атайын ченемдерди караган беренелерин (беренелеринин бөлүктөрүн) бир мезгилде колдонууга жол берилбейт.

3. Ушул Кодекстин жасалган жосун камтыган ченемди камтыган беренеси (беренесинин бөлүгү) бүтүндөй алганда колдонууда ушул Кодекстин жасалган жосундун бөлүгүн камтыган ченемди камтыган беренесинин (беренесинин бөлүгүнүн) алдында артыкчылык кылат.

Ушундай артыкчылыкка аякталбаган кылмыш жөнүндө ченемге караганда аякталган кылмыш тууралуу ченем, андагы кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн кошо катышуусу жөнүндө ченемге караганда кылмышты аткаруу жөнүндө ченем, мындай кылмыштын курамын караган ченемге караганда курамдуу кылмыш (мыйзам менен эске алынган кылмыштар жыйындысы) жөнүндө ченем артыкчылыкка ээ болот.

23-берене. Кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негизи

Кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негизи болуп ушул Кодексте каралган кылмыш курамынын бардык белгилерин камтыган укукка жат жосунду жасоо саналат.

24-берене. Кылмыштын субъекти

1. Кылмыштын субъекти болуп ушул Кодекске ылайык кылмыш жоопкерчилигине тартылууга жашы жеткен, акыл-эси соо, кылмыш жасаган жеке жак саналат.

2. Атайын субъект болуп ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн белгилерге ээ болгон жана субъект белгилүү бир адам гана болушу мүмкүн болгон кылмышты жасаган адам эсептелет.

3. Юридикалык жак кылмыштын, кылмыш-жаза жоопкерчилигинин жана жазанын субъекти болуп эсептелбейт.

25-берене. Акыл-эси соо эместик

1. Ушул Кодексте каралган жосунду жасап жаткан учурда акыл эси соо эмес абалда болгон, башкача айтканда, өзүнүн аракетинин (аракетсиздигинин) иш жүзүндөгү мүнөзүн жана келтирилген зыянын аңдап биле албаган же өнөкөт жин оорусунун, психикасынын убактылуу бузулушунун, кем акылдыктын же психиканын башка оорусунун айынан өзүн башкара албай калган адам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.

2. Кылмышты акыл-эси соо кезинде жасаган, бирок соттун өкүмү чыгарылганга чейин өзүнүн аракеттерине (аракетсиздигине) жооп бере албаган же аны башкара албаган жин оорусу менен ооруп калган адам жазага тартылбайт. Мындай адамга соттун чечими боюнча медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар колдонулат, ал эми айыккандан кийин мындай адам жазага тартылат.

26-берене. Акыл-эси чектелгендик

1. Эгерде кылмыш жасаган учурда психикасынын бузулушунун айынан өзүнүн аракетинин (аракетсиздигинин) иш жүзүндөгү мүнөзүн жана коомго келтирүүчү зыянын толук аңдап биле албаган же аларды башкара албаган адам сот тарабынан акыл-эси чектелген деп таанылышы мүмкүн.

2. Адамды акыл-эси чектелген деп таануу ага медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чараларды колдонуу үчүн негиз болушу мүмкүн, бирок аны жазадан бошотпойт.

27-берене. Мас абалда жасалган кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги

Психоактивдик заттарды колдонуудан улам мас абалында кылмыш жасаган адамдар кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш. Эскертүү: психоактивдүү заттардын классификатору Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму тарабынан аныкталган.

28-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылуу курагы

1. Кылмыш жасаганга чейин жашы он алтыга толгон адам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

2. Кылмыш жасаганга чейин жашы он төрткө толгон бала адамды өлтүрүү (122-берене), ден соолукка оор залал келтирүү (130-берене), ден соолукка анча оор эмес залал келтирүү (131-берене), зордуктоо (154-берене), сексуалдык мүнөздөгү зомбулук аракеттер (155-берене), адамды уурдоо (165-берене), адамдарды соодалоо (166-берене), уурдоо (205-берене), мал урдоо (2051-берененин 2,3 жана 4-бөлүктөрү), тоноо (206-берене), каракчылык (207-берене), опузалап талап кылуу (208-берене), автомототранспорт каражатын айдай качуу (211-берене), башка бирөөнүн мүлкүн жок кылуу же бузуу (216-берененин 2 жана 3-бөлүктөрү), террордук актысы (252-берененин 2 жана 3-бөлүктөрү), барымтага алуу (257-берене), атуучу куралды уурдоо же опузалап алып коюу (271-берене), бейбаштык (280-берененин 2-бөлүгү), баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды жана алардын аналогдорун сатып өткөрүү максатында мыйзамсыз даярдоо (282-берене), баңгизат каражаттарын же психотроптук заттарды уурдоо же болбосо опузалап алып коюу (286-берене), транспорт каражаттарын же каттоо жолдорун жараксыз абалга келтирүү (314-берене) үчүн ушул Кодекске ылайык кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

(КР 2024-жылдын 25-январындагы № 27 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

29-берене. Күнөө

1. Адамдын өзү жасаган ушул Кодексте каралган жосунга (аракетке же аракетсиздикке) жана андан келип чыккан укукка жат кесепеттерге карата мамилеси күнөө болуп саналат. Кара ниеттик жана этиятсыздык күнөөнүн формалары болуп саналат.

2. Инсанга, коомго, мамлекетке жана адамзаттын коопсуздугуна зыян келтирүү, ошондой эле зыян келтирүү коркунучун түзүү зыяндуу кесепеттер болуп саналат.

3. Эгерде ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндөгү беренеде (берененин бөлүгүндө) этиятсыздыктан залал келтирүү түздөн-түз көрсөтүлбөсө, анда атайылап залал келтиргендиги үчүн гана жоопкерчилик келип чыгат.

30-берене. Атайылап жасалган кылмыш

1. Түз же кыйыр кара ниеттик менен жасалган укукка жат жосун атайылап жасалган кылмыш деп таанылат.

2. Эгерде адам өзүнүн жосунунун укукка жат экендигин түшүнсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала билсе жана зыян келтирүүнү кааласа же болбосо зыяндын болбой койбостугун алдын ала көрө билсе тике кара ниеттик менен жасалган кылмыш деп таанылат.

3. Эгерде адам өзүнүн аракетинин укукка жат экендигин түшүнсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала билсе жана залал келтирүүнү каалабаса, бирок залалды келтирүүгө аң-сезимдүү жол берсе (залал келтирилишине кайдыгер болсо) кыйыр кара ниеттик менен жасалган кылмыш деп таанылат.

31-берене. Этиятсыздыктан жасалган кылмыш

1. Жеңил ойлуулуктан же этиятсыздыктан жасалган укукка каршы аракет же аракетсиздик этиятсыздыктан жасалган кылмыш деп таанылат.

2. Эгерде адам өзүнүн жосунун укукка жат деп баалабаса, этияттык кылуу зарылдыгын сезе билип, бирок залал келтирилиши мүмкүн экендигин алдын ала көрө билгендигине карабастан залал келтирилбейт деп негизсиз үмүт кылса, жеңил ойлуулуктан жасалган кылмыш деп таанылат.

3. Эгерде адам этияттык кылуу зарылдыгына шалаакылык мамиле кылгандыктан, мындай зарылдыкты түшүнбөсө жана залал келтирүү мүмкүндүгүн көрө билбесе, аларды түшүнбөсө жана алдын ала көрө биле албаса, шалаакылыктан жасалган кылмыш деп таанылат.

4. Этияттык кылуу зарылдыгы ченемдик укуктук актылардын талаптары жана (же) башка адамдардын кызыкчылыктары менен шартталышы мүмкүн.

32-берене. Күнөөсүз залал келтирүү (кокустук)

Эгерде адам өз аракетинин же аракетсиздигинин мүнөзүн жана маанисин түшүнбөсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала көрө билбесе жана иштин жагдайы боюнча андай болбоого тийиш болсо жана (же) аны алдын ала көрө албаса залал күнөөсүз келтирилген (кокустук) болуп эсептелет.

33-берене. Аяктаган кылмыш

Ушул Кодексте каралган жосундун курамынын бардык белгилери бар кылмыш аяктаган кылмыш деп таанылат.

34-берене. Уланып жаткан кылмыш

1. Ушул Кодекстин беренелеринин биринде (берененин бөлүктөрүнүн биринде) каралган, бирдей ниет менен атайылап жасалган эки же андан көп окшош жосундарды камтыган кылмыш уланып жаткан кылмыш болуп эсептелет.

2. Уланып жаткан кылмыш акыркы жосун жасалган учурдан тартып аякталган болуп саналат.

35-берене. Аяктай элек кылмыш

Кылмышка даярдык көрүү жана кылмыш жасоого аракеттенүү аяктай элек кылмыш деп таанылат.

36-берене. Кылмышка даярдык көрүү

1. Адамдын атайылап кылмыш жасаганга каражаттарды же куралдарды издөөсү же ылайыкташтыруусу, кошо катышуучуларды издөөсү, кылмыш жасоого бүтүмү же болбосо кылмыш жасоо үчүн шарттарды атайылап түзүүсү, эгерде ошол эле учурда анын эркинен көз карандысыз себептер боюнча кылмыш аягына чейин чыгарылбаса, кылмышка даярдык көрүү деп таанылат.

2. Кылмыш-жаза жоопкерчилиги оор же өзгөчө оор кылмыштарга даярдык көргөндүк үчүн гана келип чыгат.

3. Кылмышка даярдык көргөндүгү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги ушул беренеге таянуу менен, аяктаган кылмыш сыяктуу эле, ушул Кодекстин ошол эле беренеси боюнча колдонулат.

37-берене. Кылмыш жасоого аракеттенүү

1. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренесинде каралган кылмышты жасоого түздөн-түз багытталган, түз кара ниетте адам тарабынан жасалган жосун (аракет же аракетсиздик), эгерде кылмыш адамдын эркине көз каранды болбогон себептер боюнча аягына чыгарылбаса, кылмыш жасоого аракеттенүү деп таанылат.

2. Кылмыш жасоого аракеттенүү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги аяктаган кылмыш үчүн жоопкерчилик каралган ушул Кодекстин тиешелүү беренесинде ушул беренеге таянуу менен аныкталат.

38-берене. Кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу

1. Эгерде адам кылмышты аягына чейин чыгарууну туюп сезе алса жана аны аяктоого реалдуу мүмкүнчүлүгү болсо, адам даярдалган аракеттерди токтотушу же болбосо кылмыш кылууга түздөн-түз багытталган аракетти же аракетсиздикти токтотушу кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу деп таанылат.

2. Жасоодон ыктыярдуу баш тартылган жосун кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт. Кылмышты аягына чейин жеткирүүдөн ыктыярдуу баш тарткан адам, эгерде анын иш жүзүндө жасаган жосуну башка кылмыштын курамын камтыса гана, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат.

3. Кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн өз ыктыяры менен баш тартуусу, эгерде ошол адамдар кылмыш жасоону болтурбоо үчүн колунан келген чаралардын бардыгын өз убагында жасашса жана андан коомго коркунучтуу кесепеттер келип чыкпаса, кылмьпп-жаза жоопкерчилиги болбойт.

4. Кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн кылмыш жасоодон өз ыктыяры менен баш тартуусу, эгерде ал адамдар кылмыш жасоону болтурбай коюшса же даярдалып жаткан же жасалып жаткан кылмыш тууралуу мамлекеттик бийликтин тиешелүү органдарына өз убагында билдирсе, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт. Кылмыш жасоо каражаттарын же куралдарын көмөкчү тарабынан бербей коюусу же болбосо кылмыш жасоодогу тоскоолдуктарды четтетпегени, көмөкчүнүн ыктыярдуу баш тартуусу деп эсептелет.

5. Кылмышка кошо катышуучулардын кимдир-бирөөсү өз ыктыяры менен баш тарткан учурда, аткаруучу кылмыш жасоого даярдангандыгы же кылмышка аракеттенгендиги үчүн, анын жосуну ушул кылмыштын кайсы стадиясында үзгүлтүккө учураганына жараша кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат.

39-берене. Кошо катышуу түшүнүгү

Атайылап кылмыш жасоого эки же андан ашык адамдын биргелешкен катышуусу кошо кылмышка катышуу деп таанылат.

40-берене. Кылмышты аткаруучу

Кылмышты түздөн-түз жасаган же башка адам (кошо аткаруучу) менен биргелешип аны жасоого түздөн-түз катышкан, ага тете эле ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке курагына, акыл-эси соо эмес же башка жагдайлардан улам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартууга жатпаган башка адам аркылуу кылмыш жасаган адам аткаруучу болуп саналат.

41-берене. Кылмышка кошо катышуучулардын түрлөрү

1. Аткаруучулар менен катар эле уюштуруучулар, тукуруучулар жана көмөкчүлөр кылмышка кошо катышуучулар деп таанылат.

2. Кылмыш жасоону уюштурган же кылмыштын аткарылышына жетекчилик кылган адам, ага тете уюшкан топту же кылмыштуу коомдоштукту түзгөн, же болбосо аны жетектеген адам уюштуруучу деп таанылат.

3. Башка бир кошо катышуучуну кылмыш жасоого көндүргөн адам тукуруучу деп таанылат.

4. Башка бир кошо катышуучулар тарабынан кылмыштын жасалышына билип туруп кеңештерди, көрсөтмөлөрдү, каражаттарды берүү же болбосо тоскоолдуктарды жоюу аркылуу көмөк көрсөткөн адам, ошого тете кылмышкерди, кылмыш жасоо куралдарын же болбосо каражатын, кылмыштын изин, же болбосо кылмыш жолу менен алынган, буюмдарды жашырууга, мындай буюмдарды сатып алууга, же болбосо сатып өткөрүүгө же башка ыкма менен кылмышты жашырууга көмөк көрсөтүүгө алдын ала убада берген адам көмөкчү деп таанылат.

5. Кылмышкерге алдын ала убада бербей туруп, кылмыш жасоо куралдарын же каражаттарын, кылмыш изин же болбосо кылмыш жолу менен алынган зат, буюмдарды же андай зат, буюмдарды сатып алууну, же болбосо сатып өткөрүүнү жашыруу кошо катышуу болуп саналбайт. Бул жосундарды жасаган адамдар ушул Кодекстин 367-беренесинде каралган учурларда гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

42-берене. Кылмышка кошо катышуунун түрлөрү

1. Алдын ала бүтүмсүз эки же андан көп адам биргелешип кылмыш жасашы адамдардын тобу деп саналат.

2. Биргелешип кылмыш жасаган жана мында күн мурунтан, башкача айтканда, кылмыш жасоо башталганга чейин аны биргелешип жасоо жөнүндө макулдашып алган эки же андан көп адамдар алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу болуп саналат.

3. Төмөнкүдөй белгилер менен мүнөздөлгөн топ уюшкан топ болуп саналат:

1) эки же андан көп адамдардан турган;

2) катышуучулардын бардыгынын ортосунда кылмыш (кылмыштарды) жасоо жөнүндө алдын ала бүтүм болгон;

3) туруктуу бирикме болуп саналган;

4) максаты бир же бир нече кылмышты жасоо болуп саналган;

5) функциялары катышуучулардын ортосунда алдын ала бөлүштүрүлгөн.

4. Төмөнкүдөй белгилери менен мүнөздөлгөн топ кылмыштуу коомдоштук болуп саналат:

1) үч жана андан көп адамдардан турган;

2) бардык катышуучулардын ортосунда кылмыш (кылмыштарды) жасоо жөнүндө алдын ала бүтүмдөрү болгон;

3) туруктуу жана иерархиялык бирикме болуп саналган;

4) максаты бир нече оор же өзгөчө оор кылмыштарды жасоо болуп эсептелген;

5) функциялар катышуучулардын ортосунда алдын ала бөлүштүрүлгөн.

43-берене. Адамдардын тобу жана алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан жасалган кылмыштын аткаруучуларынын жана кошо катышуучуларынын жоопкерчилиги

1. Адамдардын тобу жана алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу жасаган кылмыштын аткаруучусу жана башка кошо катышуучулары биргелешкен укукка жат жосун үчүн алардын жеке күнөөлөрүнүн негизинде гана, кылмыш жасоого ар биринин катышуусунун мүнөзүн жана даражасын эске алуу менен кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

2. Аткаруучу (кошо аткаруучу) ал жасаган кылмыш каралган ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренеси (беренесинин бөлүгү) боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

3. Уюштуруучу, тукуруучу жана көмөкчү ушул Кодекстин 41-беренесинин тиешелүү бөлүгүнө шилтеме жасоо менен аткаруучу сыяктуу эле ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн ошол эле беренеси боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

4. Аткаруучу аяктай элек кылмышты жасаган учурда башка кошо катышуучулар аяктай элек кылмышка кошо катышкандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

5. Өзүнүн эркинен көз карандысыз жагдайлардан улам башка адамдарды кылмыш жасоого көндүрө албаган адам кылмышка даярдык көргөндүгү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

44-берене. Уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун уюштуруучуларынын жана катышуучуларынын жоопкерчилиги

1. Уюшкан топту, кылмыштуу коомдоштукту түзгөн же болбосо аларга жетекчилик кылган адам алар тарабынан жасалган кылмыштардын бардыгы үчүн, эгерде алар анын ниетин камтыган болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

2. Уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун башка кошо катышуучулары даярдык көрүүгө же аны жасоого кошо катышкан кылмыштары үчүн ар биринин кылмышта аткарган ролуна карабастан, эгерде алардын кылмыштуу топту, кылмыштуу коомдоштукту түзүү максаттары жана ниети бир болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

45-берене. Кылмышты аткаруучунун эксцесси

Аткаруучунун кошо катышуучулардын алдын ала бүтүмүнүн чегинен чыккан жана алардын ниетине туура келбеген кылмышты жасагандыгы аткаруучунун эксцесси деп таанылат.

46-берене. Зарыл коргонуу

1. Ушул Кодексте жоопкерчилик каралган, бирок зарыл коргонуу абалында, башкача айтканда инсанды, адамдын мүлкүн, турак жайын, анын менчигинде же башка укугунда турган башка объекттерин, ошондой эле коргонуучунун же болбосо башка адамдын башка укуктарын, мыйзам менен корголгон коомдун жана мамлекеттин кызыкчылыктарын коомдук коркунучтуу кол салуудан коргоо максатында жасалган аракет, эгерде бул кол салуу коргонуучунун же башка адамдын өмүрү же ден соолугу үчүн коркунучтуу зомбулук менен, же болбосо мындай зомбулукту колдонуунун түздөн-түз коркунучу менен коштолсо, кылмыш болуп эсептелбейт.

2. Эгерде зарыл коргонууда чегинен аша чаап кетүүгө, башкача айтканда кол салуунун мүнөзүнө жана коркунучтуулугуна шайкеш келбеген атайылап жасалган аракеттерге жол берилбесе, коргонуучунун же башка адамдын өмүрүнө жана ден соолугуна коркунуч келтирген зомбулук менен, же болбосо мындай зомбулукту түздөн-түз колдонуу коркунучу менен коштолбогон кол салуудан коргонуу, ошондой эле бирөөнүн мүлкүн ээлеп алуу үчүн кол салуудан коргонуу укук ченемдүү болуп саналат.

3. Зарыл коргонуу чектеринен аша чаап кетүү деп кол салуунун мүнөзүнө жана коомго коркунуч келтирген даражасына коргонуунун шайкеш келбегени, анын натыйжасында кол салуучуга туура келбеген жагдайда оор залал келтирүү таанылат.

4. Эгерде адам күтүлбөгөн кол салуунун айынан кол салуунун коркунуч келтирүү даражасына жана мүнөзүнө калыс баа бере албаса, коргонуучу адамдын аракеттери зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт. Мында күтүлбөгөн кол салууга байланыштуу же болбосо этиятсыздык себебинен улам кол салуучу адамдын денесине жаракат келтирүү, анын ичинде аны өлүмгө дуушар кылуу кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт.

5. Коргонуп жаткан адамдын турак жайында мыйзамдуу негизде жашап жаткан (жүргөн) адамдардын эркине каршы жасалган, кол салган адамдардын мыйзамсыз жана зомбулук менен алардын турак жайына кирип келүүсүнөн коргонууда кол салуучунун денесине жаракат келтирген, анын ичинде анын өлүмүнө дуушар кылган коргонуп жаткан адамдын аракеттери зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт.

6. Кол салуучуга келтирилген залалдын оордугуна карабастан, куралды же ар кандай башка каражаттарды же болбосо курал-жаракты төмөнкүлөр үчүн колдонушу зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт жана кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт:

1) куралчан адамдын кол салуусунан коргонуу;

2) топтук кол салуудан коргонуу.

Кош бойлуу аялдардын же болбосо он төрт жашка чейинки балдардын кол салуусун кошпогондо, ушул беренеде эки же андан ашык адамдардын кол салуусу топтук кол салуу деп эсептелет.

7. Ушул берененин жоболору кесиптик же башка атайын даярдыгына жана кызмат абалына карабастан, ошондой эле коомго коркунуч келтирген кол салуудан качуу же башка жактарга же бийлик органдарына кайрылуу мүмкүнчүлүгүнө карабастан, бардык адамдарга бирдей жайылтылат.

47-берене. Аргасыз зарылдык

1. Аргасыз зарылдык абалында, башкача айтканда ушул адамдын же башка адамдардын инсандыгына жана укуктарына, коомдун, мамлекеттин же адамзаттын кызыкчылыктарына келтирилген коркунучту жоюу үчүн, эгерде бул жагдайларда коркунучту башка каражаттар менен жоюуга мүмкүн болбосо, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга адамдын залал келтирүүсү кылмыш болуп саналбайт.

2. Эгерде коркунучтун алдын алууга ак ниеттүүлүк менен умтулган адамдын аракетине карабастан, коркунучту алдын алуу максатында жасалган аракеттери өзүнүн максатына жетпей калган жана залал келтирилген учур да аргасыз зарылдык абалы деп таанылат.

3. Укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирилген учурда келтирилген коркунучтун мүнөзүнө жана даражасына, коркунуч жоюлган жагдайларына дал келбеген атайын залал келтирүү аргасыз зарылдыктын чектеринен аша чапкандык деп таанылат. Мында этиятсыздыктан келтирилген залал кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт.

4. Эгерде келтирилген коркунучтуу кооптуулуктан улам адам ачууга өтө алдырган абалында, келтирилген залалдын ошол коркунучка туура келүүсүн баалай албаса, аргасыз зарылдыктан аша чапкандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.

48-берене. Күч колдонуу же психикалык мажбурлоо

1. Түздөн-түз күч колдонуп, мажбурлоонун таасиринде өзүнүн аракеттерин (аракетсиздигин) башкара албай, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирген адамдын аракети (аракетсиздиги) кылмыш болуп саналбайт.

2. Психикалык жана (же) күч колдонуп мажбурлоонун натыйжасында, адам өзүнүн аракеттерин башкаруу мүмкүндүгүн сактаса, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтиргендиги үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе ушул Кодекстин 47-беренесинин жоболорун эске алуу менен чечилет.

49-берене. Кылмыш жасаган адамды кармоо

1. Кылмыш жасап жаткан учурда же кылмыш жасалгандан кийин кармоо учурунда жабырлануучу же башка адамдар тарабынан кылмышкерге залал келтирген аракеттери (ушул Кодекске ылайык кылмыш же укукка каршы адамдын жосуну жашына, акыл-эсине же башка жагдайларга байланыштуу кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт), эгерде ушул аракет кармалган адамды бийлик органдарына өткөрүп берүү максатында жасалса, кылмыш жасаган адамды башка ыкма менен кармоого мүмкүн болбосо жана мында кармоо чаралары кармалган адам жасаган кылмыштуу кол салуунун мүнөзүнө жана оордугунун даражасына, ошону менен катар эле ушул адамды кармоонун жагдайларына шайкеш эместигине жол берилбесе, кылмыш болуп эсептелбейт.

2. Кармоонун каражаттары менен ыкмалары адам укукка жат кол салышынын мүнөзүнө жана оордугунун даражасына жана бул адамды кармоонун жагдайларына шайкеш эместиги, анын натыйжасында адамга кармоонун зарылчылыгынан келип чыкпаган атайылап залал келтирилиши, ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чапкандык деп таанылат. Адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чапкандык ушул Кодекстин 124 жана 132-беренелеринде каралган учурларда гана кылмыш үчүн жоопкерчиликке алып келет. Мында этиятсыздыктан келтирилген залал жоопкерчиликке тартууга алып келбейт.

50-берене. Мыйзамды, буйрукту (тескемени), кызматы боюнча милдеттерди аткаруу

1. Адам мыйзамды, буйрукту (тескемени), ошого тете кызматында каралган милдеттерди мыйзамдуу аткаруу учурунда келтирген залалы кылмыш болуп эсептелбейт.

2. Кылмыштуу буйрукту (тескемени) аткаруу үчүн кылмыш жасаган адам жалпы негиздерде кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

3. Адам өзүнө мыйзамсыз жүктөлгөн буйрукту (тескемени) же кызматтык милдеттерди аткарбагандыгы же болбосо бузгандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.

Эскертүү. Кызматы боюнча милдеттерди аткаруу деп кызмат адамынын кызматтык нускама, локалдык ченемдик актылар же башка ченемдик укуктук актылар менен аныкталган эмгектик функциянын алкагында аракеттерди аткаруусу түшүнүлөт. Кызмат адамы кызмат орду боюнча милдеттерин аткаргандыгы, ошондой эле ага кызмат орду боюнча жүктөлгөн милдеттерди жана функцияларды аткаргандыгы үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартылууга тийиш эмес, буга өзү же болбосо башка адамдар үчүн пайда жана артыкчылыктарды алуу максатында жасалган, ушул Кодекстин 336-347-беренелеринде каралган жосундар кирбейт. (Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

51-берене. Негизделген тобокелдик

1. Коомдук пайдалуу максатка жетишүү үчүн негизделген тобокелдик болгондо укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирүү кылмыш болуп саналбайт.

2. Эгерде коюлган максат тобокелдик менен байланышпаган аракеттерден (аракетсиздиктен) улам жетүүгө мүмкүн болбосо жана мында тобокелдикке жол берген адам ушул Кодекс менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирүүнү болтурбоо үчүн бардык мүмкүн болгон чараларды көрсө негизделген тобокелдик деп таанылат.

3. Эгерде тобокелдик алдын ала билип туруп, адамдын өлүмү, экологиялык кыйроо коркунучу, же болбосо башка оор кесепеттердин башталышы менен коштолсо, тобокелдик негизделген деп таанылбайт.

52-берене. Атайын тапшырманы аткаруу

1. Уюшкан топко же болбосо кылмыштуу коомдоштукка катышып, алардын кылмыштуу ишин алдын алуу же бетин ачуу максатында атайын тапшырманы аткарган адам тарабынан укук менен корголуучу кызыкчылыктарга аргасыздан залал келтирсе кылмыш болуп саналбайт.

2. Ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн адам уюшкан топтун, же болбосо кылмыштуу коомдоштуктун курамында адамдын өлүмүнө, оор залалга алып келген оор же өзгөчө оор кылмышты атайылап жасагандыгы үчүн гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.

3. Ушул берененин 2-бөлүгүндө көрсөтүлгөн учурда сот өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жазасын дайындай албайт. Мындай адамга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза ушул кылмыш үчүн мыйзамда каралган эркиндигинен ажыратуунун жогорку мөөнөтүнүн жарымынан көп мөөнөтү дайындалышы мүмкүн эмес.

53-берене. Кылмыш болуп эсептелбеген жосундар

Ушул Кодекске ылайык маанилүүлүгү аз жосун (54-берене), кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу (38-берене), коркунучтуулугу аз жана анча оор эмес кылмышка даярдык көрүү (36-берененин 2-бөлүгү) кылмыш болуп эсептелбейт.

54-берене. Маанилүүлүгү аз жосун

Ушул Кодексте каралган кандайдыр бир аракеттин белгилерин формалдуу түрдө камтыган, бирок олуттуу залал келтирбеген жана келтирбей турган аракет (аракетсиздик) маанилүүлүгү аз жосун деп таанылат.

55-берене. Жосунду кылмыш эмес деп тааныганына байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу

Жосун кылмыш эмес деп таанылган учурда, башкача айтканда ушул Кодексте каралган жосунду кылмыш жазасынан алып салган мыйзам күчүнө киргенде, адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен токтоосуз бошотулат.

56-берене. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн жоболорунун негизинде кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу

Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган учурларда адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулушу мүмкүн.

57-берене. Жабырлануучу менен бүтүмгө жетишкенде кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу

1. Коркунучтуулугу аз жана (же) анча оор эмес кылмыш жасаган адам, эгерде ал жабырлануучу менен жарашса жана келтирилген чыгымдын ордун толтурса, коомдун жана мамлекеттин кызыкчылыктарына таасирин тийгизген учурларын кошпогондо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.

2. Уюшкан топтун же кылмыштуу коомдоштуктун курамында кылмыштардын коркунучтуу жана өзгөчө коркунучтуу рецидивинде кылмыш жасаган же болбосо ушул Кодекстин 312-беренесинин 4-бөлүгүндө каралган кылмышты жасаган адам ушул берененин 1-бөлүгү боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулууга тийиш эмес.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 22-январындагы № 24, 2026-жылдын 5-июнундагы № 81, 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

58-берене. Кылмыш куугунтуктоонун эскирүү мөөнөттөрү өткөндүгүнө байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу

1. Эгерде адам тарабынан кылмыш жасалган күндөн тартып жана өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген күнгө чейин төмөнкүдөй мөөнөттөр өткөн болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат:

1) эки жыл - коркунучтуулугу аз кылмыш жасаган учурда;

2) үч жыл - анча оор эмес кылмыш жасаган учурда;

3) жети жыл - оор кылмыш жасаган учурда;

4) он жыл - өзгөчө оор кылмыш жасаган учурда, ошондой эле, эгерде кылмыш уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун курамында жасалса.

2. Эгерде кылмыш жасаган адам тергөөдөн же соттон качса, эскирүүнүн өтүшү токтотулуп турат. Бул учурларда эскирүүнүн өтүшү адам кармалган күндөн тартып кайра жаңыртылат. Эгерде коркунучтуулугу аз жана анча оор эмес кылмыш жасалган мезгилден тартып он жыл өтсө, адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.

3. Эгерде ушул берененин 1 жана 2-бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн мөөнөттөр өткөнгө чейин адам кайра жаңы кылмыш жасаса, эскирүүнүн өтүшү үзгүлтүккө учурайт. Бул учурда эскирүү мөөнөтүнүн эсеби жаңы кылмыш жасалган күндөн тартып кайтадан башталат. Мында эскирүү мөөнөтү ар бир кылмыш үчүн өз-өзүнчө эсептелет.

4. Мыйзамга ылайык өмүр бою эркиндигинен ажыратуунун дайындалышы мүмкүн болгон өзгөчө оор кылмыш жасаган адамга карата эскирүүнү колдонуу жөнүндө маселе сот тарабынан чечилет. Эгерде сот эскирүүнү колдонуу мүмкүндүгүн таппаса, өмүр бою эркиндигинен ажыратуу дайындалышы мүмкүн эмес жана жыйырма жылдык мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга алмаштырылат.

5. Эгерде иммунитетке ээ болгон адамга карата кылмыш иши козголсо жана ал иммунитеттин болгонуна байланыштуу токтотулуп турса, анда эскирүү мөөнөтү токтотула турат.

6. Ушул Кодекстин 122-беренесинин 2-бөлүгүндө, 137-беренесинде, 154-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1, 2-пункттарында жана 4-бөлүгүндө, 155-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1, 2-пункттарында жана 4-бөлүгүндө, 156-беренесинин 2-бөлүгүнүн 1-пунктунда жана 3-бөлүгүндө, 158-беренесинде, 159-беренесинин 3-бөлүгүндө, 160-беренесинин 2-бөлүгүндө, 162-беренесинде, 209-беренесинде, 210-беренесинин 3 жана 4-бөлүктөрүндө, 215-беренесинин 3-бөлүгүндө, 252, 331, 336, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 414-беренелеринде каралган кылмыштар жасалган учурларда эскирүү мөөнөтү колдонулбайт.

(КР 2022-жылдын 9-августундагы № 89, 2024-жылдын 22-январындагы № 24 , 2024-жылдын 16-февралындагы № 50, 2025-жылдын 19-майындагы № 97, 2025-жылдын 3-ноябрындагы № 250 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

59-берене. Кылмыш үчүн жаза түшүнүгү жана анын максаттары

1. Кылмыш үчүн жаза кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн мажбурлоочу чараларынын бири болуп саналат, кылмыш жасагандыгы үчүн күнөөлүү деп таанылган адамга карата соттун өкүмү боюнча колдонулат жана соттолгондун ушул Кодексте каралган укуктарын жана эркиндигин чектөөнү жана ага белгилүү бир милдеттерди жүктөөнү билдирет.

2. Адамды жазалоонун максаты болуп күнөөлүүнү түзөтүү жана кайра социалдаштыруу, жаңы кылмыштарды жасоосун алдын алуу, социалдык адилеттүүлүктү калыбына келтирүү саналат.

60-берене. Кылмыш жасагандыгы үчүн жазанын түрлөрү

1. Кылмыш жасагандыгы үчүн күнөөлүү деп таанылган адамдарга сот тарабынан жеңил түрүнөн кыйла оор түрүнө өтүү менен төмөндөгү негизги жазалар колдонулушу мүмкүн:

1) коомдон бөлүп коюу менен байланышпаган:

а) коомдук иштер;

б) эркиндигин чектөө;

в) белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу;

г) түзөтүү жумуштары;

д) айып.

Мында түзөтүү жумуштарынын жана айыптын катуулугу алардын конкреттүү өлчөмү менен аныкталат;

2) коомдон обочолонтуу менен байланышкан:

а) тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо;

б) эркиндигинен белгилүү бир мөөнөткө ажыратуу;

в) өмүр бою эркиндигинен ажыратуу.

2. Сот тарабынан кошумча жаза катары төмөнкүлөр колдонулушу мүмкүн:

1) кызматтык абалын же кызматтык абал менен берилген мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу менен кылмыш жасалган учурда - атайын, аскердик, ардак наамынан, дипломатиялык рангынан же класстык ченинен ажыратуу;

2) оор же өзгөчө оор кылмыш жасалган учурда - мамлекеттик сыйлыктарынан ажыратуу.

Ошондой эле, эгерде тиешелүү наам, чен, же болбосо сыйлык кызматтык жасалмачылыктын же башка кылмыштын натыйжасында ыйгарылса, адам атайын, аскердик, ардак наамдарынан, дипломатиялык рангынан, класстык чендеринен, мамлекеттик сыйлыктарынан сот тарабынан ажыратылат;

3) мүлкүн конфискациялоо;

4) өлкөдөн чыгарып жиберүү.

Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу негизги гана эмес, кошумча жаза катары да колдонулушу мүмкүн.

3. Бир эле кылмыш үчүн ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренесинин (беренесинин бөлүгүнүн) санкцияларында каралган бир гана негизги жаза дайындалат. Негизги жазага ушул Кодексте каралган учурларда жана тартипте бир же бир нече кошумча жазанын түрү кошулушу мүмкүн.

4. Адамдын өлүмүнө алып келген атайылап кылмыш жасагандыгы үчүн негизги жаза катары коомдук иштер, түзөтүү жумуштары, белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, ошондой эле айып салуу мыйзамда белгиленбейт жана сот тарабынан колдонулбайт.

61-берене. Коомдук иштер

1. Коомдук иштер соттолгон адам тарабынан негизги иштен же окуудан бош убакытта коомдун пайдасына акысыз иштерди аткаруудан турат, алардын конкреттүү түрү Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза аткаруу кодексине ылайык пробация органдары менен бирдикте жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан аныкталат.

2. Коомдук иштер кырк сааттан үч жүз саатка чейинки узактыкта белгиленет. Негизги жумуштан жана окуудан бош убакытта - күнүнө төрт сааттан ашпаган убакытка, ал эми иштебегендер үчүн - күнүнө сегиз сааттан ашпаган убакытка чейин аткарылат.

3. Коомдук иштерге тартуу түрүндөгү жаза соттолгон адамдын ден соолугун, кесибин, квалификациясын, билим деңгээлин эске алуу менен дайындалат.

4. Коомдук иштер аскер кызматчыларына, I жана II топтогу майып деп таанылган адамдарга, кош бойлуу аялдарга, ошондой эле бала багуу боюнча өргүүдөгү аялдарга жана эркектерге, пенсия курагына жеткен адамдарга, ошондой эле коомдук иштердин мөөнөтү аяктаганга чейин пенсия курагына жетүүгө тийиш болгон адамдарга дайындалбайт.

5. Соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына келбеген же коомдук иштерди аткаруудан качкан учурда, пробация органынын сунушу менен, ушул Кодекстин 62, 64, 65 жана 67-беренелерине ылайык каралган мөөнөттөрдүн чектеринде эркиндигин чектөө, түзөтүү жумуштары, айып салуу же эркиндигинен ажыратуу жазалары менен сот тарабынан алмаштырылышы мүмкүн. Мында түзөтүү жумуштарынын, эркиндигин чектөөнүн же эркиндигинен ажыратуунун мөөнөтү бир жылга чейин деп белгиленет.

Соттолгон адамдын коомдук иштерди аткарган мезгил ичиндеги убактысы эркиндигин чектөөнүн, түзөтүү жумуштарынын же эркиндигинен ажыратуунун бир күнү коомдук иштердин сегиз сааты эсебинде эсепке алынат.

6. Сот тарабынан коомдук иштерге тартууга өкүм чыгарылгандан кийин соттолгон адам I же II топтогу майып деп табылса, ошондой эле кош бойлуу аялдарга карата, эгерде кош бойлуулук соттун өкүмү чыгарылгандан кийин болсо, ушул Кодекстин 91-беренесинин жоболору колдонулат.

62-берене. Эркиндикти чектөө

1. Эркиндикти чектөө коркунучтуулугу аз же анча оор эмес кылмыштар боюнча күнөөлүү деп таанылган адамга карата сот тарабынан алты айдан үч жылга чейинки мөөнөткө анын эркиндигин чектеген белгилүү бир милдеттерди жүктөөдө турат жана бул жаза аны коомдон бөлбөстөн, жашаган жери боюнча пробация органынын көзөмөлүндө өтөлөт.

2. Сот тарабынан эркиндигин чектөөгө соттолгондорго төмөндөгүдөй милдеттер жүктөлөт:

I) соттун өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып он күндүн ичинде жашаган жери боюнча пробация органдарына баруу;

2) каттоо жана профилактикалык маектешүүгө катышуу үчүн айына эки жолу пробация органдарына келүү;

3) өлкөнүн чегинен тышкары чыкпоо;

4) пробация органдарын өзүнүн жашаган жери, иши жана окуусу, ошондой эле алардын өзгөрүүсү жөнүндө кабарлоо;

5) жашаган жеринен кыска мөөнөткө чыгуу үчүн пробация органынан уруксат алуу;

6) психикалык активдүү заттарды колдонбоо;

7) пробация органдары тарабынан дайындалуучу кайра социалдаштыруу программаларына катышуу.

3. Сот эркиндикти чектөө түрүндө жаза дайындаганда адамга бир же андан ашык төмөнкүдөй кошумча милдеттерди жүктөөгө укуктуу:

1) белгилүү бир жерлерге барбоо;

2) белгилүү бир ишти же аракетти жасоодон кармануу;

3) сот аныктаган сутканын убактысында жашаган жеринде болуу;

4) сот белгилеген мөөнөттө жумушка орношуу же окууга өтүү;

5) жабырлануучуга келтирилген зыяндын ордун сот аныктаган мөөнөттө толтуруп берүү;

6) белгилүү бир адамдар менен байланышта болбоо;

7) өзү алдын ала макулдук берген алкоголго, баңгизатына, психотроптук, уулуу заттарга болгон көз карандылыктан же болбосо башка адамдардын ден соолугуна коркунуч келтирген оорудан дарылануу курсунан өтүү;

8) сот тарабынан жүктөлгөн милдеттердин аткарылышы жөнүндө пробация органынын талабы боюнча ага билдирүү.

4. Эркиндигин чектөөгө соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына келбеген жана жаза өтөөдөн качкан учурда, пробация органынын сунушу боюнча сот эркиндигин чектөөнүн өтөлө элек мөөнөтүн эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза менен калган мөөнөткө алмаштыра алат. Мында эркиндиги чектелген мөөнөттүн өтөө убактысы эркиндигинен ажыратуунун бир күнү эркиндигин чектөөнүн эки күнү катары эркиндигинен ажыратуу мөөнөтүнө эсептелет.

5. Эркиндикти чектөө туруктуу жашаган жери жок адамдарга, чет өлкөлүк жарандарга жана Кыргыз Республикасында убактылуу жашап жаткан жарандыгы жок адамдарга, ошондой эле аскер кызматчыларына карата дайындалбайт.

63-берене. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу

1. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу кылмыш жасаган адамга мамлекеттик кызматтын же муниципалдык кызматтын кызмат ордун ээлөөгө же болбосо белгилүү бир кесиптик же башка иш менен алектенүүгө тыюу салынгандыгын билдирет.

2. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу жазанын негизги түрү катары бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө дайындалат.

21. Ушул Кодекстин 336-343-беренелеринде, 344-беренесинин 2, 3 жана 4-бөлүктөрүндө, 345-беренесинин 2 жана 3-бөлүктөрүндө, 346-348-беренелеринде каралган мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын кызыкчылыктарына каршы коррупциялык жана башка кылмыштарды жасагандыгы үчүн белгилүү бир кызмат орундарын ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу милдеттүү түрдө дайындалат жана мамлекеттик жана муниципалдык кызматта кызмат орундарын ээлөөгө өмүр бою тыюу салуудан турат.

3. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, эгерде ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренесинде (беренесинин бөлүгүндө) каралбаган учурда, кызматты ээлебесе же белгилүү бир иш менен алектенбесе жасай албай турган адам жасаган кылмыштын мүнөзүнө таянып, жазанын кошумча түрү катары алты айдан үч жылга чейинки мөөнөткө дайындалат.

4. Кылмыштын өзгөчө субъекти тарабынан ушул Кодекстин 312-беренесинде каралган кылмыштар, ошондой эле баланын же майыптын өмүрүнө жана ден соолугуна же жыныстык кол тийбестигине каршы кызматтык абалын пайдаланып атайылап кылмыш жасалган учурда белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, жазанын кошумча түрү катары сот тарабынан милдеттүү түрдө дайындалат. Ошол эле убакта жазанын бул түрүнүн эң жогорку мөөнөтү төрт эсеге көбөйөт, бирок жалпы мөөнөтү он эки жылдан ашпашы керек.

5. Коомдук иштер же айып жазанын негизги түрү катарында дайындалганда, ошондой эле пробациянын шарттарын колдонуу менен жазадан бошотулганда, жазанын кошумча түрү катары дайындалган белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу мөөнөтү соттун өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып эсептелет.

6. Бул жаза эркиндигинен ажыратууга, тартиптик аскер бөлүгүндө кармоого кошумча түрү катары дайындалганда, ал негизги жаза өтөп жаткан бардык мезгилге жайылтылат, бирок мында анын мөөнөтү эркиндигинен ажыратуу жана тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо түрүндөгү жазаны өтөгөндөн кийин башталат. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу башка жазанын негизги түрүнө кошумча жаза катары дайындалганда, ошондой эле жаза мөөнөтүн кийинкиге калтырууда же пробация колдонулганда, анын мөөнөтү өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып эсептелет.

7. Эгерде соттолгон адам соттун өкүмүн аткарбаса жана тыюу салынган кызматтарды же иш менен алектенүүсүн уланта берсе, ал ушул Кодекстин 370-беренесине ылайык жоопко тартылат.

8. Өкүмдү аткаруу боюнча милдеттер жүктөлгөн ишканалардын, уюмдардын же мекемелердин кызмат адамдары аларды аткарбаган учурда ушул Кодекстин 370-беренесине ылайык жоопкерчилик тартат

«Эскертүү. Ушул Кодекстин 312 жана 315-беренелеринде каралган белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу түрүндөгү кошумча жаза транспорт каражаттарын башкаруу укугунан ажыратуу түрүндө колдонулат.» (Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209, 2025-жылдын 19-февралындагы № 42 , 2026-жылдын 5-июнундагы № 81 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

64-берене. Түзөтүү жумуштары

1. Түзөтүү жумуштары - жазанын түрү, коркунучтуулугу аз кылмыштарды жана анча оор эмес кылмыштарды жасагандыгы үчүн сот тарабынан эки айдан үч жылга чейинки мөөнөткө дайындалат, соттолгондун иштеген жери боюнча, ал эми ишти айкалыштырып иштеген учурда негизги иштеген жери боюнча өтөлөт.

2. Түзөтүү жумуштарына соттолгондун эмгек акысынан (акчалай үлүшүнөн) соттун өкүмү менен белгиленген өлчөмдө, 10дон 25 пайызга чейинки чектерде мамлекеттин кирешесине чегерүү жүргүзүлөт.

3. Эмгекке жараксыз деп таанылган адамдарга же өндүрүштөн ажыратылбай окуу жайларында окуп жаткандарга, аскер кызматчыларына, түзөтүү жумуштарынын мөөнөтү аяктаганга чейин пенсия курагына жете турган адамдарга, кош бойлуу аялдарга, ошондой эле үч жашка чейинки курактагы балдары бар аялдарга, үч жашка чейинки курактагы балдардын жалгыз бой атасы болуп саналган эркектерге, I жана II топтогу майыптарга жана туруктуу жашаган же иштеген жери жок адамдарга түзөтүү жумуштары дайындалбайт.

4. Соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына келбесе, ошондой эле түзөтүү жумуштары түрүндө жазаны өтөөдөн кыянаттык менен баш тартса, пробация органынын сунушу боюнча сот түзөтүү жумуштары түрүндөгү жазаны адам күнөөлүү деп таанылган ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренесинде каралган мөөнөттүн чегинде айып түрүндөгү жазага алмаштырат.

5. Соттун өкүмү чыккандан кийин адам ишин жоготсо жана бир айдын ичинде өз ыктыяры менен жумушка орношпосо, сот түзөтүү жумуштарын кырк сааттан үч жүз саатка чейинки мөөнөткө коомдук иштер менен алмаштырат.

6. Түзөтүү жумуштарына соттолгон адам сот тарабынан өкүм чыгарылгандан кийин I же II топтогу майып деп табылса, ошондой эле кош бойлуу аялдарга карата, эгерде кош бойлуулук соттун өкүмү чыгарылгандан кийин болсо, ушул Кодекстин 91-беренесинин жоболору колдонулат.

7. Өкүмдү аткаруу боюнча милдеттер жүктөлгөн ишканалардын, уюмдардын же мекемелердин кызмат адамдары аларды аткарбаган учурда ушул Кодекстин 370-беренесине ылайык жоопкерчилик тартат.

65-берене. Айып

1. Айып - ушул Кодексте белгиленген учурларда, өлчөмдө жана тартипте сот тарабынан акчалай түрдө дайындалуучу жаза.

2. Айыпкердин, соттолгон адамдын мүлктүк абалын эске алуу менен жасалган кылмыштын мүнөзүнө жана оордугуна жараша айып белгиленет.

3. Айып, ушул Кодекстин 225, 238, 239-беренелеринде, 240-беренесинин 2-4-бөлүктөрүндө, 242-1-беренесинин 1-бөлүгүндө каралган кылмыштарды жасоону кошпогондо, эсептик көрсөткүч менен эсептелет жана 200дөн 2000ге чейинки өлчөмүндө белгиленет

4. Айып ушул Кодекстин 225, 238, 239-беренелеринде, 240-беренесинин 2-4-бөлүктөрүндө, 242-1-беренесинин 1-бөлүгүндө каралган кылмыштарды каралган кылмышты жасагандыгы үчүн 3000ден 25000 эсептик көрсөткүчтөргө чейинки өлчөмдө белгиленет.

5. Соттолгон адам соттун өкүмү, башка соттук акт мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып үч ай ичинде айыпты ыктыярдуу тартипте төлөбөгөн учурда, мажбурлап аткаруу органы өкүмдү, башка соттук актыны чыгарган сотко ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн адам күнөөлүү деп табылган тиешелүү беренесинде көрсөтүлгөн мөөнөттүн чегинде, айыпты эркиндигинен ажыратуу менен алмаштыруу жөнүндө сунуш киргизет. Эгерде адам күнөөлүү деп таанылган берененин санкциясында эркиндигинен ажыратуу каралбаса, адам ушул Кодекстин 370-беренесинин негизинде кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 8-июлундагы № 114, 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209 , 2025-жылдын 12-февралындагы № 37 , 2025-жылдын 29-октябрындагы № 243 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

66-берене. Тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо

Тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо мөөнөттүү кызматтагы аскер кызматчыларына ушул Кодексте каралган учурларда үч айдан бир жылга чейинки мөөнөткө колдонулат.

67-берене. Белгилүү бир мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу

1. Эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза соттолгон адамды ар кандай түрдөгү түзөтүү же тарбиялоо абактарына жайгаштыруу жолу менен коомдон мажбурлап обочолонтууда турат.

2. Эркиндигинен ажыратуу алты айдан он беш жылга чейинки мөөнөткө белгиленет.

3. Кылмыштардын жыйындысы боюнча жана өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазаларды дайындоодо эркиндигинен ажыратуу мөөнөттөрүн жарым-жартылай же толук кошкон учурунда эркиндигинен ажыратуунун эң жогорку мөөнөтү жыйырма жылдан ашпоого тийиш.

4. Эркиндигинен ажыратууга соттолгондорго жазаны өтөө дайындалат:

1) белгилүү бир мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга биринчи жолу соттолгон адамдарга, түзөтүү жумуштары жана коомдук иштер, эркиндигин чектөө жана айып түрүндөгү жазалары эркиндигинен ажыратууга алмаштырылган, ошондой эле пробациялык көзөмөл жокко чыгарылып, эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза дайындалган адамдар - жалпы тартиптеги түзөтүү абактарында;

2) эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазаны мурда өтөгөн жана рецидивде же коркунучтуу рецидивде жасалган кылмыштар үчүн кайрадан соттолгон адамдарга, ошондой эле эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазаны мурда өтөгөн жана белгилүү бир мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга кайрадан соттолгондорго - катуу тартиптеги түзөтүү абактарында;

3) кылмыштардын өзгөчө коркунучтуу рецидивинде жасалган кылмыштар үчүн соттолгон адамдарга, ошондой эле өмүр бою эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамдарга, эркиндигинен өмүр бою ажыратуу түрүндөгү жазасы ырайым кылуу тартибинде эркиндигинен ажыратууга алмаштырылган адамдарга - өзгөчө тартиптеги түзөтүү абактарында;

4) биринчи жолу эркиндигинен ажыратууга соттолгон эркек балага, кыз балага, ошондой эле пробациялык көзөмөл жокко чыгарылган жана эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза дайындалган балдарга - жалпы тартиптеги тарбиялоо абактарда;

5) мурда эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазасын өтөгөн жана кайрадан эркиндигинен ажыратууга соттолгон эркек балага - күчөтүлгөн тартиптеги тарбиялоо абактарда.

41. Кыргыз Республикасынын Жогорку соту Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык кодексинин 61-главасына ылайык чет мамлекеттин сотунун өкүмүн аткаруу менен байланышкан маселени чечүүдө Кыргыз Республикасынын жаранынын же болбосо Кыргыз Республикасынын аймагында туруктуу жашаган жарандыгы жок адамдын жазасын андан ары өтөө үчүн Кыргыз Республикасына өткөрүп берилүүгө болгон укугун ишке ашырууну камсыз кылуу максатында, өзүнүн токтомунда ушул берененин 4-бөлүгүнүн жоболорун эске албастан, чет мамлекеттин соту дайындаган түзөтүү мекемесинин режимине ылайык келген абактын түрүн аныктайт.

Кыргыз Республикасынын түзөтүү мекемесинин түрүнүн жана режиминин чет мамлекеттин соту тарабынан дайындалган түзөтүү мекемесинин режимине ылайык келиши эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамды Кыргыз Республикасында жазасын өтөө үчүн өткөрүп берүүнүн шарттарынын бири болуп саналган учурда ушул бөлүктүн биринчи абзацы Кыргыз Республикасынын Жогорку соту тарабынан колдонулат.

5. Эркиндигинен ажыратууга соттолгон элүү бештен ашкан курактагы эркектердин жана элүүдөн ашкан курактагы аялдардын жаза мөөнөтү ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тийиштүү беренинде каралган эркиндигинен ажыратуунун эң жогорку мөөнөтүнүн төрттөн үчүнөн ашпайт.

6. Соттолгон адамга дайындалган түзөтүү мекемесинин түрүн өзгөртүү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген негиздер боюнча жана тартипте сот тарабынан жүргүзүлөт.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 24-июлундагы № 147, 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

68-берене. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу

1. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу соттолгонду коомдон мажбурлап обочолонтуу менен өзгөчө тартиптеги түзөтүү абактарына жөнөтүүнү билдирет жана эгерде сот белгилүү бир мөөнөткө эркиндигинен ажыратууну колдонуу мүмкүндүгүн таппаса, ушул Кодекстин 122-беренесинин 2-бөлүгүндө, 154-беренесинин 3, 4-бөлүктөрүндө, 155-беренесинин 3, 4-бөлүктөрүндө, 156-беренесинин 3-бөлүгүндө, 252-беренесинин 3-бөлүгүндө, 402, 403, 405-беренелеринде, 410-беренесинин 3-бөлүгүндө каралган кылмыштарды жасагандыгы үчүн белгиленет.

2. Ушул берененин 21-бөлүгүндө каралган учурларды кошпогондо, өмүр бою эркиндигинен ажыратуу аялдарга, он сегиз жашка чейинки куракта кылмыш жасаган адамдарга, ошондой эле кылмыш жасаган учурда алтымыш жаш курагына чыккан эркектерге дайындалбайт.

21. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу кылмыш жасаган учурда алтымыш жаш курагына чыккан, баланын же майыптын жыныстык кол тийбестигине жана жыныстык эркиндигине каршы кылмыш жасаган, эркектерге дайындалышы мүмкүн.

3. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу ырайым кылуу тартибинде жыйырма жылдык мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу менен алмаштырылышы мүмкүн.

(КР 2022-жылдын 9-августундагы № 89, 2024-жылдын 16-майындагы № 86, 2025-жылдын 19-февралындагы № 42 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

69-берене. Мүлктү конфискациялоо

1. Мүлктү конфискациялоо айыптоо өкүмүнүн негизинде төмөнкүдөй мүлктөрдү мамлекеттин менчигине айландыруу менен акысыз алып коюу болуп саналат:

1) кылмыш жасоонун натыйжасында алынган акчаларды, баалуулуктарды жана башка мүлктү;

2) кылмыш жасоону каржылоого пайдаланылган же багытталган акчаларды, баалуулуктарды жана башка мүлктү;

3) кылмыш жасоонун натыйжасында алынган акчаларды, баалуулуктарды жана башка мүлктү жана (же) жарым-жартылай же толугу менен айландырылган же болбосо кайра өзгөртүлгөн бул мүлктөн түшкөн кирешелерди;

4) кылмыш жасоонун куралдарын, жабдууларын же башка каражаттарын.

2. Эгерде кылмыш жасоонун натыйжасында алынган мүлк жана (же) ал мүлктөн түшкөн кирешелер мыйзамдуу жол менен алынган мүлккө кошулса, кошулган мүлктүн жана андан түшкөн кирешелердин наркына шайкеш келген мүлктүн бөлүгү конфискацияланууга тийиш.

3. Ушул берененин 1-бөлүгүнүн 3-пунктунда көрсөтүлгөн, кылмыш жасаган адам тарабынан башка адамга (уюмга) өткөрүп берилген мүлк, эгерде мүлктү кабыл алган адам ал кылмыштуу аракеттердин натыйжасында алынгандыгын билсе же иштин жагдайлары боюнча билүүгө тийиш болсо, конфискацияланууга тийиш.

4. Конфискацияланган мүлктү мамлекеттин кирешесине айландыруу же жок кылуу тартиби Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан аныкталат.

5. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн мүлккө кирген белгилүү бир буюмду конфискациялоо бул предметти конфискациялоо тууралуу сот чечим кабыл алган учурга карата аны пайдалануудан, сатуудан, мыйзамдуу жол менен сатып алынган мүлктөн бөлүүгө мүмкүн болбогондуктан же башка себептерден улам мүмкүн болбосо, анда сот бул предметтин наркына туура келген акчалай сумманы конфискациялоо жөнүндө чечим чыгарат.

6. Ушул берененин 1-бөлүгүнүн 1-3-пункттарында көрсөтүлгөн мүлккө кирген буюмдун ордуна берилүүчү акча каражаттары болбогон же болбосо жетишсиз болгон учурда сот конфискацияланууга жаткан буюмдун наркына туура келген, же болбосо мыйзамдарга ылайык өндүрүп алуу колдонулбай турган мүлктөрдү кошпогондо, бул буюмдун наркына салыштырмалуу келген нарктагы башка мүлктү конфискациялоо жөнүндө чечим чыгарат.

7. Мүлктү конфискациялоо жөнүндө маселени чечүүдө, биринчи кезекте жабырлануучуга келтирилген зыяндын ордун толтуруу маселеси чечилет.

8. Күнөөлүүдө өндүрүп алына турган башка мүлк болбогондо, ушул берененин 1-бөлүгүнүн 1-4-пункттарында көрсөтүлгөндөрдөн тышкары, анын наркынан мыйзамдуу ээлик кылуучуга келтирилген зыяндын орду толтурулат, ал эми калган бөлүгү мамлекеттин кирешесине айландырылат.

70-берене. Өлкөдөн чыгарып жиберүү

Чет өлкөлүк жаран же жарандыгы жок адам жазаны өтөгөндөн кийин Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерде каралган тартипте Кыргыз Республикасынын чегинен чыгарылат.

71-берене. Материалдык зыяндын ордун толтуруу жана моралдык залалды компенсациялоо

1. Материалдык зыяндын ордун толтуруу жана моралдык залалды компенсациялоо, ушул Кодексте көрсөтүлгөн негиздер боюнча, адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен же болбосо жазадан бошотулгандыгына карабастан, сот тарабынан колдонулат.

11. Жерлерди өзүм билемдик менен ээлеп алганда материалдык зыяндын ордун толтуруу катары сот тарабынан төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

1) өзүм билемдик менен ээлеп алынган жер участогун кайтарып берүүнү камсыз кылуу жана өзүм билемдик менен ээлеп алуунун кесепеттерин жоюу боюнча;

2) жерлерди айыл чарба өндүрүшүндө пайдалануу үчүн жараксыз абалга келтирүүнүн кесепеттерин жоюу боюнча.

2. Моралдык залалды компенсациялоодо сот акчалай компенсацияны белгилейт. Компенсация моралдык залалдын оордугунун даражасына жараша дайындалат.

3. Ушул берененин жоболорун колдонууда Кыргыз Республикасынын Граждандык кодексинде белгиленген эскирүү мөөнөтү колдонулбайт.

(КР 2023-жылдын 7-июлундагы № 133, 2023-жылдын 14-июлундагы № 135 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

71-1-берене. Зомбулук жүрүм-турумун өзгөртүү боюнча оңдоп-түзөөчү программадан өтүү

1. Зомбулук жүрүм-турумун өзгөртүү боюнча оңдоп-түзөөчү программадан өтүү адам ушул Кодекстин 177-беренесинде каралган кылмышты жасаган учурларда сот тарабынан дайындалат.

2. Оңдоп-түзөөчү программанын мазмуну жана аны өткөрүү тартиби Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан аныкталат.

(КР 2024-жылдын 7-августундагы N 161 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

72-берене. Жазаны дайындоонун жалпы башталышы

1. Сот жазаны кылмыш жасагандыгы үчүн жоопкерчилик каралуучу ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренесинде белгиленген чектерде, ушул Кодекстин Жалпы бөлүгүнүн жоболорун сактоо менен дайындайт.

2. Жазаны дайындоодо сот жазанын алдын алуучу максаттарын эске алуу менен күнөөнүн даражасы жана жосун тарабынан келтирилген залалдын даражасына шайкеш келүүсүн эске алуусу зарыл.

3. Жазанын жеңилирээк түрү жазанын максатына жетүүнү камсыз кылбаган учурда гана ушул Кодекстин 60-беренесинде каралган жазанын оор түрү дайындалышы мүмкүн.

4. Эгерде кылмыш жоопкерчилигине тартылган адамга ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренесинде (беренесинин бөлүгүндө) кылмыштын курамы катары жеңилдетүүчү же оордотуучу жагдайлар каралса, анда ошол эле жагдайлар жазаны дайындоодо көңүлгө алынбайт.

73-берене. Жазаны жеңилдетүүчү жагдайлар

1. Жазаны дайындоодо жазаны жеңилдетүүчү жагдайлар болуп төмөнкүлөр таанылат:

1) чын дилинен өкүнүү же кылмышты ачууга көмөк көрсөтүү;

2) келтирилген зыяндын ордун ыктыярдуу түрдө толтуруу же залалды жоюу;

3) жеке, үй-бүлөлүк, материалдык же башка оор жагдайлардын айынан кылмыш жасоо;

4) кызматтык же башка көз карандылыктан улам кылмыш жасоо;

5) он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы баланын кылмыш жасашы;

6) кош бойлуу абалдагы аялдын кылмыш жасашы.

2. Сот жазаны дайындоодо ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлбөгөн башка жагдайларды да жеңилдетүүчү жагдай деп таанышы мүмкүн.

74-берене. Жазаны оордотуучу жагдайлар

1. Жазаны дайындоодо жазаны оордотуучу жагдайлар болуп төмөнкүлөр таанылат:

1) адамдардын тобу, алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу, уюшкан топ же кылмыштуу коомдоштук тарабынан кылмыш жасоо;

11) кылмыштардын рецидивинде кылмыш жасоо;

2) кылмышты расалык, этностук, улуттук, диний же аймактар аралык касташуунун (чыр-чатактын) айынан жасоо;

3) кылмыш аркылуу оор залал келтирүү;

4) балага, майыпка, карыган адамга же алсыз абалдагы адамга карата кылмыш жасоо;

5) кош бойлуу аялга карата кылмыш жасоосу;

6) күнөөлүү адамга материалдык же кызматтык көз каранды болгон адамга карата кылмыш жасоо;

7) өзгөчө мыкаачылык менен кылмыш жасоо;

8) өзгөчө кырдаал же согуштук абал, же коомдук кырсыктын шарттарында кылмыш жасоо;

9) жалпыга коркунуч келтирген ыкма менен кылмыш жасоо;

10) башка кылмышты жашырууга же аны жеңилдетүүгө көмөктөшүү максатында кылмыш жасоо;

11) мас абалындагы адам тарабынан кылмыш жасоо.

Сот кылмыштын мүнөзүнө жараша бул жагдайды жазаны оордотуучу жагдай катары тааныбай коюуга укуктуу.

2. Сот жазаны дайындоодо ушул беренеде каралбаган жагдайларды оордотуучу деп тааный албайт.

(Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

75-берене. Кылмышка даярдык көргөндүгү жана кылмыш жасоого аракеттенүү үчүн жазаны дайындоо

1. Сот аякталбаган кылмышка жазаны дайындоодо кылмыштуу ниетти ишке ашыруу даражасын жана аны аягына чыгарбаган себептерди, ошондой эле күнөөлүү адам жасаган аракеттин мүнөзүн эске алат.

2. Кылмышка даярдык көргөндүгү үчүн жазанын мөөнөтү же өлчөмү аякталган кылмыш үчүн ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренелеринде (беренелеринин бөлүктөрүндө) каралган жазанын катуураак түрүнүн эң жогорку мөөнөтүнүн же өлчөмүнүн жарымынан ашык болбоого тийиш. Мында бул жазанын эң төмөнкү мөөнөтү же өлчөмү ушул Кодексте көрсөтүлгөн жазанын ушул түрүнүн эң төмөнүнөн аз болбоого тийиш.

3. Кылмыш жасоого аракеттенүү үчүн жазанын мөөнөтү же өлчөмү аякталган кылмыш үчүн ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренелеринде (беренелеринин бөлүктөрүндө) каралган жазанын катуураак түрүнүн эн жогорку мөөнөтүнүн же өлчөмүнүн төрттөн үчүнөн ашык болбоого тийиш. Мында бул жазанын эң төмөнкү мөөнөтү же өлчөмү ушул Кодексте каралган жазанын ушул түрүнүн эң төмөнүнөн аз болбоого тийиш.

4. Кылмышка даярдык көргөндүгү же кылмыш жасоого аракеттенүү үчүн өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жазасы дайындалбайт.

751-берене. Кылмыштардын рецидивинде жазаны дайындоо

1. Рецидив, коркунучтуу рецидив жана өзгөчө коркунучтуу рецидив үчүн жазаны дайындоодо жасалган кылмыштардын саны, мүнөзү, оордугу жана кесепеттери, ошондой эле мурдагы жазанын түзөтүү таасири жетишсиз болгон жагдайлар, жана жаңы кылмыштардын мүнөзү, оордугу жана кесепеттери эске алынат.

2. Рецидив үчүн жазанын өлчөмү жасалган кылмыш үчүн каралган максималдуу жазанын жарымынан аз эмес, коркунучтуу рецидив үчүн - үчтөн экисинен кем эмес, ал эми өзгөчө коркунучтуу рецидив үчүн төрттөн үчүнөн кем эмес болууга тийиш.

(Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

76-берене. Кылмышка кошо катышуучуларга жаза дайындоо

1. Сот кылмышка кошо катышуучуларга жаза дайындоодо кошо катышуунун мүнөзүн жана кылмыш жасоодогу ар бир кошо катышуучунун ролун эске алат.

2. Сот кошо катышуучуларга жаза дайындоодо ар бир кошо катышуучуга тиешелүү болгон жазаны оордотуучу жана жеңилдетүүчү жагдайларды эске алат.

3. Уюшкан топтун же болбосо кылмыштуу коомдоштуктун уюштуруучусуна жана жетекчисине алардын калган мүчөлөрүнө караганда оордотулган жаза дайындалат.

77-берене. Кылмыштардын жыйындысы боюнча жаза дайындоо

1. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн каралган ар кандай беренелери (беренелеринин бөлүктөрү) же бир эле беренеси (берененин бөлүгү) боюнча адам тарабынан эки же андан көп кылмыш жасалганда, алардын бири үчүн да адам соттолбосо жана кылмыш куугунтуктоосунун эскирүү мөөнөтү бүтө элек болсо, кылмыштуу жосундардын жыйындысы деп таанылат.

2. Кылмыштардын жыйындысы болгондо сот ушул главанын жоболоруна ылайык ар бир кылмышка өз-өзүнчө (негизги жана кошумча) жаза дайындайт, андан кийин дайындалган жазаларды толук же жарым-жартылай кошуу жолу менен акыркы жазаны аныктайт.

3. Эгерде жасалган кылмыштардын жок дегенде бирине өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жазасы дайындалса, анда кылмыштардын жыйындысы боюнча акыркы жаза кыйла катуу эмес жазаны өмүр бою эркиндигинен ажыратууга сиңирүү жолу менен аныкталат.

4. Кылмыштардын жыйындысы болгондо негизги жаза менен бирге кошумча жаза дайындалышы мүмкүн. Жазалардын жарым-жартылай же толук кошулушунан кийин кошумча жазанын акыркы мөөнөтү жана өлчөмү ушул Кодекстин Жалпы бөлүгүндө кошумча жазанын ушул түрү үчүн каралган эң жогорку мөөнөтүнөн же өлчөмүнөн ашпашы керек.

5. Эгерде өкүм чыгарылгандан кийин соттолгон адам биринчи иш боюнча өкүм чыгарылганга чейин башка кылмыш үчүн дагы күнөөлүү экендиги аныкталса, жаза ошол эле тартипте дайындалат. Бул учурда кылмыштардын жыйындысы боюнча акыркы жазага биринчи өкүм боюнча толугу менен же жарым-жартылай өтөлгөн жаза кошуп эсептелет.

78-берене. Өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жаза дайындоо

1. Өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазаны дайындоодо, сот акыркы өкүм боюнча дайындалган жазага мурдагы өкүм боюнча дайындалган жазанын өтөлө элек бөлүгүн жарым-жартылай же толугу менен кошот.

2. Өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча дайындалган акыркы жазанын мөөнөтү же өлчөмү, эгерде ал эркиндигинен ажыратууга караганда жеңилирээк болсо, ушул Кодекстин Жалпы бөлүгүндө жазанын ушул түрү үчүн каралган эң жогорку мөөнөттөн же өлчөмдөн ашпоого тийиш.

3. Өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча дайындалган акыркы жаза жаңы жасалган кылмыш үчүн берилген жазадан, ошондой эле мурунку өкүм боюнча дайындалган жазанын өтөлө элек бөлүгүнөн көбүрөөк болууга тийиш.

4. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза менен башка катуураак эмес жазаларды бириктирүүдө, өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча дайындалган жазанын жалпы мөөнөтү өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жазасына сиңирүү жолу менен аныкталат.

5. Өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө эки же андан ашык жазалар дайындалган учурда ал бир жолу өтөлөт.

6. Өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазалардын кошумча түрлөрүнүн бириктирилиши ушул Кодекстин 63-беренесинде каралган тартипте жүзөгө ашырылат.

79-берене. Күнөөсүн мойнуна алуу жөнүндө келишим түзүлгөн учурда жазаны дайындоо

1. Адам күнөөнү мойнуна алуу боюнча келишим түзгөндө жана келтирилген материалдык зыянды толугу менен төлөгөндө, сот адам күнөөлүү деп табылган беренеде каралган жазанын минималдуу өлчөмүнүн чегинде эркиндигинен ажыратууга байланышпаган жазаны дайындайт. Эгерде берененин санкциясында эркиндигинен ажыратууга байланышпаган жазалар жок болсо, адамды күнөөлүү деп тапкан берене менен каралган эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазанын эң төмөнкү мөөнөтүнүн жарымынан аз эмес мөөнөткө дайындалат.

11. Ушул Кодекстин 336-348-беренелеринде каралган кылмыштарды жасагандыгы үчүн адам күнөөсүн мойнуна алуу жөнүндө келишим түзгөндө жана материалдык зыяндын ордун толугу менен толтурганда, сот адам күнөөлүү деп таанылган беренеде каралган жазанын эң төмөнкү мөөнөтүнүн жарымынан аз эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазаны дайындайт.

2. Күнөөсүн мойнуна алуу жөнүндө келишим түзүлгөн учурда пробациялык көзөмөл колдонулбайт.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

80-берене. Жазаларды бириктирүү жана камакта кармоо убактысын кошуу эрежелери

1. Кылмыш жасагандыгы үчүн жазаны дайындоодо, ошондой эле кылмыштардын жыйындысы боюнча жана өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазаларды толук же жарым-жартылай бириктирүүдө эркиндигинен ажыратуунун бир күнүнө барабар болот:

1) түзөтүү жумуштарынын үч күнү;

2) коомдук иштердин сегиз сааты;

3) эркиндигин чектөөнүн эки күнү;

4) тартиптик аскер бөлүгүндө кармоонун бир күнү.

2. Кылмыштардын жыйындысы жана түзөтүү жумуштары түрүндө өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазаны дайындоодо бул жазалардын мөөнөттөрү гана кошулат.

Соттолгондун эмгек акысынан (акчалай үлүшүнөн) чегерүүлөрдүн өлчөмү кошууга жатпайт жана ар бир өкүм боюнча өз алдынча эсептелинип чыгарылат.

3. Айып жана белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу түрүндөгү жазалар кылмыштардын жана өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жазанын башка түрлөрү менен кошууга жатпайт жана өз алдынча аткарылат.

4. Ар кандай түрдөгү кошумча жазалар бардык учурларда өз алдынча аткарылат.

5. Өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенге чейин камакта кармоонун мөөнөтү камакта кармоонун бир күнү эркиндигинен ажыратуунун эки күнүнө барабар деп эсептелет.

51. Кыргыз Республикасынын Жогорку соту Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык кодексинин 61-главасына ылайык чет мамлекеттин сотунун өкүмүн аткаруу менен байланышкан маселени чечүүдө Кыргыз Республикасынын жаранынын же болбосо Кыргыз Республикасынын аймагында туруктуу жашаган жарандыгы жок адамдын жазасын андан ары өтөө үчүн Кыргыз Республикасына өткөрүп берилүүгө болгон укугун ишке ашырууну камсыз кылуу максатында, ушул Кодекстин 80-беренесинин 5-бөлүгүнүн жоболорун эске албастан, чет мамлекеттин сотунун өкүмү мыйзамдуу күчүнө киргенге чейин чет мамлекеттин соту тарабынан белгиленген камакта кармоо убактысын эсепке алуу тартибин колдонот.

Эгерде бул Кыргыз Республикасында жазасын өтөө үчүн эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамды өткөрүп берүүнүн шарттарынын бири болуп саналса, ушул бөлүктүн биринчи абзацы Кыргыз Республикасынын Жогорку соту тарабынан колдонулат.

6. Өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенге чейин үй камакта кармоонун мөөнөтү төмөнкүлөргө жараша эсептелинет:

1) беш күнү - эркиндигинен ажыратуунун жана тартиптик аскер бөлүгүндө кармоонун бир күнүнө;

2) бир күнү - түзөтүү жумуштарынын жана эркиндигин чектөөнүн бир күнүнө;

3) бир күнү - коомдук иштердин эки саатына.

7. Эгерде соттук териштирүүгө чейин камакта кармалган адамга негизги жаза катары айып же болбосо белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, коомдук иштер же түзөтүү жумуштары дайындалса, анда сот камакта кармоонун мөөнөтүн эске алып, ага дайындалган жазаны жеңилдетет же аны өтөөдөн толугу менен бошотот.

(КР 2024-жылдын 24-июлундагы № 147, 2024-жылдын 26-июлундагы № 149 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

81-берене. Жаза мөөнөттөрүн эсептөө

1. Жаза мөөнөттөрү суткалар, айлар жана жылдар менен эсептелет.

2. Коомдук иштерге тартуунун мөөнөттөрү саат менен эсептелет.

82-берене. Пробациялык көзөмөлдү колдонуу менен жазадан бошотуу

1. Сот анчалык оор эмес жана (же) оор кылмыштар үчүн эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазаны дайындоодо, күнөөлүүнүн ким экендигин, анын пробациялык көзөмөлдү колдонууга берген макулдугун, ошондой эле иштин башка жагдайларын эске алуу менен, соттолгон адамды жаза өтөбөстөн түзөтүү мүмкүн экендиги жөнүндө тыянакка келсе, кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн мажбурлоочу-кубаттоочу чарасы болуп эсептелген пробациялык көзөмөлдү (пробацияны) колдонуу аркылуу аны жаза өтөөдөн бошотуу жөнүндө чечим кабыл алышы мүмкүн.

2. Пробациялык көзөмөл төмөнкү адамдарга колдонулбайт:

1) өзгөчө оор кылмыштары үчүн соттолгондорго;

11) коркунучтуу же өзгөчө коркунучтуу рецидивде жасалган кылмыштар үчүн соттолгондорго;

2) мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын кызыкчылыктарына каршы коррупциялык жана башка кылмыштар үчүн соттолгондорго;

3) коомдук коопсуздукка каршы кылмыштар үчүн соттолгондорго;

4) конституциялык түзүлүштүн негиздерине жана мамлекеттин коопсуздугуна каршы кылмыштар үчүн соттолгондорго;

5) уюшкан топтун же кылмыштуу коомдоштуктун курамында жасалган кылмыштар үчүн соттолгондорго;

6) жыныстык кол тийбестик жана жыныстык эркиндигине каршы кылмыштар үчүн соттолгондорго.

Көрсөтүлгөн чектөө он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балдардын жыныстык кол тийбестигине каршы кылмыш жасаган балдарга жайылтылбайт;

7) ушул Кодекстин 137, 157, 158, 166, 167, 168, 172, 173 312-берененин 4 жана 5-бөлүктөрүндө жана 178 -беренелеринде каралган кылмыштар үчүн соттолгондорго;

8) туруктуу жашаган жери жокторго, ошондой эле Кыргыз Республикасында убактылуу жашап турган чет өлкөлүк жарандарга жана жарандыгы жок адамдарга.

3. Сот пробациялык көзөмөлдү дайындоодо жабырлануучунун пикирин эске алышы мүмкүн.

4. Пробациялык көзөмөл анча оор эмес кылмыш жасагандыгы үчүн - бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө, ал эми оор кылмыш үчүн үч жылдан беш жылга чейин белгиленет. Пробациялык көзөмөлдүн мөөнөтү соттолгон адам пробация органына келген күндөн тартып эсептеле баштайт. Сот өкүмдү жарыялаганда соттолгон адамга сот пробациялык милдеттерди жазуу жүзүндө түшүндүрүп берүүгө милдеттүү.

5. Пробациялык көзөмөл белгиленгенде ушул Кодекстин 60-беренесинин 2-бөлүгүндө каралган кошумча жазалар дайындалышы мүмкүн.

6. Пробациялык көзөмөлдү белгилөө соттолгон адамды ушул Кодексте каралган кошумча жазаны дайындоодон бошотпойт.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 22-январындагы № 24, 2024-жылдын 7-августундагы N 161, 2026-жылдын 3-июнундагы № 79 , 2026-жылдын 5-июнундагы № 81, 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

83-берене. Көзөмөлдүк талаптар жана пробациялык милдеттер

1. Сот пробациялык көзөмөл белгиленген соттолгонго карата төмөнкүдөй көзөмөл талаптарын аткарууну жүктөйт:

1) соттун өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып он күндүн ичинде жашаган жери боюнча пробация органына келүү;

2) өлкөнүн чегинен чыкпоо;

3) пробация органына жашаган жери, иши же окуусу жөнүндө, ошондой эле алар өзгөргөндүгү тууралуу кабарлоо;

4) каттоо жана профилактикалык маектешүүгө катышуу үчүн айына эки жолу пробация органдарына келүү.

2. Пробациялык көзөмөл чараларын колдонуу менен адамды эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза өтөөдөн бошоткон учурда, сот төмөнкүдөй милдеттердин бирин же андан көбүн соттолгон адамга жүктөйт:

1) соттун өкүмү чыгарылганга чейин алдын ала макулдук берилген учурда алкоголизмден, баңгиликтен, токсикоманиядан же башка адамдардын ден соолугуна коркунуч келтирген оорудан дарылануу курсунан өтүү;

2) психикалык активдүү заттарды колдонбоо;

3) белгилүү бир адамдар менен байланышпоо;

4) кылмыштын натыйжасында жабырлануучуга келтирилген зыяндын ордун сот аныктаган мөөнөттө толтуруу;

5) белгилүү бир жерлерге барбоо;

6) сот аныктаган убакытта жашаган жеринде болуу;

7) сот белгилеген мөөнөттө ишке орношуу же окууга өтүү;

7-1) үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө мыйзамдарга ылайык зомбулук жүрүм-турумун өзгөртүү боюнча оңдоп-түзөөчү программадан өтүү;

8) пробация органы тарабынан дайындалган кайра социалдаштыруу программаларына катышуу;

9) багуусунда турган адамдарды багуу боюнча милдеттерин жүзөгө ашыруу;

10) пробация органынын талабы боюнча сот тарабынан жүктөлгөн милдеттерди аткаргандыгы жөнүндө кабарлоо.

3. Сот өз каалоосу боюнча соттолгон адамга түзөтүүгө түрткү берүүчү башка пробациялык милдеттерди аткарууну да жүктөй алат.

4. Пробация көзөмөлү пробация органы тарабынан жүзөгө ашырылат.

5. Пробациялык мөөнөттүн ичинде сот пробация органынын сунушу боюнча соттолгон адамга мурда белгиленген пробациялык милдеттерди толук же жарым-жартылай алып салышы же болбосо толукташы мүмкүн. Соттолгон адамдын өтүнүчү боюнча сот ушул берененин 2-бөлүгүнүн 3, 5 жана 6-пункттарында каралган пробациялык милдеттерди толук же жарым-жартылай алып сала алат.

(КР 2024-жылдын 7-августундагы № 161 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

84-берене. Пробациялык көзөмөлдүн укуктук кесепеттери

1. Көзөмөлдүк талаптарды жана жүктөлгөн пробациялык милдеттерди аткарган жана жаңы кылмышты жасабаган соттолгон адам пробациялык мөөнөтү өткөндөн кийин жазаны өтөдү деп эсептелет.

2. Өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына эч себепсиз келбесе, көзөмөл талаптарын жана пробациялык милдеттерди эки же андан көп жолу бузса, пробация органы сотко пробациялык көзөмөлдү жокко чыгаруу жөнүндө сунуш киргизет.

3. Соттолгон адам пробациялык мөөнөттүн ичинде жаңы кылмыш жасаса, сот ага ушул Кодекстин 78-беренесине ылайык пробациялык көзөмөлдү жокко чыгарат жана жаза дайындайт.

4. Эгер пробациялык көзөмөлдүн мөөнөтү жарымынан өткөнгө чейин соттолгон адам пробациялык көзөмөлдүн шарттарын ак ниеттүүлүк менен аткарса, оңолуунун жана кайра социалдаштыруунун оң натыйжаларына жетишсе, кылмыш тарабынан келтирилген зыяндын ордун толугу менен толтурса, сот пробация органынын сунушу боюнча пробациялык көзөмөлдү жокко чыгаруу жөнүндө чечим чыгара алат.

85-берене. Жазадан жана аны өтөөдөн бошотуунун, жазаны жеңилдетүүнүн негиздери

1. Соттолгонду жазадан же аны андан ары өтөөдөн бошотуу, ошондой эле дайындалган жазаны жеңилдетүү, ырайым кылуу тууралуу актынын негизинде жазаны жеңилдетүүнү же аны жеңилирээгине алмаштырууну кошпогондо, ушул Кодексте каралган учурларда гана сот тарабынан колдонулат.

2. Жазадан же аны андан ары өтөөдөн бошотуу мунапыс жөнүндө мыйзамдын негизинде жүзөгө ашырылышы мүмкүн.

86-берене. Кылмыштан арылтууда жана мыйзамдын санкциясын жеңилдетүүдө жазадан бошотуу жана жазаны жеңилдетүү

1. Ушул Кодексте каралган жосун үчүн соттолгон, кылмыш-жаза жоопкерчилиги күчүнө кирген мыйзам менен алып салынган адам дайындалган жазадан сот тарабынан токтоосуз бошотулууга жатат.

2. Соттолгонго дайындалган жаза жаңы мыйзамдын санкциясынан ашса, анда жаңы мыйзамдын санкциясында белгиленген жазанын эң жогорку чегине чейин сот тарабынан төмөндөтүлөт.

87-берене. Он төрт жашка чейинки курактагы балдары бар соттолгон адамдардын жазаны өтөөсүн кийинкиге калтыруу

1. Өзгөчө оор кылмыш үчүн эркиндигинен ажыратууга соттолгондон тышкары, айыпталуучу же соттолгон кош бойлуу аялга, он төрт жашка чейинки баласы бар аялга, ошондой эле оор же өзгөчө оор кылмыш үчүн айыпталгандан жана соттолгондон тышкары, он төрт жашка чейинки баласы бар жана жалгыз бой атасы болуп саналган эркекке, бала он төрт жашка чыкканга чейин жазаны өтөө мөөнөтүн сот кийинкиге калтырышы мүмкүн.

2. Соттолгондор өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына жүйөлүү себепсиз келбесе, эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн соттолгондор баладан баш тартышса же жүрүм-турумуна көзөмөл жүргүзүүнү жүзөгө ашыруучу орган билдирген эскертүүдөн кийин баланы тарбиялоо боюнча милдеттеринен качуусун уланта берсе, сот ошол органдын сунушу боюнча жазаны өтөөнү кийинкиге калтырууну жокко чыгарып жана соттолгондорду жазаны өтөө үчүн соттун өкүмүнө ылайык дайындалган жерге жөнөтө алат.

3. Бала он төрт жаш куракка толгондо сот ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн соттолгондорду жазасын же жазасынын калган бөлүгүн өтөөдөн бошотот же болбосо жазанын калган бөлүгүн жазанын кыйла жеңил түрүнө алмаштырат же Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза процессуалдык мыйзамдарына ылайык жазанын калган бөлүгүн өтөө үчүн соттолгондорду тийиштүү мекемеге жөнөтүү жөнүндө чечим кабыл алат.

4. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн соттолгондор жазаны өтөөсү кийинкиге калтырылган мезгилде жаңы кылмыш жасаса, сот аларга ушул Кодекстин 78-беренесинде каралган эрежелер боюнча жаза дайындайт.

88-берене. Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу

1. Ушул Кодекстин 89-беренесинде көрсөтүлгөн адамдарды кошпогондо, эркиндигинен ажыратууга же тартиптик аскер бөлүгүндө кармоого соттолгон адамдар сот тарабынан жазаны өтөө мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулушу мүмкүн.

2. Соттолгонго карата мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу төмөндө саналып өткөн шарттардын бардык жыйындысында колдонулат:

1) түзөтүүнүн жана кайра социалдаштыруунун оң натыйжасына жетишкенде;

2) кылмыш аркылуу келтирилген зыяндын ордун толтурганда;

3) жоюлбаган тартиптик жаза чарасы болбогондо;

4) жазаны өтөө мезгилинде эмгекке жана окууга ак ниетинен мамиле кылганга;

5) эгерде алкоголго, баңгиликке, психотроптук же уулуу затка көз карандылыгы бар болсо, алардан арылууга дарылануу курсунан өткөндө.

3. Жазадан шарттуу-мөөнөтүнөн мурда бошотуу соттолгон адам жазасын өтөп жаткан жери боюнча анын өзүнүн жеке арызынын, же болбосо жаза аткаруу мекемесинин администрациясынын сунушу боюнча сот тарабынан колдонулат.

4. Жазадан мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу соттолгон иш жүзүндө төмөнкүлөрдү өтөгөндөн кийин колдонулат:

1) анча оор эмес кылмышты жасагандыгы үчүн дайындалган жазанын кеминде үчтөн эки мөөнөтүн;

2) оор же өзгөчө оор кылмышты жасагандыгы үчүн, ошондой эле мурда шарттуу-мөөнөтүнөн мурда бошотулган адамга, эгерде аны шарттуу-мөөнөтүнөн мурда бошотуу жокко чыгарылса, дайындалган жазанын төрттөн үч кем эмес мөөнөтүн;

3) медиациянын алкагында жабырлануучу тарап менен бүтүмгө жетишсе - анча оор эмес кылмыш жасагандыгы үчүн дайындалган жазанын жарымынан кем эмес мөөнөтүн;

4) ушул Кодекстин 89-беренесинде каралган чектөөлөрдү кошпогондо, өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазалоодо жыйырма беш жылдан кем эмес.

(КР 2025-жылдын 19-майындагы № 97, 2025-жылдын 3-ноябрындагы № 250 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

89-берене. Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотууну колдонбоо

Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу төмөнкү соттолгон адамга колдонулбайт:

1) баланын же майыптын өмүрүнө же жыныстык кол тийбестигине кол салууну жасагандыгы үчүн эркиндигинен ажыратылганга;

11) баланын руханий-адеп-ахлактык саламаттыгына каршы кылмыштар үчүн;

2) кыйноолор үчүн;

3) тынчтыкка жана адамзаттын коопсуздугуна каршы кылмыштары, ошондой эле аскер кылмыштары үчүн;

4) уюшкан топтун же кылмыштуу коомдоштуктун курамында кылмыш жасагандыгы үчүн;

41) кылмыштардын рецидивинде кылмыш жасагандыгы үчүн;

5) террордук актыны жасагандыгы же экстремисттик уюм түзгөндүгү үчүн;

51) баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды жана алардын аналогдорун сатып өткөрүү максатында мыйзамсыз даярдоо үчүн;

6) коомдук коопсуздукка, конституциялык түзүлүштүн негиздерине жана мамлекеттин коопсуздугуна каршы кылмыштар үчүн.

(Кыргыз Республикасынын 2022-жылдын 9-августундагы № 89, 2025-жылдын 19-февралындагы № 42, 2025-жылдын 19-майындагы № 97, 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

90-берене. Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотууда сыноо мөөнөтүн дайындоо

1. Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу колдонулган учурда сыноо мөөнөтү сот актысы күчүнө кирген учурдан тартып башталат.

2. Жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулган адамга сот жазанын өтөлө элек бөлүгүнүн чегинде, бирок үч жылдан ашпаган сыноо мөөнөтүн дайындайт.

3. Сот мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулгандарга сыноо мөөнөтү мезгилинде пробация органы тарабынан ишке ашырылуучу көзөмөлдү белгилөө жөнүндө токтом чыгарат.

4. Соттолгонго көзөмөл белгиленгенде, сот ага сыноо мөөнөтү мезгилине көзөмөл талаптарды жүктөйт, ошондой эле ушул Кодекстин 83-беренесинде каралган милдеттерди жүктөй алат.

5. Эгерде соттолгон сыноо мөөнөтү ичинде өзүнө жүктөлгөн көзөмөл талаптарды жана милдеттерди сактабаса, анда сот пробация органынын сунушунун негизинде соттолгон адамды дайындалган жазаны жокко чыгарып жана өтөөгө жөнөтүү жөнүндө токтом чыгара алат.

6. Соттолгон адам сыноо мөөнөтүнүн ичинде жаңы кылмыш жасаган учурда сот ушул Кодекстин 78-беренесине ылайык өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча ага жаза дайындайт.

91-берене. Оорусу жана кош бойлуулугу боюнча жазаны өтөөдөн бошотуу

1. Белгилүү убакытка эркиндигинен ажыратууга соттолгон адам өкүм (токтом) чыгарылгандан кийин катуу оору жана өкүмдү аткарууга тоскоол болгон оору менен ооруп калганда, медициналык комиссиянын корутундусунун негизинде жазаны андан ары өтөөдөн сот тарабынан бошотулушу мүмкүн. Мында сот жасалган кылмыштын оордугун, соттолгон адамдын инсандыгын, оорусунун мүнөзүн жана жазанын иш жүзүндө өтөлгөн мөөнөтүн эске алат. Тиешелүү оорулардын тизмеги Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан бекитилет.

Коомдук иштерге же түзөтүү жумуштарына соттолгон адам I же II топтогу майып деп таанылган учурда, сот тарабынан жазаны андан ары өтөөдөн бошотулат. Ошондой эле, эгерде кош бойлуулугу соттун өкүмү чыгарылгандан кийин билинсе, сот кош бойлуу аялды коомдук иштер жана түзөтүү жумуштар түрүндөгү жазаны андан ары өтөөдөн бошотот. Айып салууга соттолгон адам I же II топтогу майып деп таанылган учурда сот тарабынан жазаны андан ары өтөөдөн бошотулушу мүмкүн. Ошол эле убакта сот жасалган кылмыштын оордугун, соттолгондун инсандыгын жана алган майыптуулугун эске алуу менен анын иш жүзүндөгү жазаны аткаруу мүмкүнчүлүгүн эске алат.

2. Эгерде адам өкүм чыгарылгандан кийин жин оорусу менен ооруп калса, анда сот аны психиатр-дарыгерлердин медициналык комиссиясынын корутундусунун негизинде ушул Кодекстин 16-главасынын жоболорун жетекчиликке алып, жаза өтөөдөн бошотот.

3. Адамга медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар колдонулган мезгилдин бир күнү эркиндигинен ажыратуунун медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чараларды колдонуунун бир күнүнө барабар болгон жаза мөөнөтү катары эсепке алынат.

4. Тартиптик аскер бөлүгүнө жиберүүгө соттолгон аскер кызматчысы андан ары ден соолугунун абалы боюнча аскер кызматына жараксыз деп таанылса, жаза өтөөдөн бошотулат.

92-берене. Айыптоо өкүмүн аткаруунун эскириши

1. Эгерде мыйзамдуу күчүнө кирген айыптоо өкүмү төмөнкүдөй мөөнөттөрдө аткарылбаса, соттолгон адам негизги жазаны, ошондой эле кошумча жазаны өтөөдөн бошотулат:

1) эки жыл - коркунучтуулугу аз кылмыш үчүн соттолгондо;

2) үч жыл - анча оор эмес кылмыш үчүн соттолгондо;

3) беш жыл - оор кылмыш үчүн соттолгондо;

4) он жыл - өзгөчө оор кылмыш үчүн соттолгондо.

2. Эскирүү мөөнөтү өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген күндөн тартып эсептелет.

3. Эгерде соттолгон адам жазаны өтөөдөн качса, кылмыштар боюнча эскирүү мөөнөтүнүн өтүүсү токтотула турат. Бул учурда эскирүү мөөнөтү кармалган учурдан тартып улантылат. Соттолгон адамдын жазасын өтөөдөн качканга чейинки мөөнөтү эскирүү мөөнөтүнө кошулат. Мында айыптоо өкүмү, эгерде чыгарылган учурдан тартып жыйырма жыл өтсө жана кылмыштын эскириши жаңы кылмыштын жасалышы менен үзгүлтүккө учурабаса, аткарылышы мүмкүн эмес. Жазаны өтөө кийинкиге калтырылган учурда, эскирүү мөөнөтү кийинкиге калтыруу мөөнөт аяктаганга чейин токтотулат.

4. Эгерде ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн мөөнөттөр аяктаганга чейин адам атайылап жаңы кылмыш жасаса, кылмыштардын эскирүү мөөнөтү үзгүлтүккө учурайт. Мындай учурларда эскирүү мөөнөтүн эсептөө жаңы кылмыш жасалган күндөн баштап жаңыдан башталат.

5. Өмүр бою эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамга эскирүүнү колдонуу жөнүндө маселе сот тарабынан чечилет. Эгерде сот эскирүүнү колдонуу мүмкүндүгүн таппаса, өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жыйырма жылдык мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу менен алмаштырылат.

6. Тынчтыкка же адамзаттын коопсуздугуна каршы кылмыштарды же болбосо аскердик кылмыштарды, баланын жыныстык кол тийбестигине жана жыныстык эркиндигине каршы кылмыштарды, ошондой эле алдамчылык, кыйноолор, коррупция, террордук акт, экстремисттик уюмду түзүү, баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды жана алардын аналогдорун сатып өткөрүү максатында мыйзамсыз даярдоо кылмыштары жасалганда эскирүү колдонулбайт.

(КР 2025-жылдын 19-майындагы № 97, 2025-жылдын 3-ноябрындагы № 250 Мыйзамдарынын редакциясына ылайык)

93-берене. Мунапыс

1. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши ким экендиги аныкталбаган адамдарга карата мунапыс берүү жөнүндө акт чыгарат.

2. Кылмыш жасаган адамдар мунапыс берүү жөнүндө актысы боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулушу мүмкүн. Кылмыш жасагандыгы үчүн соттолгон адамдар жазадан бошотулушу же аларга дайындалган жаза кыскартылышы же жазанын кыйла жеңил түрү менен алмаштырылышы мүмкүн, же болбосо мындай адамдар жазанын кошумча түрүнөн бошотулушу мүмкүн.

94-берене. Ырайым кылуу

1. Ырайым кылуу белгилүү бир соттолгон жеке адамга карата Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан жүзөгө ашырылат.

Ырайым кылуу тартиби Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан аныкталат.

2. Ырайым кылуу жөнүндө акт менен төмөнкүлөр жүзөгө ашырылышы мүмкүн:

1) жазанын калган бөлүгүн андан ары өтөөдөн бошотуу;

2) өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазаны 20 жылдык мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга алмаштыруу;

3) сот тарабынан пробациялык көзөмөлдү колдонуу менен жаза колдонулган же жазаны өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулган учурларды кошпогондо, эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазаны белгилүү бир мөөнөткө кыскартуу.

3. Соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып ырайым кылуу жөнүндө өтүнүч менен кайрылууга укуктуу. Көңүлгө ала турган жаңы жагдайлар болбогондо, өмүр бою эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамга ырайым кылуу жөнүндө кайталанган өтүнүч он жыл өткөндөн кийин, ал эми белгилүү бир мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамга сот тарабынан дайындалган жазанын мөөнөтүнүн жарымы өткөндөн кийин киргизилиши мүмкүн.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 26-февралындагы № 57 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

95-берене. Соттуулук жана аны жоюу

1. Анча оор эмес, оор жана өзгөчө оор кылмыш жасагандыгы үчүн соттолгон адам соттун айыптоо өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген күндөн тартып жоюлган учурга чейин соттолгон болуп эсептелет.

2. Коркунучтуулугу аз кылмыштарды жасагандыгы үчүн соттолгон адам өкүм аткарылган учурдан баштап соттуулугу жок деп таанылат.

3. Пробациялык көзөмөлдү колдонуу менен жаза дайындалган учурда пробациялык көзөмөл бүткөн күнү соттуулугу жоюлат.

4. Кылмыш жасаган адам жазадан бошотулгандан, жазасын өтөп бүткөндөн же жазаны аткаргандан кийин төмөнкү мөөнөттөр өтсө, ал соттуулугу жок деп, ал эми соттуулугу жоюлган деп эсептелет:

1) үч жыл - анча оор эмес кылмыш үчүн соттолгон учурда;

2) жети жыл - оор кылмыш үчүн соттолгон учурда;

3) он жыл - өзгөчө оор кылмыш үчүн соттолгон учурда.

5. Соттолгондордун жана соттуулугу жоюлган адамдардын реестри мыйзамдарда белгиленген тартипте жүргүзүлөт.

6. Мыйзамдарда каралган учурларды кошпогондо, соттулугун жоюу кылмыш жасоонун кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин жоёт.

(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

96-берене. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балдардын кылмыш-жаза жоопкерчилиги

1. Балдар деп кылмыш жасалган учурга карата жашы он сегизге толо элек адамдар таанылат.

2. Кылмыш жасаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балага жаза дайындалышы же болбосо тарбиялык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар колдонулушу же болбосо пробациялык көзөмөл белгилениши мүмкүн.

97-берене. Мыйзам менен келишпестикке барган баланы кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан чыгаруу боюнча ага карата чараларды колдонууга байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу

1. Коркунучтуулугу аз жана анча оор эмес кылмышты биринчи жолу жасаган, кылмыш жасагандыгын мойнуна алган, соттуулугу жок жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу программасына мурда катышпаган бала сотко чейинки өндүрүштүн жүрүшүндө Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза-процессуалдык кодексинде аныкталган тартипте кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу боюнча чараларды колдонуу менен кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулууга жатат.

2. Кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу жөнүндө келишим боюнча милдеттенмелерди бала атайылап аткарбаган учурда, прокурор колдонулуучу чараларды өзгөртүүгө, келишимдин колдонуу мөөнөтүн узартууга же кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн тутумунан баланы чыгаруу жөнүндө чечимди жокко чыгарууга укуктуу.

(Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 14-ноябрындагы № 259 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

98-берене. Тарбиялоо мүнөзүндөгү мажбурлоо чараларын колдонуу менен жазадан бошотуу

Биринчи жолу коркунучтуулугу аз жана (же) анча оор эмес кылмыш жасаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала, эгерде аны тарбиялоо мүнөзүндөгү мажбурлоо чараларын колдонуу жолу менен оңдоого болот деп таанылса, сот тарабынан жазадан бошотулат.

99-берене. Тарбиялык мүнөзүндөгү мажбурлоо чараларынын түрлөрү

1. Сот тарабынан төмөнкүдөй тарбиялык мүнөзүндөгү мажбурлоо чаралары дайындалышы мүмкүн:

1) эскертүү менен көзөмөлдөөгө өткөрүп берүү;

2) эскертүү менен жүрүм-турумун чектөө.

2. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балага ушул берененин 1-бөлүгүнүн 1 жана 2-пункттарында каралган тарбиялык мүнөзүндөгү эки мажбурлоо чарасы бир мезгилде дайындалышы мүмкүн. Ушул берененин 1-бөлүгүндө каралган тарбиялык мүнөзүндөгү мажбурлоо чараларын колдонуу мөөнөтү алты айдан тартып үч жылга чейинки убакытка белгиленет.

3. Эгерде он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала тарбиялык мүнөзүндөгү мажбурлоо чараларында каралган шартты эки же андан көп жолу бузса, анда сот ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын сунушу боюнча мындай чараны тарбиялык мүнөзүндөгү катуураак мажбурлоо чарасына алмаштырат же жаза колдонуу тууралуу маселени чечет.

100-берене. Эскертүү менен көзөмөлдүүгө өткөрүп берүү

1. Эскертүү менен көзөмөлдөөгө өткөрүп берүү он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы баланын жүрүм-турумун көзөмөлдөө боюнча милдеттерди ата-энеге же аларды алмаштырган адамдарга же ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга жүктөөнү билдирет.

2. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала, эгерде көзөмөлдөө мезгилинде бузууларды жасаган болсо, ага карата тарбиялык мүнөзүндөгү катуураак мажбурлоо чарасы колдонула тургандыгы жөнүндө эскертилет.

101-берене. Эскертүү менен жүрүм-турумун чектөө

1. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балага төмөнкүлөргө тыюу салынышы мүмкүн:

1) белгилүү бир жерлерге барууга;

2) белгиленген убакыт ичинде турак жайдак кетүүгө;

3) белгилүү бир адамдар менен баарлашууга;

4) эс алуунун белгилүү бир формаларын пайдаланууга.

2. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балага төмөнкүлөр тапшырылышы мүмкүн:

1) билим берүү мекемесинде окуусун улантууга;

2) сот тарабынан белгиленген мөөнөттө ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын жардамы менен жумушка орношууга.

3. Ушул беренеде каралган тыюу салуулардан жана милдеттерден тышкары сот өзүнүн каалосу боюнча он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы баланын жүрүм-турумун башкача түрдө чектей алат.

4. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балага, эгерде белгиленген тыюу салууларды жана милдеттерди аткарбаса, ага карата тарбиялык мүнөзүндөгү катуураак мажбурлоо чарасы же кылмыш жазасы колдонулары тууралуу алдын ала эскертилет.

5. Соттолгон адам үчүн сот тарабынан белгиленген эскертүү менен жүрүм-турумун чектөө түрүндөгү тарбиялык мүнөздөгү мажбурлоо чарасынын мөөнөтүнүн жарымы бүткөндө, кылмыш-жаза-укуктук таасир этүү чарасынын шарттарын ак ниеттүүлүк менен аткарган учурда, оңдолгондугу жана кайра социалдаштыруунун оң натыйжаларына жетишкенде, кылмыш аркылуу келтирилген зыяндын ордун толук толтурганда, пробация органы эскертүү менен жүрүм-турумун чектөө мажбурлоо чараларын жокко чыгаруу жөнүндө сотко сунуш жиберүүгө укуктуу.

102-берене. Балага жаза дайындоо

1. Балага жаза дайындоодо ушул Кодекстин 72-беренесинде каралган жагдайлардан тышкары, анын жашоо жана тарбия шарттары, психикалык өнүгүшүнүн деңгээли, инсандык башка өзгөчөлүктөрү, ошондой эле ага курагы боюнча жашы улуулардын таасири эске алынат.

2. Жеңилдетүүчү жагдай катары баланын курагы жоопкерчиликти жеңилдетүүчү жана оордотуучу башка жагдайлар менен бирге чогуу эске алынат.

103-берене. Он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балдарга карата колдонулуучу жазалардын түрлөрү

1. Кылмыш жасаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балдарга жазалардын төмөнкүдөй түрлөрү гана дайындалышы мүмкүн:

1) коомдук иштер;

2) айып;

3) эркиндигин чектөө;

4) түзөтүү жумуштары;

5) эркиндигинен ажыратуу.

2. Эгерде пробациялык көзөмөл дайындалган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон бала, пробациялык мөөнөттүн ичинде өзгөчө оор болуп саналбаган жаңы кылмыш жасаса, сот иштин жагдайын жана күнөөлүүнүн ким экендигин эске алуу менен пробациялык мөөнөттү колдонуу жөнүндө чечимди кайрадан кабыл ала алат, жаңы пробациялык көзөмөлдү белгилей жана ушул Кодекстин 83-беренесинде каралган пробациялык милдеттерди аткарууну соттолгон адамга жүктөйт.

104-берене. Балдарга дайындалуучу коомдук иштер

Коомдук иштер жыйырма сааттан жүз жыйырма саатка чейинки мөөнөткө дайындалат, баланын дене боюнун мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен жумуштарды аткарууну билдирет жана ал аны окуудан же негизги ишинен бош убакта аткарат. Жазанын мындай түрүн он төрт жаштан он алты жашка чейинки балдардын аткаруусунун узактыгы бир күндө эки сааттан, ал эми он алтыдан он сегиз жашка чейинки балдарга бир күндө - үч сааттан ашпоого тийиш.

105-берене. Балага дайындалуучу айып

Айып он алты жашка толгон балдарга карата колдонулат. Айып соттолгон баланын өз алдынча эмгек акысы же өндүрүп алууга айландырыла турган мүлкү болгондо дайындалат. Айып 50дөн 1400гө чейинки эсептик көрсөткүч өлчөмүндө белгиленет.

106-берене. Балага дайындалуучу эркиндигин чектөө

Коркунучтуулугу аз же анча чоң эмес кылмыш жасаган он төрт жаштан он алты жашка чейинки балдарга эки айдан алты айга чейинки мөөнөткө, он алты жаштан он сегиз жашка чейинки курактагыларга - алты айдан бир жылга чейинки мөөнөткө эркиндигин чектөө дайындалат.

107-берене. Түзөтүү жумуштары

1. Түзөтүү жумуштары он алты жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы ишке орношкон балдарга иштеген жеринде бир айдан бир жылга чейин дайындалат.

2. Түзөтүү жумуштарына соттолгон баланын эмгек акысынан, соттун өкүмүндө 5тен 10 пайызга чейинки чектерде белгиленген өлчөмдө мамлекеттин кирешесине чегерүү жүргүзүлөт.

108-берене. Балага дайындалуучу эркиндигинен ажыратуу

1. Кылмыш жасаган учурга карата он сегиз жаш куракка толо элек балдарга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза алты айдан он жылга чейинки мөөнөткө дайындалышы мүмкүн.

2. Он сегиз жашка чейинки куракта кылмыш жасаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балага эркиндигинен ажыратуу мөөнөтү төмөндөгүдөй белгиленет:

1) анча оор эмес кылмыш үчүн - эки жылга чейин;

2) оор кылмыш үчүн - эки жылдан беш жылга чейин;

3) өзгөчө оор кылмыш үчүн - беш жылдан он жылга чейин.

3. Кылмыштардын же өкүмдөрдүн жыйындысы боюнча жаза дайындоодо эркиндигинен ажыратуунун максималдуу мөөнөтү он жылдан ашпоого тийиш.

4. Эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза он алты жашка чейинки куракта биринчи жолу анча оор эмес кылмыш жасаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон балага дайындалбайт.

5. Өкүм чыгарылган учурда он сегиз жашка чыга элек адамга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазаны өтөө жалпы же күчөтүлгөн режимдеги тарбиялык абактарда дайындалат.

6. Тарбиялык абактарда жаза өтөө төмөнкүлөргө дайындалат:

1) биринчи жолу эркиндигинен ажыратууга соттолгон эркек балага, кыз балага, ошондой эле пробациялык көзөмөл жокко чыгарылып, эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза дайындалган балдарга - жалпы режимдеги тарбиялык абактарда;

2) эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазасын мурда өтөгөн эркек балага -күчөтүлгөн режимдеги тарбиялык абактарда.

7. Жасалган кылмыштын мүнөзүнө жана коомдук коркунучтуулук даражасына, күнөөкөрдүн ким экендигине жана иштин башка жагдайларына жараша, сот кабыл алынган чечимдин жүйөлөрүн көрсөтүү менен соттолгон эркек балдарга эркиндигинен ажыратууну жалпы тартиптеги тарбиялык абактарда өтөөнү дайындашы мүмкүн.

8. Он төрт жаштан он алты жашка чейинки курактагы балага оор же өзгөчө оор кылмыш жасагандыгы үчүн эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза дайындалганда, ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тийиштүү беренесинде каралган жазанын төмөнкү чеги жарымына кыскартылат.

109-берене. Балага карата пробациялык көзөмөлдү колдонуу менен жазадан бошотуу

1. Эгерде сот анча оор эмес жана (же) оор кылмыштар үчүн жаза дайындоодо күнөөлүүнүн ким экендигин, ошондой эле иштин башка жагдайларын эске алып, он төрт жаштан ок сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон баланы ушул Кодекстин 83-беренесинде каралган пробациялык милдеттерди жүктөө менен жаза өтөөсүз эле ондоо мүмкүн экендиги жөнүндө тыянакка келсе, анда ал пробациялык көзөмөлдү колдонуу менен аны жаза өтөөдөн бошотуу жөнүндө чечим кабыл ала алат.

2. Пробациялык мөөнөттүн ичинде сот ушул Кодекстин 83-беренесинде аныкталган тартипте он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон бала үчүн мурда белгиленген пробациялык милдеттерди толугу менен же жарым-жартылай жокко чыгара же болбосо толуктай алат.

3. Пробациялык көзөмөл алты айдан бир жылга чейинки мөөнөткө белгиленет.

110-берене. Пробациянын укуктук натыйжалары

1. Пробациялык мөөнөтү аяктаганда, өзүнө жүктөлгөн пробациялык милдеттерди аткарган жана жаны кылмыш жасабаган он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон бала жазаны өтөгөн болуп эсептелет.

2. Эгерде соттолгон он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала өзүнө жүктөлгөн пробациялык милдеттерди жүйөсүз себептер менен бузса, анда пробация органынын сунушу боюнча сот пробациялык көзөмөлдү жокко чыгарат жана аны дайындалган жазаны өтөө үчүн жөнөтөт.

3. Соттолгон он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала пробациялык мөөнөттүн ичинде жаны кылмыш жасаган учурда, сот пробациялык көзөмөлдү жокко чыгарат жана ага ушул Кодекстин 78-беренесине ылайык жаза дайындайт.

4. Эгерде пробациялык көзөмөлдүн мөөнөтүнүн жарымы өткөнгө чейин он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы соттолгон бала пробациялык көзөмөлдүн шарттарын ак ниеттүүлүк менен аткарса, оңолуу жана кайра социалдаштыруунун оң натыйжаларына жетишсе, кылмыш аркылуу келтирилген зыяндын ордун толугу менен толтурса, сот пробация органынын сунушу боюнча пробациялык көзөмөлдү жокко чыгаруу жөнүндө чечим чыгара алат. Мында белгиленген пробациялык мөөнөттүн жарымынан кем эмеси өткөндөн кийин пробациялык көзөмөл жокко чыгарылышы мүмкүн.

111-берене. Эскирүү мөөнөттөрү өткөндүгүнө байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен жана жаза өтөөдөн бошотуу

Ушул Кодекстин 58 жана 92-беренелеринде каралган эскирүү мөөнөттөрү он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы балдарды кылмыш-жаза жоопкерчилигинен же жаза өтөөдөн бошотууда жарымына кыскартылат.

112-берене. Жаза өтөөдөн шарттуу мөөнөтүнөн мурда бошотуу

1. Он сегиз жашка чейинки куракта жасаган кылмышы үчүн эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамдарга ушул Кодекстин 88-беренесинин 2, 4-бөлүктөрүндө жана 90-беренесинде каралган шарттарда жана тартипте жаза өтөөдөн шарттуу мөөнөтүнөн мурда бошотуу колдонулушу мүмкүн.

2. Жаза өтөөдөн шарттуу мөөнөтүнөн мурда бошотуу он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки курактагы бала иш жүзүндө төмөнкүлөрдү өтөгөндөн кийин колдонулат:

1) анча оор эмес кылмыш үчүн дайындалган жаза мөөнөтүнүн кеминде төрттөн бирин;

2) оор кылмыш үчүн дайындалган жаза мөөнөтүнүн кеминде үчтөн бирин;

3) өзгөчө оор кылмыш үчүн дайындалган жаза мөөнөтүнүн кеминде жарымын.

113-берене. Соттолгон балдардын соттуулугун жоюу

Он сегиз жашка толгонго чейин кылмыш жасаган адамдар үчүн ушул Кодекстин 95-беренесинде каралган соттуулугун жоюу мөөнөттөрү жарымына кыскартылат.

114-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары түшүнүгү жана максаттары

1. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары болуп ушул Кодексте каралган кылмыш белгилерине туура келген жосунду жасаган адамга амбулатордук психиатриялык жардам көрсөтүү жана атайын дарылоо мекемесине жайгаштыруу, ошондой эле кылмыш жасаган адамды мажбурлап дарылоо саналат.

2. Адамды милдеттүү түрдө дарылоо жана анын жаңы кылмыштарды жасоосун алдын алуу медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларынын максаты болуп эсептелет.

115-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары колдонулуучу адамдар

Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары сот тарабынан төмөнкүдөй адамдарга колдонулушу мүмкүн:

1) ушул Кодексте каралган укукка каршы жосунду акыл-эси соо эмес абалда жасаган;

2) акыл-эси чектелген абалда кылмыш жасаган;

3) кылмышты акыл-эси соо абалда жасаган, бирок өкүмдү чыгарганга чейин же жазаны өтөп жатканда жин оорусу менен ооруган же убактылуу психикасы бузулган.

116-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларынын түрлөрү

Адамдын оорусунун мүнөзүн жана оордугун, ошондой эле ушул Кодексте каралган жасалган жосундун оордугун, жин оорусу менен ооругандын өзү үчүн же башка адамдарга коркунуч келтирүү даражасын эске алып, сот медициналык мүнөздөгү төмөнкүдөй мажбурлоо чараларын колдоно алат:

1) мажбурлоо тартибинде амбулатордук психиатриялык жардам көрсөтүү (мажбурлап диспансерлештирүү);

2) адаттагыдай байкоо менен психиатриялык мекемеге жаткыруу;

3) күчөтүлгөн байкоо менен психиатриялык мекемеге жаткыруу;

4) катуу байкоо менен психиатриялык мекемеге жаткыруу.

117-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын дайындоонун негиздери

1. Милдеттүү түрдө амбулатордук байкоо жүргүзүү жана психиатрда дарылоо (мажбурлап диспансерлештирүү) оорусунун күчөөсүнүн белгилери байкалбаган психикалык оорулуу адамдарга, ошондой эле убактылуу психикасын бузган ооруну башынан өткөргөн адамдарга карата жигердүү байкоо жүргүзүү, оорунун өнөкөткө айланышын жана ушул Кодексте каралган жаңы жосундарды жасоосунун алдын алуу үчүн дайындалышы мүмкүн.

2. Адаттагыдай байкоо менен психиатриялык ооруканага жаткыруу, психикалык абалы жана ушул Кодексте каралган, жасалган жосундун мүнөзү боюнча ооруканада кармоого муктаж болгон оорулуу адамга карата дайындалышы мүмкүн.

3. Күчөтүлгөн байкоо менен психиатриялык ооруканага жаткыруу, ушул Кодексте каралган жарандардын өмүрүнө кол салуу менен байланышпаган жосун жасаган, бирок психикалык абалы боюнча айланасындагыларга коркунуч келтирүүсү мүмкүн болгон оорулуу адамга карата дайындалат.

4. Катуу байкоо менен психиатриялык ооруканага жаткыруу, психикалык абалы жана ушул Кодексте каралган жасаган жосунду мүнөзү боюнча коомго жана айланасындагылар үчүн өзгөчө коркунуч келтирген оорулуу адамга карата дайындалат.

5. Күчөтүлгөн жана катуу байкоого алуу менен психиатриялык ооруканаларга жаткырылган адамдар, ушул Кодексте каралган жаңы жосунду жасоо мүмкүндүгүн болтурбоочу шарттарда кармалат.

118-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонууну узартуу, өзгөртүү, токтотуу

1. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонууну узартуу, өзгөртүү, токтотуу врач-психиатрлардын комиссиясынын корутундусунун негизинде сот тарабынан жүзөгө ашырылат.

2. Соттун чечими боюнча медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары колдонулган адамдар, медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын токтотуу же алардын түрүн өзгөртүү жөнүндө сот алдында өтүнүчтү козгоо тууралуу маселени чечүү үчүн, врач-психиатрлардын комиссиясынын алты айда бир жолудан кем эмес күбөлөндүрүүдөн өтүүгө тийиш. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын өзгөртүү же жокко чыгаруу үчүн негиздер болбогондо, врач-психиатрлардын комиссиясы ушул чараны колдонууну узартуу жөнүндө корутунду берет, ал кароо үчүн дарылоо мекемесинин администрациясы тарабынан сотко жылына бир жолудан кем эмес жөнөтүлөт.

119-берене. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу убактысын кошуп эсептөө

1. Кылмыш жасагандан кийин же жазаны өтөө убагында, өзүнүн аракеттеринин маанисин аңдап билүү же аларды башкаруу жөндөмдүүлүгүнөн ажыратуучу жин оорусуна же убактылуу психикасын бузуучу ооруга чалдыккан адамга, өзүнүн аракеттерин аңдап билүү жана аларды башкаруу жөндөмдүүлүгү калыбына келгенден кийин, эгерде эскирүү мөөнөтү өтпөгөн болсо, же аны кылмыш-жаза жоопкерчилигинен жана жазадан бошотуу үчүн башка негиздер болбосо, сот тарабынан жаза колдонулушу мүмкүн. Эгерде мындай адамга жаза колдонулса, анда медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары колдонулган убакыт психиатриялык стационарда өткөн бир күндү эркиндигинен ажыратылган бир күнгө эсептөө менен жаза мөөнөтүнө кошуп эсептелет.

2. Балдардын жыныстык кол тийбестигине жана (же) руханий-адеп-ахлактык саламаттыгына каршы кылмыш жасаган, кылмыш жасагандан кийин же жазаны өтөө убагында өзүнүн аракеттеринин маанисин аңдап билүү же аларды башкаруу жөндөмдүүлүгүнөн ажыратуучу жин оорусуна же убактылуу психикасын бузуучу ооруга чалдыккан адамга өзүнүн аракеттерин аңдап билүү жана аларды башкаруу жөндөмдүүлүгү калыбына келгенден кийин сот тарабынан жаза колдонулат. Медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чаралары колдонулган убакытты эсептөө ушул берененин 1-бөлүгүндө белгиленген тартипте жүргүзүлөт.

(КР 2022-жылдын 9-августундагы № 89 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

120-берене. Акыл-эси соо экени жокко чыгарбоочу, психикасы бузулган адамдарга карата медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу

Акыл-эси жайындалыгын жокко чыгарбоочу, психикасы бузулган, эркиндигинен ажыратууга соттолгон адамдарга карата колдонулуучу медициналык мүнөздөгү чаралары врач-психиатрдын амбулатордук байкоо жүргүзүүсүн, психиатриялык стационарда дарылоо, ошондой эле жаза өтөө убагында психикалык-терапиялык жана психикалык-коррекциялык чараларды жүргүзүүгө өбөлгө түзүүчү шарттарды түзүүнү камтыйт. Адамдын психикалык абалы начарлап өзгөргөн учурда, врач-психиатрдын сунуштамасы менен стационардык дарылоо жүргүзүлөт. Аталган адамдар эркиндигинен ажыратууга байланышпаган жаза чарага соттолгондо, дарылоо жалпы негиздерде жүргүзүлөт.

121-берене. Алкоголизмден, баңгиликтен, токсикоманиядан, кургак учуктан жапа чеккен адамдарды дарылоо

1. Алкоголизмден, баңгиликтен, токсикоманиядан, кургак учуктан жапа чеккен адамдар кылмыш жасаган учурда, медициналык корутунду болсо, сот мындай адамдарга жаза менен кошо мажбурлап дарылоону дайындайт. Соттолгондордун дарыланууга карата мамилеси ушул Кодекстин 91-беренесинин 1-бөлүгүнө ылайык жаза өтөөдөн бошотуу жөнүндө маселени чечүүдө сот тарабынан эске алынат.

2. Эркиндигинен ажыратууга байланышпаган жаза чараларына соттолгон көрсөтүлгөн адамдар медициналык мекемелерде дарыланууга тийиш. Мындай адамдар эркиндигинен ажыратууга соттолгон учурда, алар жазасын өтөп жаткан жерде, ал эми бошотулгандан кийин дарыланууну улантуу зарыл болсо - медициналык мекемелерде дарыланууга тийиш.

ӨЗГӨЧӨ БӨЛҮК

122-берене. Адам өлтүрүү

1. Адам өлтүрүү - башка кишинин өмүрүн кыюу, -

сегиз жылдан он эки жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Адам өлтүрүү:

1) эки же андан ашык адамды;

2) кош бойлуу аялды;

3) алсыз абалдагы адамды же баланы;

4) ошол адам тарабынан кызматтык, кесиптик ишти жүзөгө ашыргандыгына же коомдук милдетин аткаргандыгына байланыштуу адамды же анын жакындарын;

5) бейбаштык максатта;

6) көп адамдардын өмүрү үчүн коркунуч келтирүүчү ыкма менен жасалган;

7) өзгөчө мыкаачылык менен;

8) зордуктоо же башка формалардагы зомбулук менен жыныстык кумарын кандыруу менен коштолгон;

9) адам уурдоо же болбосо барымтага алуу менен коштолгон;

10) каракчылык, опузалап талап кылуу же террордук акт менен коштолгон;

11) расалык, этностук, улуттук, диний же аймактар аралык касташуунун (араздашуунун) негизинде жасалган;

12) пайда көздөө максатында же жалдоо менен;

13) жабырлануучунун органын же ткандарын алуу максатында;

14) башка кылмышты жашыруу же аны жасоону жеңилдетүү үчүн;

15) адамдардын тобу тарабынан жасалган;

16) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан жасалган;

17) уюшкан топ тарабынан жасалган;

18) кылмыштуу коомдоштуктун курамында жасалган;

19) кылмыштардын коркунучтуу же өзгөчө коркунучтуу рецидивинде жасалган -

мүлкүн конфискациялоо менен же ансыз он эки жылдан он беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга же мүлкүн конфискациялоо менен же ансыз өмүр бою эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

(Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

123-берене. Аффект абалында адам өлтүрүү

1. Жабырлануучу тарабынан укукка жат зордук-зомбулуктан же мазактоодон, жабырлануучунун башка укукка жат аракеттеринен, ага тете жабырлануучунун укукка каршы аракеттеринен улам, узакка созулган психикалык травма кылуучу жагдайдан улам капысынан келип чыккан ачууга өтө алдырган абалында (аффект) жасалган адам өлтүрүү, -

үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Эки же андан көп адамдарга карата жасалган ошол эле аракет, -

үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

124-берене. Зарыл коргонуунун чектеринен аша чабуу же болбосо кылмыш жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чабуу менен адам өлтүрүү

Зарыл коргонуунун чектеринен аша чабуу менен, ошого тете кылмыш жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чабуу менен адам өлтүрүү, - беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

125-берене. Эненин жаңы төрөлгөн баласын өлтүрүүсү

Эненин жаңы төрөлгөн баласын төрөт учурунда же төрөттөн кийин дароо өлтүрүүсү, ошого тете энеси акыл-эси жайындалыгын жокко чыгарбоочу, психикалык травма кылуучу жагдайлардын шарттарында же психикасы бузулган абалда жаңы төрөлгөн баласын өлтүрүүсү, - беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

126-берене. Боор ачуу менен адам өлтүрүү (эвтаназия)

Курмандыктын көптөн-көп өтүнүчү боюнча жана анын өз эркине ылайык, өлүм алдында жаткан адамды жанын кыйнаган оорудан кутултуу максатында адам өлтүрүү, - алты жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

127-берене. Этиятсыздыктан өлүмгө алып келүү

1. Этиятсыздыктан өлүмгө алып келүү, -

үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) өзүнүн кесиптик милдеттерин аткарып жаткан адам тарабынан;

2) эки же андан көп адамдарга карата, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө укугунан ажыратуу же ансыз үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

128-берене. Өзүн-өзү өлтүрүүгө жеткирүү

1. Өмүргө жана ден соолукка коркунуч келтирүүчү зомбулукту колдоном деп коркутуу, катаал мамиле жасоо же жеке кадыр-баркын кемсинтүүсү, бул байкабастан жабырлануучуну өзүн-өзү өлтүрүүгө же ага аракет кылууга жеткирсе, -

алты жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Күнөөлүүгө материалдык же башка жагынан көз каранды болгон адамга карата, же балага карата жасалган ошол эле жосундар, ага тете эле телекоммуникациялык тармактарды, анын ичинде Интернет тармагын пайдалануу аркылуу жасалганда, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз алты жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Адамды өзүн-өзү өлтүрүүгө жеткирүү максатында жасалган адамдын өмүрүнө жана ден соолугуна коркунуч келтирүүчү зомбулукту колдоном деп коркутуу, катаал мамиле жасоо же жеке кадыр-баркын кемсинтүү, бул жабырлануучунун өзүн-өзү өлтүрүүсүнө алып келсе, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз сегиз жылдан он жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

129-берене. Өзүн-өзү өлтүрүүгө түрткү берүү

1. Өзүн-өзү өлтүрүүгө түрткү берүү, башкача айтканда көндүрүү, алдоо же башка ыкма менен башка адамдын өзүн-өзү өлтүрүүгө болгон чечимин пайда кылуусу, бул жабырлануучу өзүн өлтүрүүгө же өзүн өлтүрүүгө аракет кылууга алып келсе, -

алты жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Күнөөлүүгө материалдык же башка жагынан көз каранды болгон адамга карата, же балага карата жасалган ошол эле жосун, ага тете телекоммуникациялык тармактарды, анын ичинде Интернет тармагын пайдалануу аркылуу жасалганда, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз алты жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

130-берене. Ден соолукка оор залал келтирүү

1. Зыян келтирүү убагында өмүргө коркунучтуу болгон денеге залал келтирүү түрүндөгү ден соолукка оор залал келтирүү же көрүү, сүйлөө, угуу же кайсы бир органын жоготууга, же болбосо органдын аткаруучу функцияларын жоготууга алып келген ден соолукка залал келтирүү, эмгекке жөндөмдүүлүгүн кеминде үчтөн бирин туруктуу жоготууга, же болбосо билип туруп кесиптик эмгекке жөндөмдүүлүгүн толук жоготуу менен байланышкан психикалык ооруга же ден соолугунун башка бузулуусуна алып келүү же болбосо адамдын бетине кетпес так салуу, -

беш жылдан жети жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) үй-бүлө мүчөсүнө же ага теңештирилген адамга карата;

2) эки же андан көп адамга карата;

3) кош бойлуу абалдагы аялга карата;

4) алсыз абалдагы адамга же балага карата;

5) адамдын кызматтык, кесиптик ишин жүзөгө ашыруусуна же коомдук милдетин аткаруусуна байланыштуу ошол адамга же анын жакындарына карата;

6) расалык, этностук, улуттук, диний жана аймактар аралык касташуунун (арздашуунун) негизинде;

7) адамды уурдоо же барымтага алуу менен;

8) каракчылык же опузалап талап кылуу менен;

9) зордуктоо же башка формадагы зомбулук менен жыныстык кумарын кандыруу менен;

10) өзгөчө мыкаачылык менен;

11) башка кылмышты жашыруу же аны жасоону жеңилдетүү максатында;

12) бейбаштык максатта;

13) пайда көздөө максатында же жалдоо аркылуу;

14) жабырлануучунун органын же ткандарын алуу максатында;

15) адамдардын тобу тарабынан;

16) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан, -

алты жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Ушул берененин 1 жана 2-бөлүктөрүндө каралган жосундар:

1) ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү балдарга карата жасалса, же этиятсыздыктан адамдын өлүмүнө алып келсе, анын ичинде өзүн-өзү өлтүрүүнүн натыйжасында, же болбосо эки же андан көп адамдын өлүмүнө (өзгөчө оор залал) алып келсе;

2) ушул берененин 2-бөлүгүндө каралган эки же андан көп оордотуучу жагдайлардын жыйындысында жасалса;

3) уюшкан топ тарабынан жасалса;

4) кылмыштуу коомдоштуктун курамында жасалса;

5) кылмыштардын коркунучтуу же өзгөчө коркунучтуу рецидивинде жасапса-

сегиз жылдан он эки жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат. (Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 7-августундагы N 161, 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)

131-берене. Ден соолукка анча оор эмес залал келтирүү

1. Өмүргө коркунуч келтирбеген жана ушул Кодекстин 130-беренесинде каралган кесепеттерге алып келбеген, бирок ден соолуктун узакка начарлашына же жалпы эмгекке жарамдуулугунун үчтөн бирине чейин олуттуу түрдө туруктуу жоготууга алып келген ден соолукка анча оор эмес залал келтирүү, -

эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же 200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) эки же андан көп адамдарга карата;

2) билип туруп күнөөлүүнүн алсыз абалдагы адамга карата;

3) бейбаштыктан улам,

4) өзгөчө мыкаачылык мекен;

5) адамдардын тобу тарабынан;

6) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) адамдын кызматтык, кесиптик ишин же коомдук милдетин аткаруусуна байланыштуу ошол адамга же анын жакындарына карата;

2) ушул берененин 2-бөлүгүндө каралган эки же андан көп оордотуучу жагдайлардын жыйындысында жасалса;

3) уюшкан топ тарабынан;

4) кылмыштуу коомдоштуктун курамында, -

беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

132-берене. Зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу, ошого тете кылмыш жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чабуу менен ден соолукка оор залал келтирүү

Зарыл болгон коргонуунун чектеринен аша чабуу менен, ошого тете, кылмыш жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чабуу менен ден соолукка оор залал келтирүү, - эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же 200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга жазаланат.

133-берене. Аффект абалында ден соолукка оор залал келтирүү

Жабырлануучу тарабынан зомбулуктан же мазактоодон келип чыккан, ошого тете жабырлануучунун укукка жат же жүрүм-турумунан улам узакка созулган психикасын травма кылуунун натыйжасында капысынан келип чыккан ачууга өтө алдырган абалында (аффект) ден соолукка оор залал келтирүү, - 500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же эки жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

134-берене. Этиятсыздыктан ден соолукка оор залал келтирүү

Этиятсыздыктан адамдын ден соолугуна оор залал келтирүү, - эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же 200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

135-берене. Этиятсыздыктан ден соолукка анча оор эмес залал келтирүү

1. Этиятсыздыктан адамдын ден соолугуна анча оор эмес залал келтирүү, -

200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же айып салууга жазаланат.

2. Жеңил ойлуулуктан же этиятсыздыктан, адамдын өзүнүн кесиптик милдеттерин талаптагыдай аткарбоосунан улам жасалган ушундай эле жосун, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же бир жылдан үч жылга чейин белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир ишти жүргүзүү укугунан ажыратуу менен же ансыз бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына жазаланат.

136-берене. Ден соолукка жеңил залал келтирүү

1. Ден соолуктун кыска убакытка бузулуусуна же эмгекке жарамдуулукту олуттуу эмес туруктуу жоготууга алып келген ден соолукка жеңил залал келтирүү, -

200дөн 500 эсептик көрсөткучкө чейин айып салууга же кырк сааттан жүз саатка чейин коомдук иштерге тартууга жазаланат.

2. Адамга карата анын кызматтык, кесиптик ишин жүзөгө ашыруусуна же коомдук милдетин аткаруусуна байланыштуу жасалган ушундай эле жосун, -

500дөн 1 000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга жазаланат. (Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 3-ноябрындагы № 251 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

137-берене. Кыйноолор

1. Кызмат адамы же расмий ыйгарым укуктарды жүзөгө ашыруучу адам тарабынан же болбосо анын алдын ала билип тукуруусу менен же анын аракетсиздигинин натыйжасында жасалган кайсы бир адамдан же башка адамдан маалымат алуу же мойнуна алдыруу, ал же башка адам жасаган же болбосо ал же башка адам жасады деп шектелген жосун үчүн аны жазалоо, ошого тете аны же башка адамды белгилүү бир жосундарды жасоого мажбурлоо же коркутуу максатында же ар кандай мүнөздөгү басмырлоонун себеби боюнча физикалык же психикалык кыйноо, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же болбосо белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) кош бойлуу аялга же балага карата;

2) майыпка же алсыз абалдагы башка адамга карата;

3) адамдардын тобу тарабынан;

4) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан;

5) өзгөчө мыкаачылык менен, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен сегиз жылдан он жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Ден соолукка оор залал келтирүүгө же этиятсыздыктан жабырлануучунун өлүмүнө алып келген ошол эле жосун, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен он жылдан он эки жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

(КР 2026-жылдын 19-мартындагы № 30 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

138-берене. Уруп-сабап кыйноо

1. Эки же андан көп жолу уруп-сабоо же болбосо башка зомбулук аракеттер менен дене боюна же психикалык жапа чегүүгө алып келсе, эгерде ушул Кодекстин 130 жана 131-беренелеринде каралган кесепеттерге алып келбесе, -

бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же 500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) кош бойлуу аялга карата;

2) балага же алсыз абалдагы же күнөөлүүдөн материалдык же башкадан көз каранды болгон адамга, ошого тете уурдалган же барымтага алынган адам катары кармалган адамга;

3) адамдардын тобу тарабынан;

4) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан, -

1000ден 2000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) эки же андан көп адамдарга карата;

2) жалдоо боюнча;

3) социалдык, улуттук, расалык, диний жек көрүүчүлүктүн же касташуунун негизинде,

4) уюшкан топ тарабынан;

5) кылмыштуу коомдоштуктун курамында, -

мүлкүн конфискациялоо менен же ансыз беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

139-берене. Өмүргө жана ден соолукка коркунучтуу зомбулукту колдонуу менен коркутуу

1. Өмүргө жана ден соолукка коркунучтуу зомбулукту колдонуу менен коркутуу, эгерде аны жүзөгө ашыруудан коркуу үчүн жетиштүү негиз болсо, -

кырк сааттан жүз саатка чейин коомдук иштерге же эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына, же 200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга жазаланат.

2. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) адамдын кызматтык, кесиптик ишин же коомдук милдетин аткаруусуна байланыштуу ошол адамга же анын жакындарына карата;

2) уюшкан топ тарабынан;

3) кылмыштуу коомдоштуктун курамында, -

бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына же 500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга, же беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

140-берене. Трансплантациялоо үчүн адамдын органдарын же ткандарын алууга мажбурлоо

1. Ушул Кодекстин 130 жана 131-беренелеринде каралган кесепеттери жок болгон, адамдын өмүрү жана ден соолугу үчүн коркунучтуу эмес зомбулукту колдонуу менен, же болбосо аны колдоном деп коркутуу менен, же болбосо алдоо жолу менен адамды өзүнөн же анын жакындарынан органдарын же ткандарын трансплантациялоо үчүн алууга мажбурлоо, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз үч жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

2. Күнөөлүүдөн материалдык же башка жагынан көз каранды болгон адамга карата жасалган ошол эле жосун, -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү кызматтарды ээлөө же белгилүү иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

141-берене. Адамдын органдарын же ткандарын трансплантация жүргүзүүнүн мыйзамда белгиленген тартибин бузуу, ошого тете аларды мыйзамсыз сатуу

1. Этиятсыздыктан олуттуу залал келтирген адамдын органдарын жана (же) ткандарын алуунун шарттарын жана тартибин, же болбосо мыйзамда каралган трансплантациялоонун шарттарын жана тартибин атайылап же этиятсыз бузуу, -

200дөн 500 эсептик көрсөткүчтөргө чейин айып салууга, же болбосо бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратууга жазаланат.

2. Этиятсыздыктан оор залал келтирген ушундай эле жосун, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга, же эки жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат

3. Төмөнкүдөй жасалган ошол эле жосун:

1) эки же андан көп адамдарга карата;

2) он төрт жаштан он сегиз жашка чейинки балага карата;

3) күнөөлүү үчүн билип туруп алсыз абалдагы адамга карата;

4) күнөөлүү үчүн билип туруп кош бойлуу аялга карата;

5) алдоо менен же ишенимин кыянаттык менен пайдалануу менен;

6) жабырлануучунун материалдык же башка көз карандылыгын пайдалануу менен;

7) адамдын органдарын же ткандарын мыйзамсыз сатуу максатында;

8) адам тарабынан өзүнүн кызмат абалынан пайдалануусу менен;

9) Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик чек арасы аркылуу өткөрүү же чет өлкөдө адамды мыйзамсыз кармоо менен;

10) адамдардын тобу тарабынан;

11) алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан;

12) уюшкан топ тарабынан;

13) кылмыштуу коомдоштуктун курамында;

14) жана этиятсыздыктан адамдын өлүмүнө алып келген;

15) кылмыштардын коркунучтуу же өзгөчө коркунучтуу рецидивинде -

үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен же ансыз жана мүлкүн конфискациялоо менен же ансыз беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

(Кыргыз Республикасынын 2026-жылдын 11-июнундагы № 87 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

142-берене. Мыйзамсыз боюнан алып салуу

1. Мыйзамда жол берилген мөөнөттөн кечигүү менен гинеколог тарабынан кош бойлуунун эрки боюнча боюнан алып салуу, ошого тете мыйзам боюнча боюнан ал укугуна ээ болбогон адам тарабынан жасалган кош бойлуунун эрки боюнча боюнан алып салуу, эгерде бул этиятсыздыктан олуттуу залал келтирсе, -

200дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратууга жазаланат.

2. Гинеколог тарабынан мыйзамда жол берилген мөөнөттөн кеч жасалган кош бойлуунун эрки боюнча боюнан алып салуу, эгерде бул этиятсыздыктан ден соолукка оор залал келтирсе, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же эки жылга чейинки мөөнөткө белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу менен беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Этиятсыздыктан ден соолукка оор залал келтирген мыйзам боюнча боюнан алдыруу укугуна ээ болбогон адам тарабынан кош бойлуунун эрки боюнча боюнан алып салуу, -

беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

143-берене. Венерикалык же айыкпас жугуштуу ооруну жуктуруу

1. Оорусунун бар экендигин билген адам тарабынан венерикалык ооруну башка адамга атайылап жуктуруусу, -

200дөн 300 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга жазаланат.

2. Башка адамды адамдын иммундук жетишсиздик вирусун жуктуруу коркунучун, же болбосо адамдын өмүрүнө коркунучтуу болгон башка айыкпас жугуштуу ооруну жуктуруу коркунучун туудуруу, эгерде оору жуга элек болсо, -

эки айдан бир жылга чейинки мөөнөткө түзөтүү жумуштарына, же 300дөн 500 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга, же эки жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

3. Өзүндө бул оору бар экендигин билген адамдын башка адамга адамдын иммундук жетишсиздик вирусун, же болбосо башка айыкпас жугуштуу ооруну этиятсыздыктан жуктуруусу, -

500дөн 1000 эсептик көрсөткүчкө чейин айып салууга же эки жылдан беш жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат.

4. Башка адамга адамдын иммундук жетишсиздик вирусун, же болбосо адамдын өмүрү үчүн коркунучтуу башка айыкпас жугуштуу ооруну жуктуруу, -

беш жылдан сегиз жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга жазаланат. Эскертүү. Эгерде ВИЧ-инфекциясынын жугуу коркунучунда калган башка адам биринчи адамдын мындай оорусу бар экендиги жөнүндө өз убагында эскертилсе жана жугузуу коркунучун түзгөн аракеттерди жасоого өз ыктыяры менен макул болгон учурда, ушул берененин 1, 2 же 3-бөлүктөрүндө каралган жосундар үчүн адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.