Кыргыз Республикасынын «Радиациялык коопсуздук жөнүндө» техникалык регламент» Мыйзамы

1-берене. Ушул Мыйзамдын максаты жана колдонулуу чөйрөсү

1. "Радиациялык коопсуздук жөнүндө" Техникалык регламент (мындан ары - Техникалык регламент) адамдардын өмүрүн, ден соолугун жана курчап турган чөйрөнү иондуу нурлануунун зыяндуу таасирлеринен коргоо максаттарында колдонулат жана иондуу нурлануунун булактарын негиздүү, пайдалуу жана коопсуз пайдалануу үчүн шарттарды түзүү максатында радиациялык коопсуздукту камсыз кылууга карата талаптарды белгилейт.

Калктын нурлануусун чектөөгө карата ушул Техникалык регламентте коюлган талаптар нурлануунун төмөнкү төрт негизги түрүнүн ар бири үчүн колдонулат: табигый нурланууда, диагностикада жана дарылоодо персоналдын жана бейтаптардын медициналык нурлануусунда, техногендик булактарды нормалдуу пайдалануунун эсебинен техногендик нурланууда, радиациялык кырсыктардын натыйжасында нурланууда.

2. Ушул Техникалык регламенттин колдонулушу Кыргыз Республикасынын аймагында жүзөгө ашырылуучу радиациялык объекттерди долбоорлоодо, курууда жана эксплуатациялоодон чыгарууда, радиоактивдүү заттарды жана ион нурлануусунун башка булактарын казып алууда, өндүрүүдө, сактоодо, эксплуатациялоодо, ташууда, кайра иштетүүдө, калдыктарды көмүүдө, иштөөсү иондуу нурланууну колдонууга негизделген приборлорду, орнотмолорду жана аппараттарды жана иондук нурланууну генерациялаган түзүлмөлөрдү монтаждоо, оңдоо жана иштетүү процесстерине жайылтылат.

3. Ушул Техникалык регламент адамды иондук нурланууга алып келген же ушундай нурлануунун мүмкүндүгүн жараткан бардык процесстерде колдонулат.

4. Ушул Техникалык регламенттин талаптары пайдалануунун бардык шарттарында 10 мкЗв өлчөмүнөн көп эмес жеке жылдык натыйжалуу дозаны жараткан жана териде 50 мЗв өлчөмүнөн көп эмес, ал эми көздүн карегинде 15 мЗв өлчөмүнөн көп эмес жеке жылдык эквиваленттик дозаны жараткан иондуу нурлануу булактарына жайылтылбайт.

5. Радиациялык контролдон төмөнкүлөр бошотулат:

1) ушул берененин 4-бөлүгүндөгү шарттар аткарылган продукциялардын бардык түрлөрү;

2) максималдык энергиясы 5 кэВ өлчөмүнөн көп эмес иондуу нурланууну генерациялаган электро-физикалык түзүлүштөр;

3) аларды пайдалануунун жол берилген каалагандай режиминде үстүңкү бетинен 0,1 м аралыктагы каалагандай чекитте сиңирилген дозанын кубаттуулугу фонго салыштырганда 1,0 мкЗв/саат өлчөмүнөн ашпаган иондуу нурлануу генерациялаган электро-физикалык башка түзүлүштөр;

4) техногендик радионуклиддердин суммаланган салыштырмалуу активдүүлүгү бирдиктен ашпаган материалдар (буюмдар);

5) аларда техногендик радионуклиддердин суммаланган салыштырмалуу активдүүлүгү бирдиктен ашпаган нурлануунун радионуклиддик булактары;

6) радиациялык көзөмөлдөө аппараттарын калибровкалоого жана градуировкалоого арналган техногендик радионуклиддердин салмактанган суммалык активдүүлүгү 10дон ашпаган контролдук жана эталондук жабык радионуклиддик булактар;

7) пайдалануунун жол берилген каалагандай шарттарында булактын же аны камтыган буюмдун үстүңкү бетинен 0,1 м аралыктагы каалагандай чекитте абада сиңирилген дозанын кубаттуулугу фонго салыштырганда 1,0 мкЗв/саат өлчөмүнөн ашпаган, радионуклиддик булактагы техногендик радионуклиддердин суммаланган өлчөлүү активдүүлүгү 100дөн ашпаган жана анын ичиндеги радиоактивдүү заттардын ишенимдүү герметикалык бекемдиги камсыз кылынган жабык радионуклиддик булактар.

6. Ушул Техникалык регламентте аныкталган радиациялык коопсуздук боюнча талаптар радиациялык объекттерди долбоорлоону, эксплуатациялоодон чыгарууну, радиоактивдүү заттарды жана иондуу нурлануунун башка булактарын казып алууну, өндүрүүнү, сактоону, пайдаланууну, ташууну, кайра иштетүүнү, калдыктарды көмүүнү, иондуу нурланууну колдонууга негизделген приборлорду, орнотмолорду жана аппараттарды жана иондук нурланууну генерациялаган түзүлмөлөрдү монтаждоо, оңдоо жана иштетүү процесстерин жүзөгө ашыруучу бардык юридикалык жана жеке жактар үчүн милдеттүү болуп саналат.

2-берене. Ушул Мыйзамда колдонулган негизги түшүнүктөр

Активдүүлүк (А) - убакыттын ушул учурунда ушул энергетикалык абалда турган радионуклиддин кандайдыр бир санынын радиоактивдүүлүгүнүн ченеми:

' A = dN / dt ,

мындан dN - мезгилдин кандайдыр бир аралыгында - dt, ушул энергетикалык абалдан өзүнөн-өзү келип чыгуучу ядролук өзгөрүүлөрдүн күтүлгөн саны. Беккерель (Бк) активдүүлүктүн бирдиги болуп саналат. Мурда колдонулган активдүүлүктүн системадан тышкары бирдиги - кюри (Ки) 3,7x10^(10) Бк түзөт. Радионуклиддин минималдуу маанидеги активдүүлүгү (ММА) - нурлануунун ачык булагындагы радионуклиддин активдүүлүгүнүн ушул Техникалык регламентте белгиленген мааниси, ал ушул булакты пайдаланууга уруксат алуунун зарылдыгын баалоодо колдонулат. Булактын салмактанган суммалык активдүүлүгү - булакта камтылган ар бир радионуклиддин активдүүлүгүнүн алардын минималдуу маанидеги активдүүлүктөрүнө карата катышынын суммасы. Радионуклиддин минималдуу маанидеги салыштырмалуу активдүүлүгү (ММСА) - нурлануунун ачык булагынын затындагы радионуклиддин салыштырмалуу активдүүлүгүнүн ушул Техникалык регламентте белгиленген мааниси, ал ушул булакты пайдаланууга уруксат алуунун зарылдыгын баалоодо колдонулат; салыштырмалуу активдүүлүктү өлчөө бирдиги - килограммга беккерель (Бк/кг). Булактын салмактанган суммалык салыштырмалуу активдүүлүгү - булакта камтылган ар бир радионуклиддин салыштырмалуу активдүүлүгүнүн алардын салыштырмалуу минималдуу маанидеги активдүүлүктөрүнө карата катышынын суммасы. Кризистик топ - бир же бир нече белгилери (жынысы, курагы, социалдык же кесиптик шарттары, жашаган жери, тамактануу рациону) боюнча бирдей, иондуу нурлануунун ушул булагынан кыйла радиациялык таасирге кабылган калктын адамдарынын тобу (10 адамдан кем эмес). Детерминацияланган эффект - дозанын босого деңгээли бар, андан ашып кетсе бул эффекттин таасиринин оорлугу дозанын көбөйүшү менен жогорулаган радиациялык эффект. Сиңирилген доза (D) - иондуу нурлануунун затка берилген энергиясынын чоңдугу:

de D = ──, dm

мында de - элементардык көлөмдөгү затка иондуу нурлануу тарабынан берилген орточо энергия, ал эми dm - бул көлөмдөгү заттын массасы. Энергия каалагандай аныкталган көлөм боюнча орточо алынышы мүмкүн, мындай учурда орточо доза көлөмгө берилген толук энергиянын ушул көлөмдүн массасына бөлүнүшүнө барабар болот. СИ бирдиктеринде сиңирилген доза килограммга бөлүнгөн джоул менен өлчөнөт (Дж х кг^(-1)) жана грей (Гр) деген атайын аталышка ээ. Мурда колдонулган системадан тышкары рад бирдиги 0,01 Гр өлчөмүнө барабар. Эквиваленттик доза (НT,R) - органда же тканда сиңирилген доза, ал нурлануунун ушул түрү үчүн өлчөнгөн тиешелүү коэффициентке, WR көбөйтүлөт:

НT,R = WR x DT,R,

мында DT,R - органдагы же ткандагы Т орточо сиңирилген доза, ал эми WR - нурлануу үчүн өлчөнгөн R коэффициент. Ар кандай өлчөнгөн коэффициенттери бар нурлануунун ар кандай түрлөрү таасир бергенде, эквиваленттик доза нурлануунун ушул түрлөрү үчүн эквиваленттүү дозалардын суммасы катары аныкталат НТ = НT,R Эквиваленттик дозанын бирдиги зиверт (Зв) болуп эсептелет. Натыйжалуу доза (Е) - адамдын бүткүл денесинин жана анын айрым органдарынын жана ткандарынын нурлануусунун натыйжасында алардын радиосезимдүүлүгүн эске алуу менен кийинки кесепеттеринин пайда болуу тобокелдигинин ченеми катары колдонулуучу чоңдук. Ал органдардагы жана ткандардагы эквиваленттик дозаны өлчөнгөн тиешелүү коэффициенттерге көбөйтүүнүн суммасы катары берилет: E = Wt х HT,

мында HT - органдагы же ткандагы Т эквиваленттик доза, ал эми WT орган же ткань Т үчүн өлчөнгөн коэффициент. Натыйжалуу дозанын бирдиги - зиверт (Зв). Алдын алуу дозасы - радиациялык кырсыктын кесепеттеринин божомолдонгон дозасы, аны коргоо чаралары аркылуу болтурбай коюуга болот. Жылдык жеке доза - дозасы ошол жылы организмге радионуклиддердин кирүүсү менен шартталган календардык жыл ичинде алынган тышкы нурлануу дозасынын жана ички нурлануунун өмүр бою күтүлгөн дозасынын суммасы. Радиоактивдүү булгануу - материалдын үстүндө, ичинде, абада, адамдын денесинде же башка жерлерде ушул Техникалык регламентте белгиленген деңгээлден ашкан санда радиоактивдүү заттардын болушу. Радиациялык кырсык зонасы - радиациялык кырсык фактысы белгиленген аймак. Радиоактивдүү булгануу зонасы - радиациялык кырсыктын же мурда жүргүзүлгөн иштердин натыйжасында курчап турган чөйрөгө түшкөн, жашоочулардын кризистик топтору үчүн техногендик радионуклиддер менен шартталган орточо жылдык натыйжалуу дозасы 1 мЗв ашкан калктуу конуштар жана алардын ареалдары. Генерациялаган булак - ион нурлануусу заряддалган бөлүкчөлөрүнүн, аннигиляциянын ылдамдыгынын өзгөртүүсүнүн эсебинен генерацияланган радиоактивдүү заттарды камтыбаган иондуу нурлануунун булагы. Иондуу нурлануунун булагы - иондуу нурлануу чыгаруучу же чыгарууга жөндөмдүү, ушул Техникалык регламенттин колдонулушу жайылтылган зат же түзүлүшү. Табигый булак - космостук нурлануу булактары, ошондой эле курчап турган чөйрө объекттериндеги, тамак-аш азыктарындагы жана адамдын денесиндеги табигый радионуклиддер кирген иондуу нурлануунун табигый булагы. Радионуклиддик булак - суммаланган салыштырмалуу активдүүлүгү жана суммаланган салыштырмалуу активдүүлүгү бирдиктен чоң болгон техногендик радионуклиддерди камтыган иондуу нурлануунун булагы. Радионуклиддик жабык булак - ал эсептелген шарттарда эксплуатациялоодо жана эскиргенде түзүлүшү анда камтылган техногендик нуклиддердин курчап турган чөйрөгө келип түшүү мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарган радионуклиддик булак. Радионуклиддик ачык булак - нормалдуу эксплуатациялоодо анда камтылган техногендик радионуклиддер курчап турган чөйрөгө келип түшүүсү мүмкүн болгон радионуклиддик булак. Техногендик булак - аны пайдалуу колдонуу үчүн атайын түзүлгөн же ушундай иштин калдык продукту болуп эсептелген иондуу нурлануунун булагы. Радиациялык объекттин категориясы - мүмкүн болуучу кырсыктын шарттарында калк жана персонал үчүн потенциалдуу коркунучтуулук деңгээли боюнча объекттин мүнөздөмөсү. Дозалык квота - дайындуу радиациялык объектти нормалдуу эксплуатациялоонун эсебинен калктын нурлануусун чектөө үчүн белгиленген дозанын чектик бөлүгү. Контролдонуучу зона - төмөнкү максаттар үчүн коргоонун жана коопсуздуктун атайын чаралары талап кылынуучу же талап кылынышы мүмкүн болуучу кандай гана болбосун зона: нормалдуу нурлануу же нормалдуу жумушчу шарттарда булганычтын жайылышын болтурбоону контролдоо; потенциалдуу нурлануу деңгээлине бөгөт коюу же чектөө. Калк - иондуу нурлануу булагы менен иштөөдөн тышкаркы персоналды кошуп алганда, бардык адамдар кирген нурлануучу адамдардын категориясы. Нормалдуу эксплуатациянын бузулушу - белгиленген эксплуатациялык чектерден жана шарттардан четтөө болгон техногендик булактын ишиндеги бузулуу. Мында коопсуз эксплуатациялоо чектерин кошуп алганда, долбоор менен белгиленген башка чектерде жана шарттарда бузулушу мүмкүн. Дозанын кубаттуулугу - убакыт бирдигиндеги нурлануу дозасы (секунда, мүнөт, саат). Нурлануу - адамга иондуу нурлануунун таасири. Кырсыктык нурлануу - радиациялык кырсыктын натыйжасында нурлануу. Медициналык нурлануу - медициналык текшерүүнүн же дарылоонун натыйжасында бейтаптердин нурлануусу. Пландаштырылган жогорку нурлануу - радиациялык кырсыктын же анын кесепеттерин алдын алуу максатында дозалардын негизги белгиленген чектеринен ашкан дозаларда А тобунун персоналдарынын айрым адамдарын регламенттелген зарылчылык менен акталган пландаштырылган нурлануусу. Жаратылыштык нурлануу - иондуу нурлануунун жаратылыш булактарынан нурлануу. Өндүрүштүк нурлануу - өндүрүштүк иш процессинде техногендик жана жаратылыштык иондуу нурлануу булактарынан жумушчулардын нурлануусу. Техногендик нурлануу - бейтаптардын медициналык нурлануусун кошпогондо, нормалдуу жана ошондой эле кырсыктык шарттарда техногендик булактардан нурлануу. Радиациялык объект - техногендик булактар менен иш жүргүзгөн уюм же анын түзүмдүк бөлүмү. Радиоактивдүү калдыктар - радионуклиддердин салыштырмалуу активдүүлүгү ушул Техникалык регламентте белгиленген деңгээлден ашкан андан ары пайдалануу үчүн арналбаган кандай гана болбосун агрегаттык абалдагы буюм же заттар. Радиациялык-гигиеналык уюмдун паспорту - уюмдагы радиациялык коопсуздуктун абалын мүнөздөөчү, белгиленген үлгүдөгү документ. Персонал (жумушчулар) - нурлануунун техногендик булактары менен иштеген (А тобу), же иш шарттары боюнча анын аймагында же анын санитардык-коргоо зонасында жумуш кылган (Б тобу) нурлануучу адамдардын категориясы. Практикалык иш - жүзөгө ашырууда нурлануунун кошумча булактары жаралуучу же нурлануунун кошумча жолдору түзүлүүчү, болбосо нурланууга дуушар болгон адамдардын саны көбөйүүчү, же болбосо нурлануунун өзү, же адамдардын нурланууга дуушар болуусу же нурланган адамдардын саны көбөйүүчү нурлануу булактарынан нурлануу жолунун түзүмү өзгөрүүчү адамдын кандай гана болбосун иши. Жылдык нурлануунун чеги (мындан ары - ЖНЧ) - жылдык дозанын тиешелүү чегине барабар болгон күтүлүүчү доза менен шарттуу адамдын нурлануусуна алып келүүчү монофактордук таасирдин алдында бир жыл ичинде организмге радионуклиддик нурлануунун жол берилүүчү деңгээли. Дозалык чек (ДЧ) - радиациялык объекттерди нормалдуу эксплуатациялоо шарттарында ашууга тийиш эмес болгон техногендик нурлануунун натыйжалуу же эквиваленттүү дозасынын чоңдугу; дозалардын чегин сактоо детерминациялоо эффектинин пайда болуу мүмкүнчүлүгүн болтурбайт, ал эми стохостикалык эффектинин мүмкүнчүлүгү алгылыктуу деңгээлде сакталат. Сапатты камсыздоо программасы - техногендик булактын коопсуздугуна таасир этүүчү сапатты камсыздоо боюнча уюштуруу-техникалык иш чаралардын жыйындысын белгилөөчү документ (документтердин комплекти). Сактоо пункттары - радиоактивдүү заттарды сактоо, радиоактивдүү калдыктарды сактоо же көмүү үчүн арналган стационардык объекттер жана курулмалар. Калктын радиациялык коопсуздугу - адамдардын азыркы жана келечектеги муундарынын алардын ден соолугу үчүн зыяндуу иондоштуруучу нурлануунун таасиринен корголгондугунун абалы. Техногендик булактын радиациялык коопсуздугу - кырсыкты кошуп алганда, нормалдуу эксплуатациялоодо жана нормалдуу эксплуатациялоону бузууда техногендик булактын касиети, белгиленген чектер менен персоналга, калкка жана курчап турган чөйрөгө радиациялык таасир этүүнү чектөө. Радиоактивдүү заттар - суммалык салыштырмалуу активдүүлүгү бирден жогору болгон техногендик радионуклиддерди камтылган кандай гана болбосун агрегаттык абалдагы заттар. Радиоактивдүү булак - үзгүлтүксүз көзөмөлдөн бошотулбаган, биротоло бекем жабылган капсулдагы же бекем бекитилген жана катуу абалда турган радиоактивдүү материал. Ал ошондой эле агуу пайда болгонунун же анын бүтүндүгү бузулганынын натыйжасында радиоактивдүү булактан бошонгон кандай гана болбосун радиоактивдүү материалды билдирет, бирок көмүү үчүн капсулданган же изилдөө жана энергетикалык реакторлордун ядролук отун циклдеринин алкагындагы материалды билдирбейт. Жаратылыш радионуклиддери - адамдын ишине көз карандысыз жаратылышта болуучу радионуклиддер. Техногендик радионуклиддер - адамдын ишинин натыйжасында пайда болгон радионуклиддер. Радиациялык кырсык - жабдуунун бузулганынан, жумушчулардын (персоналдын) туура эмес аракеттеринен, табигый кырсыктардан же башка себептерден улам адамдардын белгиленген нормадан ашыкча нурлануусуна алып келиши мүмкүн болгон же алып келген же курчап турган чөйрөнүн радиоактивдүү булганышына алып келүүчү иондуу нурлануунун булагын башкарууну жоготуу. Радиациялык контроль - негизги дозалык белгиленген чектерден жана контролдук деңгээлдерден ашырбоону кошуп алганда, радиациялык коопсуздуктун принциптерин жана ченемдердин талаптарын сактоо даражасын аныктоо үчүн аткарылуучу радиациялык ченөөлөр (сыноолор). Жекече коргонуу каражаттары - радиоактивдүү заттардын таасиринен жана/же ион нурлануусунан сактануу үчүн адам кийүүчү жекече колдонулуучу каражат. Стохастикалык натыйжа - пайда болушу дозага пропорциялуу, ал эми оорчулугу - дозадан көз карандысыз, эреже катары дозанын босоголук деңгээли болбогон радиациялык натыйжа. Радиациялык коопсуздук жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык компетенциясына радиациялык коопсуздук жаатындагы белгилүү функцияларды жүзөгө ашыруучу орган. Кийлигишүү деңгээли - ашуусу кандайдыр бир белгилүү коргоо иш-чараларын жүргүзүү зарылчылыгы жөнүндө маселелерди кароо үчүн негиз болуп эсептелген радиациялык фактордун деңгээли. Табигый радиациялык фон - курчап турган чөйрөдөгү космостук нурлануу жана табигый нуклиддердин нурлануусу менен түзүлүүчү нурлануу дозасынын кубаттуулугу. Эксплуатациялоочу уюм - өз күчү же башка уюмдарды тартуу менен ион нурлануу булактарын сактоо пункттарын жайгаштыруу, долбоорлоо, куруу, эксплуатациялоо, ошондой эле радиоактивдүү калдыктарды иштетүү боюнча иштерди жүзөгө ашырууга багытталган уюм. Урунуу циклинин этаптары - аянт тандоо, жайгаштыруу, долбоорлоо, куруу, техногендик булакты ишке киргизүү, эксплуатациялоо, эксплуатациялоодон чыгаруу.

3-берене. Техникалык жөнгө салуу объекттери

1. Радиациялык объекттер жана техногендик булактар:

- радиациялык булактар:

- радиоактивдүү заттарды сактоо пункттары, радиоактивдүү калдыктарды сактоочу жайлар.

2. Техногендик булактарда иштетүү аткарылуучу материалдар, заттар, калдыктар:

- радиоактивдүү заттар;

- радиоактивдүү калдыктар.

3. Табигый жана техногендик радионуклиддерди камтыган материалдар, заттар, курулуш объекттери, тамак-аш азыктары, жалпы өнөр жай багытындагы буюмдар үчүн чийки заттар, жалпы өнөр жайлык калдыктар:

- тамак-аш азыктары жана айыл чарба продукциялары;

- ичүүчү суу жана анын негизиндеги тамак-аш азыктары;

- курулуш материалдары, буюмдар жана конструкциялар, ошондой эле аларды чыгаруу үчүн колдонулуучу өндүрүштүк калдыктар жана чийки заттар;

- турак-жай, коомдук жана өндүрүштүк имараттар;

- курулуш үчүн берилүүчү жер участоктору;

- ашыкча табигый радионуклиддерди камтыган материалдар, чийки заттар жана буюмдар;

- жер семирткичтер жана мелиоранттар;

- жаратылыш радионуклиддери жогору болгон жалпы өнөр жайлык калдыктар.

4. Өткөн радиациялык кырсыктардын же учурдагы иштин натыйжасында техногендик радионуклиддер менен булганган аймактарда жашоо жана жумуштарды жүргүзүү.

5. Радиациялык булактарды пайдалануу менен диагностика жана дарылоо үчүн арналган медициналык техника буюмдары.

6. Иштин түрлөрү:

- техногендик булактарды, анын ичинде медициналык багыттагыларды долбоорлоо, конструкциялоо, даярдоо, жайгаштыруу, куруу, эксплуатациялоо, эксплуатациялоодон чыгаруу жана утилдештирүү;

- радиоактивдүү заттарды, анын ичинде ушул материалдарды жана заттарды камтыган пайдалуу кендерди чалгындоодо жана казып алууда, радиоактивдүү заттарды өндүрүүдө, пайдаланууда, кайра иштетүүдө, ташууда жана сактоодо уруна билүү;

- аларды жыйноодо, сактоодо, кайра иштетүүдө, ташууда жана көмүүдө радиоактивдүү калдыктарды уруна билүү;

- илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук иштерди жүргүзүүдө, медициналык максаттарда диагностикалоодо жана дарылоодо, өнөр жайында радиоактивдүү заттарды жана радиациялык булактарды пайдалануу;

- радиациялык булактарды, сактоо пункттарын, радиоактивдүү заттарды жана радиоактивдүү калдыктарды физикалык коргоо;

- радиоактивдүү заттарды жана радиоактивдүү калдыктарды эсепке алуу жана контролдоо;

- техногендик булактардын радиациялык кырсыктарынын кесепеттерин жоюу;

- мурунку радиациялык кырсыктардын жана учурдагы иштердин натыйжасында радиоактивдүү булганууга дуушар болгон аймактарды реабилитациялоо;

- жаратылыш радионуклиддери жогору болгон материалдарды, буюмдарды жана өнөр жай калдыктарын уруна билүү;

- техногендик булактардын элементтеринин техникалык абалына изилдөө жүргүзүү;

- техногендик булактарды жайгаштырууда, эксплуатациялоодо, консервациялоодо жана утилдештирүүдө, ошондой эле радиоактивдүү заттарды жана радиоактивдүү калдыктарды урунуу боюнча иштерди жүзөгө ашырууда персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугунун абалын баалоо боюнча иликтөөлөрдү (изилдөөлөрдү) жүргүзүү;

- техногендик булактуу радиациялык объекттердин, анын ичинде медициналык багыттагы персоналдардын нурлануусунун жеке дозасынын көрсөтмөсүн контролдоо жана эсепке алуу;

- диагностика жана дарылоо үчүн радиациялык булактарды медициналык пайдаланууда персоналдардын жана бейтаптардын радиациялык коопсуздугунун абалын баалоо боюнча иликтөөлөрдү (изилдөөлөрдү) жүргүзүү;

- жаратылыш булактары менен ашыкча нурланууга кабылган персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугунун абалын баалоо боюнча иликтөөлөрдү (изилдөөлөрдү) жүргүзүү;

- мурунку радиациялык кырсыктардын же учурдагы иштердин натыйжасында радиоактивдүү булганууга кабылган аймактарда жашаган калктын радиациялык коопсуздугунун абалын баалоо боюнча иликтөөлөрдү (изилдөөлөрдү) жүргүзүү;

- мурунку радиациялык кырсыктардын же учурдагы иштердин натыйжасында радиоактивдүү булганууга кабылган калкты жана аймактарды реабилитациялоо боюнча иштерди жүргүзүү;

- табигый жана медициналык булактардан нурлануунун дозасын контролдоо жана эсепке алуу;

- мурунку радиациялык кырсыктардын же учурдагы иштердин натыйжасында радиоактивдүү булганууга кабылган аймактардын калкынын нурлануу дозасын контролдоо жана эсепке алуу.

4-берене. Радиациялык коопсуздуктун максаты

1. Адамдардын азыркы жана келечектеги муундарынын ден соолугуна иондуу нурлануунун зыяндуу таасиринен корголуусун алгылыктуу деңгээлде камсыз кылуу, башкача айтканда, азыр жана келечекте адамдардын ден соолугуна жана айлана-чөйрөгө иондуу нурлануунун зыяндуу таасиринин жол берилгис тобокелчилигин болтурбоочу шарттарды камсыз кылуу радиациялык коопсуздуктун максаты болуп саналат.

5-берене. Радиациялык коопсуздукту камсыз кылуунун негизги принциптери

1. Радиациялык коопсуздукту камсыз кылуунун негизги принциптери төмөнкүлөр болуп саналат:

Ченемдөө принциби - жарандардын нурлануунун бардык булактарынан нурлануусунун жеке дозаларына жол берилген чегинен ашпоо. Ченемдөө принциби иш аракеттери адамдардын табигый нурлануусунун радиациялык фонуна кошумча алып келиши мүмкүн болгон бардык уюмдар жана адамдар тарабынан сакталуусу тийиш. Негиздөө принциби - адам жана коом үчүн алынуучу пайда кошумча нурлануу келтирүүсү мүмкүн болгон зыяндын тобокелчилигинен ашпаган нурлануу булактарын пайдалануу боюнча иштердин бардык түрлөрүнө тыюу салуу. Негиздөө принциби жаңы радиациялык объекттерди долбоорлоодо, иондун нурлануу булактарын пайдаланууга ченемдик-техникалык документтерди бекитүүдө, ошондой эле аларды пайдалануунун шарттары өзгөргөндө Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары тарабынан чечимдерди кабыл алуу баскычында колдонулушу керек. Альтернативдүү мүмкүнчүлүктөр болгондо жаратылыштын радиациялык жана радиациялык эмес факторлорунан пайдасы жана зыяны каралуусу тийиш. Оптималдаштыруу принциби - кандай гана болбосун иондуу нурлануу булагын пайдаланууда нурлануунун жеке дозаларынын экономикалык жана социалдык факторлорун жана нурлануучу адамдардын санын эске алуу менен, мүмкүн болушунча төмөнкү жана жетимдүү деңгээлде кармап туруу.

2. Радиациялык кырсыкта калкты радиациялык коргоонун негизги принциптери:

- болгон мүмкүнчүлүктөрдү эсепке алуу менен калктын максималдуу корголушун камсыз кылуу;

- радиациялык кырсыктын кесепеттерин жоюу боюнча белгиленген иш-чаралар зыянга караганда көбүрөөк пайда алып келүүсү тийиш;

- радиациялык кырсыктын кесепеттерин жоюу боюнча иштердин түрү жана масштабы иондуу нурлануу дозасынын төмөндөшүнүн пайдасы көрсөтүлгөн иш менен келтирилген зыянды алып таштаганда максималдуу болгондой ыңгайда ишке ашырылышы керек;

- радиациялык кырсыктын шарттарында негиздөө принциби ион нурлануу булактарына жана нурлануу шарттарына кирбейт, ал коргоо иш-чараларына кирет. Пайданын чоңдугу катары ушул иш-чара менен болтурулбай калган дозаны жана дозага ылайык болтурулбаган болжолдонуу зыянды пайдалануу керек. Болжолдонуучу зыяндын ченеми катары ушул радиациялык кырсыктын нурлануусу менен шартталган, күтүлгөн толук кандуу жашоонун жоготулган жылдары пайдаланылат, мында 1 адам - Зв барабар жамааттык доза ушул адамдардын жыйымында толук кандуу жашоонун 1 адам - жылына жоготууга алып келет.

Иондуу нурлануусунун булактарынын үстүнөн болгон көзөмөлдү калыбына келтирүүгө багытталган иш-чаралар кандай учурда гана болбосун жана милдеттүү түрдө жүргүзүлүүсү тийиш.

3. Радиациялык кырсыкта негиздөө жана оптималдаштыруу принциптери техникалык жөнгө салуу объектисине карата эмес, коргоо иш-чараларына карата колдонулушу керек.

6-берене. Иондуу нурлануунун техногендик булактарын нормалдуу эксплуатациялоодо нурлануу

1. Иондуу нурлануу булактарын нормалдуу эксплуатациялоодо жана радиациялык кырсыктарда жарандардын нурлануусун чектөөлөрдү дифференциялоо үчүн нурланган адамдардын төмөнкү категориялары белгиленет:

- персонал (А жана Б топтору);

- алардын өндүрүштүк иштеринин шарттарынан жана чөйрөсүнөн тышкаркы персоналдагы адамдарды кошуп алганда бардык калк.

2. Нурланууга чалдыккан адамдардын жогоруда саналган категориялары үчүн нурлануу дозасы 1-таблицада келтирилген негизги нурлануу дозаларынын чектеринен (ДЧ) ашпашы керек.

1-таблица

Дозалардын негизги чектери

Эскертүү: (*) Бардык ченемделген чоңдуктар боюнча көрсөтүлгөн чектерге чейин бир убакта нурланууга жол берилет. (**) Дозалардын негизги чектери. Б тобунун персоналынын нурлануусунун калган бардык жол берилген деңгээлдердей эле. А тобунун персоналы үчүн маанинин 1/4не барабар. Мындан ары текстте персонал категориялары үчүн бардык ченемдик маанилер А тобу үчүн гана келтирилет. (***) 300 мг/кв.см тереңдиктеги дозага кирет. (****) Калыңдыгы 3 мг/см сырткы катмардын алдындагы калыңдыгы 5 мг/см теринин базалык катмарындагы 1 кв.см орточо аянтка кирет. Алакандардагы тери катмары 40 мг/см. Теринин кандай гана болбосун 1 см аянтынын орточо нурлануусунун чектеринде мындай чек ашып кетпеген шартта, адамдын бүткүл терисинин көрсөтүлгөн чекте нурлануусуна жол берилет. Бет териси нурланганда дозанын чеги көз карегиндеги бета-бөлүкчөлөрдүн дозасынын чектен ашпоосун камсыз кылат.

3. Дозалардын көрсөтүлгөн чектери менен үстүдөгү жыл үчүн тышкы нурлануунун дозасынын суммасы жана өмүрдүн калган мезгили үчүн ички нурлануунун күтүлгөн дозасы (чоңдор үчүн 50 жыл жана балдар үчүн 70 жыл) чектелет.

4. Нурлануунун негизги чектери табигый жана медициналык нурлануунун дозаларын, ошондой эле радиациялык кырсыктардын дозаларын өзүнө камтыбайт. Нурлануунун бул түрлөрүнө атайын чектөөлөр белгиленет.

5. Калктын өмүр бою (70 жаш) топтолгон натыйжалуу нурлануусунун дозасы, кырсыктык нурлануунун дозасын кошо алганда 70 мЗв ашпоосу керек.

6. А тобунун персоналынын эмгек иштери мезгилинде (50 жыл) топтолгон натыйжалуу техногендик нурлануусунун дозасы, кырсыктык жана пландаштырылган жогорку нурлануу дозасын кошо алганда 1000 мЗв, ал эми Б тобунун персоналыныкы - 250 мЗв ашпоосу керек.

7. Иондуу нурлануу булактары менен иштеген 45 жашка чейинки курактагы аялдар үчүн кошумча чектөөлөр киргизилет: ичинин төмөнкү бөлүгүнүн терисинин эквиваленттүү дозасы айына 1 мЗв ашпоосу керек, ал эми жыл ичинде организмдеги радионуклиддердин келип кошулуусунун эсебинен ички нурлануунун натыйжалуу дозасы 1 мЗв ашпоосу тийиш. Бул шарттарда кош бойлуулугу айкындалбаган 2 айдын ичинде түйүлдүктүн эквиваленттүү нурлануусунун дозасы 1 мЗв ашпайт. Кош бойлуу жана бала эмизген мезгилде аял иондуу нурлануу булагына байланышпаган ишке которулат.

8. Иондуу нурлануу булактарын пайдалануу менен кесиптик окуудан өтүп жаткан студенттер жана окуучулар үчүн жылдык доза Б тобунун персоналы үчүн белгиленген маанилерден ашпоосу тийиш. Иондуу нурлануунун булактарын пайдалануу менен окууга 18 жашка чейинки адамдарга жол берилбейт.

9. Калктын I категориядагы радиациялык объекттер менен шартталган техногендик нурлануусун чектөө максаттарында радиациялык коопсуздукту камсыз кылууну контролдоо үчүн дозалык квоталар белгиленет. Аймактын калкына таасир этүүчү I категориядагы радиациялык объекттердин дозалык квоталарынын суммасы 1 мЗв/жылдан ашпоосу тийиш. Мында радиациялык объекттердин ар бири үчүн дозалык квота 0,3 мЗв/жылдан ашпоосу тийиш.

10. Калктын болуусуна чек коюлбаган жерлерде техногендик булактардан тышкы нурлануунун дозасынын жол берилген кубаттуулугу орточо алганда жыл ичинде 0,1 мЗв/с. ашпоосу тийиш.

11. Персоналдын өндүрүштүк иш чөйрөлөрүнөн тышкары адамдарды, буюмдарды, жайларды, транспорт каражаттарын жана үстүңкү бети бета-нурлантуучулар жана уулуулугу төмөн альфа-нурлантуучулар үчүн 0,4 Бк/кв.см ашуунду түзгөн жана калган альфа-нурлантуучулар үчүн 0,04 Бк/кв.см түзгөн башка объекттерди техногендик радионуклиддер менен радиоактивдүү булгоого жол берилбейт. Уулуулугу төмөн альфа-нурлантуучуларга табигый уран жана торий, байылтылбаган уран, урандын жана торийдин радионуклиддери (235U, 238U, 228Th, 230Th, 232Th) жана жарым бөлүнүү мезгили 10 күндөн аз болгон альфа-активдүү радионуклиддер.

12. Техногендик нурлануучу булактар менен калктын нурлануусу техногендик булактардын сакталышын камсыз кылуу, технологиялык процесстерди контролдоо жана радионуклиддерди курчап турган чөйрөгө ыргытууну (таштоону) чектөө жолу менен, ошондой эле долбоорлоо, эксплуатациялоо баскычтарындагы башка иш-чаралар жана техногендик булактарды пайдаланууну токтотуу менен чектелет.

13. Жыл ичиндеги 1 мЗв дозанын чегине жана мындай чектин квоталарына ылайык келген тамак-аш сиңирүү органдары аркылуу радионуклиддердин ЖКЧ маанилеринин негизинде алардын рациондун компоненттери жана ичүүчү суудагы бөлүштүрүүсүн эске алуу менен, ошондой эле радионуклиддин дем алуу органдары аркылуу кирүүсүн жана тышкы нурланууну эске алуу менен дайындоо шарттар үчүн негизги тамак-аш продуктуларынын жол берилген салыштырмалуу активдүүлүгү эсептелип чыгылышы мүмкүн. Калк үчүн дем алуу жана тамак-аш сиңирүү органдары аркылуу өтүүчү радионуклиддердин ЖКЧ мааниси, ошондой эле аларга ылайык жол берилген көлөмдүү активдүүлүктүн мааниси (мындан ары - КАМ) жана кийлигишүү деңгээлдери (мындан ары КД) 3-тиркемеде келтирилген.

14. Жеке дозаметрикалык контролдоо "А" категориясына киргизилген бардык адамдар үчүн жүргүзүлөт. Тышкы бета-, гамма-, рентгендик жана нейтрондук нурлануулардын дозасына контроль жүргүзүү жеке дозаметрлерди пайдалануу менен жүргүзүлүшү керек.

7-берене. Табигый булактар менен нурланууда радиациялык коопсуздукту камсыз кылуунун критерийлери

1. Калктын табигый булактар менен нурлануусу төмөнкү гигиеналык ченемдерди сактоонун эсебинен чектелүүгө тийиш:

- тегеректеги аймактагы гамма-нурлануунун дозасынын кубаттуулугу 0,3 мкЗв/с ашпоосу тийиш:

- турак жай жана коомдук имараттарды курууга бөлүнгөн аймактардын участокторунун кыртышынын үстүңкү бетиндеги радон агымынын тыгыздыгы 80 мБк/(кв.м х с) ашпоосу тийиш;

- өндүрүштүк имараттарды жана курулмаларды курууга бөлүнгөн жерлердин участокторунун үстүңкү бетиндеги радон агымынын тыгыздыгы 250 мБк/(кв.м х с) ашпоосу тийиш;

- турак жай жана коомдук имараттардын абасындагы табигый радионуклиддердин гамма-нурлануусунун абага сиңген дозасынын кубаттуулугу 0,6 мкГр/с ашпоосу тийиш;

- турак жай жана коомдук имараттардын абасындагы радон изотопторунун көлөмдүк активдүүлүгүнө тең салмактуу эквиваленттүүлүктүн жылдык орточо мааниси жаңыдан курулган (ремонттолгон, реконструкцияланган) имараттар үчүн 100 Бк/куб.м жана эксплуатациялоодогу имараттар үчүн 200 Бк/куб.м ашпоосу тийиш;

- радон агымынын тыгыздыгы 80 Бк/(кв.м х с) ашык болгон участокту бөлүп берүүдө имаратты куруу үчүн долбоордо радондон коргоо системасы каралуусу тийиш (монолиттик бетон жаздыкча, жертөлө жайларын жаап изоляциялоону жакшыртуу ж.б.).

2. Ичүүчү суудагы камтыган бардык радионуклиддердин (техногендик жана табигый) эсебинен калктын нурлануусунун жылдык натыйжалуу дозасы 1,0 мЗв/жылдан ашпоосу тийиш.

3. Табигый радионуклиддери жогору болгон ишканалардын өндүрүштүк калдыктарын урунууда калктын радиациялык коопсуздугу калктын кооптуу тобунун жылдык натыйжалуу нурлануусунун мааниси боюнча бааланат. Табигый радионуклиддери жогору болгон өндүрүштүк калдыктарды урунуунун эсебинен калктын кооптуу тобунун натыйжалуу нурлануусунун жылдык орточо дозасы 100 мкЗв/жылдан ашпоосу тийиш.

4. Б категориясындагы адамдар үчүн табигый иондуу нурлануу булактарынын өндүрүштүк нурлануусунун натыйжалуу дозасы 5 мЗв/жылдан ашпоосу тийиш.

Бул көлөм жогорулаган учурда ишкананын администрациясы жумушчулардын нурлануусун төмөндөтүү боюнча бардык зарыл чараларды көрөт. Эгерде көрүлгөн чаралар дозанын көрсөтүлгөн чектен төмөндөшүнө алып келбесе, жумушчулар А тобунун персоналына которулат.

5. Алар чыккан жерлерден казылып алынган же өндүрүштүн кошумча продуктусу болуп саналган курулуш материалдарында (чийки заттарда), ошондой эле курулуш материалдарын жана буюмдарын даярдоо үчүн пайдаланылуучу өндүрүштүн өнөр жайлык калдыктарындагы табигый радионуклиддердин салыштырмалуу натыйжалуу активдүүлүгү (Аэфф) төмөнкү талаптарга ылайык келүүсү тийиш:

- курулуп жаткан жана реконструкцияланган турак жай жана коомдук имараттарда, курулмаларда пайдаланылуучу чийки заттар жана материалдар үчүн Аэфф мааниси 370 Бк/кг (I класс) ашпоосу тийиш;

- өндүрүштүк имараттарды жана курулмаларды курууда, ошондой эле жол курулушунда калктуу конуштардын чектериндеги жана келечектеги курулуштар чөлкөмдөрүндө пайдаланылуучу материалдар үчүн мааниси Аэфф 740 Бк/кг (II класс) ашпоосу тийиш;

- калктуу конуштардан тышкаркы жол курулушунда жана келечектеги курулуш чөлкөмдөрүндө пайдаланылуучу материалдар үчүн Аэфф мааниси 1500 Бк/кг (III класс) ашпоосу тийиш:

Аэфф 1500 - 4000 Бк/кг болгон IV класстагы курулуш чийки заттарын жана материалдарын пайдалануу мүмкүнчүлүгү жөнүндө маселе Кыргыз Республикасынын радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен макулдашуу боюнча ар бир учурда өзүнчө чечилет.

8-берене. Бейтаптардын медициналык нурлануусунда радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу критерийлери

1. Дени сак адамдарды алдын ала медициналык рентгендик изилдөөлөрдөн жана илимий изилдөөлөрдөн өткөрүүдө бул адамдардын өткөрүлүп жаткан изилдөөлөрдүн эсебинен нурлануусунун жылдык натыйжалуу дозасы 1 мЗв ашпоосу тийиш. Жылдык алдын ала нурлануунун белгиленген ченеми, кошумча изилдөөлөрдү жүргүзүүнү талап кылган же чоң доза түзүүчү усулдарды аргасыз пайдаланууну талап кылган жагымсыз эпидемиологиялык шарттарда гана жогорулашы мүмкүн.

2. Бейтаптын медициналык диагностук нурлануусу 0,5 мЗв жыйналган натыйжалуу дозасына жеткенде, эгерде нурлануу жол-жобосу жашоо көрсөткүчтөрүнөн улам талап кылынбаса, анын андан ары нурлантууну чектөө чаралары көрүлүшү керек.

3. Рентгенорадиологиялык жол-жоболору аткарууда бейтаптарга (ооруусу оорлорго, балдарга) жардам көрсөткөн адамдардын (нур диагностикасы бөлүмүнүн кызматкерлери болуп саналбаган) жылдык нурлануусунун натыйжалуу дозасы 5 мЗв ашпоосу тийиш.

4. Диагностика же дарылоо максаттарында радиофармацевтикалык дары-дармектер берилген бейтапти радиологиялык бөлүмдөн чыгарганда гамма-нурунун дозасынын кубаттуулугу бул дары-дармектердин бейтаптын денесинен 1 м аралыкта 3 мкЗв/с ашпоосу тийиш.

5. Нурлануу булактарын медициналык максаттарда колдонууда бейтаптердин нурлануусунун дозасын контролдоо милдеттүү болуп саналат.

9-берене. Радиациялык коопсуздукту медициналык камсыз кылуу

1. Нурланууга чалдыккан персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугун медициналык камсыз кылуу медициналык изилдөөнү (медициналык кароону), ооруларды алдын алууну, ал эми зарыл болгон учурда саламаттыгынын абалы бузулгандыгы аныкталган адамдарды дарылоону жана реабилитациялоону камтыйт.

2. Иондуу нурлануунун булактары менен иштегендердин бардыгы (А тобунун персоналы) алдын ала (ишке кирүүдө) жана мезгил-мезгили менен алдын алуучу медициналык кароолордон өтүп туруулары керек.

3. Медициналык алдын ала кароолордон өтүүдөн баш тарткан кызматкерлер жумушка кое берилбейт.

4. Радиоактивдүү булганыч чөлкөмүнүн статусу белгиленген калктуу конуштарда жашаган адамдар мыйзамда белгиленген тартипте медициналык кароодон өтүшөт.

5. Персонал башка зыяндуу факторлордун таасирине кабылышы мүмкүн болгон учурларда (физикалык, химиялык, биологиялык ж.б.) медициналык коргоо чаралары бардык зыяндуу өндүрүштүк факторлордун таасирин айкалыштырууну эске алуу менен жүргүзүлүүсү тийиш.

6. Мезгилдүү алдын ала медициналык кароо жүргүзүлгөндөн кийин таасир берүүчү жагымсыз факторлордун комплексине ылайык, диспансердик каттоого алуу топторун бөлүү максатка ылайыктуу.

7. Ден соолугунун абалында өзгөрүү табылган персоналдардын ичинен иондуу нурлануу булактары менен иштөөнү улантууга тоскоолдук кылганы айкындалган адамдарды иондуу нурлануу менен байланышы жок ишке убактылуу же биротоло которуу жөнүндө маселе эмгектин санитардык-гигиеналык мүнөзүн, табылган патологиянын туруктуулугун жана оордугун, ошондой эле социалдык себептерди эске алуу менен ар бир дайындуу учурда жекече чечилет.

8. Мезгил мезгили менен медициналык кароолордо радиацияга көз каранды оорулардын пайда болуу коркунучу жогору дарылоону талап кылган адамдар айкындалууга тийиш, аларга карата алдын ала чаралардын тутуму жүзөгө ашырылууга тийиш. Оору табылган адамдар, алардын макулдугу менен амбулаториялык же стационардык дарыланууга, ал эми зарыл болгон учурда, реабилитациялоого жиберилүүсү мүмкүн.

9. Иондуу нурлануу булактары менен иш жүргүзүүчү уюмду тейлеген медициналык мекемеде кырсыктан нурлануу учурларына карата төмөнкүлөр болуусу тийиш:

- радиациялык контролдоо приборлору;

- тери катмарларын, күйүктөрдү жана жараттарды дезактивизациялоо каражаттары (радиоактивдүү заттары менен ачык иштөөдө);

- организмден радионуклиддерди чыгарууну тездетүү каражаттары;

- радиопротекторлор.

10-берене. Радиациялык кырсыкта калктын жана персоналдын радиациялык коопсуздугун камсыз кылуу критерийлери

1. Коргоо иш-чараларын пландаштырууда жана радиациялык кырсык учурунда аларды өткөрүүдө дозалардын негизги чектери колдонулбайт. Калктын кырсыктан нурлануусу ушул техникалык регламентте аныкталган кийлигишүү деңгээлдерин киргизүү жолу менен чектелет.

2. Радиациялык кырсык фактысы боюнча же радиоактивдүү булгануу табылган учурда калктын нурлануусун чектөө максатында кийлигишүү курчап турган чөйрөгө жана (же) адамга карата колдонулуучу коргоо иш-чаралары түрүндө жүзөгө ашырылат.

Милдеттүү түрдө шашылыш кийлигишүү деңгээлдери 2 күндүн ичинде сиңирилген дозалардын төмөнкүдөй болжолдонгон маанилерине ылайык белгиленет:

Милдеттүү шашылыш кийлигишүү катуу нурлануу оорусун болтурбоого багытталган иш-чаралар таризинде жүргүзүлөт. Мында коргонуу чараларынын саламаттыкка келтирген зыяны коркунучтуу нурланууну болтурбоонун натыйжасында жетишилген пайдадан ашпоосу тийиш.

3. Өнөкөт нурлануу учурунда өмүр өткөнчө милдеттүү кийлигишүүнүн деңгээлдери жыл ичинде сиңирилген болжолдонгон дозанын маанилерине ылайык белгиленет:

Милдеттүү кийлигишүү нурлануу ооруларын же нурлануу менен байланышкан адамдын органдарындагы функцияларынын олуттуу бузулушун жокко чыгарууга багытталган чаралар таризинде жүргүзүлөт.

4. Радиациялык кырсык чөлкөмүндө кырсыктык жана куткаруу иштерин жүргүзүү үчүн А тобунун персоналына кирген адамдар гана, биринчи кезекте адистештирилген кырсык бригадаларынын мүчөлөрү тартылат.

5. Кырсыкты жоюуда же аны болтурбоодо А тобунун персоналынын пландаштырылган нурлануусунун дозалардын белгиленген чектеринен жогорулашына адамдарды сактоонун жана (же) алардын нурлануусун болтурбоонун зарылдыгы учурунда гана уруксат берилиши мүмкүн. Калктын нурлануусун пландаштырылган жогорулашына А тобунун персоналына киргизилген 30 жаштан өткөн эркектер үчүн гана, алар нурлануунун мүмкүн болуучу дозалары жана ден соолук үчүн тобокелчилик жөнүндө маалымат берилгенден кийин кат жүзүндөгү ыктыярдуу макулдугу менен жол берилет.

6. Жылына пландаштырылган 100 мЗв чейин натыйжалуу дозада жогорулатылган нурланууга жана дозалардын негизги чектеринин эки эселенген маанилерине чейин эквиваленттүү дозаларда нурланууга Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо жаатындагы мамлекеттик ыйгарым укуктуу органынын уруксаты менен жол берилет.

Мурда кырсыктын натыйжасында же жылына пландаштырылган 100 мЗв ашуун натыйжалуу дозада же дозалардын негизги чектеринен эки эсеге ашкан эквиваленттүү дозадан нурланган адамдар үчүн пландаштырылган жогорулатылган нурланууга кийинки 5 жылдын ичинде жол берилбейт. Андан ары мындай адамдардын пландаштырылган жогорулатылган нурларга чалдыгуусу алардын макулдугун эске алуу менен, компетенттүү медициналык комиссиянын чечими боюнча эмгек иши мезгили ичинде 1000 мЗв дозадан ашпаган шартта, жекече тартипте гана уруксат берилиши мүмкүн.

7. Жыл ичинде 200 мЗв ашуун натыйжалуу дозада нурлануу түпкүлүгү коркунучтуу катары каралуусу тийиш. Мындай нурланууга чалдыккан адам токтоосуз түрдө нурлануу чөлкөмүнөн чыгарылууга жана медициналык изилдөөгө жөнөтүлүүгө тийиш. Иондун нурлануу булактары менен мындан кийин иштөөгө бул адамдарга компетенттүү медициналык комиссиянын чечими боюнча, алардын макулдугун эске алуу менен, жекече тартипте гана уруксат берилиши мүмкүн.

8. Калкты убактылуу көчүрүү үчүн кийлигишүүнүн деңгээлдери: убактылуу көчүрүүнүн башталышы үчүн - айына 30 мЗв, убактылуу көчүрүүнү аяктоо үчүн айына 10 мЗв. Эгерде бир айдын ичинде чогулган доза жыл ичинде көрсөтүлгөн деңгээлдерден жогору боло тургандыгы болжолдонсо, калкты туруктуу жашоочу жерге көчүрүү тууралу маселе чечилиши керек.

3 глава Радиациялык объекттерди эксплуатациялоодо персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугун камсыз кылууда колдонулуучу классификациялар

11-берене. Алардын потенциалдык радиациялык коркунучтуулугу боюнча объекттердин классификациясы

1. Радиациялык объекттин потенциалдуу коркунучтуулугу анын радиациялык кырсыкта калкка жана персоналга мүмкүн болуучу радиациялык таасири менен аныкталат.

Ишинин натыйжасында кырсык учурунда объекттин кызматкерлерин гана эмес, калктын да нурлануусу мүмкүн болгон радиациялык объекттер түбөлүгү кыйла коркунучтуу объекттер болуп саналат. Персоналга тиешеси болбогон адамдардын нурлануу мүмкүнчүлүгүн болтурбаган объекттер кыйла коркунучсуз болуп саналат.

2. Потенциалдык радиациялык коркунучтуулугу боюнча объекттердин төрт категориясы белгиленет:

- I категорияга кырсык болгон учурда калкка алардын радиациялык таасири тийиши жана андан коргонуу чараларын талап кылышы мүмкүн болгон радиациялык объекттер кирет;

- II категориядагы объекттерде кырсыкта радиациялык таасир санитардык-коргоо чөлкөмүнүн аймагы менен чектелет;

- III категорияга кырсыкта радиациялык таасири техногендик объекттин аймагы менен чектелген объекттер кирет;

- IV категорияга кырсыкта радиациялык таасири нурлануу булактары менен иш жүргүзүлгөн жайлар менен чектелген объекттер кирет.

3. Радиациялык объекттердин категориясы аларды долбоорлоо баскычында Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо жаатындагы ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен макулдашуу боюнча белгиленүүсү керек.

4. Эгерде аянтта бир нече радиациялык объекттер жайгашкан учурда, түбөлүгү радиациялык коркунуч категориясы категориялардын эң жогоркусуна ылайык белгиленет.

12-берене. Радиоактивдүү калдыктардын классификациясы

1. Радиоактивдүү калдыктарды (РАК) урунуу тутуму аларды чогултууну, сорттоону, таңгактоону, убактылуу сактоону, кондициялаштырууну (топтоону, кургатууну, пресстөөнү, өрттөөнү ж.б.), ташууну, узакка сактоону жана (же) көмүүнү камтыйт.

2. РАК агрегаттык абалы боюнча суюк, катуу жана газ түрүндөгүлөргө бөлүнөт.

3. Суюк РАКга техногендик радионуклиддердин салыштырмалуу активдүүлүгү суу үчүн 1-тиркемеде келтирилген кийлигишүү деңгээлдеринин (КД) маанисинен 10 эседен ашуунду түзгөн суюктуктар органикалык жана органикалык эмес заттардын эриндилери, аралашмалары ж.б. кирет.

4. Катуу РАКга техногендик радионуклиддердин салыштырмалуу активдүүлүгүнүн ченелген суммасы 1ден ашпаган өзү ресурсун иштеп бүтүргөн радионуклиддик булактар, материалдар, буюмдар, жабдуулар, биологиялык объекттер, тышкы чөйрөнүн булганган объекттери, катып калган суюк калдыктар кирет.

5. Газ түрүндөгү радиоактивдүү калдыктарга өндүрүштүк процесстерде түзүлгөн радиоактивдүү газдар жана мааниси 1-тиркемеде келтирилген жол берилген көлөмдүү активдүүлүктөн (ЖКА) ашкан көлөмдүү активдүүлүктөгү аэрозолдор кирет.

6. Суюк жана катуу РАК салыштырмалуу активдүүлүгү боюнча 2-таблицада келтирилген үч категорияга бөлүнөт. Радионуклиддердин келтирилген мүнөздөмөлөр боюнча калдыктары ар түрдүү категорияларга кирген учурда, алар үчүн калдыктардын категорияларынын кыйла жогорку мааниси белгиленет.

2-таблица

Суюк жана катуу радиактивдүү калдыктардын классификациясы

7. РАК урунуу менен алектенген адамдардын нурлануусу персонал үчүн белгиленген дозалык чектерден ашпоосу керек. РАКнын бардык түрлөрүн урунууда калктын нурлануусу 0,1 мЗв/жылдан ашпоосу керек. РАКны көмүүнүн эсебинен калктын кризистик тобунун нурлануусу 0,01 мЗв/жылдан ашпоосу керек.

8. Республиканын аймагында радиоактивдүү калдыктарды мамлекеттик эсепке алуу өзгөчө кырдаалдар жаатындагы Кыргыз Республикасынын атайын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы тарабынан радиактивдүү калдыктар, аларды сактоонун жана/же көмүүнүн шарттары жөнүндө маалыматтарды ыкчам алуу жана курчап турган чөйрөдө радиоактивдүү калдыктардын контролсуз топтолушун болтурбоо максаттарында бирдиктүү тариз боюнча жүргүзүлөт.

13-берене.Радиациялык кырсыктардын алдын алуу жана аларды жоюуга даярдыкты камсыз кылуу

1. Радиациялык кырсыкта калктын радиациялык коопсуздугун камсыз кылуу боюнча чаралардын системасы кырсыктын терс кесепеттерин минимумга жеткирүүнү, барыдан мурда - детерминирленген натыйжалардын пайда болушун болтурбоону жана стохастикалык натыйжалардын ыктымалдуулугун минималдаштырууну камсыз кылууга тийиш.

2. Ар бир радиациялык объекттин долбоордук документтеринде жабдуунун бузуктугунун, персоналдын туура эмес аракеттеринен, табигый кырсыктардын кесепетинен же иондуу нурлануу булактарынын үстүнөн көзөмөлдү жоготууга жана адамдардын нурлануусуна жана (же) курчап турган чөйрөнүн радиоактивдүү булганышына алып келиши мүмкүн болгон башка себептерден улам келип чыгышы мүмкүн болгон кырсыктар аныкталуусу керек.

3. I-II категориялардагы радиациялык объекттердин долбоордук документтеринде радиациялык кырсыктын кесепеттерин жоюу боюнча кечиктирилгис жумуштарды жүргүзүү үчүн зарыл болгон жеке коргонуу каражаттарынын, медициналык дары-дармектердин радиациялык контроль үчүн приборлордун, кырсыктык запастын, дезактивизациялоо жана санитардык иштетүүнүн каражаттарынын, аспаптардын жана шаймандардын номенклатурасы, көлөмү жана сакталуучу жерлери кирген "Жарандык коргонуунун инженердик-техникалык иш-чаралары. Өзгөчө кырдаалдардын алдын алуу боюнча иш-чаралар" бөлүмү болууга тийиш.

4. I-II категориядагы радиациялык объекттердин администрациялары жергиликтүү өч алдынча башкаруу органдары, радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы мамлекеттик көзөмөлдү контролго алууну жүзөгө ашыруучу Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары радиациялык кырсык учурунда персоналды жана калкты коргоо боюнча иш-чаралардын планын иштеп чыгууга, бекитүүгө жана макулдашууга милдеттүү.

5. Бардык радиациялык объекттерде "Кырсыктык кырдаалдардагы персоналдардын иш аракеттери боюнча нускама" болушу керек.

6. Радиациялык кырсык болушу мүмкүн болгон ар бир уюмда пайда болгон кырсык жөнүндө шашылыш кабарландыруу системасы караштырылышы керек, анын сигналдары боюнча персонал радиациялык кырсыкты жоюу иш-чараларынын планына жана кызматтык нускамаларга ылайык аракеттенүүлөрү тийиш.

14-берене. Радиациялык кырсыктын кесепеттерин жоюу

1. Радиациялык кырсык пайда болгон учурда ушул Мыйзамдын 10-беренесинин талаптарын эске алуу менен кырсыктын өрчүшүн токтотуу, иондуу нурлануу булагына контролду калыбына келтирүү жана нурлануу дозаларын жана нурланган адамдардын санын, өндүрүштүк жайлардын жана курчап турган чөйрөнүн радиоактивдүү булганышын, кырсыктан келип чыккан экономикалык жана социалдык жоготууларды минимумга жеткирүү боюнча шашылыш чаралар көрүлүшү керек.

2. Аймактын радиоактивдүү булганышына алып келген кырсыкта радиациялык кырдаалды контролдун жана болжолдоонун негизинде радиациялык кырсыктын чөлкөмү белгиленет. Радиациялык кырсык чөлкөмүнө радиациялык кырсыктын эсебинен калктын кризистик тобу үчүн жылдык натыйжалуу дозасы 1 мЗв ашуусу мүмкүн болгон калктуу конуштар киргизилет. Радиациялык кырсык чөлкөмүндө радиациялык кырдаалга контроль жүргүзүлөт жана калктын нурлануу деңгээлдерин төмөндөтүү боюнча иш-чаралар жүзөгө ашырылат.

3. Аймактын радиоактивдүү булгануусу менен ири радиациялык кырсык болгон учурда калкты коргоо чаралары жөнүндө чечимдерди кабыл алуу төмөнкү талаптарга ылайык жүзөгө ашырылат:

- радиациялык кырсыктын баштапкы мезгилинде коргоонун кечиктирилгис чаралары жөнүндө чечим биринчи 10 күндүн ичинде сиңирилген нурлануунун дозаларына жол бербөө чараларынын төмөнкү маанилерине жараша кабыл алынат:

(*) Калкан бези үчүн гана:

- кырсыктын баштапкы мезгилинде булганган тамак-аш азык-түлүктөрүн жана ичүүчү сууну керектөө тууралу жана көчүрүү жөнүндө чечим эффективдүү дозаларды коргоонун ушул чаралары менен төмөнкү болтурулбоочу маанилерине жараша кабыл алынат:

- кырсык болгондон кийинки биринчи жылы булганган тамак-аш азык-түлүктөрүн керектөөнү чектөө тууралуу чечим тамак-аш азык-түлүктөрүндөгү радионуклиддердин салыштырма активдүүлүгүнүн төмөнкү маанилерине жараша кабыл алынат:

Эгерде коргонуу иш-чарасы менен болтурулбоочу доза же радионуклиддин ченелген салыштырмалуу активдүүлүгү А деңгээлинен ашпаса, калктын нормалдуу жашоо-турмушунун бузулушу, ошондой эле аймактын чарбалык жана социалдык функцияланышына байланышкан коргоо чараларын аткаруунун зарылдыгы жок. Эгерде коргонуу иш-чарасы менен болтурулбоочу доза же радионуклиддин ченелген салыштырмалуу активдүүлүгү А деңгээлинен ашса, бирок Б деңгээлине жетпесе, коргонуу чараларын аткаруу жөнүндө чечим дайындуу жагдайды жана жергиликтүү шарттарды эске алуу менен негиздөөнүн жана оптималдаштыруунун принциптери боюнча кабыл алынат. Эгерде коргонуу иш-чарасы менен болтурулбоочу доза же радионуклиддин ченелген салыштырмалуу активдүүлүгү Б деңгээлине жетсе жана ашып кетсе, эгерде алар калктын нормалдуу жашоо-турмушунун, аймактын чарбалык жана социалдык функцияланышынын бузулушуна байланыштуу болсо дагы тийиштүү коргонуу чараларын аткаруу зарыл.

4. Кеңири аймактарды узакка сакталуучу радионуклиддер менен булгаган радиациялык кырсыктын кийинки баскычтарында коргоо иш-чаралары жөнүндө чечим түзүлгөн радиациялык кырдаалды жана дайындуу социалдык-экономикалык шарттарды эсепке алуу менен кабыл алынат.

Радиациялык кырсыктын натыйжасында кырсыктык нурланууга кабылган жана булганган аймакта туруктуу жашаган калк үчүн жашаган мезгил ичинде топтолгон натыйжалуу доза кырсык болгон учурдан баштап аныкталат. Калк ичинде кырсыктан кийин турган адамдар үчүн эгерде кырсык болгон учурдан тартып туулган учуруна чейин 9 айдан ашык өтсө, жана кырсык болгон учурдан тартып эгерде 9 айдан аз өтсө эффективдүү доза бойго бүткөн учурдан тартып аныкталат. Булганган аймакка кырсыктан кийин көчүп келген калк ичиндеги адамдар үчүн натыйжалуу доза көчүп келген учурдан тартып аныкталат. Тобокелчилик топтору радиациялык кырсыктын кесепетинен радиациялык булганууга кабылган аймакта мурда турган бүткүл мөөнөттүн натыйжасында топтолгон нурлануу дозасынын чоңдугу боюнча, ошондой эле медициналык контролдун натыйжасы боюнча түзүлөт.

5. Радиациялык коргоо чаралары тартибинде калктын чарбалык жана социалдык иштерине кийлигишүүнүн зарыл деңгээли булганган аймактын чөлкөмдөргө бөлүнүшүнө ылайык аныкталат. Булганган аймакта төмөнкүдөй чөлкөмдөр түзүлөт:

- радиациялык контроль чөлкөмү - 1мЗвдан 5 мЗв чейин;

- калктын чектелүү жашоо чөлкөмү - 5 мЗвдан 20 мЗв чейин;

- көчүрүү чөлкөмү - 20 мЗвдан 50 мЗв чейин;

- ажыратуу чөлкөмү - 50 мЗвдан ашык.

Радиациялык контроль чөлкөмүндө курчап турган чөйрөгө, айыл чарба азык-түлүктөрүнө, калктын жана анын кризистик топторунун ички жана тышкы нурлануусунун дозаларына радиациялык мониторинг жүзөгө ашырылат, "кийлигишүүнү негиздөө" жана "кийлигишүүнү оптималдаштыруу" принциптеринин негизинде дозаларды төмөндөтүү боюнча, ошондой эле калкты коргоонун башка жигердүү зарыл чаралары жүзөгө ашырылат. Калктын жашоосу чектелген чөлкөмдө радиациялык мониторинг жана калкты коргоо чаралары жүзөгө ашырылат. Көрсөтүлгөн аймакта туруктуу жашоо үчүн ыктыярдуу кирүүгө чек коюлбайт. Көрсөтүлгөн аймакка туруктуу жашоо үчүн келип жаткан адамдарга радиациянын таасир этүүсү менен шартталган ден соолукка зыян келүү тобокелчилиги түшүндүрүлөт. Жашоо чектелген чөлкөмдө туруктуу жашаган калк саламаттык сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы тарабынан бекитилген программага ылайык милдеттүү түрдө атайын диспансердик медициналык изилдөөдөн өтөт. Көчүрүү чөлкөмүндө көрсөтүлгөн аймакта туруктуу жашоо үчүн кирүүгө уруксат берилбейт жана репродукциялык курактагы адамдардын жана балдардын туруктуу жашоосуна тыюу салынат. Ушул чөлкөмдө радиациялык мониторинг, адамдарды атайын диспансердик медициналык изилдөө жана зарыл радиациялык жана медициналык коргоонун чараларын жүргүзүү жүзөгө ашырылат. Бөлүнгөн чөлкөмдө туруктуу жашоого жол берилбейт. Чарбалык иштер жана жаратылышты пайдалануу атайын актылар менен жөнгө салынат. Милдетүү дозиметриялык контролдоо менен мониторинг жүзөгө ашырылат.

6. Радиациялык кырсык фактысы аныкталган бардык учурларда эксплуатациялоочу жана адистештирилген уюмдардын администрациялары тийиштүү мамлекеттик органдарды жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын кабарландырууга милдеттүү.

7. Өзгөчө кырдаалдар, курчап турган чөйрөнү коргоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана жергиликтүү мамлекеттик администрациялар радиациялык кырсык жөнүндө маалыматтардын радиациялык коргонуу жаатындагы адистерге тез келип түшүшүн жана алардын коргоо иш-чараларын иштеп чыгууга катышуусун, калкты радиациялык кырсыктан коргонуунун сунушталган ыкмалары жана каражаттары жөнүндө кабарландырылышын камсыз кылышат.

8. Кырсыктарды жана алардын кесепеттерин жоюу боюнча жумуштарды жүргүзүүгө барынан мурда адистештирилген кырсык бригадаларынын мүчөлөрү тартылууга тийиш. Зарыл болгондо бул жумуштарды аткаруу үчүн персоналдын көпчүлүгү 30 жаштан ашкан, медициналык каршы көрсөткүчтөрү болбогон адамдар нурлануунун мүмкүн болгон дозалары жана ден соолук үчүн тобокелчиликтери жөнүндө маалымдалгандан кийин, алардын жазуу жүзүндөгү ыктыярдуу макулдуктары менен тартылышы мүмкүн.

9. Кырсыктардын кесепеттерин жоюу боюнча жумуштар жана персоналдын ашыкча нурлануу мүмкүнчүлүгү менен байланышкан башка иш-чараларды аткаруу жумуштун мүмкүн болуучу узактыгы, коргоонун кошумча каражаттары, катышуучулардын жана жумушту аткаруу үчүн жооптуу адамдардын фамилиялары аныкталган, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан белгиленген тартипте берилген атайын уруксат боюнча радиациялык контроль алдында жүргүзүлүшү керек.

10. Майып болуу жаракаттары бар, химиялык ууланууларга же 200 мЗв ашуун дозада нурланууга кабылган адамдарды медициналык изилдөөгө жана дарыланууга жиберүү зарыл. Радиоактивдүү булганууга тушукканда адамдарды санитардык тазалоо жана булганган кийимди дезактивация жүргүзүлүү керек.

11. Курчап турган чөйрөнү коргоо, өзгөчө кырдаалдар жана саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу органдары калктын радиациялык булгануу чөлкөмдөрүндө жашоосунун өзгөчө режимдерин белгилешет, тийиштүү аймакта радиациялык кырдаал үчүн контролду жана калктын нурлануу дозаларын эсепке алууну камсыз кылышат.

12. Радиациялык кырсыктын натыйжасында радиоактивдүү булганууга кабылган аймактарда төмөнкүлөр жүзөгө ашырылуусу тийиш:

- эгерде бул доза 10 мкЗв/жылдан ашып кетүүсү мүмкүн болсо, аймактын радиоактивдүү булганышынын эсебинен калктын нурлануу дозаларын баалоо менен радиациялык контролдоо;

- калктын нурлануусунун башка негизги түрлөрүн радиациялык контролдоо;

- эгерде аймактын радиоактивдүү булгануусунун эсебинен калктын нурлануу дозасы 1,0 мЗв/жылдан ашып кетсе, нурлануунун бардык негизги түрлөрү боюнча дозаларды оптималдаштырып төмөндөтүү;

- эгерде аймактын радиоактивдүү булгануусунун эсебинен нурлануунун дозасы 0,1 мЗв/жылдан ашып, бирок 1,0 мЗв/жылдан ашык болбосо, калктын нормалдуу жашоо шартын, аймактын чарбалык жана социалдык функцияланышын бузбоочу оптималдаштырылган коргоочу иш-чаралары.

15-берене. Иондуу нурлануу булактарын урунууда сапатты камсыз кылуу

1. Техногендик булактардын иштөө циклинин бардык этаптарында коопсуздукту камсыз кылуунун негизги принциптерин жана критерийлерин ишке ашырууга багытталган сапатты башкаруу боюнча иштер пландаштырылышы, системалуу жүзөгө ашырылышы, талдоого алынышы жана баа берилиши керек.

2. Сапатты башкаруу боюнча иштер белгиленгендей жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү камсыз кылуусу, ал эми алардын натыйжалары техногендик булактын иштөөсүнүн бардык этаптарынын, циклинин аны жайгаштырууну, долбоорлоону, курууну, эксплуатациялоого берүүнү, эксплуатациялоону, эксплуатациядоодон чыгарууну, ошондой эле ал үчүн радиоактивдүү заттарды жана радиоактивдүү калдыктарды урунууда коопсуздук үчүн маанилүү системаларды (элементтерди) жана жабдууларды конструкциялоону жана жасоону кошо алганда, техногендик булактын иштөөсүнүн бардык этаптарындагы ага карата коюлган талаптарды канааттандыруусу тийиш. Бул иштин натыйжасында жумуштарды аткарууда жана кызматтарды көрсөтүүдө табылган жаңылыштыктар оңдолууга жана мындан ары жаңылыштыктарды кайталоону жокко чыгаруу боюнча иш-чаралар кабыл алынууга тийиш.

3. Техногендик булактарды урунууда сапаттуу башкаруу боюнча иштер сертификаты бар болсо, эксплуатациялоочу уюм үчүн жумуштарды жана кызматтарды көрсөтүүлөрдү аткаруучу эксплуатациялоочу уюмдун жана уюмдардын сапат системасынын алкактарында жүзөгө ашырылууга тийиш.

4. Техногендик булактардын иштөө циклинин бардык баскычтарында сапатты башкаруу боюнча иштер сапатты камсыздоо боюнча уюштуруу-техникалык иш-чаралардын жыйындысын белгилөө сапатты камсыз кылуу программалары менен регламенттелүүгө тийиш.

16-берене. Тышкы жана ички таасирлердин эсеби

1. Техногендик булактардын системалары (элементтери) табигый жана техногендик тектеги (жер титирөө, бороон-чапкын, сел каптоо, учактык кыйроосу, объект жайгашкан аянттагы райондо террорчулук жана диверсиялык аракеттер) тышкы таасир этүүлөрдү эсепке алуу менен өз функцияларын белгиленген көлөмдө аткарууга жөндөмдүү болуулары тийиш. Тышкы жана ички коркунучтардын кырсыктарды демилгелөөчү окуялардын тизмеси жана алардын мүнөздөмөлөрү мындай объекттерди долбоорлоодо аныкталышы керек.

2. Техногендик булактын коопсуздугу үчүн маанилүү жайларды жана системалардын өрт өчүрүүчү техникалык каражаттары техногендик булактын радиациялык коопсуздугун камсыз кылуу принциптерин жана критерийлерин аткарууда өрт коопсуздугун камсыз кылууга тийиш.

17-берене. Техногендик булактардын коопсуздугун негиздөө

1. Техногендик булакты эксплуатациялоо боюнча долбоордун курамында атайын бөлүм (коопсуздукту негиздөө боюнча) болуусу тийиш, анда кырсыкты кошо алганда, нормалдуу эксплуатациялоодо жана аны бузулганда анын коопсуздугунун негиздемесин берүү зарыл.

2. II же III категориялардагы түпкүлүгү коркунучтуу техногендик булактар үчүн коопсуздуктун ыктымалдуулугунун талдоосу аткарылышы керек. Коопсуздуктун ыктымалдуулугунун талдоосунун негизги максаты аларды болтурбоо жана коопсуздукту камсыз кылуу боюнча техникалык жана уюштуруучулук чаралардын тең салмагын камсыз кылуу, ошондой эле кырсыктардын натыйжасында зыян келүүлөрдүн тобокелчиликтерин баалоо үчүн ыктымалдыгы аз, оор кесепеттүү радиациялык кырсыктардын өөрчүү ыраатынын мүмкүндүгүн табуу болуп саналат.

18-берене. Радиоактивдүү заттарды, радиоактивдүү калдыктарды ташууда (ташып чыгууда) радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу

Радиоактивдүү заттарды, радиоактивдүү калдыктарды (мындан ары радиоактивдүү материалдар) ташууда төмөнкү талаптар аткарылуусу тийиш:

1) таңгактардан жана транспорт каражаттарынан (автомобиль, чиркегич же жарым чиркегич, жүрүүчү темир жол составы, кеме же трюм, кеменин отсеги же палубасынын белгиленген бөлүгү, аба кемеси) алардын үстүңкү беттеринин радиоактивдүү булгануусунан жана таңгактардан радиоактивдүү заттардын чыгышынан нурлануу деңгээлдерин чектөө;

2) бир таңгакта ташылган радиоактивдүү материалдардын санын жана радионуклиддик курамын чектөө, таңгактоо жөндөмүнө жараша ташуунун ар түрдүү шарттарында жана радиоактивдүү материалдардын чачылуу жөндөмдүүлүгүнө карай берилген чектерде жылчыксыздыкты жана радиациялык коргоону камсыз кылуу;

3) ташуудагы атайын уюштуруучулук жана техникалык иш-чаралардын эң аз өлчөмүндө анын конструкциясынын эсебинен эксплуатациялоонун коопсуздугу камсыз кылынуучу таңгактоо комплекттерин колдонуу;

4) алардын радиациялык коопсуздук деңгээлине жараша бир транспорттук каражатта ташылуучу таңгактардын санын чектөө;

5) жүктөргө жана транспорттук каражаттарга зарыл маркировкалардын, (коркунучтуулук белгилер), эскерткич белгилердин салынышын камсыз кылуу;

6) Кыргыз Республикасынын аймагына радиоактивдүү материалдарды ташуу Атом энергиясы боюнча эл аралык агенттиктин (МАГАТЭ) талаптарына ылайык жүзөгө ашырылат;

7) радиоактивдүү заттарды ташууда персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугу төмөндөгүлөрдүн эсебинен камсыз кылынат:

- радиациялык таңгактардын жана транспорттук каражаттардын сырткы беттеринин радиоактивдүү булгануусун болтурбоонун;

- радиациялык таңгактардын жана транспорттук каражаттардын сырткы беттеринин нурлануу деңгээлдерин чектөөнүн;

- радиациялык жүктөрдү ташуунун оптималдуу каттамдарын тандоонун;

- персоналдын ушул Техникалык регламенттин талаптарын сактоонун.

19-берене. Иондуу нурлануу булактарын жана радиоактивдүү материалдарды эсепке алуу жана контролдоо

1. Иондуу нурлануу булактарын урунууда алардын эсебин алуу жана контролдоо жүзөгө ашырылышы керек.

2. Иондуу нурлануу булактарын, анын ичинде стандарттык жана контролдук эталондорун, радиактивдүү материалдарды жана заттарды Кыргыз Республикасынын аймагына алып келүү жана Кыргыз Республикасынын аймагынан алып чыгуу радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары тарабынан белгиленген тартипке ылайык жүргүзүлөт.

3. Иондуу нурлануу булактарын бир жактан экинчисине өткөрүп берүүгө саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органынын уруксаты менен гана жол берилет. Иондуу нурлануу булактарын алган ишкана 10 күндүк мөөнөттө саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органына иондуу нурлануу булактарын алганы жөнүндө билдирүүгө милдеттүү.

4. Ишкананын администрациясы иондуу нурлануу булактарынын сакталышы үчүн жоопкерчилик тартат жана сактоонун жана пайдалануунун зарыл шарттарын камсыз кылууга тийиш.

5. Келип түшкөн бардык радиоактивдүү заттар кириш-чыгыш журналында катталат, ал эми коштоочу документтери кириштөө үчүн бухгалтерияга берилет.

6. Ишкананын жетекчиси тарабынан дайындалуучу комиссия жыл сайын иондуу нурлануу булактарын инвентаризациялоону жүргүзөт. Алардын жоголгону аныкталган учурда жогору турган уюмга, радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдарына кабарлайт.

7. Иондуу нурлануу булактары атайын бөлүнгөн жерлерде же сактагычтарда сакталышы керек.

8. Иондуу нурлануунун бардык булактары Иондуу нурлануу булактарынын улуттук регистрине киргизилиши керек, аны алып баруунун тартиби Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан аныкталат.

20-берене. Кырсыкка каршы пландоо

1. Техногендик булак үчүн кырсыкка каршы пландоо персоналды жана калкты коргоо үчүн кырсыкты жеңилдетүү жана жоюу боюнча зарыл техникалык жана уюштуруучулук чаралардын комплексин аныктайт.

2. Техногендик булакты эксплуатациялоого киргизгенге чейин объектте кырсык болгон учурда персоналды жана калкты коргоо боюнча кырсыктардын радиациялык кесепеттерин эсепке алган иш-чаралардын пландары иштелип чыгылышы жана аткарууга даяр болуусу тийиш. Пландар техногендик булактардын долбоордук мүнөздөмөлөрүнүн жана мүнөздөгүчтөрүнүн персоналды жана калкты коргоо боюнча чаралар жөнүндө чечимдерди кабыл алуу үчүн критерийлердин негизинде, анын потенциалдуу коркунучтуулук категориясын, экономикалык, табигый жана башка мүнөздөмөлөрүн, аймактардын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен иштелип чыгат.

3. Техногендик булакта кырсык болгон учурда персоналды жана калкты коргоо боюнча иш-чаралардын пландары эксплуатациялоочу уюм (объекттин менчик ээси) тарабынан иштелип чыгат жана бекитилет жана радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыч Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы жана объекттин потенциалдуу коркунучтуулук категориясына жараша коргоо иш-чараларын пландоо аянтынын жана чөлкөмүнүн чегиндеги жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен макулдашылуусу керек. Дайым даярдыкта болуу жана планды ишке ашыруу иондуу нурлануу булагы балансында турган жеке жана юридикалык жактарга жүктөлөт.

4. Персоналды жана калкты коргоо боюнча иш-чаралардын пландарында кырсыкка даярдыктын деңгээли жана кийлигишүүнүн деңгээлдери белгилениши, кырсык тууралуу жана бул пландарды ишке ашыруунун башталышы жөнүндө маалымдоонун тартиби аныкталышы керек. Иш-чаралардын планында персоналды жана калкты коргоо үчүн зарыл жабдуулар жана техникалык каражаттар аныкталышы керек.

5. Персоналды кырсыктык кырдаалдарда иштөөгө даярдоо үчүн мезгил-мезгили менен кырсыкка каршы машыгуулар өткөрүлүп туруусу тийиш.

21-берене. Радиациялык объекттерди эксплуатациялоодон чыгаруу

1. Радиациялык объекттерди эксплуатациялоонун мөөнөтүн узартуу же эксплуатациялоодон чыгаруу жөнүндө чечим, ошондой эле чечимдин вариантын тандоо курамында радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органынын өкүлдөрү, иондуу нурлануунун булагын пайдалануучу уюмдун өкүлдөрү, ал эми зарыл болгондо жана даярдоочу ишкананын өкүлдөрү кирген комиссия объекттин технологиялык системасынын жана жабдууларынын, курулуштук конструкцияларынын жана чектеш аймактын радиациялык жана техникалык абалын комплекстүү изилдеп чыккандан кийин кабыл алынат. Комиссиянын корутундусунда радиациялык объектти андан ары пайдалануунун мүмкүнчүлүгү, шарттары жана мөөнөтү аныкталат.

2. I категориядагы радиациялык объекттерде дайындалган эксплуатациялоо белгиленген мөөнөтү бүтөөрдөн 5 жыл калгандан кечиктирилбестен, II категориядагы объекттерде 3 жыл калгандан кечиктирилбестен, III категориядагы объекттерде I жыл калгандан кечиктирилбестен бүтүндөй объектти же анын айрым бөлүгүн эксплуатациялоодон чыгаруу боюнча жумуштардын радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен макулдашылган программасы иштелип чыгышы керек.

Радиациялык объектти эксплуатациялоодон чыгаруу боюнча жумуштардын программасында объекттин комплекстүү инженердик жана технологиялык жабдууларын, имараттарын жана курулмаларын эксплуатациялоодон чыгаруунун варианттары жана мөөнөттөрү аныкталуусу тийиш.

3. Радиациялык объектти эксплуатациядоодон чыгаруу программасында аны эксплуатациялоодон чыгаруунун ар кыл баскычтарында: токтотууда, консервациялоодо, ажыратууда, профилин өзгөртүүдө, жоюуда жана көмүүдө, оңдоо жумуштарын жүргүзүүдө жана объекттин аймагын реабилитациялоодо коопсуздукту камсыз кылуу боюнча иш-чаралар каралышы керек.

4. Радиациялык объектти эксплуатациялоодон чыгаруунун программасы төмөнкүлөрдү камтууга тийиш:

- ажыратуу жумуштарын жүргүзүү үчүн зарыл жабдууларды даярдоону;

- ажыратылган жабдууларды дезактивизациялоо усулдарын жана каражаттарын;

- радиоактивдүү калдыктарды утилдештирүү тартибин;

- объекттин аймагын реабилитациялоо, анын ичинде жерлерди рекультивациялоо боюнча жумуштарды жүргүзүүнүн түрлөрүн, көлөмдөрүн жана тартибин;

- объектти эксплуатациялоодон чыгаруу мезгилинде жана зарыл болгондо, аны аяктагандан кийин радиациялык контролдоо программасын.

22-берене. Радиоактивдүү калдыктарды урунуу

1. Радиоактивдүү калдыктарды камтыган радиоактивдүү заттардын саны Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген чоңдуктан ашкан жана андан ары ушул же кандайдыр бир башка өндүрүштө жана эксперименталдык изилдөөлөрдө пайдаланууга болбогон эритиндилер, буюмдар, материалдар, биологиялык объекттер кирет. Радиоактивдүү калдыктарга ошондой эле иондуу нурлануунун андан ары пайдаланууга болбогон иштетилген булактары кирет.

2. Радиоактивдүү калдыктарды чогултууда, ташууда жана көмүүдө радиациялык коркунучтуулук деңгээли төмөнкү негизги факторлорго байланыштуу болот:

- активдүүлүгүнүн чоңдугуна;

- нурлануунун түрүнө жана энергиясына;

- калдыктарда камтылган радиоактивдүү заттардын уулуулук даражасына;

- радионуклиддердин жарым-жартылай бузулуу мезгилине;

- калдыктардын физикалык (суюк, катуу) абалына;

- идиштин (таңгактын) түрүнө жана абалына;

- радиоактивдүү калдыктардын жарылуу жана өрт чыгуу коркунучтуулугуна.

3. Радиоактивдүү калдыктар чогулган ишкананын (уюмдун) күчтөрү жана каражаттары менен радиоактивдүү калдыктарды көмүү пункттарына тапшыруу үчүн радиоактивдүү калдыктарды чогултуу жана даярдоо ушул Техникалык регламенттин талаптарына ылайык жүзөгө ашырылат.

4. Суюк радиоактивдүү калдыктарды суу объекттерине, жер үстүнө, ошондой эле чарбалык-фекалдык жана өндүрүштүк-жаандык канализация тармактарына төгүүгө радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдарынын уруксаты менен гана уруксат берилет.

5. Катуу радиоактивдүү калдыктарды (мындан ары - КРК) мекеменин, ишкананын, уюмдун чектеринде чогултуу жана ташуу үчүн төмөнкүлөр пайдаланылышы керек:

- баштапкы таңгак менен жабдылган чогулткуч-контейнерлер, ошондой эле радиациялык коркунучтуулук белгиси коюлган өз алдынча таңгак түрүндөгү желим же кагаз мүшөктөр;

- чогулткуч-контейнерлер көп жолу пайдаланылгыдай, ыңгайлуу көлөмдө жана түзүлүштө болуусу тийиш.

Чогулткуч-контейнерлердин көлөмү жана түзүлүшү радиоактивдүү калдыктардын тиби жана саны, түрү, нурландыруу кубаты жана радионуклиддердин активдүүлүгү менен аныкталат. Алар механикалык жактан бышык, ташууга мүмкүндүк берүүчү бекем бекиткичтери жана жабдыктары болуусу тийиш. Чогулткуч-контейнерлердин ички беттери тегиз жабылууга, жылмакай болууга, кислоталар жана башка дезактивдештирүүчү материалдар менен иштетүүгө мүмкүн болуучу аз сиңирүүчү материалдан жасалууга тийиш. Чогулткуч-контейнерден нурлануу дозасынын күчү 1 м аралыкта 10 мкЗв/с (1 мбэр/с) ашпоосу тийиш. Сырткы беттеринде белгиленген деңгээлден ашкан радиациялык булгануу болбоосу тийиш.

6. Чогулткуч-контейнерди радиоактивдүү калдыктарга толтуруу радиациялык көзөмөл астында жана алардын чачылуу мүмкүндүгүн болтурбагандай шартта жүргүзүлүүсү тийиш.

7. Радиоактивдүү калдыктарды убактылуу сактоо мөөнөтү бир айдан ашпоого тийиш. Калдыктардын ай сайын чогулушу 50 кг ашкан учурларда бул мөөнөт ар бир конкреттүү учурда саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен макулдашылат.

8. Иштетилген радиоактивдүү калдыктарды сактагыч-контейнерлерде көмүү корголгон контейнерлерде жүргүзүлүүгө тийиш. Иштетилген иондуу нурлануу булактарынын контейнерлердин үстүңкү бетиндеги гамма-нурлануу дозаларынын күчү ченемдик чоңдуктан ашпоосу тийиш.

9. Радиоактивдүү калдыктар көмүлгөн пунктту эксплуатациялоодо жана аны эксплуатациялоодон чыгаргандан (жапкандан) кийинки мезгилде радиациялык контролдоо мониторинги жүзөгө ашырылууга тийиш.

10. Радиоактивдүү калдыктарды урунууда радиациялык коопсуздукту камсыз кылууга карата талаптар ушул Техникалык регламентте белгиленет.

23-берене. Объекттерди долбоорлоодо, курууда жана эксплуатациялоодо коюлуучу талаптар

1. Радиациялык объекттерге долбоордук документтер долбоорлоодогу, куруудагы, реконструкциялоодогу, эксплуатациялоодогу, эксплуатациялоодон чыгаруудагы, ошондой эле кырсык учурундагы коопсуздук чараларынын негиздемесин камтуусу тийиш.

2. Радиациялык объекттерден жол берилүүчү төгүүлөрдүн жана чыгаруулардын эсеби калктын 70 жыл ичиндеги техногендик нурлануусунун натыйжалуу дозасы, эгерде ал белгиленсе, жылдык төгүү жана чыгаруу менен шартталган дозанын же дозалык квотанын белгиленген өлчөмүнөн ашпагыдай болгон талаптарга жараша жүргүзүлүүгө тийиш.

3. Радиациялык объекттерди долбоорлоодо жана жумуштардын технологиялык схемасын тандоодо төмөнкүлөрдү камсыз кылуу зарыл:

- калктын жана персоналдын эң аз техногендик нурлануусун;

- операциялардын болушунча автоматташтырылышын жана механикалаштырышын;

- технологиялык процесстин жүрүшүнө автоматташтырылган жана карап турган контролду;

- өндүрүштүк радиациялык контролду;

- уусу жана зыяны кыйла аз заттарды колдонууну;

- зыяндуу факторлордун төмөнкү деңгээлин;

- радиоактивдүү заттардын минималдуу төгүлүшүн жана чыгарылышын;

- аларды убактылуу сактоонун жана кайра иштетүүнүн жөнөкөй, ишенимдүү ыктары менен радиоактивдүү калдыктардын минималдуу санын;

- технологиялык процесстин бузулганы жөнүндө автоматтык белги берилишин;

- тосмолоону.

4. Радиоактивдүү заттар менен иштөө үчүн технологиялык жабдуулар төмөнкү талаптарды канааттандыруусу тийиш:

- конструкция эксплуатациялоого ишеничтүү жана ыңгайлуу болушу, керектүү жылчыксыздыкка ээ болуусу, жабдуунун иштөөсүн башкаруунун жана контролдоонун аралыктык ыкмаларын колдонуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуусу тийиш;

- дат басууга жана радиацияга чыдамдуу, жеңил дезактивизациялануучу бекем материалдан жасалат;

- жабдуунун тышкы жана ички беттери дезактивация жүргүзүү үчүн жеңил жеткиликтүү болуусу тийиш.

5. Радиациялык объекттин долбоорунда оңдоо жумуштарын жүргүзүүдө персоналдын жана калктын радиациялык коопсуздугун камсыз кылуу боюнча уюштуруучу, техникалык жана санитардык-гигиеналык иш-чаралардын комплекси каралуусу тийиш.

6. Түбөлүгү коркунучтуу I категориядагы радиациялык объекттердин долбоордук документтеринде калктын мүмкүн болуучу көп нурлануусуна жана коргоонун зарыл чараларына баа берүү менен кырсыктын максималдуу долбоордук масштабына баа берүү камтылышы керек.

7. I категориядагы жаңы радиациялык объекттердин долбоорлоодо аларда радиациялык кырдаалды контролдоонун автоматташтырылган системасы (РККАТ) болушун алдын ала кароо зарыл.

8. Участокторду бөлүү, өндүрүштүк, турак жай жана коомдук имараттарды куруу (капиталдык оңдоо же реконструкциялоо) курулуштун бардык баскычтарында милдеттүү радиациялык контролдоо жана натыйжаларды гигиеналык баалоо менен жүзөгө ашырылуусу тийиш:

- куруунун (реконструкциялоонун, капиталдык оңдоонун) алдындагы долбоорлоодо долбоордун желдетүү, курулуш участогунун, курулуш материалдарынын жана чийки заттарынын радиологиялык мүнөздөмөлөрү бөлүгүндө анын гигиеналык талаптарга ылайыктуулугунун экспертизасы жүзөгө ашырылат;

- курулуш участогун тандоодо жер кыртышынын үстүндөгү радон агымынын жыштыгы жана табигый радионуклиддердин гамма-нурлануу дозаларынын күчү боюнча көрсөтүлгөн гигиеналык талаптарга ылайыктуулугун контролдоо жүргүзүлөт, алардын мааниси ушул Техникалык регламенттин 7-беренесинде көрсөтүлгөн талаптарга ылайыктуу болууга тийиш;

- курууда (реконструкциялоодо, капиталдык оңдоодо) курулуштун чийки заттарынын, материалдарынын жана буюмдарынын табигый радионуклиддерди камтуу боюнча гигиеналык ченемдерге ылайыктуулугун контролдоо жүргүзүлөт, алардын мааниси ушул Техникалык регламенттин 7-беренесинде көрсөтүлгөн талаптарга ылайыктуу болууга тийиш;

- курулуш (капиталдык оңдоо же реконструкциялоо) бүткөндөн кийин эксплуатациялоого берүүдө имараттардын жана курулмалардын жайлардагы радон изотопторун жана табигый радионуклиддердин гамма-нурлануусун, ошондой эле чектеш аймактын гамма-нурлануусун камтуусу боюнча ушул Техникалык регламенттин 7-беренесинде көрсөтүлгөн талаптарга ылайык келүүсү тийиш болгон маанисинин гигиеналык ченемдерге ылайыктуулугун контролдоо жүзөгө ашырылат.

Эгер абадагы, эксплуатациялоочу турак жайдагы жана коомдук имараттардагы гамма-нурлануунун дозасынын күчү же радиондун абадагы катышы ушул Техникалык регламентте белгиленген ченемдерден ашып кетсе, анда аларды төмөндөтүү боюнча иш-чаралар каралат, ал эми аларды жүзөгө ашыруу мүмкүн болбосо же экономикалык жактан максатка ылайыксыз болсо, имараттардын же жайдын бөлүгүнүн профилин өзгөртүү маселеси чечилет. Курулуш чийки заттарын жана материалдарын сертификаты болгондо гана турак жай жана өндүрүштүк курулуш үчүн, ошондой эле турмуш-тиричилик муктаждыгы үчүн пайдалануу мүмкүн.

9. Өндүрүш үчүн чийки зат катары колдонулуучу пайдалуу кендерди казып алуу үчүн жер казыналарын өндүрүштүк багыттагы азыктарды, жеке жана турмуш-тиричилик керектөө үчүн товарларды тандоо радиациялык контролдоонун натыйжаларын эске алуу менен жүргүзүлөт.

24-берене. Табигый радионуклиддер арбын камтылган материалдарды жана буюмдарды урунууда коюлуучу талаптар

1. Натыйжалуу салыштырма активдүүлүгү 740 Бк/кг ашкан чийки заттар жана материалдар, анын ичинде минералдык тектегилер да табигый радионуклиддерди арбын камтыган материалдарга кирет.

2. Табигый радионуклиддерди арбын камтыган чийки заттарды жана материалдарды пайдаланган ишканалардын иштөөсүнүн эсебинен калктын опурталдуу тобунун жылдык орточо жеке натыйжалуу нурлануусунун дозасы 1 мЗв/жылдан ашпоосу тийиш.

25-берене. Табигый радионуклиддер камтылган өндүрүштүк калдыктарды урунууда коюлуучу талаптар

1. Алардын натыйжалуу салыштырма активдүүлүгү табигый радионуклиддерди камтыган өндүрүштүк калдыктардын потенциалдуу радиациялык коркунучтуулугунун негизги мүнөздөмөсү болуп саналат.

2. Натыйжалуу салыштырма активдүүлүк - бул табигый радионуклиддердин салыштырма активдүүлүктөрүнүн төмөнкү формула боюнча эсептелип чыгарылган ченелген суммасы:

Аэфф = FRa + 1,3 х АTh + 0,09 х АK,

мында: АRa жана АTh - салыштырма активдүүлүк тийиштүүлүгүнө жараша 226Ra жана 232Th уран жана торий катарларынын калган мүчөлөрү менен радиоактивдүү тең салмакта турушат, андыктан; АK - салыштырма активдүүлүк 40К.

3. Алардагы табигый радионуклиддердин салыштырма активдүүлүгү боюнча өндүрүштүк калдыктардын төмөнкүдөй классификациясы белгиленет (3-таблица):

3-таблица

4. I категориядагы калдыктарды өндүрүштүк шартта урунуу радиациялык фактор боюнча чектөөсүз жүзөгө ашырылат.

II категориядагы өндүрүштүк калдыктарды урунуу пландаштырылган мүнөздөмөнү жана аларды андан аркы пайдаланууну эсепке алуу менен жүргүзүлөт. Мында аларды топтоонун, убактылуу сактоонун, ташуунун, кайра иштетүүнүн жана көмүүнүн эсебинен калктын опурталдуу тобунун натыйжалуу нурлануусунун дозасы 100 мкЗв/жылына ашпоосу тийиш. III категориядагы өндүрүштүк калдыктарды урунуу төмөнкү активдүүлүктөгү радиоактивдүү калдыктарды урунуу үчүн белгиленген талаптарга ылайык жүргүзүлөт.

5. II жана III категориядагы өндүрүштүк калдыктарды урунууда пайдалануучу ишкана тарабынан аларды урунуунун тартиби иштелип чыгат, мында аларды топтоонун, убактылуу сактоонун, кайра иштетүүнүн, ташып жеткирүүнүн жана көмүүнүн шарттары жана ыкмалары белгиленет.

Өндүрүштүк калдыктарды урунуунун тартиби радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары тарабынан бекитилет.

6. Табигый радионуклиддерди арбын камтыган өндүрүштүк калдыктарды урунуунун тартиби алар менен жашап турган чөйрөнүн объекттеринин белгилүү мүмкүнчүлүгүн болтурбоосу жана калктын опурталдуу топторунун нурлануу алышын чектөө боюнча ушул Техникалык регламенттин талаптарынын сакталышын камсыз кылышы керек.

7. I категориядагы өндүрүштүк калдыктарды радиациялык фактору боюнча чектөөсүз өнөр жай калдыктарынын таштандыларында көмүү жүргүзүүгө жол берилет.

II категориядагы өндүрүштүк калдыктарды көмүү атайын жабдылган аянттарда аткарылат. Көмүүнүн технологиясы калдыктарды изоляциялоонун пландалган бүткүл мөөнөтүндө ушул Техникалык регламенттин талаптарынын сакталышын камсыз кылуусу зарыл. III категориядагы өндүрүштүк калдыктарды көмүү төмөнкү активдүүлүктөгү радиоактивдүү калдыктарды көмүү үчүн белгиленген талаптарга ылайык жүргүзүлүшү керек. II жана III категориядагы өндүрүштүк калдыктарды көмүүнүн объекттери Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан аныкталган тартипте жүргүзүлүүчү объекттердин мамлекеттик реестрине киргизилет.

8. II жана III категориядагы өндүрүштүк калдыктарды көмүүнүн технологиясы 100 мкЗв/жылдан ашык эмес көмүүнүн эсебинен калктын опурталдуу тобунун жылына натыйжалуу нурлануусунун дозасын камсыз кылууга тийиш.

9. Ишканаларды өндүрүштүк калдыктарын алардагы пайдалуу компоненттерди чыгарып алуу максатында кайра иштетүү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жана радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдарынын уруксаты менен жүргүзүлөт.

26-берене. Космостук жогору нурланууга байланыштуу иштин түрлөрүнө карата талаптар

Аба кемелеринин экипаждарынын космостук нурлануусу табигый булактардан өндүрүштүк нурлануу катары нормаланат, анын жылдык натыйжалуу дозасы 5 мЗв жылдан ашпоосу тийиш.

27-берене. Медициналык рентгендик изилдөөлөрдү жана дарылоо жол-жоболорун жүргүзүүдө жарандардын радиациялык коопсуздугун камсыз кылууга карата коюлуучу талаптар

1. Бейтаптардын жана калктын медициналык нурлануунун бардык (профилактикалык, диагностикалык, дарылоочу, изилдөөчү) түрлөрүндөгү радиациялык коопсуздугу радиациялык зыяндуулукту төмөндөтүү менен рентгендик-радиологиялык жол-жоболордун жогорку пайдалуулугуна жетишүү жолу менен камсыз кылынууга тийиш.

2. Жарандарды профилактикалык рентгендик жол-жоболордон өткөрүү тартиби жана мезгилдүүлүгү Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан белгиленет.

Аскер кызматкерлерин профилактикалык изилдөөнүн тартиби жана мезгилдүүлүгү Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан белгиленет.

3. Илимий медициналык маалымат алуу максатында адамдарды нурландыруу саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органынын чечими боюнча, аларга нурлануунун мүмкүн болгон натыйжалары тууралуу маалымат берилгенден кийин изилденчүлөрдүн милдеттүү түрдө жазуу жүзүндөгү макулдугу менен, нурлануунун белгиленген жол берилүүчү деңгээлдеринин чектеринде жүзөгө ашырылат.

4. Диагностикалык маалыматтарды же терапиялык натыйжаны алуу максаты менен бейтаптарды медициналык нурландыруу дарылоочу врачтын дайындоосу жана бейтаптын макулдугу боюнча гана жүргүзүлөт. Тийиштүү процедураны жүргүзүү жөнүндө акыркы чечимди врач рентгенолог же врач радиолог кабыл алат.

5. Медицина радиациялык таасир этүүнү контролдоонун жана чектөөнүн принциптери нурлануунун мүмкүн болгон эң төмөнкү деңгээлинде зарыл диагностикалык маалыматтарды же терапиялык натыйжа алууга негизделген. Мында дозалардын чектери белгиленбейт, бирок радиологиялык медициналык жол-жоболорду дайындоону негиздөө жана бейтаптарды коргоо чараларын оптималдаштыруу принциптери колдонулат.

6. Медициналык радиологиялык жол-жоболорду жүргүзүүдө бейтаптардын нурлануу дозалары тийиштүү техникалык регламентте белгиленген деңгээлдерден ашпоосу тийиш.

7. Медициналык диагностикалык нурландыруу медициналык көрсөткүчтөр боюнча диагностиканын башка альтернативдик усулдарды жок же колдонууга болбогон, же жетиштүү маалыматсыз болгон учурларда жүзөгө ашырылат.

Нур диагностиканын жана терапиянын бардык колдонулуучу усулдары саламаттык сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органы тарабынан бекитилет. Усулдардын сыпаттап жазылышында жол-жоболорду аткаруунун оптималдуу режимдери жана аларды аткарууда бейтаптын нурлануусунун деңгээлдери көрсөтүлүүсү зарыл.

8. Нур терапиясын жүргүзүүдө бейтапта нурдан улам татаалдашууну болтурбоо үчүн мүмкүн болгон бардык чаралар көрүлүүсү тийиш.

9. Кош бойлуу аялдардын организмине радионуклиддерди киргизүү менен нур терапиясын жасоого жана радионуклиддик диагностикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө тыюу салынат.

10. Кош бойлуу аялдарды рентгендик диагностикалык изилдөө түйүлдүктү сактоонун бардык зарыл ыкмаларын колдонуу менен жашоо көрсөткүчтөрү боюнча гана жүргүзүлөт.

11. Бала эмизген энелерге диагностикалоо же терапия максатында радиофармацевттик дары-дармектерди саюуда баланы эмизүү убактылуу токтотулуусу тийиш. Эмизүүнү токтотуу мөөнөтү сайылган дары-дармектердин түрүнө жана санына жараша болот жана өзүнчө нускамалар менен аныкталат.

12. Ренттендик-радиологиялык медициналык изилдөөлөрдү жана нурлануу терапиясы үчүн саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы тарабынан катталган Кыргыз Республикасында медициналык колдоонуу үчүн медициналык буюмдардын реестрине киргизилген жана санитардык-эмидемиологиялык корутундусу бар аппаратура колдонулат.

13. Нур терапиясы жана диагностика бөлүмдөрү (бөлүмчөлөрү) радиациялык дарылоо-диагностикалык жол-жоболорду аткарууда коргоонун көчмө жана жеке каражаттарынын милдетүү топтомуна жана бейтап жана персонал үчүн жеке дозиметрлерге ээ болуулары жана колдонуулары керек.

14. Ар түрдүү рентгендик-радиологиялык бөлүмдөрдө жана кабинеттерде бейтапты жана персоналды коргоонун табелдик каражаттарынын топтому Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан аныкталат.

15. Нур диагностикасында жана терапияда фармакологиялык радиопротекторлорду пайдаланууга саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органынын тиешелүү санитардык-эпидемиологиялык корутундусу болгондо уруксат берилет.

16. Рентгендик-радиологиялык медициналык диагностикалык жана терапиялык бөлүмчөлөрдүн персоналынын атайын даярдыгы болууга тийиш.

17. Рентгендик-радиологиялык диагностика жана терапия менен алектенишкен медициналык персонал бейтаптардын нурлануусунун жеке дозаларын мүмкүн болушунча төмөнкү деңгээлде кармоо менен аларды коргоону жүзөгө ашырышат.

18. Бейтаптын медициналык диагностикалык нурлануусунун топтолгон дозасы 0,5 Зв жеткенде, эгер нур жол-жобосу жашоо көрсөткүчтөрү боюнча зарыл болсо, анын андан ары нурлануусун чектөө боюнча чаралар кабыл алынышы керек.

19. Бейтаптын талабы боюнча ага нурлануунун күтүлгөн жана алынган дозалары тууралуу, рентгендик-радиологиялык жол-жоболорду жүргүзүүнүн жана аларды жүргүзүүдөн баш тартуунун мүмкүн болгон кесепеттери жөнүндө маалыматтар берилет.

20. Бейтап эпидемиялык жактан коркунучтуу ооруларды аныктоо максаттарында жүргүзүлүүчү профилактикалык изилдөөлөрдү кошпогондо, медициналык рентгендик-радиологиялык жол-жоболордон баш тартуу укугуна ээ.

21. Медициналык персонал өзүнүн кесиптик нурлануусун азайтуу максатында бейтаптын нурлануусунун көбөйүшүнө түз же кыйыр таасир этүүгө укугу жок.

22. Рентгендик-радиологиялык жол-жоболорду аткарууда бейтаптерге (катуу оорулууга, балдарга) жардам көрсөтүүчү адамдар (рентгендик-радиологиялык оорулууга, балдарга) жардам көрсөтүүчү адамдар (рентгендик-радиологиялык бөлүмдүн кызматкери болуп саналбаган) 5 мЗв/жылдан ашкан дозада нурланууга кабылбашы керек.

28-берене. Радиациялык коопсуздуктун абалын баалоо жана иондуу нурлануу булактарын колдонуучу уюмдарды рентгендик-радиологиялык паспорттоштуруу

1. Уюмдагы радиациялык коопсуздуктун абалы төмөнкү негизги көрсөткүчтөр боюнча бааланууга тийиш:

- персоналдын нурлануу дозалары;

- нурлануунун белгиленген дозаларынын чектеринен ашыкча нурланууга кабылган адамдардын саны;

- радиациялык авариялардын кесепетинен нурдан жабыркаган адамдардын саны;

- мүмкүн болуучу радиациялык кырсыктарды жана алардын кесепеттерин жоюуга даярдыктын даражасы;

- курчап турган чөйрөнүн радиациялык булганышынын мүнөздөмөсү;

- радиациялык коопсуздукту жана тийиштүү ченемдерди жана эрежелерди сактоону камсыз кылуу боюнча иш-чараларды талдоо.

2. Кыргыз Республикасынын аймагындагы радиациялык коопсуздуктун абалы жөнүндө маалыматтарды жалпылоо үчүн ар жыл сайын уюмдарды радиациялык-гигиеналык паспорттоштуруу жүргүзүлөт.

3. Уюмдардын радиациялык-гигиеналык паспорттору ушул Техникалык регламентке ылайык милдеттүү түрдө эсепке жана контролго алынууга тийиш болгон техногендик иондуу нурлануу булактарын колдонуучу бардык уюмдар тарабынан ар жыл сайын толтурулат.

4. Уюмдардын радиациялык-гигиеналык паспортторунда келтирилген маалыматтарды талдоону, аларды мурдагы жылдардагы, ошондой эле көрсөткүчтөргө жана ушул Техникалык регламенттин талаптарына салыштыруу жолу менен жүргүзүү керек.

Уюмдардын толтурулган радиациялык-гигиеналык паспорттору корутунду чыгаруу үчүн саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органына берилет.

5. Саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы радиациялык-гигиеналык паспорттоштуруунун алкагында алынган маалыматтарды ар жыл сайын жалпылайт.

Радиациялык-гигиеналык паспорттордун тариздери 2-тиркемеде көрсөтүлгөн.

29-берене. Радиациялык коопсуздуктун ылайыктуулугун баалоо

1. Иондуу нурлануу булактарын эксплуатациялоодо, сактоодо, ташууда жана утилдештирүүдө ылайыктуулукту баалоо төмөнкү максаттарда жүзөгө ашырылат:

- адамдардын өмүрүн жана ден соолугун коргоо;

- радиациялык коркунучтардын пайда болушуна алып келүүчү себептерди жоюу.

2. Техникалык жөнгө салуу объекттеринин радиациялык коопсуздук талаптарына ылайыктуулугун баалоо төмөнкү тариздерде жүргүзүлөт:

- мамлекеттик көзөмөлгө алуу;

- радиациялык контроль;

- өндүрүштүк радиациялык контроль;

- сыноолор (изилдөөлөр).

30-берене. Мамлекеттик көзөмөлгө алуу

1. Техникалык жөнгө салуу объекттеринин радиациялык коопсуздуктун белгиленген талаптарына ылайыктуулугун баалоо, ушул Техникалык регламенттин талаптарынын бузулушун алдын алуу, табуу жана болтурбоо мамлекеттик көзөмөлгө алуунун максаты болуп саналат.

2. Мамлекеттик көзөмөлгө алуу курчап турган чөйрөнү коргоо, өнөр жайлык коопсуздук жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары тарабынан өз компетенцияларынын чектеринде Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бекитилген реестрге ылайык уруксат берүүчү документтерди берүү менен иондуу нурлануунун булактарын колдонуучу объекттерде, жайгаштыруу, эксплуатациялоо, сактоо, ташып жеткирүү, утилдештирүү, көмүү баскычтарында жүзөгө ашырылат.

31-берене. Радиациялык контроль

1. Радиациялык кырдаал боюнча жагымсыз чөлкөмдөрдөн чыккан продукциялар милдеттүү радиациялык контролдоого жатат.

2. Продукцияны рынокко жайгаштыруу үчүн жеке жана юридикалык жактар продукциянын ушул Техникалык регламенттин талаптарына ылайык келери жөнүндө ырастоочу документ алышы керек (эгерде дайындуу продукцияга техникалык регламентте башкача каралбаса, бир жолу, бир органдан).

32-берене. Өндүрүштүк радиациялык контроль

1. Иштерин иондуу нурлануунун булактары менен жүзөгө ашырган уюмдар, ошондой эле табигый радионуклиддердин натыйжалуу салыштырма активдүүлүгү 740 Бк/кг ашкан минералдык чийки заттардан же материалдардан продукция өндүргөн жана өндүрүштүк нурлануусунун дозасы 2 мЗв/жылдан кызматкерлери бар уюмдар радиациялык коопсуздуктун камсыз кылынышы үчүн өндүрүштүк контроль жүргүзүшөт.

2. Уюмдагы радиациялык кырдаалды мүнөздөөчү бардык жөнгө салынган чоңдуктар тууралуу, персоналдын, бейтаптардын, калктын нурлануу дозалары жөнүндө маалымат алуу, ошондой эле алынган чоңдуктардын гигиеналык ченемдерге ылайыктуулугун баалоо өндүрүштүк радиациялык контролдун мазмуну болуп саналат.

3. Өндүрүштүк радиациялык контроль жүргүзүүнүн программасы анын өзгөчөлүктөрүн жана аткарылуучу иштердин шарттарын эске алуу менен ар бир уюм үчүн аныкталат жана саламаттыкты сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен макулдашылат. Уюм үчүн белгиленген өндүрүштүк радиациялык контроль жүргүзүү программасы (регламенти) көзөмөлдүн натыйжасына ыкчам чара көрүүнү камсыз кылууга тийиш.

4. Иондуу нурлануунун техногендик булактарын урунуу пландаштырылган уюмда өндүрүштүк радиациялык контроль жүргүзүү программасын долбоорлоо баскычында иштелип чыгылат. Долбоордун "Радиациялык контроль" бөлүмүндө радиациялык контролдун түрлөрү жана көлөмү, зарыл приборлордун, көмөкчү жабдуулардын тизмеси, алардын жайгашуусу, контроль жүргүзүү программасы, зарыл жайлардын курамы, ошондой эле радиациялык контролду жүзөгө ашыруучу кызматкерлердин штаты аныкталат.

Радиациялык объектти эксплуатациялоого киргизүүдө долбоордо аныкталган өндүрүштүк радиациялык контроль жүргүзүүнүн программасы конкреттүү радиациялык кырдаалга жараша такталат.

5. Өндүрүштүк радиациялык контролду жүзөгө ашыруучу кызмат адамдары ушул Техникалык регламенттин талаптарын бузуулар табылганда радиациялык булактар менен иш жүргүзүүнү токтотуп турууга укуктуу.

6. Иондуу нурлануу булактарын колдонуу менен иштеген уюмдардагы жана табигый радионуклиддердин натыйжалуу салыштырма активдүүлүгү 740 Бк/кг ашкан минералдык чийки заттардан же материалдардан продукция даярдоону жүзөгө ашыруучу кызматкерлеринин иондуу нурлануунун табигый булактарынан өндүрүштүк нурлануусунун дозасы жылына 2 мЗв ашкан уюмдардагы өндүрүштүк радиациялык контролдун натыйжалары ар жыл сайын уюмдардын радиациялык-гигиеналык паспортторуна жазылат жана радиациялык кырдаалды баалоо, контролдук деңгээлдерди белгилөө, калктын нурлануусунун дозаларын азайтуу боюнча иш-чараларды иштеп чыгуу жана алардын натыйжалуулугун баалоо үчүн пайдаланылат.

33-берене. Сыноо (изилдөө)

Коопсуздук көрсөткүчтөрү боюнча продукцияны изилдөө (сыноо) жана өлчөө сыноочу лабораториялар (борборлор) тарабынан жүргүзүлөт.

34-берене. Ушул Мыйзамдын талаптарын бузгандык үчүн жоопкерчилик

1. Юридикалык жана жеке жактар ушул Мыйзамда белгиленген талаптарды бузгандыгы үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген учурларда жана тартипте жоопкерчилик тартышат.

2. Ушул Мыйзамда белгиленген талаптардын сакталышына мамлекеттик көзөмөл жүргүзүүгө ыйгарым укуктуу аткаруу бийлик органдарынын кызмат адамдары ушул Мыйзамдын талаптарын бузгандыгы үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген негиздерде жана тартипте жоопкерчилик тартышат.