2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Программа

Долбоор

2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Программа

КР Өкмөтүнүн 2013-жылдын 30-апрелиндеги № 218 токтому менен жактырылган жана КР Жогорку Кеңешинин кароосуна жиберилген

Кириш сөз

Олуттуу окуяларга бай 2009-2012-жылдардын мезгили Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүндө жаңы маанини белгиледи жана кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн жана социалдык-саясий, экономикалык, экологиялык, финансылык өнүктүрүүнү башкаруунун башка чөйрөлөрүн кошкондо, мамлекеттик башкаруунун бардык системаларынын бекемдигин сыноонун мезгили катары өлкөнү өнүктүрүүнүн тарыхында калат. Бул мезгилде өлкөнү өнүктүрүү дүйнөлүк финансылык кризистин, дүйнөлүк рыноктордогу өсүп бара жаткан белгисиздиктин фонунда өтүп жатты, алар рыноктун бардык катышуучулары үчүн, анын ичинде Кыргызстандын - Россия, Казакстан жана Кытай сыяктуу негизги соода өнөктөштөрү үчүн дагы тобокелдиктерди түздү. Бирок 2010-жылдагы өлкөнүн ичиндеги социалдык-саясий окуялардын тагдыр чечүүчү таасири аныктоочу болуп калды. Кыргыз Республикасы башкаруунун парламенттик формасына өттү. Бул мезгилдин Кыргызстан үчүн эң маанилүү жыйынтыгы 2008-2009-жылдардагы дүйнөлүк финансылык кризистин кесепеттеринин, 2010-жылдын апрель жана июнь айларындагы ички саясий окуялардын жана 2012-жылдагы «Кумтөр» алтын казып алуучу ири ишканасындагы техногендик кыйроонун фонунда болуп көрбөгөндөй экономиканын начарлоосун жеңип чыгуу болуп калды. Калктын жашоо турмуш деңгээлинин сезилерлик төмөндөшү социалдык-саясий жана экономикалык терең таасирлердин кесепеттеринен болду. Алсак, 2012-жылга карата жакырчылыктын чегинен төмөн дээрлик 2,1 млн адам же өлкөнүн калкынын 38% жашаган, анын дээрлик 66%ы айылдык калктуу конуштардын тургундары болуп эсептелет. Мына ушул жагдайда өлкөнү келечекте өнүктүрүүнүн маселеси жаралды жана өнүктүрүүдөгү туруктуу абалга чыгуу үчүн бардык, адамдык, жаратылыш, финансылык жана башка бардык резервдерди жана ресурстарды мобилизациялоого жана туура пайдаланууга муктаждык пайда болду. Өлкөнүн жогорку саясий жетекчилиги тарабынан туруктуу өнүктүрүүнүн курсу расмий түрдө жарыяланды. Азырынча жакырчылыктын жогорку, өзгөчө айыл жериндеги деңгээли менен, жана жаратылыш жана финансылык ресурстары чектелген өлкө катары Кыргызстан үчүн туруктуу өнүгүүнүн курсу бүгүнкү күндө логикалык жана саясий жаткан негизделген тандоо болуп көрүнөт. Туруктуу өнүктүрүүнүн идеясы коомду чыңдоодо эң маанилүү ролду ойной турган, азыр эч качан болуп көрбөгөндөй Кыргызстан элинин каада-салттарына, жан-дүйнөсүнө жана менталитетине үндөш болуп калды, анткени кыргызстан эли бүгүнкү күндө кайсы этноско жана партияга таандык экендигине карабастан, кыйынчылыктарды жеңип чыгууга жана «келечеги» жана өнүктүрүүдө туруктуу позициясы бар өлкөдө жашоого умтулууда тилектери бир. Туруктуу өнүктүрүүнүн модели өз алдынча өнүктүрүүдөгү системалуулукка, комплекстүүлүккө жана теңдештикке карай умтулууну болжолдойт. Туруктуу өнүктүрүүгө өтүү адам баалуулуктарын жана жаратылыш ресурстарын акыл-эстүү пайдалануунун призмасы аркылуу экономикалык өсүштү кароону сунуштайт. Кыргызстанды келечектеги өнүктүрүү маселеси боюнча мамлекеттик бийликтин баардык бутактарынын, жеке менчик секторунун жана жарандык коомдун күчтөрүн бириктирүү менен 2012-жылдын 24-ноябрында түзүлгөн Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Туруктуу өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңеш Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүктүрүүгө багыт алган саясий курсунун далили болуп калды. Өлкөнүн башчысы башкарып жаткан Туруктуу өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңешти түзүү өлкөнүн биригүүсүн, Кыргызстан элинин биримдигин көрсөткөн өз убагындагы кадам болуп калды. Кеңештин ишинин максаты - эң жогорку деңгээлдеги саясий «аянтчада» Кыргыз Республикасын келечекте туруктуу өнүктүрүүнүн негизги позициялары боюнча консенсуска жетишүү болуп саналат. 2013-жылдын 21-январында Кеңештин экинчи жыйынынын жыйынтыгы боюнча Президенттин жарлыгы менен 2013-2017-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы бекитилди. Жалпысынан, 2017-жылга чейинки бекитилген стратегиялык документ өз негизинде алкактык болуп саналат. Аталган документте Президент туруктуу өнүктүрүүнүн стратегиялык багыттарынын жаңы моделин, башкы артыкчылыктарды белгиледи жана ушул мезгилде 78 ири инвестициялык долбоорду ишке киргизүү демилгеси менен чыкты. 2013-2017-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын ишке ашыруу үчүн жакынкы беш жылга башкаруунун реалдуу куралы зарыл экендигин эске алып Өкмөт тарабынан 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө карата өтүшү боюнча программаны иштеп чыгуу чечими дароо кабыл алынды. Бул беш жылдык Кыргызстан үчүн туруктуу өнүктүрүүнүн жаңы моделине өтүү боюнча биринчи этап болуп калат. Совет мезгилинен кийин алгачкы жолу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү беш жылдык планды кайра жаратуу жөнүндө адаттагыдан башкача чечим кабыл алды. Ушул мезгилге пландаштырылган милдеттерди чечүү, Өкмөттүн жылдык пландары аркылуу ишке ашыруу белгиленген, 2013-2017-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясында белгиленген артыкчылыктарды жылдыруу жана максаттуу багыттарга жетишүүнүн узак мөөнөттүк улантуучулукту сактоого мүмкүнчүлүк берет. Беш жылдык (2013-2017-ж.ж.) мамлекет тарабынан калкка сапаттуу кызматтарды көрсөтүүнүн ыкмаларында түп тамырынан өзгөртүүнүн контекстинде тагдыр чечүүчү болушу мүмкүн, анткени өлкөнү жана региондорду өнүктүрүүдө абсолюттук артыкчылык катары адамдык өнүгүүнүн, адамдык капиталдын артыкчылыгы келтирилүүдө. Туруктуу өнүктүрүүнүн түпкү максаты өзүнүн ой-максатына жетишүү үчүн бирдей укуктарга жана мүмкүнчүлүктөргө ээ болгон адам, Кыргызстандын ар бир жараны болуп калат.

I. Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн учурдагы тенденциялары

2008-2012-жылдардын мезгилиндеги экономикалык өсүш жылына орто эсеп менен 3,2%ды түздү, калктын ар бир жан башына ИДП 20%га (1013төн 1209,7 АКШ долларына чейин) өстү. 2008-2012-жылдарда инфляциянын орточо жылдык өсүшү 10,5%ды түздү. Ошол эле учурда товарларга баанын орточо жылдык өсүшү 11,9%ды түздү, ал эми кызмат көрсөтүү дээрлик 14,3%га кымбаттады. 2012-жылдын акырына инфляциянын деңгээли 7,5%ды түздү. Бул мезгилде калктын реалдуу кирешесинин өсүшүнүн орточо жылдык темпи 13,3%ды түздү. Жумушсуздуктун жалпы деңгээли расмий маалыматтар боюнча бул мезгилде 8,5%га чейин өстү.

1-таблица

Кыргыз Республикасынын маанилүү экономикалык көрсөткүчтөрү (2008-2012-ж.ж.)

2008

2009

2010

2011

2012

ИДПнын реалдуу өсүшү (% менен)

108,4

102,9

99,5

106,0

99,1

Инфляция (% менен)

20,0

0,0

19,2

5,7

7,5

Жумушсуздук (% менен)

8,2

8,4

8,6

8,5

8,3

Учурдагы операциялардын эсеби (ИДП % менен)

-13,7

-2,3

-7,3

-6.3

Кеңири акчанын өсүшү (% менен)

12,6

17,9

21,1

14,9

23,8

Тышкы карыз (ИДП % менен)

41,4

53,1

54,7

45,0

46,9

Экономиканын өнүгүүсүнүн жана социалдык-саясий фонунун параметрлеринен улам 2008-2012-жылдары иш жүзүндө түзүлгөн мамлекеттик бюджеттин кирешелери ИДПнын 26,9% түздү, бул 2004-2008-жылдардагы деңгээлден 4,6 пайыздык пунктка жогору. Мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 2008-2012-жылдары жыл сайын орточо 24,7% өстү жана 2012-жылы ИДПнын 35,2% түздү. Мамлекеттик инвестициялардын программаларын тышкы каржылоонун жалп көлөмү 2012-жылы ИДПнын 5,1% деңгээлине чейин көбөйдү. Мамлекеттик инвестициялардын программаларын эске алуу менен бюджетин тартыштыгы 2008-2012-жылдары орточо ИДПнын 3,4% түздү. Ошентип макроэкономикалык стабилдүүлүктүн эң маанилүү милдеттеринин бири- мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын кыскартуу жана контролго алууну аткарууну камсыздоого мүмкүн болду. Кыргыз Республикасы 2008-жылы ИДПнын 41,4% жана 2012-жылы ИДПнын 46,9% деңгээлинде түзүлгөн тышкы карызды башкарууда туруктуулукка жетишүү оңунан чыкты, бул ИДПга карата - 80% ушул көрсөткүч боюнча экономикалык коопсуздуктун жогорку чегинин маанисинен бир кыйла төмөн. Мамлекеттик социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү каржылоонун көлөмү туруктуу өсүү тенденциясына ээ болду. 2008-2012-жылдар мезгилинде билим берүү кызмат көрсөтүүсүнө мамлекеттик чыгымдардын салыштырма салмагы ИДПга карата 5,2%дан 7,1%га, ИДПга карата саламаттыкты сактоого - 2,4%дан 3,7%га, ИДПга карата социалдык камсыздоо жана камсыздандырууга - 2,5%дан 5,7%га чейин өстү. 2010-2011-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан кабыл алынган чараларга карабастан, социалдык жөлөк пулдардын өлчөмүн көбөйтүү боюнча калктын ушул категориясын каржылоо жана кирешелерин деңгээли төмөн деңгээлде калууда. 2012-жылы белгиленген айлык жөлөк пулдун орточо жылдык өлчөмү 565,0 сомду же жашоо минимумунан 13%ын түздү. Ошону менен бирге, билим берүү жана саламаттыкты сактоо кызматкерлеринин эмгегине акы төлөө системасын реформалоонун натыйжасында алардын бир айлык эмгек акысы орточо эки эсе өскөн жана 2012-жылы 188,2%ды жана жашоо минимумунун 220,3%ын түздү. Акыркы беш жылда Өкмөт тарабынан пенсиялардын өлчөмүн көбөйтүү боюнча ырааттуу жана натыйжалуу чаралар көрүлдү, анын натыйжасында 2012-жылдын акырында пенсиянын орточо өлчөмү 4208 сомдун деңгээлине жетти жана 2008-жыл менен салыштырганда 3 эсе өстү. Пенсиянын орточо өлчөмү менен пенсионердин жашоо минимумунун катышы 45,7%дан 110%га чейин өстү. Эгерде 2009-жылы жашоо минимумунан төмөн пенсия алгандардын саны 452,9 миң адам (жалпы санынын 86,6%) болсо, 2012-жылдын акырында бул сан 344,0 миң адамды гана түздү (жалпы санынын 62,2%). Ошону менен бирге эле дүйнөлүк финансылык кризистин терс таасири жана өлкөнүн ичиндеги социалдык-саясий чыңалуу жалпы жашоонун сапатын начарлатуунун себеби болуп калды. Жакырчылыктын деңгээлинде олуттуу региондук диспропорция сакталып калды. Жакырчылыктын эң жогорку чеги Жалал-Абад облусунда - 55,7 %, Ош облусунда - 51,4%, Нарын облусунда - 39,9%, белгиленди.

1.1. Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүүнүн актуалдуулугу жана өбөлгөлөрү

Кыргыз Республикасында экономикалык өсүш азыркы учурга чейин негизинен жаратылыш ресурстарынын ири көлөмүн контролсуз пайдалануунун эсебинен жүрүүдө. Жаратылыш капиталын аябагандыктан чоң жоготуулар жана бузулуу орун алган. Жалпы жонунан бүгүнкү күндө эксперттик баалоолор боюнча өлкөнүн аянтынын 75%дан ашыгы жаратылыш капиталынын бузулушуна дуушар болууда. Ошентип Кыргызстандын жер казынасы ар түрдүү пайдалуу кендердин катмарларын камтыйт, экологиялык коопсуздукту камсыз кылууну эске алуу менен аларды иштетүү экономикалык өнүгүүгө олуттуу салым кошууда. Алтын казуунун ИДПдагы үлүшү дээрлик 11%, өнөр жайлык өндүрүштө - 40% жана өлкөнүн экспортунда - 48% түзөт. Бирок минералдык сырьёнун запасынын түгөнүп калышы, алардын өлкөнүн жаратылыш капиталынын балансынан чыгуусун эске алуу менен узак мөөнөттүү келечекте аларды казып алууга чыгымдарды жана пайданы эсептөөнү мамлекеттен бүгүн талап кылууда. Пайданы жана чыгымдарды баалоонун өз алдынча элементи уулуу калдыктарды сактоочу жайлар болуп саналат, алар кен казуучу ишканалар жабылгандан кийин өлкөнүн аймагында калууда жана терс таасирлерин жокко чыгаруу үчүн аларды тиешелүү абалда кармоого ири финансылык салымдарды талап кылат. Суу, жаратылыш ресурсу жана өлкөнүн ички туруктуулугунун жана бейпилдигинин ички булагы катары, Кыргызстандын табигый экосистемаларын жана мөңгүлөрүн коргоо контекстинде гана көбөйүшү мүмкүн. Кыргыз Республикасы - суу ресурстары толугу менен өзүнүн аймагында түзүлгөн, Борбордук Азиядагы жалгыз өлкө, анын гидрологиялык өзгөчөлүгү жана артыкчылыгы ушунда. Бирок, алынган суулардын кыйла бөлүгү пайдаланууда жок болот. 2006-жылдан тартып 2010-жылга чейинки мезгилде ташып жеткирүүдө суунун орточо коромжусу суу топтоочу чоңдугунун 23%ын түзгөн. Айыл чарбасы тузсуз суунун негизги керектөөчүсү болуп эсептелет. Алынуучу тузсуз суунун көпчүлүк бөлүгү- 93% сугаруу жана айыл чарбасын суу менен камсыздоо үчүн пайдаланылат. Бирок, суу ресурстары бул жерде натыйжасыз пайдаланылат, суунун коромжусу эң эле көп болуп саналат. Жалпысынан бул сектор жаратылышты үнөмдөөчү өсүү принциптеринен тышкары өнүгүүдө. Өндүрүштүк потенциалы төмөн, өзгөрүүчү климаттын шарттарына карата төмөн натыйжалуулукка жана төмөн көндүмгө ээ. Которуштуруп айдоо, айдоо структурасы бузулууда. Агрардык өсүмдүктөрүнүн деңгээли жакшыртууга муктаж болууда. Бузулган айыл чарба жерлеринин, анын ичинде айдоолордун жана жайыттардын аянты өсүүдө. Мунун баары өсүмдүк өстүрүү жана мал багуунун өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнө тоскоолдук кылат. 1985-жылдан тартып бузулган жерлердин аянттары бир кыйла өстү жана 2011-жылга карата айыл чарба жерлеринин дээрлик 80%ы бузулуу процессине дуушар болгон деп табылган, бирок так мониторинг 1990-жылдан тартып жүргүзүлгөн эмес. Мында жайыттардын орточо өндүрүмдүүлүгү нормадан 40%га чейин, жакынкы жайыттарда - 10-20%га чейин азайды. Мал структурасы жана тукумдук курамы жайыттарды рационалдуу пайдаланууга көмөк көрсөтпөйт. Энергия үнөмдөө жана энергиялык натыйжалуулук маселелери актуалдуу болууда, анткени 2017-жылга карата электр энергиясын өндүрүүнүн болжолдонгон тартыштыгы саатына 5 млрд. квт чегинде болот жана калкка электр энергия кызмат көрсөтүүлөрү менен туруктуу камсыздоодо жана экономиканын обьекттеринин туруктуу иштөөсүндө көйгөй пайда болот. Ошондуктан ири өндүрүштөрдүн деңгээлинде, ошондой эле үй чарбаларынын деңгээлинде дагы энергия үнөмдөөнү жана энергия жактан натыйжалуу механизмдерди жайылтууну удаалаш өткөрүү максатка ылайыктуу. Туруктуу өнүктүрүүгө өтүү өнүктүрүүнүн негизги экономикалык көрсөткүчтөрүнүн системасына экологиялык факторду киргизүүнү зарыл кылат. Бүгүнкү күндө салттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр (ИДП, калктын жан башына киреше) экологиялык бузулуулар көз жаздымда калууда. Өлкөдө бул көрсөткүчтөрдүн өсүшү техногендик жаратылыш сыйымдуулугун өнүктүрүүгө негизделет. Ошону менен жаратылыш ресурстары түгөнгөн жана курчап турган чөйрө булганган учурларда экономикалык көрсөткүчтөрдүн кескин начарлоо коркунучу түзүлөт. Макро жана микро деңгээлде экономикалык көрсөткүчтөрдү эсептөөдө жаратылыш капиталынын түгөнүүсүн эсепке алууну этибарга албай коюу финансылык жыйынтыктардын бурмаланышына алып келет, ал өз кезегинде курчап турган чөйрөнүн бузулушуна жана өлкөнүн туруксуз өнүгүшүнө алып келет. «Кандай болсо да» экономикалык пайданын артыкчылыгынын үстөмдүгү менен байланышкан өлкөдөгү көйгөйлөрдүн келтирилген толук эмес тизмесин эске алып, Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүктүрүүгө өтүүсүнүн актуалдуулугу талашсыз, ал эми жаратылыш ресурстарынын түгөнүүсүнүн жана азаюусунун, курчап турган чөйрөнүн булганышынын тобокелдигинин жана коркунучунун өсүшүнүн контекстинде бул актуалдуулук көп эсе өсөт. ХХ кылым аяктап бара жатканда ресурстар үчүн болгон күрөш өзгөчө курчуду, дүйнөнүн кирешелер боюнча катмарларга болуп көрбөгөндөй бөлүнүүсү болуп өттү, калктын жакырчылыгынын масштабы олуттуу көбөйдү. Натыйжада дүйнө мурун болуп көрбөгөндөй кыйынчылыктардын көйгөйлөрүнө - жакындап жылып келе жаткан глобалдуу социалдык-саясий, экономикалык жана экологиялык кризиске каршы тура ала турган цивилизацияны өнүктүрүүнүн жаңы моделин, туруктуу өнүктүрүүнүн моделин түзүүнүн зарылдыгына туш болду. Жакынкы жылдарда ресурстар үчүн болгон күрөш курчуй бере тургандыгын күтүүгө болот. Жаратылыш ресурстарынын түгөнгүстүгү тууралуу иллюзия жоголуп бара жатат. Кыргызстан глобалдуу дүйнөдө алардан бөлүнүп калган жок. Анын үстүнө, ички саясий көйгөйлөрдүн фонунда ресурстардын кескин чектелген жана аларды туура пайдаланууга болгон муктаждыктын шартында өлкөнү келечекте туруктуу өнүктүрүүнүн маселелери бүгүн эч качан болуп көрбөгөндөй актуалдуу жана биринчи планга чыгууда.

1.2. Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүүнүн жалпы көрүнүшү жана өзгөчөлүгү

Кыргыз Республикасынын бүтүндөй соңку тарыхы реформа белгисинин алдында өтүүдө, ал бүгүнкү күндө мезгилдин чакырыгына жооп болуп берилүүдө. Бул реформаларды жылдыруу сөзсүз болууга тийиш, анткени курчап турган дүйнөдө: глобалдуу мүнөзгө ээ болуп бара жаткан экономика, барган сайын адам укугунун концепциясына негизделген жашоонун сапатынын стандарттары, өнүгүүсүнө туруктуулуктун мүнөзүн берүүнү талап кылган курчап турган чөйрө, бардыгы өзгөрүлүүдө. Көз карандысыз өнүгүүнүн 20 жылдык тарыхында Кыргызстан бүгүн туруктуу өнүктүрүүнүн принциптерине өтүүгө ниеттенгендиги тууралуу билдирүү үчүн бир нече жолку терең соккуларды жана толкундоолорду жеңип өтүүгө, экономиканын терең түшүп кетишине жол бербөөгө, жаратылыш капиталын жана экономикадагы базалык позицияларды сактап калууга туура келди. Жалпы дүйнөлүк тажрыйбада туруктуу өнүктүрүү деп барынан мурда, өнүктүрүүнүн бири-бири менен өз ара байланышкан: (i) экономика, (ii) социалдык өнүктүрүү жана (iii) экология боюнча үч компонентти комплекстүү жана теңдештирилген мамлекеттик башкарууну түшүнүшөт. Мындай өнүктүрүүнүн борбору жана түпкү максаты адам же социалдык өнүктүрүү гана болуп калат. Андыктан, бүгүн дагы жана узак мөөнөттүү келечекте адам капиталын өнүктүрүү Кыргызстандын абсолюттук улуттук артыкчылыгы болуп калат. Бул өлкөнүн бардык жарандары өз билимин жана шыгын колдонуп, сапаттуу билим алуу, өз ден соолугун кароо, турак үй сатып алуу, татыктуу кирешени иштеп табуу жана алгылыктуу курчап турган чөйрөдө ден соолугу үчүн жашоо мүмкүндүгүнө ээ болуусун болжолдойт. Биринчи жолу, өнүктүрүүдө абсолюттук улуттук артыкчылык катары адамды, адам капиталын өнүктүрүү артыкчылыгы көрсөтүлүүдө, мында Кыргызстандын ар бир жараны өнүгүү үчүн тең укуктарга жана мүмкүнчүлүктөргө ээ болот. Ошону менен бирге, Кыргыз Республикасын өнүктүрүү бүгүнкү күндө дүйнөлүк финансылык толкундоолордун, карыз көйгөйлөрүнүн, Евросоюздун бир катар өлкөлөрүнүн төмөндөшүнүн белгилеринин, АКШда экономикалык өсүштүн басаңдашынын фонунда жүрүп жатат. Өнүгүп жаткан мамлекеттерге капиталдын келүүсү кескин кыскарды. Көптөгөн өлкөлөрдүн рейтинги төмөндөө жагына кайра каралды. Дүйнөлүк тенденция тобокелдиктер жана чакырыктар, глобалдуу климаттык өзгөрүүлөрдү кошо, өсүп гана бара жаткандай, алар калктын санынын өсүү фонунда дүйнөдө азык-түлүктүн тартыштыгына алып келет. Прикладдык планда туруктуу өнүктүрүүнүн модели - бул коомду, мамлекетти, тышкы жана ички коркунучтардын алдын алууну жана нейтралдаштырууну камсыз кылуучу туруктуулуктун принциптеринде экономиканы уюштуруунун жана иштешинин ыкмасы. Көрүнүп тургандай, «дароо эле» жана баш аламан аракеттер өлкөнү өнүктүрүүнүн туруктуу векторуна чыгара албайт, анткени туруктуу өнүктүрүүнүн модели өз алдынча өнүктүрүүдөгү системалуулукка, комплекстүүлүккө жана теңдештикке карата умтулууну болжолдойт. Моделдин маани-маңызы жаратылыш чөйрөсү экономикалык муктаждыктар жана коомдун улам барган сайын өсүп бара жаткан керектөөлөрүн канааттандыруу үчүн ресурстардын булагы катары каралат. Андыктан, ушул Программанын алкагында экономикалык саясат өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу, өнүктүрүүнү интенсификациялоо жана эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнөн озуп кетүү аркылуу жаратылыш ресурстарын туура пайдаланууну эсепке алуу менен түзүлөт. Экспортту диверсификациялоо жана либералдуу тышкы соода саясатын сактап калуу аркылуу кыргыз экономикасын дүйнөлүк экономикалык системага интеграциялоонун даражасы сөзсүз түрдө олуттуу өсүүгө тийиш. Эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү, экономиканы тездетүү, жана экспортту диверсификациялоо үчүн бизнести өнүктүрүү жана Кыргызстан потенциалдуу салыштырмалуу артыкчылыкка ээ болгон, атап айтканда айыл чарбасы жана энергетика, туруктуу өнүктүрүүнүн маанилүү артыкчылыктары, ошондой эле кен казуу секторунда, агороөнөр жай секторунун кайра иштетүү тармактары жана сервистик кызматтардын, туризмди кошо, бир катар багыттары боюнча тармактарды өнүктүрүү үчүн ишкер чөйрөнү жөнгө салуунун инструменттеринин үстүндө айрыкча натыйжалуу иштөө алдыда турат. Кыргызстанда башталган мамлекеттин бизнес ишине кийлигишүүсүн минималдаштырууга багытталган мамлекеттик башкаруунун системасын реформалоо бул процесстеги жагымдуу өбөлгө, ал бүгүн эле Кыргызстанда бизнес ачуунун, лицензиялоонун жана жүргүзүүнүн жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жагынан алгачкы натыйжаларын берүүдө. Инвестициялык саясаттын эң маанилүү багыты Кыргызстанда ата мекендик жана чет өлкөлүк инвесторлор үчүн, менчик ээлеринин жана экономикалык мамилелердин катышуучуларынын укуктарын коргоону камсыз кылууну кошо, эң жагымдуу шарттарды түзүү болот. Жалпысынан, Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Программа 2013-2017-жылдарга карата беш жаңы компонентке негизделет: Биринчиден, саясаттын тиешелүү чаралары (экономика, социалдык өнүктүрүү жана экология жагдайлары) менен Программанын бөлүмдөрүнүн үч блогу, туруктуу өнүктүрүүнүн моделинин компоненттери менен тыгыз байланыштуу. Мында, экономикалык, социалдык жана экологиялык процесстердин өз ара байланышы жана өз ара таасири аркылуу туруктуу өнүктүрүүгө өтүүнүн саясатын түзүүнүн үзгүлтүксүз иргөө принциби колдонулган. Энергетикада бул өтүү энергияны үнөмдөөгө, аз көмүртектүү өнүктүрүүгө жана энергиянын адаттан тыш булактарын кеңейтүүгө стимул боюнча чаралар аркылуу белгиленген. Андыктан курулуш сектору энергияны үнөмдөөчү курулушка багытталган долбоорлордун алгылыктуулугун жогорулатуу боюнча чаралар аркылуу каралды. Айыл чарбасында келечектүү артыкчылыктардын бири болуп органикалык айыл чарба жана экологиялык таза продукция өндүрүү, ал эми иштетүү өнөр жайында ресурсту үнөмдөөчү технологияларга чаралардын саясаты аркылуу акырындык менен өтүү көрсөтүлүүдө. Бөлүмдөрдүн экологиялык блогунда: экономикалык иш аракеттердин зыяндуу таасирлерин азайтууга, ичүүчү сууга жеткиликтүүлүктү камсыздоо, биологиялык түрлөрдү сактоого жана жаратылыш экосистемасын калыбына келтирүүгө, климаттын өзгөрүү шарттарында кырсык тобокелчилигин азайтууга багытталган чаралар каралган. Экинчиден - туруктуу өнүктүрүү бул барынан мурда комплекстүү жана теңдештирилген мамлекеттик башкаруу экендигинен улам жана ушул Программа башкаруучулук курал болуп санала тургандыгын эске алып өнүктүрүүнүн бардык багыттары боюнча саясаттын мааниси төмөнкүдөй мамлекеттик башкаруунун системасынын маани-маңызын түзүүгө карата конкреттүү талаптар аркылуу алгачкы жолу түзүлдү: (i) институттук потенциалга; (ii) мыйзамдарга; (iii) кадрдык потенциалга жана өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнүн принциптерин жылдыруу үчүн аны жогорулатууга муктаждыктарга; (iv) текшерилип бүткөн саясий чечимдерди кабыл алуу үчүн маалыматтардын ырастыгына карата талаптар. Ошол эле учурда саясаттын тийиштүү чаралары мамлекеттик башкаруунун иштеп жаткан институттарынын системасынын потенциалын критикалык баалоодон улам сунушталган. Өлкөнү туруктуу өнүктүрүүгө өтүү контекстинде ушул Программанын жаңылыктарынын үчүнчү элементи 2017-жылга карата калкка мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуунун конкреттүү милдеттенмелери жана алдыда турган беш жыл ичинде аларды өзгөртүү боюнча жыйынтыктарды ченөөнүн индикаторлору аркылуу калктын ар бир категориясы үчүн жашоонун сапатын өзгөртүү боюнча Өкмөттүн майда-чүйдөсүнө чейинки пландары менен адамды өнүктүрүүнүн саясаты боюнча негизги бөлүм болуп саналат (7-тиркеме). Бул үчүн баланын төрөлүүсүнөн баштап адамдын карылыгына чейин, жарандардын конкреттүү категорияларына багытталган калкка кепилденген бардык социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү кошо, мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн саясатын түзүүнүн жана сапатын ченөөнүн жаңы методологиялык принциптери иштелип чыкты жана колдонулду. Бул багыттагы прогрессти ченөө үчүн атайын, даана ачык-айкын индикаторлордун топтому иштелип чыккан (8-тиркеме). Ушул Программанын жаңылыктарынын төртүнчү элементи, калкка мамлекеттик кызматтарды көрсөтүүдө өтө татаал болуп саналган, эч качан бир дагы Программада эске алынбаган жана дайыма мамлекеттик башкаруу системасынын начар жери бойдон калып келген бул сектор аралык сегменттер (9-тиркеме), мында бир профилдик министрлик, айрым учурларда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын катышуусуз төмөнкү маселелерди кошо, көйгөйлөрдү чечүү колунан келбейт: (i) иштеп жаткан балдардын; (ii) мектеп окуучуларынын ден соолугунун; (iii) саламаттыгы өзгөчө муктаж болгон балдардын; (iv) ЖОЖдордун бүтүрүүчүлөрүнүн арасындагы жумушсуздуктун; (v) мектеп чөйрөсүндөгү коопсуздуктун; (vi) айылдык билимсиз чоң адамдардын арасындагы жумушсуздуктун; (vii) билим берүүдө, саламаттык сактоодо, ишке орношууда атайын кызмат көрсөтүүлөргө муктаж, мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын көйгөйлөрү; (viii) мектепке чейинки, жалпы билим берүү мекемелеринин жана саламаттыкты сактоо мекемелеринин инфраструктураларын куруу, өнүктүрүү жана колдоо; (ix) социалдык инфраструктура имараттарынын энергия натыйжалуулугунун жана коопсуздугунун маселелери. Региондорду туруктуу өнүктүрүүнүн саясаты боюнча бөлүк Программанын үзгүлтүксүз иргелген бөлүгү болуп калды, бул жаңы ыкмалар боюнча бешинчи элемент, анткени региондордун экономикага салымдарысыз өлкөнүн туруктуу өнүгүүсү жок. Жергиликтүү коомчулукту өнүктүрүүнүн саясаты региондорду өнүктүрүүнүн салт болуп калган ыкмалары бүгүн алардын өнүгүүсү үчүн тормоз болуп жаткандыгынан улам келип чыкты. Региондук адистешүү, региондор аралык соода жана кооперацияга багыт алууга мезгил келип жетти. Регионду өнүктүрүүнүн тармактык моделинин ордуна региондорду жана жергиликтүү коомчулукту туруктуу өнүктүрүүнүн салт катары адистешкен, долбоордук-максаттуу модели сунушталат. Мында бюджеттер аралык мамилелердин эки баскычтуу модели жергиликтүү деңгээлде келечектүү долбоорлорду жылдыруу жагынан жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары үчүн стимул берүүчү фактор болуп калышы керек. Облустарды жана райондорду ала турган болсок, анда ал жактарда Өнүктүрүү фондуларын түзүү сунушталууда. Мына ушунун эсебинен Кыргызстандын региондору мисалы «талас төө буурчагы» «баткен өрүгү», «өзгөн күрүчү», Жалал-Абад минералдык дары суу булагы ж.б. бүгүнкү күндө эле реалдуу белгиленген туруктуу жана адистешкен бренддерди алып, өлкөнүн ичинде кандай болсо, дал ошондой эле анын чегинен тышкары барган сайын таанылып, белгилүү болуп бара жатышат. Кыргызстанды өнүктүрүүнүн беш жылдык вектору (2013-2017-жж.) туруктуу өнүктүрүүнүн (тоо экологиялык системасы, суу ресурстары, айыл чарбасы, энергетика, туризм) табигый артыкчылыктарын жылдыруу аркылуу өнүктүрүүдө туруктуу позицияларга чыгуу менен бүгүнкү күнү түзүлгөн экономикалык базадан курулат.

1.3. Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өтүү этабындагы максаттар жана милдеттер

2013-2017-жылдардын аралыгы Кыргызстандын туруктуу өнүгүүгө өтүшү боюнча бурулуш жана аныктоочу мезгил болуп калышы керек. 2013-2017-жылдар арагында Кыргыз Республикасы башкаруунун өркүндөтүлгөн институттары, натыйжалуу аракеттеги мыйзамдары, өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнүн базалык негиздерин бекемдөөгө даяр прогрессивдүү кадрдын потенциалы менен, дүйнөлүк өнүгүүдө калкынын экологиялык-экономикалык жактан өнүккөн ой жүгүртүүсү жана жакшыртылган социалдык жана экономикалык рейтинги менен, адамды өнүктүрүүнүн индекси боюнча Кыргыз Республикасынын рейтинги сезилерлик жогорулаганын кошо, Кыргыз Республикасынын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын ийгиликтүү ишке ашырган өлкөлөрдүн катарына кириши керек.

1.4. Туруктуу өнүктүрүүгө өтүүдөгү зарылдыктар жана тобокелдиктер

Кыргызстан кубаттуу эл аралык транспорттук коммуникацияларга чыгуусуз, бардык 4 океандан өтө чоң аралыкта иш жүзүндө Евразия континентинин борборунда жайгашкан. Кыргызстандын калкынын саны 5551,9 миң адам, алардын ичинен ар кандай баалоо боюнча 300 миң адамдан бир миллионго чейин жарандар үй-бүлөсү менен эмгек эмиграциясында жүрүшөт. Пайдалуу казылып алуучу кенге бай катмарларында жер бетинде сейрек кездешүүчү жана баалуу металлдар, көмүр басымдуулук кылат. Мунун бардыгы аймактын тоолуу рельефин жана кескин континенталдуу климатын эске алуу менен өндүрүш структурасынын өзгөчөлүгүн шарттайт жана структурага жана экспорттоо мүмкүндүгүнө олуттуу таасир көрсөтөт. Дүйнөлүк экономика акыркы жылдары олуттуу көйгөйлөргө дуушарланууда. Финансылык-экономикалык кризистер экономикалык көз караштан алганда начар өлкөлөрдү эле каптабастан, анын кыйратуучу таасирине АКШ, Европалык союздун өнүккөн өлкөлөрү жана башкалар дагы капталууда. Бир катар өлкөлөрдө узарып кеткен ички чыр-чатактар болууда. Тышкы финансылык-экономикалык, террордук жана идеологиялык коркунучтардын өсүшү экономиканы жана экспортту диверсификациялоого, анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн өстүрүүгө, туруктуу саясий системаны түзүүгө жана өлкөнүн ичинде макулдашууга жетишүүгө багытталган чараларды көрүүнүн зарылдыгын шарттайт. Кыргыз Республикасынын Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине (КМШ), Жамааттык коопсуздук келишиминин уюмуна (ЖККУ), Шанхай кызматташтык уюмуна (ШКУ) жана башка эл аралык уюмдарга активдүү катышуусу, ошондой эле өнүгүү боюнча салт болуп калган өнөктөштөрү менен стратегиялык өз ара аракеттенүүлөрү негизги мааниге ээ болууда. Кыргыз Республикасы глобалдуу экономиканын бөлүгү. 2011-жылы өлкөнүн ачык-айкындуулугу[1] 54,7%ды түздү, экономикалык мамилелер капиталдын, товарлардын, кызмат көрсөтүүнүн жана эмгектин эл аралык жана региондук рынокторуна барган сайын тереңдеп кирүүдө. Албетте аларга болгон көз карандылык жогору болууда. Глобалдуу экономикада экономикалык кризистердин кезектешүүсү менен катар эле экономикалык кубаттуулуктун жаңы борборлорунун пайда болуу процесстери орун алууда. Акыркы бир нече он жылдыкта баарынан мурда Азия континентинин өнүгүп жаткан өлкөлөрү экономикалык өсүштүн, ички рынокту өнүктүрүүнүн жогорку көрсөткүчтөрүнө жетишип келе жатышат. Келечекте экономикалык өнүгүүнүн ийгиликтери, жетишпестиктери олуттуу деңгээлде өлкөнүн атаандаштык артыкчылыктарын колдонууга жөндөмдүү экендигине, эмгекти эл аралык бөлүштүрүүнүн пайдалуу орун ээлешине жараша болот. Улуттук экономика азырынча экспортко, артыкча сырьёлук жана минералдык продуктыларга багытталган. Экспорттук адистешүү өтө төмөн илимдешүүсү менен айырмаланат. Мындан тышкары өлкөнүн экономикасы жаратылышты көп пайдаланууну талап кылган мүнөздө, көбүнчө экстенсивдүү жол боюнча өнүгүүдөн тышкары өлкөнүн экономикасы жаратылышты көп пайдаланууну талап кылган мүнөздө, көбүнчө экстенсивдүү жол боюнча уда. Акыркы бир нече он жылдыкта баарынан мурда Азия континентинин өнүгүп жаткан өлкөлөрү экономикалык өсүштүн, ички рынмассасынын топтолушу жүрөт. Бул курчап турган чөйрөнүн булганышы, суунун абалынын, жер ресурстарынын начарлашынын, биологиялык түрлөрдүн азайышы күчөп жаткандыгынан көрүнүүдө. Өлкөдө совет мезгилинен бери мураска калган уулуу жана радиоактивдүү калдыктар көмүлгөн бир катар объекттер бар. Алардын бузулушу бүтүндөй регионду курчап турган чөйрөгө коркунуч жаратат. Глобалдуу климаттык өзгөрүүлөр - бул туруктуу тренд, ага бардык адамзат даярданууда. Кыргызстандын жаратылышы жана экономикасы географиялык жактан жана өндүрүштүн структурасы өзгөчө экендигинен улам мындай өзгөрүүлөрдүн болушуна дагы деле туруштук бере албайт. Адам өмүрүнө, өндүрүштүк потенциалга, калктуу конуштарга, жашоону камсыз кылуучу объекттерге айрыкча коркунучту жер титирөө, жер көчкү, сел жана ташкын, кар көчкү, жаратылыштын башка кубулуштары көрсөтөт. Глобалдуу климаттык өзгөрүүлөрдүн учурунда мүмкүн болуучу экстремалдык температуралык көрсөткүчтөр суу, жылуулук жана энергия менен камсыз кылуу системасынын туруктуу иштешине коркунуч келтирет, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн, биологиялык түрлөрдүн өсүү жана өнүгүү процессине терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Мындан тышкары, суу агындары түзүлүүчү зонада жайгашкан тоолуу өлкө катары Кыргызстанга 2100-жылга карата мөңгүлөрдүн дээрлик (64%дан 95%га чейин) толук жоюлуп кетүүгө чейин суу ресурстарынын олуттуу кыскаруусу коркунуч келтирүүдө. Жакынкы жыйырма жылда суу сектору үчүн андан дагы оор кесепеттер турат, болжолдоолорго ылайык жер үстүндөгү агындардын көлөмүнүн стабилдүү кыскаруусу күтүлүүдө. Мындай кырдаал Кыргызстанды, ошондой эле Борбордук Азия регионун дагы суу менен жетишсиз камсыз кылууга алып келиши мүмкүн. Көрүлүп жаткан чараларга карабастан, экономиканы мамлекеттик жөнгө салуу азырынча натыйжасы аз бойдон калууда. Мамлекет бир жагынан, ишканалардын ишине кийлигишүүнү кыскартуу боюнча системалуу түрдө чараларды ишке ашырат. Экинчи жагынан, бизнести административдик басымдан алып кетүү менен ал көбүнчө бул көйгөйлөрдүн альтернативдүү чечилишин таппай, мамлекеттик, муниципалдык жана жеке мүлктөр, экология үчүн тобокелдиктерди көбөйтөт. Стратегиялык жана программалык документтерде мамлекеттин экономикалык саясаты жана экономиканы башкаруунун реалдуу тажрыйбасы бири-биринен көпчүлүк учурда бөлөк болуп калышкан. Программалык бюджеттештирүүгө өтүү өтө жай ишке ашырылууда. Кабыл алынган стратегиялардын жана программалардын аткарылышынын жыйынтыктары үчүн саясий жоопкерчиликтин жоктугу мамлекеттик башкаруунун фундаменталдуу көйгөйү бойдон калууда. Кыргыз Республикасынын экономикасы өндүрүү менен керектөөнүн, топтоо менен керектөөнүн ортосундагы, эмгекке жөндөмдүү калк менен экономиканын мүмкүнчүлүктөрүн эмгек ресурстары менен абсорбациялоонун ортосундагы диспропорциянын жогорку деңгээли менен мүнөздөлөт. Аймактык диспропорциялар материалдык, адам ресурстарын натыйжасыз колдонууга, улуттук экономиканын өсүү потенциалын төмөндөтүүгө алып келет. Экономиканын мамлекеттик сектору натыйжасыз башкарылат. Мамлекеттик активдерге негизинен структураны түзүүчү стратегиялык ишканалар кирет, алардын абсолюттук көпчүлүгү монополистер (энергетика, кен казуу, темир жол транспорту ж.б.) болуп саналышат. Бүгүнкү күндө ишканаларды башкаруунун системасы иштин жогорку натыйжаларына жетүүгө бурулган эмес, иш жүзүндө башкаруунун натыйжасыздыгы, айкынсыздыгы токтоп калган. Мына ушул кырдаалдан кара санатай менеджменттер жеке пайда көрүшөт, ал баа механизми аркылуу өндүрүш чыгымы түрүндө керектөөчүлөргө «сатылат». Экономиканын мамлекеттик эмес сектору көмүскө экономиканын олуттуу өлчөмү менен мүнөздөлөт, ал эксперттик баалоо боюнча ИДПнын 39%на жетет. Иш жүзүндө экономикада жеңилдетилген салыктык абалда турган көптөгөн чарбакер субъекттердин бар экендиги фискалдык саясатты бузат, акыйкатсыз атаандаш чөйрөнү түзөт, экономикалык өнүгүү үчүн жалган билдирүүлөрдү жана стимулдарды түзөт, расмий статистиканы бурмалайт, экономиканы өнүктүрүү боюнча натыйжасыз башкаруучулук чечимдерди кабыла алууга алып келет. Бирок, формалдуу эмес сектордун болушунан өлкөнүн башкы чыгымы - бул инвестициялык климатка инвесторлордун ишенимин төмөндөтүп алуу, коррупциянын өсүшүнө мүмкүнчүлүк берүү. Азыркы учурда бир катар фундаменталдуу рейтингдер боюнча Кыргызстан таптакыр эле төмөн орундарда турат. Атап айтканда, (i) 2012-2013-жылдары Атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн Глобалдуу Индекси боюнча: 127-орун (бир жыл мурда - 126); (ii) Бизнес жүргүзүү индекси боюнча (Doing Business-2012): 71-орун (бир жыл мурда - 73-орун). Энергетикалык коопсуздуктун деңгээли ар дайым коркунучта турат. Энергия ресурстарын өздүк өндүрүү барынан мурда электр энергиясын өндүрүүгө топтолгон, анын 90%дан көбү гидростанцияларда иштелип чыгат. Өлкө керектелүүчү бардык көмүртектин 90%ын сырттан ташып келет. Бул дарыялардагы суунун деңгээлине, ошондой эле нефтинин жана газдын дүйнөлүк баасына болгон жогорку көз карандылык менен шартталат. Энергетикада тарифтик саясат өнүгүүнүн социалдык аспектилеринен чоң көз карандылыкта турат. Бул жагдай техникалык модернизациялоо үчүн каражат топтоонун мүмкүнчүлүгүн азайтат, бул жыйынтыгында кара санатай менеджменттин пайда болушу менен авариянын өсүшүнө алып келет. Энергетикалык жабдуулардын заттык эскиришинин деңгээли төмөнкүдөй: Токтогул ГЭСинин каскады - 57,6%, Бишкек шаардык ЖЭБ - 64,0%, Ош шаардык ЖЭБ - 77,8%. Кыргызстандын экономикасынын атаандаш тармагы катары энергетиканы андан ары өнүктүрүү Борбордук Азия регионундагы мамлекеттер менен макулдашылган региондун суу-энергетикалык ресурстарын пайдалануунун узак мөөнөттүү эрежесинин жоктугу менен татаалданууда. Кыргыз Республикасында жумушчу күчтүн ашыктыгы калктын, өзгөчө жаш жана анын айрыкча күч-кубаттуу бөлүгүнүн массалык эмгек миграциясы менен чечилет. Бул тенденция, ишке орноштуруунун курч маселелерин чечүү, өлкөгө валюталык келип түшүүлөрдүн туруктуу булагы пайда болуу менен катар эле өлкөнүн ичиндеги адам капиталын начарлатууга алып келүүдө. Массалык миграция үй-бүлөнүн бузулушуна, иш жүзүндө атасыз өсүүгө алып келүүдө, өсүп бара жаткан көлөмү менен ал үй-бүлө институтунун коркунучу болуп калууда. Социалдык-экономикалык көйгөйлөр ички миграциянын көбөйүшүн, калктын Бишкек жана өлкөнүн башка ири шаарларына топтолуусун жаратат. Келип жаткан калкты кабыл алууда мүмкүнчүлүгү чектелген шаарлардын социалдык инфраструктурасына оор жүк келтирүүдө, социалдык-экономикалык жана коомдук-саясий чөйрөлөрдө чыңалууну жаратууда. Мамлекеттин аракеттерине жана донор уюмдардын колдогонуна карабастан, саламаттыкты сактоо системасынын сапаттуу кызмат көрсөтүүлөрү калк үчүн жеткиликтүү болбой бара жатат. Кыргызстанда медициналык мекемелердин, жеке клиникалардын өнүгүүсүнө багыт алуу көрсөтүлүүчү кызматтардын номенклатурасын жана сапатын кеңейтүүгө мүмкүндүк берди, бирок ошол эле учурда медициналык жардамга муктаждарга аларды алууга керектүү чыгымдардын көбөйүшүнө алып келди. Бүгүнкү күндөгү саламаттыкты сактоо олуттуу деңгээлде практикалык медицинага топтолгон, оорунун алдын алууга көңүл аз бөлүнөт. Адамдын дене жана рухий саламаттыгынын куралы катары дене тарбияны массалык өнүктүрүү тийиштүү өнүгүүгө ээ боло албай жатат. Натыйжада, балдардын жана өспүрүмдөрдүн денелерин тарбиялоонун абалы төмөнкү деңгээлде турат. Кыргызстанда билим берүү деңгээли акырындык менен бузулууга дуушар болууда. Окуучуларды даярдоо, өзгөчө кыргыз жана өзбек тилдеринде окутуучу айыл мектептеринде өтө төмөн. Мектептерде жана жогорку окуу жайларында берилип жаткан билим, шык жана ыкма тажрыйбада аз функционалдуу болуп калды, көпчүлүк окуу жайлары туруктуу өнүктүрүүгө социалдык жактан жатыккан инсандарды даярдай алышпайт. Жалпы экономикалык жана маданий чөйрө окуу программасын өздөштүрүүдө окуучуну туруктуулук менен эмгектенүүгө көмөк бербейт, бирок билим жөнүндө диплом алууга, анын ичинде коррупциялык жол менен болсо дагы алууга көмөктөшөт. Маданий баалуулуктарга калктын жетишүү деңгээли, жарандардын маданий өнүгүүсүнүн деңгээли коомдун жана экономиканын өнүгүүсүнүн узак мөөнөттүү кызыкчылыгына жооп бербейт. Бардык материалдык жана материалдык эмес баалуулуктар менен каражаттардын, мекемелердин жетишсиздигинен улам, маданият мамлекеттин өзгөчө камкордугунун предмети болуп саналбайт. Кыргыз маданияты кеңири жайылтууга жетишсиз, дүйнөлүк деңгээлдеги чыгармаларды, маданий баалуулуктарды жаратуунун саны барган сайын азайгандыктан, чет өлкөдө белгисиз боло баштады. Коомдук аң-сезим тышкы идеологиялык жана маданият таасирлерине дуушар болгон, бул белгилүү бир деңгээлде салттуу моралдык, этикалык, маданий баалуулуктардан алыстоого алып келип, коомдун, өзгөчө жаштардын багытын бурмалайт. Улуттук идеологияны түзүүнүн зарылдыгы тууралуу сөздөр ишке ашырылбай калууда. Дүйнө жүзүндө күчөп бара жаткан коркунуч кибер коркунучу болууда. Акыркы учурларда айрым өлкөлөрдөгү ички саясий кырдаалдын туруксуздугун социалдык тармактардын максаттуу пайдаланылышы менен байланыштырышат. Дүйнөлүк статистика кибер кылмыштуулуктун өсүшү, акча каражаттарына, электрондук алып жүрүүчүлөрдөгү жашыруун маалыматтарга санкциясыз жеткен учурлардын саны көбөйгөндүгүн белгиледи. Өндүрүштүк процесстерди башкаруу үчүн маалыматтык системаны пайдалануу бул процесстерди тышкы таасирлердин алдында алсыз кылат. Маалыматтык коопсуздукту камсыз кылуунун милдеттерин чечүү багытталган мамлекеттик саясатты, өтө жогорку квалификациядагы адистердин болушун, маалыматтык системаларга санкциясыз кийлигишүүдөн коргоочу каражаттарды орнотууну талап кылат.

II. Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өтүү этабындагы багыттар жана артыкчылыктар

1. Туруктуу өнүктүрүү үчүн саясий базис

2.1.1. Мамлекеттик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу институттарынын потенциалын өстүрүү

Максаты: өлкөдө калктын кызыкчылыгына жана муктаждыктарына жооп берүүчү, чакырыктарга каршы турууга жана туруктуу өнүктүрүүнүн милдеттерин чечүүгө жөндөмдүү мамлекеттик башкаруунун натыйжалуу жана ачык системасын түзүү. Учурдагы абалды талдоо. Мамлекеттик башкаруунун аткаруу бийлигинин түзүлгөн системасы, коом тарабынан кандай болсо, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президенти, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан да барган сайын курч сын-пикирге кабылууда. Ал калктын муктаждыктарына жана кызыкчылыгына багытталган эмес, чакырыктарга жана коркунучтарга адекваттуу жооп кайтарууга, зарыл милдеттерди чечүүгө жөндөмсүз. Бир эле учурда калктын көз алдында коррупциянын орду жана булагы болуп саналат. Дал ошол башкаруу системасында кабыл алынган көпчүлүк реформалардын бүгүн белгилүү болгон ишке ашпай жаткандыгы катылган. Мамлекетти башкаруунун системасын реформалоо боюнча кабыл алынган кадамдардын бири дагы аягына чейин жеткен жок. Натыйжада, бүгүнкү күндө мамлекеттик башкаруунун системасы алардын багытында реформалоо ишке ашырыла турган ар түрдүү моделдин жетишсиздигинен ишке ашпай турат. Башкаруу системасынын иштеши биринчи кезекте коом тарабынан күтүлгөн жыйынтыкка багытталган эмес. Мамлекеттик органдардын программаларында жана пландарында жетишүү зарыл болгон конкреттүү максаттар белгиленген эмес. Иштелип чыккан программаларга карабастан система өзүнө өзү иштейт. Эксперттик маалыматтар боюнча убакыттын 70%ы өнүктүрүүгө багытталган пландуу ишке эмес, күнүмдүк тапшырмаларды аткарууга кетет. Башкаруу системасынын ишке ашпаган кемчиликтерине функционалдык баш аламандык кирет. Дайындалган функциялардын жазылышына жана маанисине, андан дагы маанилүүсү аларды аткарууга карата бирдиктүү ыкма жок. Көптөгөн ашыкча функцияларды аткаруу уланууда, бул бизнес чөйрөсүнө ашыкча таасир этүүгө жана кийлигишүүгө жана кызмат көрсөтүүнү бүтүндөй коммерциялаштырууга алып келет. Ошол эле учурда башкарууга зарыл болгон көптөгөн функциялар таптакыр аткарылбайт, же жарым-жартылай аткарылат. Башка функциялар толук эмес болуп саналат, демек натыйжасыз. 2012-жылдын практикасы саясатты жана өзгөчө көзөмөлдөө жана контролдоонун көйгөйлөрүн иштеп чыгуудагы функцияларды ишке ашыруунун олуттуу көйгөйлөрүн тапты. Башкаруудан мамлекеттик саясаттын конкреттүү чараларын иштеп чыгууга жана ишке ашырууга өтүүнү караган башкаруунун заманбап технологиялары начар өздөштүрүлүүдө. Мамлекеттик органдардын ишинде үстөмдүк кылган (44%) көйгөй туудурган милдеттерди жана функцияларды жоопкерсиздик менен аткарбай коюу, иштин жаңы багыттарын өздөштүрүүгө тоскоол келтирүүдө. Мындай абал адам потенциалынын көйгөйлөрү бар экендигин көрсөтөт. Башкаруучу муундун алмашып жаткандыгы менен дагы кырдаал курчуп турат. Ошол эле учурда кесиптик тажрыйбаны өткөрүп берүүнүн, институттук эс тутумдун жана мындай муундагылар менен байланыштардын механизми жоголууда. Мамлекеттик кызматтын системасы керектүү кадрлар менен толуктоонун милдетин аткара албай жатат. Бирок жогорку кесиптик билим берүү дагы мамлекеттик кызматка өтүү үчүн далалаттанган талапкерлердин керектүү деңгээлин камсыз кыла албайт. 2012-жылы 7104 талапкердин ичинен тийиштүү чекити болгону 3492 (49%) талапкер гана багынта алды. Мамлекеттик башкарууну уюштуруу бирдиктүү эмес жана бири-бири менен байланыш жок. Мамлекеттик мекемелер эреже катары кандай болсо, да конкреттүү адамдардын кызыкчылыгына зыян келтирүү менен ведомстволук тар кызыкчылыктарды көздөйт. Жагдай аткаруу бийлигинин ар кандай органдарынын ишин жөнгө салуу ар кандай деңгээлдеги ченемдик укуктук актылар (мындан ары - ЧУА) аркылуу ишке ашырылгандыгы менен дагы тереңдейт. Мамлекеттик башкаруунун колдонуудагы системасынын начар жери секторлор аралык/ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү маселелерин чечүү боюнча институттук механизмдин жоктугу болуп саналат, ошондуктан ведомстволор аралык сегментте калган мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөргө, алардын артында өлкөнүн жарандарынын аларга муктаж болгон конкреттүү категориялары тургандыгына карабастан, дээрлик эч кандай көңүл бурулбайт (9-тиркеме). Буга аткаруу бийлигинин мамлекеттик башкаруу органдарына болгон калктын ишениминин деңгээлинин төмөндүгү болуп саналат. 2012-жылдын 4-кварталынын жыйынтыгы боюнча калктын ишеним индекси терс бойдон -5,8 пункт деңгээлинде калууда. Мамлекеттик органдардын ишинде адамга жана мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн сапатына багытталган ыкманын жоктугу дагы калктын ишениминин өсүшүнө көмөк көрсөтпөйт. Мамлекеттик чечимдерди даярдоодо жана кабыл алууда жарандык коомдун ой-пикирин реалдуу эсепке алуунун механизми иштебейт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу үчүн дагы жогоруда саналып өткөн бардык көйгөйлөр мүнөздүү. Бирок өзгөчөлөрү да бар. Азырынча мамлекеттик кызмат менен муниципалдык кызматтын ортосундагы ажырым сакталып калууда. Жергиликтүү бюджетти колдоонун колдонуудагы механизми жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын (мындан ары - ЖӨБО) жоопкерчилигин жогорулатуу зарылчылыгын эске алуу менен бюджеттер аралык трансферт системасы жакшыртууну талап кылууда. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү акыркы 2-3 жылда кырдаалды оңдоо жана башкаруу системаны чакан жана натыйжалуу формага келтирүү боюнча максатка багытталган чараларды кабыл алды. Мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү оптималдаштыруу, ошондой эле системаны функционалдык жана структуралык тартипке келтирүү боюнча олуттуу бүткөрүүлөр иштелип чыккан. Бирок бул аз. Учурдагы кырдаал өз жарандарына кызмат кылган, калктын социалдык суроо-талаптарына таянган жана коомдун бийликти контролдоосунун иштиктүү механизмдерин камсыз кылган башкаруу моделин түзүүнү жана ишке киргизүүнү талап кылат. Бул үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мамлекеттик башкаруунун колдонуудагы системасын реформалоо процессине олуттуу оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизүүнү белгилөөдө. Биринчиден, министрликтердин жана ведомстволордун заманбап дүйнөдөгү башкы ролу коомчулукка жана жарандарга кызмат көрсөтүү болуп саналат. Буга байланыштуу калкка кызмат көрсөтүүнүн коомчулук менен макулдашылган, сакталышы үчүн көзөмөлдү мамлекет жүргүзө турган, стандарттары иштелип чыгат жана бекитилет. Экинчиден, мамлекеттик башкаруунун функциялары төмөнкү принциптер боюнча кайрадан бөлүштүрүлөт: бардык милдеттерди мамлекет жана коом үчүн айрыкча рационалдуу, үнөмдөө ыкмасы менен жана чоң натыйжасы менен аткара турган башкаруунун ошол деңгээлинде жана ошол уюмдар чечиши керек. Үчүнчүдөн, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мамлекеттик башкаруунун бардык институттарынын ишин жыйынтыкка багыттоого жана ага жетишүүнү жоопкерчилигин жогорулатууну белгилөөдө. Төртүнчүдөн, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү артыкча башкаруудан коомдун бардык кызыкдар тараптары катышкан мамлекеттик саясатты иштеп чыгууга жана ишке ашырууга өтөт. Мындай катышуу тийиштүү регламенттер менен ченемдик түрдө бекитилет. Мамлекеттик башкаруу системасын реформалоонун бул төрт компоненти мамлекеттик башкарууга башкача үн бере турган жана маанисин өзгөртө турган саясий базис болуп калат. Мына ушундан улам, мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо төмөнкү төрт артыкчылыктуу багыт боюнча ишке ашырылат: (i) аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдарынын потенциалын күчөтүү; (ii) аткаруу бийлигинин вертикалдык жана горизонталдык башкаруу, бирдиктүү жана байланыш системасын жогорулатуу; (iii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарынын кадрдык потенциалын жогорулатуу; (iv) толук кандуу жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү. Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдарынын потенциалын күчөтүү боюнча артыкчылыктуу багыттар төмөнкү милдеттерди чечүүгө топтолгон: (i) аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдарынын тапшырмаларды жана функцияларды аткаруу жана мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча потенциалын жогорулатуу; мамлекеттик кызматтардын - мыйзамдардын аткарылышын жана мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын контролдоо жана көзөмөлдөө боюнча; (ii) программалык бюджеттештирүүнүн инструменттерин колдонуу менен жыйынтык боюнча башкаруунун принциптерин киргизүү; (iii) бул программалык документке ылайык мыйзамдарды өркүндөтүү. Биринчи милдет саясаттын төмөнкү чараларын ишке ашыруу аркылуу чечилет: (i) мамлекеттик функциялардын бирдиктүү реестрин иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) мамлекеттик функциялардын администрациялык регламенттерин иштеп чыгуу; (iii) стандарттык функциялардын жазылган топтомунун жана аткаруу бийлигинин тең багынуусунун негизинде башкаруунун мамлекеттик органдарын типтештирүүнү иштеп чыгуу жана киргизүү; (iv) бардык мамлекеттик органдардын иш процессине этап боюнча диагностика жүргүзүү; (v) жыйынтыгы боюнча структураны жана жол-жоболорду рекомендацияларга ылайык келтирүү; (vi) башкаруунун мамлекеттик жана муниципалдык органдарынын ишин баалоонун методологиясынын негизинде бөлүмдөрдүн ишин баалоонун ички системасын киргизүү. Экинчи милдетти саясаттын төмөнкү чаралары аркылуу чечүү пландаштырылууда: (i) саясат иштеп чыгуучу орган катары министрликтер аткара турган аткаруу бийлигинин структурасынын кол чатыр моделин түзүү; (ii) өлкөнүн стратегиялык документинин алкагында аткаруу бийлигинин бардык органдары үчүн милдеттүү максаттарды аныктоо жана алмаштыруу; коюлган максаттарга жетүү үчүн бардык жетекчилердин жеке жоопкерчилигин киргизүү; (iii) мамлекеттик чыгымдарды үнөмдөөнү стимулдаштыруунун системасын иштеп чыгуу жана киргизүү. Үчүнчү милдети саясаттын төмөнкү чараларын аткарууну болжолдойт: (i) аткаруу бийлигинин ишин регламенттөөчү ченемдик укуктук актыларга талдоо жүргүзүү; (ii) «Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөр жөнүндө» Мыйзамдын долбоорун кабыл алуу; (iii) электрондук кызмат көрсөтүүгө өтүү боюнча укуктук механизмдерди иштеп чыгуу; (iv) «Уюштуруучу структуралардын функцияларын жана мамлекеттик башкаруу органдарынын милдеттерин оптималдаштыруу жөнүндө» ченемдик укуктук актыны кабыл алуу; (v) Мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу органдарынын ишин баалоонун методологиясынын негизинде бөлүмдөрдүн ишине ички баалоо жүргүзүү боюнча методологияны жана нускама материалдарды иштеп чыгуу жана бекитүү; мамлекеттик органдардын жоболоруна ички баалоонун жол-жоболорун киргизүү. Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлик системасынын горизонталдуу жана вертикалдуу башкаруучулугун, бүтүндүүлүгүн жана байланыштуулугун жогорулатуу боюнча экинчи артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, административдик ведомстволор өз ара жана башка мамлекеттик органдар менен ченемделген өз ара аракеттенүүлөрүн уюштуруу; (ii) иштин төмөнкүдөй: стратегиялык пландаштыруу, бюджеттештирүү, ченемдик укуктук актыларды даярдоо, региондорду жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүүнүн документтерин иштеп чыгуу ырааттуулугун караган саясаттын документтерин даярдоонун бирдиктүү системасын иштеп чыгуу; (iii) башкаруунун мамлекеттик жана муниципалдык органдарынын ишин баалоонун бирдиктүү жана өтмө системасын түзүү; (iv) мамлекеттик органдардын ишин маалыматтык камсыз кылуунун системасын түзүү. Биринчи милдет саясаттын төмөнкү чаралары аркылуу чечилет: (i) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн регламентин кабыл алуу, анда саясатты иштеп чыгуунун жаңы жол-жоболорун киргизүү каралат (ii) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Регламентине секторлор аралык функциялар жана кызматтардын тиешелүү тизмегин аткаруучу мамлекеттик институттун жоопкерчилигин беките турган норма киргизип, эгерде секторлор аралык функциялар жана кызматтардын аткара турган тиешелүү тизмегинин деңгээли жоокерчилигинен 50% ашса, анда ага ушул процессти координациялоо боюнча кеңири укук берүү. Экинчи милдет саясаттын төмөнкү чаралары аркылуу чечилет: (i) саясаттын документтерин түзүүнүн системасынын моделин этап боюнча иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii) «Саясаттын документтерин даярдоонун бирдиктүү системасы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтомун иштеп чыгуу жана кабыл алуу. Үчүнчү милдет саясаттын төмөнкү чаралары аркылуу чечилет: (i) 2013-жылга жана кийинки жылдарга мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жетекчилеринин ишин баалоонун көрсөткүчтөрүн бекитүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтомун кабыл алуу; (ii) мамлекеттик органдардын ишин квартал сайын баалоо жана жыйынтыктарын жарыялоо; (iii) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Регламентине мамлекеттик органдардын жоболоруна ишти баалоону жүргүзүү жол-жоболорун бекитүү. Төртүнчү милдетти төмөнкү чараларды ишке ашыруу менен чечүү пландаштырылууда: (i) мамлекеттик башкаруунун сапатына коомдук мониторинг жүргүзүү системасын киргизүү; (ii) ченемдик укуктук актыларды экспертизалоонун бардык атайын түрлөрүн өткөрүүдө жарандык коомчулуктун милдеттүү катышуусун регламентке бекитүү; (iii) мамлекеттик органдардын алдында окумуштуулардын, эксперттердин жана жарандык коомдун адистеринин катышуусу менен эксперттик кеңештерди түзүү; (iv) мамлекеттик органдардын алдында коомдук байкоочу кеңештер (мындан ары - КБК) менен өз ара аракеттенүү жол-жоболорун регламенттештирүү; (v) мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн стандарттарын жан техникалык регламенттерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (vi) мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн реестринин аткарылышын мониторингдөөнү камсыздоо; (vii) электрондук кызмат көрсөтүүлөргө этап боюнча өтүү. Мамлекеттик органдардын ишин маалыматтык камсыздоо боюнча бешинчи маселе төмөнкү чараларды аткаруу менен чечүүгө болот: (i) маморгандар ортосунда маалыматтар базасын алмашуу механизмин түзүү; (ii) мамлекеттик органдардын ичинде, ошондой эле алардын арасында да башкаруу системасындагы документтердин параллелдүү кыймылынын системасын түзүү; (iii) суралып алынуучу, иштелип чыгуучу жана берилүүчү маалыматтын курамын чектөөнү иштеп чыгуу. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана муниципалдык кызматынын кадрдык потенциалын жогорулатуу боюнча үчүнчү артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди аткарууга байланыштуу: (i) мамлекеттик жана муниципалдык кызматчылардын квалификациясын жогорулатуунун жана кайра даярдоонун натыйжалуу системасын түзүү; (ii) кадрларды тандоо жана жайгаштыруу системасын өркүндөтүү, кадрлар резервинин институтун калыбына келтирүү; (iii) кызматка кирүүдө жана кызматынан көтөрүлүүсүндө кадрлардын кызматка баштоосу жана адаптация болуу системасын түзүү; (iv) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерге жаңы эмгек акы төлөө системасын түзүү. Биринчи милдет саясаттын төмөнкү чараларын ишке ашыруу аркылуу чечилет: (i) окутуу аркылуу башкаруунун натыйжалуу системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) окутуу системасынын институттук мүмкүнчүлүгүн бекемдөө; (iii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерди окутуу ыкмаларын жаңыртуу; (iv) адекваттуу ресурстук камсыздоонун туруктуу механизмин түзүү. Экинчи милдетти саясаттын төмөнкү конкреттүү чараларын аткаруунун эсебинен чечүү пландаштырылууда: (i) мамлекеттик жана муниципалдык кызматта карьералык жогорулоо системасын ишке киргизүү; мамлекеттик (ii) кадрлар резервинин институтун калыбына келтирүү. Үчүнчү милдетти чечүү төмөнкүлөрдүн эсебинен болжолдонууда: (i) мамлекеттик кызмат системасында статс-катчылардын ролун күчөтүү; (ii) кызмат ордун ээлегенде жана кызматы боюнча жылдырууда мамлекеттик кызматкерлердин адаптация болуу механизмин иштеп чыгуу жана киргизүү. Төртүнчү милдет саясаттын төмөнкү чараларынын эсебинен чечилет: (i) мамлекеттик жана муниципалдык органдарда эмгекке акы төлөө системасын кайра карап чыгуу; (ii) Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин эмгегине акы төлөөнү реформалоо стратегиясын иштеп чыгуу жана бекитүү. Толук кандуу жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү боюнча төртүнчү артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө бурулат: (i) жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишинин жыйынтыгы үчүн алардын жоопкерчилигин жогорулатууну эске алуу менен жергиликтүү өз алдынча башкаруунун уюштуруу-укуктук негизин өркүндөтүү; (ii) мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ыйгарым укуктарын, жоопкерчиликтерин бөлүштүрүү; (iii) бюджеттер аралык мамилелерди өркүндөтүү, жергиликтүү өз алдынча башкаруунун финансылык туруктуулугун камсыз кылуу жана жергиликтүү деңгээлде ресурстарды натыйжалуу башкаруу; (iv) жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын башчыларынын жоопкерчиликтерин жана ролун жогорулатуу, жергиликтүү коомчулуктун жана жергиликтүү кеңештердин депутаттарынын, ошондой эле берилген ыйгарым укуктар боюнча мамлекеттик органдардын алдында алардын отчёттуулук формаларын өркүндөтүү . Бул милдеттерди чечүү үчүн саясаттын төмөнкүдөй чараларынын пакети каралат: (i) мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын функцияларын, ыйгарым укуктарын жана жоопкерчиликтерин бөлүштүрүү боюнча талдоо жүргүзүү; (ii) «Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына жана башка ченемдик укуктук актыларга оңдоолорду киргизүү; (iii) муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн реестрин жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн стандарттарын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iv) берилген ыйгарым укуктарды аткаруу үчүн зарыл болгон материалдык, финансылык жана башка каражаттардын ченемдерин иштеп чыгуу; (v) региондордун бюджеттик камсыздалуусун бирдейлештирүү бөлүгүндөгү мыйзамдарга оңдоолорду иштеп чыгуу; (vi) салык чөйрөсүндө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын абдан ийкемдүүлүгүн жана өз алдынчалыгын берүү үчүн мыйзамдарды өркүндөтүү боюнча сунуштарды иштеп чыгуу.

2.1.2. Өлкөнүн улуттук коопсуздугу жана коргонуу жөндөмдүүлүгү

Максаты: өлкөнүн муктаждыктарына шайкеш келген мамлекетти жана коомду туруктуу өнүктүрүү үчүн зарыл болгон шарт катары улуттук коопсуздукту жана коргонуу жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуунун деңгээлине жетишүү. Учурдагы абалды талдоо. Кыргызстандын улуттук коопсуздугу тышкы коркунучтардын таасиринде, анын ичинде диний жана экстримисттик уюмдар, ошондой эле Афганистан тарабынан келүүчү коркунучтар. Мамлекеттик чек араны күчөтүү максатында түштүк-батыш региондук командачылыгын түзүү боюнча чаралар көрүлдү. Баткен жана Жалал-Абад облустарында кошумча аскердик бөлүктөр жайгаштырылды. Бирок, жалпысынан өлкөнүн коргоону жөндөмдүүлүгүнүн системасы заманбап куралдануу менен начар жабдылгандыктан жана өлкөнүн Куралдуу күчтөрүнүн кадрдык потенциалын даярдоонун деңгээлинин төмөндүгүнөн улам тышкы коркунучтарга бүгүнкү күндө толук көлөмдө адекваттуу жооп кайтара албайт. Коомдук коопсуздук чөйрөсүндө укук коргоо системасынын иши менен байланышкан көйгөйлөр өсүп бара жатат, алар: (i) Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигине (мындан ары - ИИМ) калктын ишениминин төмөндүгү; (ii) коррупциялык көрүнүштөр; (iii) кылмыш бетин ачуунун аркасынан түшүү, адам укугун жана эркиндигин бузуу; (iv) кесипкөй даярдыктын жетишсиз деңгээли, системасынын саясатташып кетиши; (v) криминогендик кырдаалдын жогорку деңгээли; (vi) башкаруунун терс формаларынын жана ыкмаларынын терең сиңип кетиши; (vii) Ички иштер органдарынын (мындан ары - ИИО) ишинин ачык-айкындуулугунун жоктугу. ИИОнун жетекчилеринин башкаруучулук төмөн деңгээли, ой жүгүртүүлөрүнүн сиңип калган көнүмүштүгү, билимсиздиги, жана ИИМдин жетекчи курамынын тез-тез алмашуусу жана укук коргоо чөйрөсүндө башкаруучулук инновацияны жайылтууну каалабагандык бүгүнкү күндө жарандык коомдун жана ички иштер бөлүмдөрүнүн жеке курамынын ИИМге карата болгон ишенимин таптакыр кетирди. Коомдо милициянын кызматкеринин терс образы түзүлдү. Жарандардын арызын карагандагы баш-аламандык жана кылмыш иш козгоодон негизсиз баш тартуу, кылмыш иштерин туура эмес иликтөө, сотто адамдардын акталышы, жарандарды негизсиз кармоо жана убактылуу камоочу жайларга (мындан ары - УКЖ) камоо фактылары табылууда. Коюлган максаттардан жана белгиленген көйгөйлөрдөн улам, биринчи артыкчылыктуу багыт улуттук кызыкчылыкты коргоо, аймактын бүтүндүүлүгүн коргоо жана Кыргыз Республикасына тыштан болуучу коркунучтарга каршы күрөшүүнү камсыз кылуу болот, аны ишке ашыруу үчүн төмөнкү милдеттерди чечүү пландаштырылууда: Биринчиден, бул өлкөнүн аймактык бүтүндүүлүгүн камсыз кылуу жана Республиканын чек аралын коргоону күчөтүү, аларды чечүү үчүн төмөнкү чаралар кабыл алынат: (i) Кыргыз Республикасынын Өзбек Республикасы, Тажик Республикасы менен чек араларын демаркациялоо жана делимитациялоо боюнча өлкөнүн атайын комиссиясынын ишин оптималдаштыруу; (ii) Кыргыз Республикасынын чек арага жакын жайгашкан (Баткен, Ош жана Жалал-Абад облустарынын) калкын мамлекеттик чек араны («Сакчы» ыктыярдуу элдик кошуундарды ж.б. түзүү менен) бирге кайтаруу жана коргоо үчүн тартуу; (iii) Баткен облусундагы айланып өтүүчү жолдун курулушун бүткөрүү; (iv) кыргыз-өзбек мамлекеттик чек арасынын линиясынын айтылган жана бекитилген участокторунда жана кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасынын айрым участокторунда (артыкчылыктуу участоктор болуп Кыргыз Республикасынын Баткен облусунун мамлекеттик участогу каралат) инженердик жабдуу боюнча иштерди аткаруу үчүн финансылык каражаттарды өз убагында бөлүү. Экинчиден, өлкөнүн суу-энергетикалык, стратегиялык объекттерин коргоону күчөтүү боюнча бул милдет, төмөнкүдөй чаралар менен пландаштырылган: (i) суу-энергетикалык комплекстин стратегиялык объекттерин коргоо үчүн коопсуздук кызматты заманбап техникалык каражаттар менен жабдуу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө сунуш киргизүү; (ii) Кыргыз Республикасынын стратегиялык объекттери жана өзгөчө корголуудагы зоналары жөнүндө ченемдик укуктук актыларды, жоболорду кайра кароо жана өзгөртүүлөрдү, толуктоолорду киргизүү. Үчүнчүдөн, өлкөнүн куралдуу күчтөрүн башкаруунун бирдиктүү системасын уюштуруу боюнча бул милдетти төмөнкү чаралардын эсебинен чечүү белгиленген: (i) Кыргыз Республикасынын Коргоо Кеңешинин алдындагы борбордоштурулган командалык пунктту уюштуруу боюнча Кыргыз Республикасынын Президентине сунуш киргизүү; (ii) Коргоо Кеңешине мамлекеттин биринчи адамдары тарабынан кабыл алынуучу чечимдерди даярдоодо аналитикалык ишти күчөтүүнү сунуштоо. Төртүнчүдөн, бул милдет тышкы диний - саясий долбоорлорго каршы күрөшүү боюнча төмөнкүдөй конкреттүү чаралар аркылуу чечилет: (i) экстремизмдин, террорчулуктун жана сепаратизмдин пайда болушуна идеологиялык каршы күрөшүүнүн методологиясын иштеп чыгуу; (ii) тышкы диний-саясий долбоорлорго каршы күрөшүү боюнча диний жана жарандык коом менен өлкөнүн укук коргоо органдары жана атайын кызматтары менен диалог орнотуу. Бешинчиден, бул баңги заттардын, психотроптуу заттардын жана прекурсорлордун мыйзамсыз жүгүртүлүүсүнө каршы аракеттенүү боюнча милдеттер, алар саясаттын төмөнкү чараларын камтыйт: (i) өлкөнүн түштүгүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Баңгизаттарды контролдоо боюнча мамлекеттик кызматтын (мындан ары - БКМК) кызматкерлери үчүн туруктуу жана мобилдүү бангипостторду жана казармаларды куруу; (ii) баңгизат көзөмөлдөөчү органдарды модернизациялоо жана толук техникалык жабдуу; (iii) Кыргыз Республикасынын баңги затка каршы мамлекеттик стратегияны иштеп чыгуу жана бекитүү; (iv) Кыргыз Республикасы ратификациялаган ченемдик укуктук актыларды БУУ Конвенциясынын талаптарына туура келтирүү; (v) баңги заттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы аракеттенүү боюнча чет өлкөлүк жана эл аралык уюмдар менен кызматташуу чөйрөсүндөгү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын иштеп чыгуу жана өзгөртүүлөрдү, толуктоолорду киргизүү. Экинчи артыкчылыктуу багыт коомдук коопсуздукту камсыз кылуу болуп саналат, анын алкагында төмөнкү милдеттерди чечүү белгиленүүдө: Биринчиден, ИИОну реформалоонун концепциясын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу боюнча милдет, аны чечүү үчүн төмөнкү чаралар кабыл алынат: (i) ИИОну реформалоо боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Координациялык кеңешин түзүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө сунуштарды киргизүү; (ii) ички иштер органдарын реформалоонун компоненттерин ишке ашыруунун механизмдерин иштеп чыгуу; (iii) ички иштер органдарын реформалоонун компоненттерин ишке ашыруунун методологиясын иштеп чыгуу. Экинчиден, ички иштер органдарынын жана коомдун өз ара аракеттенүүлөрүн чыңдоо боюнча милдет, аны чечүү үчүн төмөнкү чараларды аткаруу алдыда турат: (i) сотко чейинки тездетилген өндүрүштү киргизүү боюнча Кыргыз Республикасынын колдонуудагы мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (ii) Сотко чейинки тездетилген өндүрүштү уюштуруу жөнүндө нускаманы даярдоо жана бекитүү; (iii) «Кыргыз Республикасында коомдук-алдын алуу борборлор (КАБ) жөнүндө жобону» иштеп чыгуу жана бекитүүгө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө киргизүү; (iv) «Коопсуз шаар» системасын киргизүү боюнча аракеттердин программасын иштеп чыгуу; (v) дүйнөлүк алдыңкы тажрыйбаларды эске алуу менен (милициянын көчүп жүрүүчү кабылдамасы, коңшулардын көзөмөлү, квартал боюнча полиция ж.б.) сапаттуу калкка көрсөтүлүүчү укук коргоо кызматтарынын сапатын жакшыртуу боюнча механизмди киргизүү. Үчүнчүдөн, ИИОну реформалоонун коррупцияга каршы компоненттеринин мыйзамдык, уюштуруу-башкаруучулук жана ресурстук негиздерин бекемдөө боюнча милдет, аны чечүү үчүн төмөнкү чаралар ишке ашырылат: (i) ИИОнун жана жекече ар бир кызматкердин ишин баалоонун жаңы критерийлерин иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii). «Электрондук КЭЭК»[2] системасын киргизүү боюнча аракеттенүү программасын иштеп чыгуу; (iii) «Кыргыз Республикасынын катардагы жана жетекчи курамынын кызмат өтөөсү тууралуу жобого» өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (iv) республиканын региондорунда иштеген милициянын участкалык инспекторлору үчүн ИИОнун системасында мамлекеттик, финансылык жана материалдык стимулдарды иштеп чыгуу жана киргизүү; (v) ИИОнун материалдык-техникалык базасын этап боюнча модернизациялоонун планын иштеп чыгуу жана бекитүү; (vi) жарандык коом менен дайыма өзара аракеттенүүнүн форматтарын жана жол-жоболорун иштеп чыгуу. Төртүнчүдөн, бул Кыргыз Республикасынын ички иштер органдарынын кадрларын кесипкөй даярдоонун жана окутуунун системасын жаңылоо. Бул милдеттерди ишке ашыруу үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) ички иштер органдарынын кызматкерлерин даярдоонун жана квалификациясын жогорулатуунун окутуу программаларын иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii). ИИМдин окуу жайларынын профессордук-окутуучу курамын кайра даярдоо процессин ишке киргизүү; (iii) ички иштер органдарынын кызматкерлерин кайра даярдоону жана квалификацияларын жогорулатууну жүргүзүү; (iv) ички иштер органдарына кызматка биринчи жолу кабыл алынган адамдарды кайра даярдоонун программасын ишке киргизүү; (v) кайра даярдоонун жыйынтыктарынын негизинде окуудан өткөн адамдар үчүн стимулдаштыруунун жана карьералык өсүштүн системасын киргизүү. Үчүнчү артыкчылыктуу багыт өлкөнүн коргоо жөндөмдүүлүгүн бекемдөө болуп калат, аны чечүү үчүн төмөнкү милдеттер коюлган. Биринчиден, бул аскердик реформаны жүргүзүүгө даярдоо үчүн ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү. Бул милдетти чечүү үчүн төмөнкү чаралар аткарылат: (i) Кыргыз Республикасынын Коргоо кеңешинин катчылыгы менен бирдикте Кыргыз Республикасынын Аскердик доктринасынын долбоорун иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) Кыргыз Республикасынын коргоо системасынын ченемдерин иштеп чыгуу планын жыл сайын оңдоп-түзөтүү. Экинчиден, өлкөнүн Куралдуу күчтөрүн башкаруунун бирдиктүү борборун түзүү боюнча милдет Кыргыз Республикасынын Коргоо кеңешинин жыйынында ушул маселени кароонун жыйынтыгы боюнча «Коргоо жана Кыргыз Республикасынын Куралдуу күчтөрү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду демилге кылуу аркылуу чечилет. Үчүнчүдөн, бул армиянын кесипкөйлөштүрүүнүн деңгээлин жогорулатуу. Бул милдетти чечүү үчүн төмөнкү чаралар аткарылат: (i) контракт боюнча Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүн аскер кызматчылары менен комплектөөнүн планын иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) аскерлерди аскер кызматчылары менен контракт боюнча комплектөөгө өтүү боюнча иш-чараларды этап боюнча жүргүзүү. Төртүнчүдөн, бул аймактык коргоо күчтөрүн бекемдөө. Бул милдетти чечүү үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт: (i) «Жаңы резервдик кошуундарды түзүү жөнүндө» ченемдик укуктук актыны кабыл алуу; (ii) «Аймакты коргоо боюнча насааттар» ченемдик укуктук актыны кабыл алуу; (iii) резервдик кошуундар жана аймактарды ыкчам жабдуу үчүн бөлүнүүчү акча каражаттарын бюджетке киргизүү жөнүндө сунушту Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө киргизүү; (iv) мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен бирдикте Куралдуу күчтөрдүн жана Кыргыз Республикасынын аймактык коргоо кызыкчылыгы үчүн аймактарды жабдууга катышуу; (v). аймактык коргоону пландаштырууга жана уюштурууга катышуу. Бешинчиден, бул Куралдуу Күчтөрдү курал-жарактар жана аскердик техника менен кайра жабдуу боюнча иш чараларды пландаштырууну жүргүзүү. Бул милдетти ишке ашыруу үчүн төмөнкү чаралар пландаштырылган: (i) Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүн өнүктүрүүгө акча каражаттарын максаттуу бөлүштүрүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүн өнүктүрүүнүн Мамлекеттик программасын иштеп чыгуу жана бекитүү.

2.1.3. Туруктуу өнүктүрүү үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын үстөмдүгүн күчөтүү

Максаты: Мыйзам үстөмдүгүнө жетүү аркылуу коомго конституциялык кепилдиктерди камсыз кылуу. Учурдагы абалды талдоо. Мыйзамдарды өнүктүрүүнүн шарттарынын бири ченемдик укуктук актыларды түзүү процессине карата көрсөтүлүүчү талаптарды аныктоонун системасына ээ болуу болуп саналат. Бул багытта белгилүү кадамдар жасалды. Мамлекет тарабынан ченемдерди чыгаруу процессин жаңы сапаттуу деңгээлге чыгарууга мүмкүндүк берген чаралар кабыл алынды, алардын ичинде: «Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актылары жөнүндө» Мыйзамдын жаңы редакцияда кабыл алынышы, Кыргыз Республикасынын мыйзамдан келип чыгуучу актыларынын долбоорлоруна укуктук, укук коргоочулук, экологиялык, гендердик, коррупцияга каршы экспертиза жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө нускама, мыйзам долбоордук иштерди келечекте пландаштыруу. Ошону менен бирге, колдонуудагы мыйзамдар дагы деле өзүнө жаңыртууну жана комплекстүү кароону талап кылган, эскирген ченемдердин билгилүү бир санын камтыйт. Буга байланыштуу мамлекеттин укуктук базасын жакшыртуу боюнча андан аркы иштер Конституциянын ченемдерин өнүктүрүү, коомдун реалдуу муктаждыктары, «Укуктун үстөмдүгү» принцибин сактоо үчүн түзүлүшү керек. Андыктан, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү кабыл алынуучу ченемдик укуктук актылардын сапатын жакшыртуу, мыйзамдарды инвентаризациялоонун механизмдери, атайын адистешкен экспертизаларды жүргүзүү ж.б. аркылуу ченемдердин бири-бирине каршы келген коллизиондук ченемдерин табуу боюнча иштерди жүргүзүүнү белгилейт. Көрсөтүлгөн иштердин жыйынтыгы сапаттуу ченемдик укуктук актылардын иштелип чыгышы зарыл болуп саналат. Ченемдик укуктук актылардын көпчүлүгү финансылык-экономикалык жагын түзүүчү маселелерди тиешелүү түрдө иштеп чыкпастан кабыл алынат, ошону менен алар башынан эле аткарылбай калууга кириптер кылынат. Мындан тышкары ченемдерди чыгаруучу органдар тарабынан көбүнчө бири-биринин мазмунун кайталай берүүчү, бири-бирине көп учурда каршы келүүчү ченемдик укуктук актылар параллелдүү иштелип чыгат, бул, укук колдонуучулук тажрыйбада укуктук коллизиондук ченемдеринин көлөмүн көбөйтүү менен терс мүнөздө таасир берет. Натыйжада мурда кабыл алынган ченемдик укуктук актыларга тез-тез оңдоолорду киргизүү көбөйөт, бул өзү эле укуктук процессинин сапатынын төмөн экендигинин күбөсү болуп саналат. Сапаттуу жана «керектүү» мыйзамды иштеп чыгуу боюнча дагы бир проблемасы «диалог аянтчасынын» жоктугу болуп саналат, анда боло турган актынын «архитектурасы» иштелип, боло турган натыйжалары, перспективалары эсептелип чыкмак, ошондой эле мүмкүн болуучу тобокелдиктер изилденмек. Белгиленген проблемалардын бар экендиги мамлекеттик ченемдерди чыгаруучу саясатын кайра карап чыгуунун, ченем чыгаруу ишинде кошо аракеттенген мамлекеттик органдардын потенциалын, сапаты төмөн иш үчүн жоопкерчиликти жогорулатуунун, мамлекеттик органдардын мыйзам долбоордук ишин координациялоо үчүн жооптуу органдын потенциалын күчөтүүнүн зарылдыгы жөнүндө күбөлөндүрөт. Ошондуктан, артыкчылыктуу багыт болуп 2017-жылга чейин Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн элементтерин эсепке алуу менен укуктук системанын милдеттердин төмөнкүдөй тизмеги менен баланстуулугу болуп калат: (i) мыйзам чыгаруу процессин модернизациялоо; (ii) адамды өнүктүрүү жана өлкөнүн экономикасынын маселелеринин жыйындысына негизделген сапаттуу мыйзамдарды иштеп чыгуу; (iii) укуктук агартуу жана жарандарды тарбиялоо. Биринчи милдетти Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү иш-чараларды ишке ашыруу жолу менен чечүүнү пландаштырууда: (i) укуктук, укук коргоочулук, экологиялык, гендердик, коррупцияга каршы экспертизанын түрлөрүн жүргүзүү аркылуу колдонуудагы мыйзамдарда коллизияларды жана боштуктарды, ошондой эле коррупциялык жоболорду табуу; (ii) инвентаризация жүргүзүүнүн жыйынтыгы боюнча мыйзамдык массивде коллизияларды жана боштуктарды, ошондой эле коррупциялык жоболорду жоюуга багытталган ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуу; (iii) ченемдик укуктук актылардын долбоорлоруна экспертизанын өзгөчө адистешкен түрлөрүн жүргүзө турган жеке жана юридикалык жактарды аккредитациялоонун тартибин иштеп чыгуу жана бекитүү жана (iv) аткарылышы финансылык ресурстар менен камсыздалбаган ченемдик укуктук актылардын кабыл алынышын токтотууну бекемдөө жагынан мыйзамдарга оңдоолорду киргизүү. Экинчи милдетти аткаруунун алкагында төмөнкүлөр пландаштырылууда: (i) мыйзамдардын синхрондуу жана координацияланган өнүгүүсүн пландаштыруунун жана болжолдоонун маселелеринде ченемдерди чыгаруу процессине тартылган мамлекеттик органдардын ишин координациялоонун механизмин иштеп чыгуу; (ii) 2017-жылга чейин туруктуу өнүктүрүүнүн программасын ишке ашырууда мыйзам долбоордук иштин маселелеринде аналитикалык борбор болуп санала турган Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинин алдында Эксперттик-консультативдик кеңешти түзүү жана мамлекеттик органдардын ортосунда диалог аянтчасын түзөт. Укуктук агартуу жана жарандарды тарбиялоо боюнча үчүнчү милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүлөрдү белгилейт: (i) укуктук пропаганданын концепциясын иштеп чыгуу; (ii) укуктук маалыматтардын Борбордук маалыматтарынын модернизацияланган банкын түзүү жана ишке киргизүү, жана (iii) мамлекеттик органдар тарабынан укуктук пропаганданы ишке ашыруу боюнча практикалык чараларды регламентатациялоого багытталган ченемдик укуктук актылардын пакетин иштеп чыгуу.

2.1.4. Коррупцияга каршы саясат

Максаты: мамлекетти жана коомду туруктуу өнүктүрүүгө тоскоол болбогон деңгээлге чейин коррупцияны төмөндөтүү, (Трансперенси Интернешнлдин маалыматы боюнча жыл сайын 15 позицияга чейин). Учурдагы абалды талдоо. Кыргыз Республикасында коррупция өлкөнүн улуттук коопсуздугуна олуттуу коркунуч келтирүүдө. Коррупция калктын бийликке болгон ишенимин кетирет, мамлекеттик башкаруунун бардык системасын бузат, мамлекеттик бийликтин кадыр-баркынын жана мамлекеттик кызматтын беделин түшүрүүгө алып барууда. Эксперттик баалоо боюнча Кыргызстандагы коррупциядан жыл сайын болуучу зыян - 30 млрд. сомду/ 70 млн. долларды түзөт. Мында 2012-жылы бюджеттин киреше бөлүгү 1,83 млрд. долларды түзгөн. Бул кубулуштун көп фактордук мүнөзү, ошондой эле анын кылмыштуу аракеттердин башка түрлөрү менен байланышы бул кубулуш менен күрөшүү үчүн катуу саясий эркти талап кылат. Мындай саясий эрк бүгүнкү күндө эң жогорку деңгээлде билдирилди. Бирок, жүргүзүлүп жаткан коррупцияга каршы саясаттын натыйжалуулугун төмөндөтүп жаткан бир катар проблемалар бар. Мамлекеттик башкаруу системасында коррупциянын алдын алуу боюнча бирдиктүү саясатты координациялоо жана иштеп чыгуу боюнча адистешкен институттун жоктугу бул багытта иштин натыйжалуулугун олуттуу төмөндөтөт. Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетине караштуу Коррупцияга каршы кызматтын функциясы коррупцияга каршы аракеттенүүдө укукту коргоо мүмкүндүгүн андан ары күчөтүүгө гана багытталган. Мында коррупциянын алдын алуу боюнча милдеттер жана функциялар мурдагыдай эле көңүлгө алынбай калган. Координациялоочу функцияны ишке ашыруучу органдар менен коррупциянын кесепеттери менен гана күрөшүүнү ишке ашыруучу укук коргоо органдарынын ортосундагы өз ара аракеттенүүнүн реалдуу жана таасирдүү механизминин жоктугу коррупцияга каршы саясатты ишке ашыруу боюнча бирдиктүү системаны түзүү процессин таталдаштырылууда. Ошондуктан коррупцияга каршы күрөшүүнүн алдын алуучу чараларынын натыйжалуу институционалдык механизмин түзүү абдан маанилүү. Кыргыз Республикасында бүгүнкү күндө коррупцияга каршы күрөшүү үчүн мыйзамдын базалык негизи иштелип чыккан. Бирок, коррупцияга каршы экспертиза институтун бекемдөө, коомдук контролдун механизмдерин өнүктүрүү, мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу системасын өркүндөтүү үчүн коррупцияга каршы мыйзамды андан ары өркүндөтүү талап кылынат. Ошондой эле бул багытта сезилээрлик жыйынтыкка коомчулуктун колдоосу менен гана жетишүүгө боло тургандыгын дүйнөлүк тажрыйба көрсөтүүдө. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында коррупция чөйрөсүндөгү кылмыштарды табуунун жана иликтөөнүн атайын ыкмаларын каралган эмес. Коррупциялык кылмыштарды иликтөөнүн институционалдык базасы жана коррупцияга каршы мыйзамдардын жана мыйзам алдындагы актылардын оптималдык системасы иш жүзүндө жок. Жазык-процесстик кодекс кылмыштардын бардык түрүн, коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндөгү кылмыштарды кошо, иликтөө үчүн бирдиктүү чекти белгилейт. Коррупцияга каршы мыйзамда коррупция менен күрөшүүнүн механизми бар, бирок ал жетиштүү натыйжалуу эмес. Мамлекеттин укуктук инфраструктурасында конкреттүүлүктүн жоктугу коррупцияланган мамлекеттик чиновниктер үчүн мыйзамдардын беренелерин жана ченемдик укуктук актыларды субъективдүү, көпчүлүк учурда туура эмес чечмелөөгө шарт түзөт. Ченемдик укуктук актылар болуп көрбөгөндөй көп болгон шартта, укуктук жазма буйруктардын түшүнүксүздүгү, укук колдонуучу субъекттердин укуктук ченемдеринин бири-бирин кайталай берүүсү жана алардын карама-каршы келиши, көбүнчө бул же тигил ченем кандай колдонулушу керек жана ал реалдуу кандай таасир келтире тургандыгы тууралуу туура түшүнүк жок, бул коррупциянын пайда болушу үчүн шарттарды айрыкча жогорулатат. Ошондуктан, коррупцияга каршы мыйзамды чечмелөө жана оңдоп-түзөтүү этабына өтүү зарыл деп эсептелет. Расмий маалыматтарга жана өкмөттүк документтерге жетишүүнү камсыз кылуу маанилүү көйгөй болуп саналат. Кыргызстанда, салыштырмалуу, маалыматка жетишүү жөнүндө өнүктүрүлгөн укуктук жоболор бар, бирок укукту колдонуунун жана маалыматка укук тууралуу маалымдуулуктун начардыгы менен кедерин кетирет. Колдонуудагы ченемдик укуктук актыларды талдоо жана түзүлүп жаткан укукту улантуучулук тажрыйба маалыматтык ачыктык коррупцияга каршы күрөшүүнүн маанилүү түзүүчүсү гана эмес, ошондой эле коррупцияга каршы күрөшүү системасынын иштөөсүнүн, мамлекеттик бийлик органдарынын ишин кошо, негизин түзүүчү (базалык) принциптеринин катарына кирет. Коррупцияга каршы ишти жүзөгө ашыруучу кесипкөй кадрлардын жоктугу өзгөчө тынчсызданууну жаратат. Укук коргоо органдары коррупция менен күрөшүүнүн, ошол эл учурда коррупцияны табуу жана аларды жоюунун жаңы ыкмаларын киргизбестен калыптанып калган ыкмаларын жетекчиликке алышат. Көз карандысыз коррупцияга каршы экспертиза өнүккөн эмес, коррупцияга каршы программаларды ишке ашырууга жооптуу мамлекеттик органдардын кызматкерлери, коррупцияга каршы ведомстволук программаларды жана аларды ишке ашыруунун техникасын иштеп чыгуунун методикасын билишпейт. Коррупция менен күрөшүүнү ишке ашыруучу укук коргоо органдарынын кадрдык, техникалык, оперативдүү даярдыгынын маселеси чечилбеген бойдон калууда. Трансперенси Интернешнлдин маалыматы боюнча Кыргыз Республикасы 2012-жылы дүйнөдөгү 174 өлкөнүн ичинен 154-орунду ээлеген жана коррупция жогорку деңгээлде болгон өлкөлөрдүн тобунда. 2013-2017-жылдары мамлекеттин коррупцияга каршы саясатынын артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот: (i) коррупцияга каршы саясаттын институционалдык базасын чыңдоо, анын алкагында төмөнкү милдеттерди чечүү белгиленүүдө: (i) коррупциянын алдын алуу, коррупцияга каршы мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашырылышын координациялоо боюнча көз карандысыз орган түзүү; (ii) коррупцияга каршы мыйзам базасын иштеп чыгуу; (iii) коррупциялык тобокелдиктерди азайтуу жана мамлекеттик органдардын ишинин маалыматтык ачыктыгын камсыз кылуу боюнча мамлекеттик органдардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу. Биринчи милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү чараларды кабыл алууну белгилөөдө: (i) ушул органдын ишин жөнгө салуучу ченемдик документти иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (ii) анын ишин жүзөгө ашыруу үчүн финансылык каражатты издеп табуу; (iii) кадрларды даярдоонун жана кайра даярдоонун системалуу билим берүү механизмин иштеп чыгуу жана киргизүү; (v) мамлекеттик органдарда коррупцияга каршы иштерди тескеген бөлүмдөрдү түзүү жана бул кызматкерлерди билим берүү системасына киргизүү; (vi) коррупцияга каршы программаларды иштеп чыгууга жана ишке ашырууга бирдиктүү талаптарды иштеп чыгуу; (vii) коррупцияга каршы күрөшүү боюнча чаралардын натыйжалуулугуна мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун системасын иштеп чыгуу жана киргизүү. Экинчи милдет төмөнкү чаралардын эсебинен чечилет: (i) улуттук мыйзамдарда жок ченемдерди жана четтеп кетүүлөрдү табуу менен коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө ченемдик укуктук актыларды инвентаризациялоо жана талдоо жүргүзүү; (ii) коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө эл аралык укуктук ченемдерди имплементациялоого багытталган жаңы ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана колдонуудагыларга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (iii) колдонуудагы жана иштелип жаткан ченемдик укуктук актыларга коррупцияга каршы экспертиза жүргүзүүнүн жол-жоболорун иштеп чыгуу жана киргизүү; (iv) мамлекеттик органдар ишке ашырып жаткан коррупцияга каршы чараларды верификациялоо жана валидациялоо ана киргизүү; (v) коррупция жана паракорчулук үчүн кылмыш жоопкерчилигинин ченемдерин талдоо жана күчөтүү; (vi) мамлекеттик органдардын ачыктыгын жана отчёттуулугун камсыз кылуу боюнча механизмдерди ченемдик бекемдөө; (viii) коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө жалпы кабыл алынган эл аралык конвенцияларга кошулуу боюнча чараларды иштеп чыгуу, ошондой эле коррупция менен күрөшүү боюнча өлкөлөрдүн тобуна (ӨТ) кирүү. Үчүнчү милдетти Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү жолдор менен чечүүнү пландаштырууда: (i) бизнести каттоо жана жүргүзүү менен байланышкан, операциялык чыгымдарды азайтуу боюнча иштеп чыгуу; (ii) коррупциянын пайда болушу үчүн шарттардын бар экендигинин предметине контролдоочу, уруксат берүүчү жана көзөмөлдөөчү функцияларды ишке ашыруучу мамлекеттик органдардын, ошондой эле алардын ишин жөнгө салуучу колдонуудагы ченемдик укуктук актыларына талдоо жүргүзүү; (iii) мамлекеттик кызмат көрсөтүүдө, алардын бир бөлүгүн электрондук форматка которуу менен мамлекеттик органдардын жеке жана юридикалык жактар менен контакттарын максималдуу жоюунун механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү; (iv) мамлекеттик органдардын ишинин бирдиктүү маалыматтык системасын киргизүү боюнча мамлекеттик органдардын жоопкерчилигин ченемдик бекемдөө; (v) жарандардын жана уюмдардын кайрылууларын караган учурда коррупциялык тобокелдиктердин пайда болушун жоюу үчүн документтерди эсепке алуу жана аткарылышына контрол жүргүзүүгө мүмкүндүк берүүчү документтерди жүгүртүүнүн бирдиктүү маалыматтык системасын киргизүү боюнча чараларды иштеп чыгуу; (vi) жарандык сектордун кызыкдар топторунун катышуусу менен коррупцияга каршы күрөшүү боюнча Өкмөттүн ишин ЖМКларда пропагандалоонун жана чагылдыруунун форматын жана жол-жоболорун иштеп чыгуу жана киргизүү; Коюлган максаттарга жетүү үчүн экинчи артыкчылыктуу багыт коррупциялык тобокелдиктерди жоюу аркылуу коррупцияга каршы күрөшүү болот, аны жылдыруу үчүн төмөнкү милдеттерди чечүү белгиленүүдө: (i) мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу системасында коррупциялык тобокелдиктерди табуу, мониторинг жүргүзүү жана жоюу боюнча башкаруунун бирдиктүү моделин иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii)кадр саясатындагы коррупцияга каршы механизмди иштеп чыгуу жана киргизүү; мамлекеттик кызматкерлерге коррупцияга каршы билим берүүнү камсыз кылуу; (iii) мамлекеттик кызмат көрсөтүүдө административдик жана бюрократиядан ажыратылган жол-жоболорду жөнөкөйлөтүү; (iv) саясий коррупциянын алдын алуу боюнча көзөмөлдөөчү механизмди иштеп чыгуу жана киргизүү. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү биринчи милдетти төмөнкүдөй жол менен чечүүнү пландаштырууда: (i) коррупциялык схемалардын жана тобокелдиктердин пайда болуусунун колдонуудагы ченемдерине жана тажрыйбаларына изилдөө жана талдоо жүргүзүү; (ii) мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу системасында потенциалдуу жогору коррупциялык тобокелдиктердин зонасын табуунун ыкмаларын жана аны ченөө үчүн шкалаларды иштеп чыгуу; (iii) коррупциялык тобокелдиктердин алдын алуунун жана коррупциялык схемаларды жоюунун механизмдерин иштеп чыгуу; (iv) коррупциялык схемаларды азайтуу/жоюу боюнча рекомендацияларды берүү менен аларды табуу, коррупциялык тобокелдиктерди баалоо боюнча башкаруунун моделин иштеп чыгуу жана расмийлештирүү; (v) коррупцияга каршы экспертиза жүргүзүү үчүн институционалдык потенциалды түзүү боюнча ченемдик укуктук актыларды даярдоо жана бекитүү. Экинчи милдетти төмөнкү чаралардын эсебинен чечүү болжолдонууда: (i) кадрларды тандоонун жана «эмгек сиңирүү системасынын» негизинде аларды жылдырууну ишке ашыруунун механизмдерин киргизүү; (ii) мамлекеттик кызматкерлердин ишин башкаруунун алдыңкы тажрыйбаларын киргизүүнүн жол-жоболорун иштеп чыгуу; (iii) коррупцияга каршы саясат боюнча мамлекеттик кызматкерлер үчүн окутуу курстарын туруктуу негизде жүргүзүү; (iv) кадрларды тандоо, ротациялоо, даярдоо жана кайра даярдоонун жаңы кадрдык саясатынын негиздерин иштеп чыгуу; (iv) коррупциялык (кызматтык) кылмыштарды жасаган мамлекеттик кызматкерлерди 10 жылдан кем эмес мамлекеттик жана муниципалдык органдарда иштөө укугусуз стигматизациялоо; (v) коррупционердин терс имиджин пропагандалоо боюнча чараларды иштеп чыгуу жана коррупциянын мамлекеттик кызмат менен сыйышпастыгын кеңири жайылтуу боюнча чараларды иштеп чыгуу. Үчүнчү милдетти төмөнкү чараларды ишке ашыруу менен чечүү белгиленүүдө: (i) он-лайн кызматын камсыз кылуунун жол-жоболорун иштеп чыгуу жана бирдиктүү терезе принцибин жайылтууну улантуу; (ii) кызмат адамынын кардарлар менен жеке контактта болушун чектөөнүн механизмдерин киргизүү жана отчёттуулуктун жана санкциялардын белгиленген формаларын кыскартуу; (iii) электрондук мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү киргизүү жана маалыматтардын электрондук базасына жетишүүнү камсыз кылуу жолу менен жарандарга жана уюмдарга кызмат көрсөтүүнүн сапатын жакшыртуу жана мөөнөтүн кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгуу; (iv) табылган коррупциялык тобокелдиктердин фактыларын чыгымдоо боюнча мыйзам бузууларды ЖМК аркылуу элге жарыялоо. Төртүнчү милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүлөрдү пландаштырууда: (i) кызыкчылыктардын чыр-чатагы үчүн институционалдык себептерге талдоо жүргүзүү жана саясий кызмат орундарын ээлегендер үчүн кызыкчылыктардын чыр-чатагын чечүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу; (ii) саясий партияларды каржылоонун ачыктыгын камсыз кылуунун механизмин иштеп чыгуу жана талдоо жүргүзүү; (iii) саясий партиялардын жана шайлоо кампанияларын каржылоону контролдоону камсыз кылуучу механизмдерди иштеп чыгуу; (iv) партиялык эсептерге мониторинг жүргүзүү жана көз карандысыз аудитти киргизүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу; (v) саясий партияларды жана шайлоо кампанияларын каржылоонун эрежелерин бузгандыгы үчүн санкцияларды мыйзамдык бекитүү; (vi) саясий маанидеги адамдар тарабынан коррупциялык пайда болуулардын алдын алуунун механизмин иштеп чыгуу; (vii) мамлекеттик органдар тарабынан чечим кабыл алуу процессинин маалыматтык ачыктыгын камсыз кылуу үчүн электрондук документ жүгүртүүнү киргизүү; (viii) коррупциялык кылмыштарды иликтөөнү жана жасоого күнөөлүүлөрдү жоопко тартууну камсыз кылуу үчүн мамлекеттин жогорку кызмат адамдарынын кол тийбестигин чектөө боюнча ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана киргизүү. Мамлекеттик органдар менен жарандык коомдун өз ара аракеттенүүлөрүнө багытталган үчүнчү артыкчылыктуу багыттын алкагында төмөнкү милдеттерди чечүү белгиленген: (i) коррупцияга каршы чараларды иштеп чыгууга жана мониторинг жүргүзүүгө, ошондой эле Өкмөттүн коррупцияга каршы пропагандаларына коомчулуктун тартылышын камсыз кылуу; (ii) мамлекеттик башкаруу органдарынын ишин коомдук контролдоонун механизмдерин киргизүү. Биринчи милдети Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү чараларды ишке ашыруу аркылуу чечүүнү пландаштырууда: (i) он-лайн режиминде комментарийлерди берүү мүмкүнчүлүгүн берүү менен мыйзам долбоорлоруна карата коомдук консультацияларды жана угууларды жүргүзүү; (ii) мамлекеттик башкаруу органдарындагы коррупциялык схеманы табуу жана алардын ишинин ачыктыгын, айкындыгын камсыз кылуу эксперттик коомчулукту жана коомду тартуу; (iii) ЖМКлар аркылуу мамлекеттик органдардын жана коомдук институттардын коррупцияга каршы ишин чагылдыруу; (iv) мамлекеттик органдардын ишине коомдук таасирдин механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү; (v) коррупцияга каршы иш-чараларды пропагандалоонун механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү; (vi) коррупциялык көрүнүштөрдүн фактылары боюнча жарандардын жана юридикалык жактардын кайрылуулары боюнча маалыматтар базасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Экинчи милдетти төмөнкү чаралардын эсебинен чечүү пландаштырылууда: (i) жарандык коомдун институттарын кеңири тартуу менен үзгүлтүксүз негизде коррупцияга каршы аянтчанын иштөө механизмин ченемдик бекемдөө; (ii) Мамлекет-жеке өнөктөштүктүн алкагында коррупцияга дуушар болушун кыскартуу боюнча Концепцияны иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (iii) табылган коррупциялык тобокелдердин фактыларын жана каражаттарды сарптоо боюнча мыйзам бузууларды элге жарыялоо; (iv) мамлекеттик башкаруу органдарынын жарандык коомго отчеттуулугунун жол-жоболорун жана форматын иштеп чыгуу жана киргизүү; (v) коррупцияга каршы чараларды ишке ашыруу боюнча жарандык коомдун институттарынын альтернативдүү отчёттуулугунун жол-жоболорун жана форматын иштеп чыгуу жана киргизүү; (vi) мамлекеттик органдардын жана алардын региондук өкүлчүлүктөрүндө түз байланыштарды уюштуруунун бирдиктүү методологиясын иштеп чыгуу жана киргизүү.

2.1.5. Көмүскө экономиканы мыйзамдаштыруу

Максаты: 2017-жылга карата көмүскө экономиканы, анын ИДПдагы өлчөмүн 25%га чейин кыскартуу менен мыйзамдаштыруу үчүн шарттарды түзүү. Учурдагы абалды талдоо. Кыргызстан үчүн көмүскө экономика өлкөнүн коопсуздугу үчүн реалдуу коркунуч жаратуучу жана атаандашуу үчүн тең эмес шарттарды түзүп, чакан жана орто бизнести өнүктүрүү үчүн олуттуу тоскоолдук болуп саналган өнөкөт көйгөй. Бул терс кубулуш өлкөнүн бюджеттик чөйрөсүн туруксуздаштырууга көмөк көрсөтүп, салык салынуучу базаны азайтат. Маанилүү мамлекеттик органдар тарабынан тийиштүү чаралар көрүлбөйт. Көмүскө экономиканы кыскартууда сот системасынын ролу минималдуу. Мыйзамдар иштебеген жерде, бизнес мыйзам күчүнө ишенбегендиктен ага көмүскө сектордо, анын сиңип калган традициялары жана механизмдери менен иштөө пайдалуураак. Акыркы иликтөөлөрдүн маалыматы боюнча 2006-жылы Кыргыз Республикасында көмүскө экономиканын деңгээли 53%ды түзгөн. 2012-жылы жаңы иликтөөлөр жүргүзүлдү, анын жыйынтыгы боюнча көмүскө экономиканын деңгээли 39%ды түзгөн. Ишкерлерди «көмүскөгө» кетүүгө аргасыз кылган негизги себептер деп төмөнкүлөр табылган: (i) коррупциялык көрүнүштөрдүн пайда болушу;(ii) саясий стабилдүүлүктүн жоктугу; (iii) накталай акча каражаттарын жүгүртүүнүн жогорку үлүшү; (iv) көмүскө экономиканын көрүнүштөрүнө каршы күрөшүүнүн укуктук жана институционалдык базасынын өркүндөтүлбөгөндүгү; (v) ишти мыйзамдуу жүзөгө ашыруудагы административдик тоскоолдуктар; (vi) ишкердик субъекттери үчүн салыктык отчёттуулуктун жана каттоонун татаал жол-жоболору. Салык төлөбөгөн, өз кирешелерин жашырган, отчёт бербеген, лицензия сатып албаган жана салыктык чегерүүлөрдү атайын төмөндөткөн ишкерлердин сегменти изилденген. Бул изилдөөнүн жыйынтыгын оптимисттик деп эсептесе болот жана 2013-2017-жылдарда көмүскө экономиканын масштабын тактоо үчүн экономиканын бардык секторун бөлүп алганда кеңири жана терең изилдөө жүргүзүү максатка ылайыктуу болот. «Көмүскө экономиканын» жалпы дүйнөлүк масштабдагы салыштырма салмагы ИДПнын 5-10% пайызы өлчөмүндө бааланат, эң жогорку жеткен чегинин көрсөткүчү 40-50% ды түзөт. Көмүскө экономиканын (криминалдык секторду кошо) дүйнөлүк көлөмү 9 трлн. АКШ долларына бааланат, бул бардык ЭКӨУнун өлкөлөрүнүн суммалык ИДПсынын 40%нан ашат. Кыргыз Республикасында бул сумма 100 млрд. сомдон ашык. Жалпысынан көмүскө экономиканы мыйзамдаштыруунун аракети өлкөдө эпизоддук түрдө жүргүзүлөт, институттук база түзүлгөн эмес жана бүгүнкү күндө экономика субъекттерин «көмүскөдөн» чыгаруу үчүн таасир берүүчү куралдар боюнча бирдиктүү мамлекеттик саясат жок. Буларды эске алып Кыргыз Республикасынын Өкмөтү ушул Программаны ишке ашыруунун чегинде экономиканын көмүскөлүгүн пайда кылуучу шарттарды жана себептерди жоюу, ошондой эле аны мыйзамдаштыруу боюнча кечиктирилгис чараларды көрүүнү белгилөөдө. Белгиленген максаттарга жетүү үчүн артыкчылыктуу багыттар төмөнкүлөр болот: (i) ишкердик субъекттеринин көмүскө сектордон чыгышы үчүн шарттарды түзүү; (ii) бизнес үчүн мамлекеттин жөнгө салуучу саясатынын алгылыктуулугун арттыруу. Ишкердик субъекттеринин көмүскө сектордон чыгышы үчүн шарттарды түзүү боюнча биринчи артыкчылыктуу багыт төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталган: (i) фискалдык башкаруу жагындагы мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү; (ii) чакан жана орто бизнес үчүн, отчёттулуктун жөнөкөйлөтүлгөн системасын, барынан мурун салык органдарында түзүү; (iii) тышкы соода чөйрөсүндө «бирдиктүү терезе» принцибин киргизүү. Биринчи маселени чечүү үчүн Өкмөт төмөнкүлөрдү белгилөөдө: (i) колдонуудагы ченемдик укуктук актыларга талдоо жүргүзүү жана ишкердик субъекттерине «көмүскөгө» кетүүгө түрткү берген факторлордун бар экендигин табуу; (ii) талдоонун негизинде фискалдык башкаруу жагындагы ченемдик укуктук актыларга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү боюнча сунуштарды даярдоо. Экинчи маселе төмөнкү чаралар аркылуу чечилет: (i) чакан жана орто бизнес үчүн салык салуунун жөнөкөйлөтүлгөн системасын иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii) жөнөкөйлөтүлгөн системада калуу, жана бирдиктүү салыктын ар кандай ставкаларын алуу укугу үчүн шайкештиктин ар кандай критерийлери бар топтор боюнча чечимдерди аныктоо жана кабыл алуу; (iii) салыктык отчёттуулуктун автоматташкан системасын киргизүү; (iv) чакан ана орто бизнеске салыктык текшерүү жүргүзүүнүн автоматташкан системасын киргизүү. Үчүнчү маселени төмөнкү чаралар аркылуу чечүү пландаштырылууда: (i) электрондук декларациялоону киргизүү боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (ii) электрондук декларациялоону киргизүүнү эске алуу менен бажы жол-жоболору үчүн максималдуу убакытты (2013-жылы 60 саатка чейин), аны жыл сайын оптималдуу деңгээлге чейин төмөндөтүү менен ченемдик белгилөө. Бизнес үчүн мамлекеттин жөнгө салуучу саясатынын алгылыктуулугун жогорулатуу боюнча экинчи артыкчылыктын алкагында төмөнкү милдеттерди чечүү белгиленүүдө: (i) ишкердик субъекттерин каттоонун жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү; (ii) коррупциялык схемалардын көрүнүштөрүн жана жогорку деңгээлдеги чиновниктердин бизнести «калкалагычтыгын» жоюу; (iv) биргелешкен жөнгө салуу жана өзүн-өзү жөнгө салуу институттарын киргизүү; (v) мамлекеттик органдардын ишине бизнестин ишеним деңгээлин жогорулатуу. Биринчи маселени Өкмөт төмөнкү иш-чараларды ишке ашыруу жолу менен чечүүнү пландаштырууда; (i) ишкердик субъекттерин каттоого (кайра каттоого) «билдирме принцибин» киргизүүнү караган ченемдик укуктук актынын иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (ii) ишкердиктин ишканаларын жабуунун конкреттүү мөөнөттөрүн ченемдик белгилөө; (iii) ишкердик субъектти жоюу процессин созгондугу үчүн мамлекеттик органдын административдик жоопкерчилигин мыйзамдык киргизүү; (iv) каттоодо «бирдиктүү терезе» принцибин киргизүү боюнча ченемдик укуктук актылардын пакетин иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (v) административдик жол-жоболорду «бирдиктүү терезе» принцибине ылайык келтирүү. Экинчи маселени чечүү үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт: (i) тамеки продукцияларын импорттоого лицензияны алып салуучу ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii) мамлекеттик орган тарабынан чечим кабыл алуунун жана кызмат көрсөтүүнүн мөөнөтүн азайтуу; (iii) кызмат көрсөтүү боюнча өз ара мамилелерди электрондук форматка которуу боюнча атайын порталды түзүү максатында министрликтердин жана ведомстволордун маалыматтык базасын бириктирүү; (iv) сатууга кара жана түстүү металлдардын сыныктарын жана калдыктарын жыйноого, сатып алууга жана берилген укугун жокко чыгаруучу ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу. Үчүнчү маселе төмөнкү чараларды ишке ашыруу аркылуу чечилет: (i) бизнестин айрым субъекттерине формалдуу эмес кол тийбестикти бергендиги үчүн чиновниктердин жоопкерчилигин катуулатуу жагынан ченемдик укуктук актыларга толуктоолорду киргизүү; (ii) ишкердик субъекттерин калкалаган, ошондой эле көмүскө схеманы колдонгон мамлекеттик структураларды табуу боюнча укук коргоо блоктору менен фискалдык органдардын күч-аракеттерин бириктирүү; (iii) 2012-2014-жылдарга коррупцияга каршы күрөшүү боюнча Өкмөттүн Планынын аткарылышына мониторинг жүргүзүү жана баалоонун негизинде рекомендацияларды иштеп чыгуу жана саясий чечимдерди кабыл алуу. Төртүнчү маселени төмөнкү чаралар аркылуу чечүү пландаштырылууда: (i) бизнес коомчулугунун катышуусу менен экономика секторун ашыкча жана натыйжасыз жөнгө салуунун негиздүүлүгүнүн предметине талдоо жүргүзүү жана баалоо; (ii) талдоонун негизинде, негизсиз жана натыйжасыз мамлекеттик жөнгө салуу болуп келген, экономиканын секторлорун биргелешип жөнгө салуунун принциптерин караган ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу (бизнес + мамлекет); (iii) экономиканын бул же тигил секторлорунун өзүн-өзү жөнгө салуусун бизнеске өткөрүп берүүнү караган ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана ченемдерин киргизүү. Бешинчи маселени төмөнкү чараларды аткаруунун эсебинен чечүү пландаштырылууда: (i) көмүскө экономиканы кыскартуу боюнча Өкмөттүн ишинин жыйынтыгы тууралуу маалыматтык кампанияны өткөрүү; (ii) көмүскө экономиканы мыйзамдаштыруунун инструменттерин иштеп чыгуу боюнча туруктуу иштөөчү «ачык аянтчаларды» түзүү; (iii) көмүскө экономиканы мыйзамдаштыруунун механизмдери боюнча саясий чечим кабыл алуу процессине бизнестин өкүлдөрүн тартуунун милдеттүү ченемин киргизүү; (iv) кайра байланышуу менен көмүскө экономикага каршы күрөшүү боюнча маанилүү мамлекеттик органдарда «түз байланыш» телефондук линияларын жана веб-сайттарды түзүү.

III. Элдин биримдиги мамлекеттүүлүктү сактоонун жана ийгиликтүү өнүгүүнүн шарты катары

3.1. Этностор аралык ынтымакты камсыз кылуу, элдин биримдигин чыңдоо

Максаты: стабилдүүлүктү жана өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү бекемдөө үчүн чыр-чатактардын алдын алуунун комплекстүү системасын түзүү. Учурдагы абалды талдоо. Чыр-чатактар Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн реалдуу коркунучу. 2008-2012-жылдардын аралыгында Кыргызстанда социалдык-экономикалык мүнөздөгү[3] 254 чыр чатак, анын ичинде зомбулук мүнөздөгү 1012 окуя менен этностор аралык негиздеги 30 чыр-чатак катталган. Диний мамиле чөйрөсүндө учурда 17 чыр-чатак катталган, анын ичинен үчөө (3) түздөн-түз террордук коркунуч менен байланышкан. Диний чөйрөдөгү чыр-чатактар, эреже катары тирешүүнүн саясий жана идеологиялык формасына өтүп кетиши менен потенциалдуу коркунучту жаратат. Кыргызстанда чыр-чатактардын негизги үч тиби бар экендигин талдоо көрсөттү, алар бир эле учурда «аралаш» жана «бир формадан экинчи формага өтүүчү боло алышат: (i) ресурстарга (сууга, жерге, жайытка, пайдалуу кендерге) бирдей эмес же калыс эмес жетишүүдөн, чек ара жанындагы чыр-чатактарды жана инвесторлор менен болгон чыр-чатактарды кошо, пайда болгон чыр-чатактар; (ii) идентификациялык чыр-чатактар: этностор аралык чыр-чатактар, конфессиялар аралык чыр-чатактар; (iii) басмырлоону же четтетүүнү сезүүдөн пайда болгон чыр-чатактар: коомчулук менен ЖӨБдүн ортосундагы жергиликтүү деңгээлдеги чыр-чатактар, социалдык топтор менен мамлекеттик бийликтин институттарынын ортосундагы ж.б. чыр-чатактар. Өлкөдө чыр-чатактардын алдын алуу боюнча артыкчылыктуу багыттар төмөнкүлөр болот: (i) мамлекеттик жана жергиликтүү деңгээлде чыр-чатактардын алдын алуунун натыйжалуу механизмин түзүү; (ii) этностор аралык мамилелер чөйрөсүндө чыр-чатактарды кыскартуу; (iii) башкаруу жана чечим кабыл алуу процесстерине чыр-чатактан талылуу топтордун катышуусун кеңейтүү. Биринчи артыкчылыктуу багыттын алкагында төмөнкү маселени чечүү белгиленүүдө: (i) чыр-чатактардын алдын алуунун жана тынчтыкты түзүүнүн механизмин институтташтыруу; (ii) тынчтыкты түзүү системасында иштеген адамдык ресурстардын потенциалын жогорулатуу. Биринчи милдетти чечүү үчүн төмөнкү чаралар пландаштырылууда: (i) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдында түзүлгөн Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана этностор аралык мамиле боюнча мамлекеттик агенттиктин базасында социалдык жана башка мүнөздөгү, этностук багытка бурулуп кетиши мүмкүн болгон жаңжалдарды эртелеп аныктоочу жана алдын алуучу иштиктүү системаны түзүү; (ii) бул Агенттиктин алдында Жаңжалдардын алдын алуу жана тынчтыкты орнотуу боюнча улуттук координациялык борбор түзүү; (iii) мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын (ЖӨБО) жана жарандык коомдун институттарынын ортосундагы эриш-аркак иштешүүнүн координациялык механизмин иштеп чыгуу жана киргизүү; (iv) чыр-чатактуу жамааттарда «тынчтык келишим» практикасын киргизүү; (v) чыр-чатактардын чыгуу коркунучун баалоо методологиясын иштеп чыгуу жана киргизүү. Кадрлардын потенциалын жогорулатуу боюнча экинчи маселени чечүүнүн алкагында төмөнкү чаралар белгиленүүдө: (i) чыр-чатактардын алдын алуу жана чечүү боюнча иш-милдеттерди табуу үчүн министрликтердин, ведомстволордун жана ЖӨБнын кызматкерлеринин компетенцияларына аудит жүргүзүү; (ii) чыр-чатактардын алдын алуунун маселелери менен иштеген кызматкерлерге карата квалификациялык талаптарды иштеп чыгуу; (iii) конфликтологиянын маселелерин кадрларды тандоо жана квалификациясын жогорулатуу боюнча квалификациялык талаптарга киргизүү; (iv) кадрлардын квалификациясын жогорулатуунун программасын иштеп чыгуу жана киргизүү. Экинчи артыкчылыктуу багыт боюнча төмөнкү маселелерди чечүү пландаштырылууда: (i) «Тынчтыктын тили» Улуттук программаны иштеп чыгуу жана ишке ашыруу; (ii) этностор аралык консолидация жана диний сабырдуулук боюнча демилгелерди жылдыруу үчүн кинематографиянын, жалпыга маалымдоо каражаттарынын, билим берүүнүн жана маданияттын мүмкүнчүлүктөрүн кошо аракетке келтирүү. Биринчи маселени чечүү үчүн төмөнкү чаралар белгиленген: (i) ченемдик укуктук актыларды мамлекеттик тилге которууда бирдиктүү бир түргө келтирилген тилдик стандартты иштеп чыгуу жана киргизүү; (ii) мамлекеттик тилдин котормочуларын даярдоонун, кайра даярдоонун жана сертификациялоонун программасын иштеп чыгуу жана киргизүү; (iii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер үчүн мамлекеттик тилди билүүсүнүн деңгээлин баалоонун стандартташтырылган системасын иштеп чыгуу жана киргизүү; (iv) тилди билүүсүнүн деңгээлин эске алуу менен мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерге мамлекеттик тилди окутуу жана улуттук иш кагаздардын ченемдерин үйрөтүү; (v) чоңдорду мамлекеттик тилге интенсивдүү окутуу боюнча натыйжалуу программаларды жана окуу куралдарын иштеп чыгуу жана киргизүү; (vi) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер, укук коргоо органдарынын кызматкерлери үчүн расмий тилди окутуу боюнча кыска мөөнөттүү курстарды уюштуруу; (vii) алыскы жана бир этностуу райондордо расмий тилин интенсивдүү окутуу боюнча натыйжалуу программаларды жана окуу куралдарын иштеп чыгуу жана киргизүү (viii) (мамлекеттик тилдин негизинде эки тилдүү жана үч тилдүү) сөздүктөрдү, көп этностуу коомчулукта иштеген мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер үчүн сүйлөшмөлөрдү түзүү жана таркатуу; (ix) көп этностуу коомчулукта иштеген мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер үчүн улуттук азчылыктардын тилдерине үйрөтүү боюнча кыска мөөнөттүү интенсивдүү лингвистикалык тил курстарын уюштуруу жана өткөрүү. Экинчи милдетти чечүү төмөнкү чараларды ишке ашырууга негизделет: (i) улуттук маданиятты өнүктүрүүнүн келечеги боюнча перспективалуу илимий изилдөөлөрдү колдоо; (ii) Кыргызстанда жашаган этностордун маданий мурастарынын эң мыкты үлгүлөрүн жайылтуу; (iii) Кыргызстан элинин маданиятынын эң мыкты үлгүлөрүн жайылтуу боюнча сынактарды уюштуруу; (iv) телекөрсөтүүнүн улуттук каналдарында жаңылыктарды жана маалыматтык программаларды расмий тилден мамлекеттик тилге жана тескерисинче синхрондук котормосун ишке киргизүү; (v) жалпыга маалымдоо каражаттарынын (мындан ары - ЖМК) ишинде этностук аспектини чагылдыруунун редакциялык саясатынын стандартын иштеп чыгуу жана таркатуу; (vi) бийликтин мамлекеттик органдарынын жана муниципалдык бирдиктеринин бардык сайттарын эки жана үч тилдүү стандартка которуу; (vii) коомдун этностор аралык консолидациясы боюнча демилгелерди жылдыруу жагында театр, кино жана искусствонун башка түрлөрүн маданий продуктыларына мамлекеттик заказды түзүү; (viii) этностук азчылыктын тилиндеги адабияттар менен региондордогу китепканалардын ишин кайра уюштуруу. Үчүнчү артыкчылыктуу багыт төмөнкү эки негизги милдетти чечүүнүн эсебинен жылдырылат: (i) экономикага жана саясатка чыр-чатактан аярлуу этностук топтордун катышуусуна багытталган «Улуттук кадр» сынамык программасын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу; (ii) аярлуу топтордун региондорду жана өлкөнү экономикалык жана саясий өнүктүрүүгө кошкон салымын эсепке алуунун системасын жүргүзүү. Биринчи милдет боюнча төмөнкүдөй конкреттүү иш-чараларды ишке ашыруу каралган: (i) «Улуттук кадр» программасын иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (ii) аярлуу топтордун экономикалык жана саясий процесстерге катышуусунун форматын жана жол-жоболорун иштеп чыгуу жана киргизүү; (iii) тийиштүү маалыматтык кампанияларды өткөрүү; (iv) аярлуу топтордун жана этностук азчылыктын өкүлдөрүнүн арасынан ишкердикти стимулдаштыруу боюнча чаралардын планын иштеп чыгуу. Төмөнкү чараларды ишке ашыруу менен экинчи милдетти чечүү пландаштырылууда: (i) региондорду жана өлкөнү өнүктүрүүгө аялдардын жана этностук азчылыктын өкүлдөрүнүн салымдарын эсепке алууга басым жасоо менен аярлуу топтордун салымын эсепке алуунун методологиясын иштеп чыгуу; (ii) чыр-чатактардан экономикалык жоготууларды эсептөөнүн методологиясын иштеп чыгуу.

IV. Социалдык милдеттерди жана маселелерди чечүү

Адамдык өнүгүү жана жакырчылыктан чыгуу менен байланышкан маселелерди чечүү туруктуу өнүгүүгө өтүү боюнча мамлекеттик саясаттын негизги багыттарынын бири болуп саналат. Ушуга байланыштуу жакырчылыктын деңгээлин кыскартуу саясаты экономикалык өсүштү камсыз кылуу жана курчап турган чөйрөнү сактоо боюнча чаралар менен тыгыз байланышта болот. 2012-жылга карата өлкөнүн калкынын 38% жакырчылыктын чегинде жашаган жана 2008-жылдан тартып жакырчылыктын деңгээли 6,3 пайыздык пунктка өскөн. Мында жакырчылыктын тереңдигинин көрсөткүчү ошол эле деңгээлде калды жана 7,7% түздү. Жакыр калктын чоң бөлүгү айыл жергесинде турат, эгерде 2012-жылы өлкө боюнча жалпысынан алганда жакырчылыктын чегинде 2153 миң адам жашаса, анда алардын 66% айылдык калктуу конуштардын тургундары болгон. Мында, айыл жергесиндеги жакыр үй-бүлөлөрдүн жашоо каражаттары жана кирешеси жаратылыш ресурстарынан жана курчап турган чөйрөдөн көзкаранды жана калктын жашоо деңгээли олуттуу даражада курчап турган чөйрөнүн тазалыгынан жана өнүмдүүлүгүнөн көзкаранды. Республиканын бийик тоолуу райондорундагы жакырчылыктын деңгээли түздүктөгү райондор үчүн окшош көрсөткүчтөн жогору (37,3% салыштырганда 39,3%). Балдардын жогорку жакырчылыгы өзгөчө коркунучту туудурат. 0-17 жаштагы балдардын жалпы санынан 44,6% жакырчылык шарттарында жашашкан, алардын ичинен 5,6% өзгөчө жакырлардын категориясында болуп калган. Айыл жергесинде балдардын жакырчылыгынын деңгээли 47,6% түздү, бул шаардык конуштарга караганда 8,9 пайыздык пунктка жогору. Жакыр үй чарбачылыгында жашаган балдардын үлүшү жакырчылыктын жалпы деңгээлинен жогору. Бул жагдайды багууда болуунун коэффициенти түшүндүрөт, ал жакыр үч чарбаларда жогору келип, анын чоңдугуна 0-17 жаштагы балдардын саны ири таасир көрсөтөт. Ошентип, эгерде бир жакыр эмес үй чарбасына 1,9 бала туура келсе, жакыр үч чарбасында бул көрсөткүч 2,7 балага жетет. Жакырчылыктан чыгуу калктын жашоо сапаты маселеси менен түздөн-түз байланышта. Жашоо сапатынын актуалдуу маселелеринин бири болуп сапаттык жана сандык курамы боюнча баланстуу тамактануу саналат. 1990-жылдан 2011-жылга чейин калктын жан башына тамактануунун негизги продуктыларын керектөө деңгээлин салыштырсак, калктын тамактануу сапатынын начарлашы анык көрүнүүдө. Эгерде 1990-жылы калктын жан башына этти жана сүт азыктарын керектөө айына 3,5 түзсө, 2011-жылы бул көрсөткүч дээрлик эки эсеге чейин кыскарган жана айына 1,7 кг түзгөн. Андан дагы сүт жана сүт азыктарын керектөө кыскарган - 1990-жылы айына 20,1 кг дан 2011-жылы 6,9 кг. Туруктуу өнүктүрүүгө өтүү калкка курчап турган чөйрөнүн факторлорунун таасирин баалоону гана эмес, адамдын курчап турган чөйрөгө таасирин дагы баалоону болжолдойт. Коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө жетүүнүн жетишсиздиги тиричилик деңгээлде курчап турган чөйрөгө адамдын терс таасирин күчөтүүгө алып келет. Жашоо сапатын жогорулатуу жана жакырчылыкты кыскартуу көйгөйү комплекстүү ыкманы талап кылгандыгын эске алып, Өкмөт туруктуу өнүктүрүүнүн принциптерине негизденип, курчап турган чөйрөгө таасир этүүнү эске алуу менен экономикалык жана социалдык блоктордун ортосунда теңдештикке жетишүүгө багытталган реформалоо саясатын жүргүзүүнү белгилөөдө.

4.1. Эмгек рыногу жана иш менен камсыз кылуу

Максат: эмгек ресурстарынын сапатын жогорулатуу, калкты иш менен камсыз кылууга көмөк көрсөтүү жаатында сунушталуучу кызматтардын сапатын жана спектрин кеңейтүү. Учурдагы абалды талдоо. Экономикалык активдүү калк 2,5 млн., жумуштуулардын санынан -9,1% түзөт. Жумушсуздардын саны 212,4 миң адам, алардын 52%ы аялдар. Жалпы жумушсуздуктун деңгээли 8,5%. Жаштар экономикалык активдүү калктын 68% түзөт. Ар түрдүү курактагы жаштардын топторунун арасында жумушсуздук 10дон 19% чейин өзгөрүп турат. Республика боюнча орточо айлык кызмат акысы 236 АКШ долларын түзөт, бул Россия жана Казакстандагы орточо айлык кызматы акыдан 3-4 эсеге аз. Өлкөнүн чегинен тышкары эмгек миграциясында баалоо маалыматтары боюнча жыл сайын Кыргызстандын жарандарынын жарым миллиону болушат, расмий эмес эксперттик маалыматтар боюнча бул цифра миллионго чейин жетет. Көз карандысыздыктын бардык жылдарында 500 миңге жакын кыргызстандыктар Россияга туруктуу жашоого кетип, анын жарандыгын алышкан. Экономиканын формалдуу эмес сектору, мында эмгектин айрыкча начар шарттары, укуктук жана социалдык коргоонун төмөн деңгээли, төмөн өндүрүмдүүлүк, эмгектеги машыгууну өнүктүрүү жана окутуу үчүн чектелген мүмкүнчүлүктөр олуттуу чакырып болуп саналат. Иштегендердин жалпы санынан 24% гана же 548,2 миң адам эмгек ишин экономиканын формалдуу секторунда ишке ашырышат, ошол эле мезгилде экономикалык активдүү калктын 76%, анын ичинде фермерлер жана эмгек миграциясындагы адамдар жеке эмгек менен алектенет. Жумуштуулук боюнча кызматтарды көрсөтүүнүн институттук системасын куруу аякталган эмес; беш жылдагы өзгөрүүлөр ички жана тышкы эмгек рынокторунда функцияларды бөлүштүрүүнүн ишенимдүү эместигин көрсөттү. Эмгекти коргоону мамлекеттик башкарууну ишке ашырган орган жок. Бул жагымсыз шарттагы жумуш орундарынын өсүшүнө; травмалардын жана кесиптик оорулардын санынын өсүшүнө, калктын айрым топторунун: жаштардын, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын (мындан ары - ДМЧА), аялдардын жумушка орношуу көйгөйлөрүнүн курчушуна алып келет. Республиканын ар бир районунда иш менен камсыздоо кызматтары иштешет, алар эмгектик укук мамилелери, жумушсуздарды каттоо жана учётко алуу, жумушсуздук боюнча жөлөк пулду төлөөгө байланыштуу кызматтарды көрсөтүп, жумушсуздарды кесиптик даярдоо чөйрөсүндө калкка мамлекеттик кызматтарды көрсөтүшөт, ошондой эле, чет өлкөдө ишке орношууну каалаган адамдарга консультациялык-укуктук кызматтарды көрсөтүшөт. Иш менен камсыздоо кызматтары бош орундар банкын толтуруу менен өзүнүн районунун жумуш берүүчүлөрүн менен өз ара аракеттенет, анда ар жыл сайын сунушталуучу 50 миңден 70миңге чейин жумуш орундар бар. Ага карабастан, региондор аралык деңгээлдеги начар байланыш, республика боюнча бош орундардын жана иш иштеп жүргөндөрдүн бирдиктүү маалымат банкынын жоктугу борбордон оперативдүү жөнгө салуунун натыйжасыздыгын көрсөтүүдө. Сунушталуучу иш орундар, эреже катары, сапаты төмөн жана аз төлөнүүчү иш орундары, анын натыйжасында Бишкекте бош орундарды толтуруу 60% деңгээлинде калууда, калган региондордо 80ден 100% чейин. Жаштардын эмгек биржасы (мындан ары - ЖЭБ) ар ай сайын «бош орундардын жармаңкесин» өткөрөт, мында жылына жаштардын 10дон 15 миңге чейинкиси кесиптик багыт алуу жана ишке орношуу боюнча консультацияларды алышат. Мындан тышкары, ЖЭБ ата-энелеринен кароосуз калгандарды кошо, жаш өспүрүмдөрдү жана окуучуларды убактылуу жана бир жолку иштерге орноштурат. Экономиканын тармактары үчүн жумушчу кадрлардын кесиптик даярдыгы өзүнө өлкөнүн бардык региондорундагы 110 кесиптик лицейлерди камтыган, баштапкы кесиптик техникалык билим берүү (мындан ары - КТБ) системасы аркылуу ишке ашырылат. Жыл сайын КТБ окуу жайларында 30-32 миң жаштар окутулат, мындан тышкары, КТБ системасы жумуш жарандарды жана жаңы кесипке ээ болууну самагандарды кыска мөөнөттү негизде окутуу боюнча кызматтарды көрсөтөт. Жүргүзүлүп жаткан реформалар жана материалдык-техникалык базаны жана окуу программаларын модернизациялоо боюнча масштабдуу эл аралык долбоорлорду ишке ашыруу кесиптик-техникалык билим берүү системасынын жумуш күчүнө болгон сурамдын өзгөрүшүнө, ийкемдүү таасирленишине алып келген жок. Калктын иш менен камсыз болушун колдоого, жумушсуздукту төмөндөтүүгө жана эмгек рыногунда активдүү чараларды ишке ашырууга карата ресурстардын чектелгендигинен улам, кайрылгандарды камтуу 55% түзөт. 2012-жылы активдүү чаралар менен (кесиптик окутуу, коомдук акы төлөө иштери, микрокредиттөө) 30,8 миң жумушсуздар, же жумушсуздун расмий статусуна ээ болгондордун санынан 51% жана иш менен камсыздоо кызматтарына кайрылгандардын 21% тартылган. Иш менен камсыздоо кызматтары жумушсуздарды жеңилдетилген күрөөсүз микро кредиттөө системасы аркылуу жаңы иш орундарын түзүү боюнча микро кредиттик уюмдар менен кызматташат. Ар жыл сайын 3500дөн 5 миңге чейин жумушсуздар 10-15% менен 1 жылга 15тен 30 миңге чейинки өлчөмдө жеңилдетилген микро кредит ала алышат. 2012-жылы иш менен камсыз кылуу кызматынан микрокредит алуу эсебинен жаңы жумушчу орундарын 4479 адам ачышты. Орто эсеп менен бир жумушсузга 1 жылга 15%дык пайыз менен 10 миң сомдон 30 миң сомго чейин берилүүдө . Чет өлкөдө ишке орноштуруу борбору жумуш берүүчүлөр жана жумуш издөөчүлөр боюнча өзүнүн маалымат банкына ээ, консультациялык-укуктук кызматтарды, баруу алдындагы даярдоону, ошондой эле уюшулган жалдоонун негизинде ишке орношууну каалаган потенциалдуу эмгек мигранттарын окутуу жана тесттен өткөрүү боюнча кызматтарды сунуш кылат. Борбор жеке агенттиктердин ишине мониторинг жүргүзөт. Бишкекте Кыргыз Республикасынын жарандарын чет өлкөгө ишке орноштуруу боюнча иш менен камсыздоонун 20 жеке агенттиги бар. Орточо алганда, жылына ишке орноштуруунун мамлекеттик жана мамлекеттик эмес агенттиктери аркылуу 2 миңге жакын адам ишке орношот. Ар жылдык миграциялык агым соңку 5 жылда 30 миңден 50 миңге чейин өзгөрүүдө, 2012-жылы агым 3 эсеге кыскарган. Бүгүнкү күндө чет өлкөдө ишке орношуунун негизги ыкмасы болуп жеке байланыштар саналууда. Бул жалпыга маалымдоо жана мигранттарды жана алардын үй-бүлөсүнүн мүчөлөрүн окутуу үчүн ресурстардын чектелгендиги көрсөтөт. чет өлкөдө эмгек миграциясында болгон Кыргызстандын жарандарына алардын социалдык укуктарын коргоо боюнча кызматтарды штатында эмгек укугу боюнча адиске ээ болбогон, Кыргыз Республикасынын консулдук кызматтары ишке ашырат, жана эреже катары иштин көптүгүнөн улам, кайрылуулардын бардыгына жооп кайтара албайт, ошондой эле эмгек рыногу боюнча маалымат бере албайт. 2010-жылы түзүлгөн Эмгек атташе институту эмгек, жумуш менен камсыздоо жана миграция министрлигин кайра уюштурууга байланыштуу жоюлган. Ошентип, мамлекет кандайдыр бир деңгээлде эмгек мигранттары менен байланышты жоготту, бул чөйрөдө кыргызстандыктардын көп сандуу диаспоралары жашаган жерлерде уюшулган ар түрдүү ассоциациялар жана коомдук бирикмелер активдүү иштөөдө. 2006-2010-жылдарда Кыргызстанда «2010-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылуунун улуттук саясаты» жүргүзүлгөн, эмгек рыногундагы саясаттын ушул программанын алкагында каралган чаралары эмгек чөйрөсүндө көйгөйлөрдүн социалдык кесепеттерин жумшартууга багытталган. Соңку 2 жылдын ичинде иш менен камсыз кылуу саясатынын мамлекеттик программасы жок. 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасынын тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу стратегиясынын долбоору талкуулоо стадиясында. Соңку 5 жылдын ичинде Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси көп жолу өзгөргөн. Секторлор аралык деңгээлде эмгек чөйрөсүндөгү жаңы көрүнүштөргө жана тенденцияларга жооп катары комплекстүү, экономикалык жактан текшерилген жана макулдашылган чечимдерди кабыл алуу тажрыйбасы түптөлгөн жок. Республикадагы эмгек рыногу аймактар жана талап кылынган кесиптердин түрлөрү боюнча сурам менен сунушту тиешелүү баалоосуз стихиялык түрдө түзүлүүдө. Эмгек рыногуна жөнгө салуучулук чаралардын (бизнес чөйрөсү, соода жана кызмат көрсөтүү) таасирин талдоо, ачык жана стабилдүү эмес экономиканын шарттарында кирешени жана социалдык укуктарды бөлүштүрүү жүргүзүлбөйт. Инвестициялык долбоорлорду долбоорлоодо түзүлүүчү жумуш орундарынын санына жана сапатына, ошондой эле алардын стабилдүүлүгүнө; жергиликтүү жумуш күчүнүн шыгын жана квалификациясын жогорулатууга деталдуу баалоо жүргүзүлбөйт. Экономиканын керектөөлөрүн эсепке алуусуз, негизинен, материалдык-техникалык базаны түзүүнү талап кылбаган, гуманитардык жана экономикалык адистиктерге кабыл алууну жогорулатуу жагына өсүп кеткен жогорку билим берүү системасы квалификациялуу инженердик- техникалык кадрларга болгон тартыштыкты пайда кылууда. Массалуулуктун артынан түшүү билим берүүнүн сапатынын төмөндөшүнө, дипломдордун девальвациясына (дипломдун билимге шайкеш келбегендиги), кесиптик техникалык билим берүү системасынан потенциалдуу кадрлардын кетишине алып келди. Дээрлик ЖОЖдун бардыгы экономисттерди жана менеджерлерди чыгарат, бирок, мамлекеттик башкарууну кошкондо, иштин бардык чөйрөлөрүндө «жаңы формациянын» орто жана жогорку звеносунун кесипкөй башкаруучулары жок. Көйгөй «акыл-эстин ооп кетишине» каршы туруу боюнча натыйжалуу чаралардын жана мүмкүнчүлүктөрдүн жоктугу менен күчөтүлүүдө. Айлык акыны көтөрүүгө карабастан, кесипкөй кадрлардын кетишин токтотууга жана жаш социалдык чөйрөгө жаш квалификациялуу адистердин аз келишин көбөйтүүгө мүмкүн болбой жатат. Жумушсуздук боюнча учурдагы статистика жумушсуздуктун чыныгы (олуттуу) масштабдарын чагылдырбайт, жумушсуздукту квалификациялар, узактыгы боюнча классификациялоо үчүн мүмкүнчүлүк бербейт. Калктын өсүп бара жаткан кайдыгерлигинин себептерин, аз төлөнүүчү жана төмөн квалификациялуу иштин секторун изилдөө үчүн маалыматтар жок, жакырчылык менен чектелген аз кирешелүү калктын көбөйүп жаткан сегментине баалоо жүргүзүү зарыл. Ошондой эле, сезондук жана толук эмес жумуштуулукту, эмгек ордун тез алмаштырууну баалоо талап кылынууда. Жогоруда берилген көйгөйлөрдү эске алуу менен өлкөнүн орто мөөнөттүү саясаты төмөнкү артыкчылыктуу багыттардын тегерегинде бириктирилет: (i) калкты иш менен камсыз кылууну мамлекеттик колдоо; (ii) эмгектин тышкы рынокторунда иштеген Кыргыз Республикасынын жарандарын мамлекеттик колдоо; (iii) аярлуу катмар: аялдар, жаштар, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар үчүн эмгекке укугун камсыз кылуу. Биринчи артыкчылыктуу багыт боюнча төмөнкү милдеттерди чечиш керек: (i) эмгек рыногунда туруктуу өнүгүүнүн принциптерин ишке ашырууга багытталган ченемдик-укуктук базаны иштеп чыгуу; (ii) эмгекке жарамдуу калктын кызмат менен камсыз болуусун жогорулатуу үчүн шарт түзүү; (iii) эмгек рыногунун муктаждыктарына ылайык жумушсуз жарандарды окутууну уюштуруу; (iv) ички жана регионалдык эмгек рыногунун керектөөсүнө ылайык кадрларды даярдоону камсыз кылуу. Биринчи милдетти чечүү үчүн Өкмөт төмөнкүлөрдү белгилөөдө: (i) «2020-жылга чейин Кыргыз Республикасынын калкын иш менен камсыз кылуунун улуттук саясаты» узак мөөнөттүү улуттук программаны иштеп чыгуу; (ii) республиканын региондору боюнча адистерди алганда экономиканын эмгек ресурстарына болгон муктаждыгын болжолдоо картасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) «Калкты иш менен камсыз кылуу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын жаңы Мыйзамын бекитүүгө киргизүү жана иш менен камсыз кылуунун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу (иш менен камсыз кылуунун бардык чөйрөлөрүн, коомдун ишке кошо тартылган бардык субъекттеринин иш менен камсыз кылуу көйгөйлөрүн чечүүгө жоопкерчиликтин чараларын жана катышуу формаларын камтуу) (iv) эмгек рыногунда мамлекет менен жеке сектордун өз ара аракеттенүү механизмин караштыруучу ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу; (v) сапатка багытталган, мамлекеттик кызматтардын (13 стандарт) стандарттарын (паспорт) иштеп чыгуу; (vi) формалдуу эмес секторго топтоо менен эмгек рыногунун бардык сегменттери боюнча жетиштүү деталдаштыруунун көрсөткүчтөрүн эске алуу методикасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Экинчи милдет эмгекке жарамдуу калктын кызмат менен камсыз болуусун жогорулатуу үчүн шарт түзүү төмөнкү чаралар аркылуу чечилет: (i) республиканын социалдык объекттеринде акы төлөнүүчү коомдук иштердин долбоорлорун иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу; (ii) алыскы, бийик тоолуу жана чек ара пункттарында аялдардын жана жаштардын санынан элдик өнөрчүлүккө окутулган жумушсуздарды ишке орноштуруу боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу; (iii) кесиптик ориентациялоо иш-чараларын өткөрүү, калкты иш менен камсыз кылуу боюнча каттоо жана кеңеш берүү боюнча иш менен камсыз кылуунун көчмө кызматтарынын ишин уюштуруу; (iv) жумушсуз жарандарды, жаштарды, аялдарды жана ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды ишке орноштуруу максатында «Бош орундардын (вакансиялардын) жармаңкелерин» уюштуруу жана жылына 15тен кем эмес жолу өткөрүү; (v) кызматка орноштуруу кызматтарында микрокредиттөө үчүн бизнес планын иштеп чыгуу мезгилинде калкка кеңеш берүү боюнча материалдардын пакетин иштеп чыгуу жана таратуу (vi) кызматка орноштуруу кызматтары аркылуу жергиликтүү эмгек рынокторундагы эмгек рыногуна квалификациялуу кадрларга суроо-талаптарды изилдөө үчүн мезгил-мезгили менен текшерүү жүргүзүү. Эмгек рыногунун муктаждыктарына ылайык жумушсуз жарандарды окутуу боюнча үчүнчү милдет төмөнкүлөрдүн эсебинен чечилет: (i) алыскы, бийик тоолуу, чек ара пункттарындагы жумушсуз аялдарды жана жаштарды элдик кол өнөрчүлүккө, маркетинг шыгына жана жеке ишти уюштурууну окутуунун жөнөкөйлөтүлгөн программаларын ишке киргизүү; (ii) эмгектин жергиликтүү рынокторунда талап кылынган кесиптерге жумушсуз жарандарды окутуунун жөнөкөйлөтүлгөн программаларын ишке киргизүү; (iii) жумушсуздарга курчап турган чөйрөгө экономиканын таасирин азайтуу маселелери (айыл чарба, чакан энергетика, экотуризм) боюнча тааныштыруучу кыска мөөнөттүү курсту иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) туруктуу өнүгүү үчүн кесиптерге жумушсуздар үчүн кыскача тааныштыруу курстарын иштеп чыгуу жана киргизүү (айыл чарбасында, кичи энергетикада, экотуризмде). Эмгектин ички жана региондук рынокторунун муктаждыктарына ылайык «жашыл» экономикага басым жасоо менен кадрларды даярдоону камсыз кылуу боюнча төртүнчү милдетти чечүү алкагында төмөнкү иш-чаралар аткарылат: (i) мамлекеттик-жеке өнөктөштүктүн негизинде кесиптик билим берүүнү оңдоп-түзөө максаты менен эмгектин ички, региондук рынокторунун муктаждыктарына мезгил-мезгили менен баалоону жүргүзүү; (ii) иш берүүчүлөрдүн ири заказдары боюнча программаларды/ билим берүү модулдарын оңдоп-түзөөнүн механизмин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) туруктуу өнүгүү шартында талап кылынган кесиптер боюнча жаңы билим берүү программаларын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү (айыл чарба өндүрүшүндө, жаңы энергияны иштеп чыгууда, экологиялык таза продукция иштеп чыгууда, экотуризмде ж.б.); (iv) окутуучу курамды окутуунун жаңы методикаларына окутуу жана ийгиликтүү окуу жайлардын оң тажрыйбаларын жайылтуу; (v) билим берүүнүн жаңы стандарттары менен иштөө боюнча методикалык жана окуу пособиесин иштеп чыгуу жана таратуу. Эмгектин тышкы рынокторунда иштеген Кыргыз Республикасынын жарандарын мамлекеттик колдоого багытталган экинчи артыкчылык боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтү уюшулган жалдоо аркылуу чет өлкөдө ишке орноштуруу жол-жоболорун стандартташтыруу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү боюна милдетти чечүүнү пландаштырууда. Бул үчүн төмөнкү иш-чаралар жүзөгө ашырылат: (i) Бажы союзуна (мындан ары - БС) кирүүнүн эмгек рыногуна таасирин изилдөө жана уюшулган жалдоо, социалдык камсыздандыруу жана эмгек мигранттарын коргоо боюнча Кыргыз Республикасы менен БС өлкөлөрүнүн ортосунда макулдашууларды түзүү; (ii) эмгек мигранттарын камсыздандыруунун регламенттөөчү мыйзам актыларын иштеп чыгуу жана аларды колдоо боюнча фонддорду түзүү; (iii) соцфонд менен бирдикте чет өлкөдө убактылуу эмгек ишин ишке ашыруучу Кыргыз Республикасынын жарандарын пенсиялык жана социалдык камсыздоо механизмдерин жана формалары иштеп чыгуу; (iv) кыргыз эмгек мигранттарын кабыл алуучу негизги өлкөлөр менен бирдикте окутуу жана квалификациясын жогорулатуу боюнча Кыргыз Республикасынын аймагында окуу борборлорун түзүү жөнүндө макулдашууну демилгелөө; (v) эки тараптуу мамлекеттер аралык макулдашуулардын алкагында демилгелер аркылуу дипломдорду/сертификаттарды (жумушчу кесиптердин) өз ара таануу системасын ишке киргизүү. Аярлуу катмар: аялдар, жаштар, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар үчүн эмгекке укукту камсыз кылуу боюнча үчүнчү артыкчылыктын алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүлөрдү белгилөөдө: (i) Социалдык өнүктүрүү министрлиги менен бирдикте ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды кыска мөөнөттүү окутуу үчүн билим берүү программаларын, аларды андан ары ишке орноштуруу максаты менен механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) аялдар, жаштар, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдар үчүн ишке орноштуруунун максаттуу региондук программаларын (сынамык долбоорлорун) иштеп чыгуу; (iii) иштеп жаткан балдардын көйгөйлөрүн издеп табуу максаты менен социологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүү; (iv) балдардын эмгегин пайдалануу жана колдонуу үчүн жоопкерчилик жаатында мыйзамдардын аткарылышына контролдун механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (v) Бишкек шаарында 14-18 жаш курагындагы багуусуз балдарды окутуу, иш менен камсыздоо, эс алуу боюнча долбоорду иштеп чыгуу, иштеп жаткан балдардын негизги билим алышы үчүн ийгиликтүү атайын окуу программаларынын тажрыйбасын таркатуу.

4.2. Туруктуу өнүгүү үчүн билим берүү жана илим

Билим берүү системасын өнүктүрүүнүн башкы максаты адамдын инсандык жана кесипкөй компетенттүүлүгүн өнүктүрүүнүн ички жана тышкы ресурстарын натыйжалуу пайдалануунун, өлкөнү туруктуу өнүктүрүү үчүн керектүү кадрлар менен мамлекетти жана коомду камсыз кылуунун эсебинен камсыз кылууда турат. Илим үчүн эң маанилүү максат болуп фундаменталдык жана прикладдык илимий изилдөөлөрдү Кыргызстанды туруктуу өнүктүрүү үчүн актуалдуу көйгөйгө кайрадан багыт алуу жана Кыргызстандын туруктуу өнүгүүгө өтүшүнүн моделдерин түзүү саналат. Учурдагы абалды талдоо. Билим берүү жаатында саясатты иштеп чыгуу жана башкарууну жана анын жеткиликтүүлүгүнө жана сапатына мамлекеттик контролду ишке ашыруу Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан ишке ашырылат. Ал бала бакчалардан тартып ЖОЖго чейинки - 3 миңден ашык билим берүү уюмдары менен түздөн-түз иштешет. Бирок, баштапкы кесиптик билим берүүнү башкаруу (ПТБА) Жаштар, эмгек жана иш менен камсыз кылуу министрлигинин функцияларынын бири болуп саналат жана башкаруу структураларынын алсыздыгы билим берүү жаатында бирдиктүү саясатты иштеп чыгууну жана ишке ашырууну кыйындатууда. Билим берүү уюмдарын башкаруу жана контролдоо процесстери билим берүүнүн райондук жана шаардык бөлүмдөрү аркылуу ишке ашырылат, алар педагогдорго дагы методикалык колдоону көрсөтүшү керек. ЖОЖду жана атайын кесиптик окуу жайларды (АКОЖду) башкаруу БИМ тарабынан түздөн-түз ишке ашырылат жана аралык структураларга ээ эмес. Калкка кызматтарды көрсөтүүчү агенттиктер болуп билим берүү уюмдары саналат. Билим берүү жаатында кызматтарды көрсөтүү функциялары жергиликтүү өз алдынча башкарууда дагы бар, алардын компетенциясына билим берүүнүн мамлекеттик стандарттарына ылайык мектепке чейинки, мектептик жана кесиптик билим берүүнү камсыздоо жана билим берүүнүн аталган деңгээлдеринде кызматтарды көрсөтүү үчүн имараттар жана башка объекттер менен камсыздоо кирет. Кыргызстандын билим берүү системасы өнүккөн инфраструктурага, даярдалган педагогикалык кадрларга (80% ашыгы - жогорку билимдүү), балдарды окутуу жана тарбиялоонун олуттуу салттарына ээ. Бирок, билим берүүнүн бардык деңгээлдеринде бир катар көйгөйлөр бар: балдардын 15 гана % мектепке чейинки уюмдардын колдоосун алышат. Балдардын эрте жетилишине көңүлдүн бөлүнүшүнүн жетишсиздигинде, бул аларды социалдаштырууну кыйындатат жана андан ары окууда жана жашоодо ийгиликтүүлүгүн төмөндөтөт. Мектептеги деңгээл үчүн негизги көйгөйлөр- билим берүүнүн жеткиликтүүлүгү жана сапаты. Мектептердин жайгашуусу жана инфраструктурасы (жетиштүү жалпы санында) калктын муктаждыктарына толук жооп бербейт. Эл аралык уюмдардын изилдөөлөрү мектепке ар дайым же убактылуу келбеген мектеп курагындагы 50 миңден ашык балдарды эсептеген. Ошол эле мезгилде, Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасынын маалыматтарына ылайык, 2011-жылы 3 981 бала мектепке барган эмес. Релеванттык статистиканын жоктугу балдарга билим берүүнүн даректүү кызматтарын көрсөтүүнү кыйындатат. Билим берүүнүн учурдагы системасы өзгөчө муктаждыктары менен окуучулар/студенттер жана аярлуу үй-бүлөлөрдүн балдары үчүн начар ыңгайлаштырылган. Натыйжада, Кыргызстандын жаш жарандарынын ири бөлүгүн билим берүү системасынан чыгарып салуу коркунучу бар, бул мындан ары өлкөнүн адамдык ресурсунун сапатынын начарлашына алып келиши мүмкүн. Өзгөчө муктаждыктагы балдар инклюзивдик же атайын мектептерде, ата-энеси жок балдар - жатак мекемелерде билим алышы мүмкүн. Билим берүүдөн ишке өтүү өзү менен кесиптик багыт алуунун өнүккөн системасынын жоктугу жана эмгектин анча өнүкпөгөн рыногу менен, ал эми башка жагынан бүтүрүүчүнүн жетишсиз компетенттүүлүгү менен татаалдашкан процессти сунуш кылат. Баштапкы, орто жана жогорку кесиптик билим алуу ишке орношуу мүмкүнчүлүгүн жогорулатат. БЕФ изилдөөсүнө (2012-ж.) ылайык, ОКБ же ЖКБ аяктагандан кийин ишке орношкондор 63,4% болгон, алгачкы гана билимге ээ болгондордун арасында -26,9%; тиешелүүлүгүнө жараша жумушсуз калгандар- 12,4% жана 16,7%. Мында АКБ же ОКБ бүтүрүүчүлөрү ЖОЖдун бүтүрүүчүлөрүнө караганда жумушту бат табышат. Чоң кишилердин билим алышы жана /же кайрадан даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу формалдуу сектордо (кечкисин/сменалык/сырттан окуу мектептери), кесиптик билим берүү уюмдары сыяктуу эле, формалдуу эмес сектордо (курстар, ЖКОБ ж.б.) дагы мүмкүндүк болот. Каржылоо системасын башкаруу сапатын жогорулатуу үчүн кеңири сектордук ыкмага - бюджетти донордук каражаттар менен түз колдоого өтүү үчүн шарттар даярдалган. Бөлүнүп берилүүчү каражаттар өнөктөштөр менен макулдашылган жалпы жана атайын шарттардын Кыргызстан тарабынан аткарылышына ылайыктуу өлкөгө келип түшөт. Болжол менен жакынкы 5 жылда, жагымдуу шарттарда билим берүү системасына 50 млн. ашык еврону тартууга мүмкүнчүлүк түзүлөт. Билим берүү маселелери Кыргыз Республикасынын Конституциясы, «Билим берүү тууралуу», «Мугалимдин статусу жөнүндө», «Мектепке чейинки билим берүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамдары, ошондой эле стратегиялык документтер (2012-2020-ж.ж. билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясы) (БӨС- 2020), БӨС- 2020 ишке ашыруу боюнча иш-аракеттер планы менен жөнгө салынат. Билим берүү системасынын негизги документтеринин катарына туруктуу өнүгүү үчүн билим берүүнүн бир катар маселелери киргизилген: БӨС-2020, Алкактуу Улуттук стандарт (куррикулум)[4], Кыргыз Республикасынын экологиялык коопсуздук концепциясы[5], туруктуу өнүгүү үчүн билим берүүнүн концепциясы ж.б. Кыргызстан ТӨМБ боюнча БУУнун ЕЭК стратегиясын аткаруунун жалпы дүйнөлүк процессинин жана туруктуу өнүктүрүү үчүн билим берүү боюнча БУУнун Глобалдуу декадасынын бөлүгү болуп саналат. Жалпы жонунан, ченемдик укуктук база жетиштүү болуп саналат, ага карабастан, билим берүүнү башкаруу органдарынын билим берүү уюмдары жана ЖӨБ менен өз ара аракеттенүүсүн жана инклюзивдүү билим берүү жана бир катар башка маселелерди начар жөнгө салат. Билим берүү жаатында контролдоо-көзөмөлдөө институттарынын бирдиктүү системасы жок: контролдоочу функциялар билим берүүнү башкаруу органдарынын компетенциясына киргизилген, алар, тилекке каршы, контролдоо функцияларын администрациялык текшерүүлөр менен алмаштырып коюуда. 2013-жылдан тартып, билим берүүнүн аймактык башкармалыктарында билим берүүнүн финансылары жана сапатын контролдоо борборлорун түзүү башталат, бул мектепте билим берүү деңгээлинде контролдоо функцияларды күчөтүүгө мүмкүндүк түзөт. Орто билим берүүнүн деңгээлин контролдоо функциялары БИМде бар; жогорку билим берүүнүн сапатын ички жана тышкы контролдоо системасы (аттестация) иштейт. 2013-жылдан тартып аккредитациялоо системасы иштеп баштайт. Билим берүү системасынын кадрлары 75502 мугалимди, 5 миңден ашыгы орто кесиптик билим берүү (мындан ары - ОКБ) педагогдору жана 12 миңи жогорку кесиптик билим берүүнүн профессордук-мугалимдик курамы (мындан ары - ЖКБ) профессордук окутуучулар курамын түзөт. Формалдуу көз карашта, мектеп мугалимдеринин сапаттык курамы жогорку деңгээлде калууда-80% ашыгы жогорку билимге ээ, бирок мугалимдерди сынамык тестирлөө көрсөткөндөй- 62% гана тесттерге туура жооп берди, калгандарыныкы- өзүнүн предметинде компетенттүлүгү жетишсиз. Мында педагогикалык (методикалык) шыктардын сапаты боюнча изилдөөлөр жүргүзүлгөн эмес. ОКБ жана ЖКБ кадрлары алардын ишинин чөйрөсүндөгү акыркы илимий жана прикладдык иштеп чыгуулар менен жетиштүү тааныштыгы жок, бул студенттерди сапаттуу даярдоону камсыз кылбайт. Ошондуктан, болочок педагогдорду даярдоону, ошондой эле квалификация жогорулатууга ваучерди киргизүүнүн эсебинен мугалимдердин/педагогдордун муктаждыктарын эсепке алуу жана сунушталуучу кызматтардын ар түрдүүлүгүн көбөйтүү үчүн квалификациялоо системасын өзгөртүү зарыл. ОКБ жана ЖКБ педагогдору үчүн квалификацияны жогорулатуу системасын калыбына келтирүү керек. Маалыматтын жеткиликтүүлүгү. Билим берүү жөнүндө маалымат керектөөчүлөргө 2010-жылдан тартып иштеп жаткан БИМдин жана Кыргыз Республикасынын Эмгек миграция жана жаштар министрлигинин (КТБА) сайты, билим берүүнүн бир катар уюмдарынын сайттары, БИМдин отчёттук коллегиясынын ар жыл сайын жарыялануучу материалдары, «Кут билим» тармактын гезит аркылуу сунушталат. Бирок, азыркы күнгө чейин билим берүү системасынын маалыматтык саясатынын бирдиктүү концепциясы түзүлгөн эмес, ал 2013-жылы иштелип чыгат. Соңку жылдарда БИМ стратегиялык документтердин аткарылышына мониторингди жана баалоону үзбөй жүргүзүүдө, бул саясий чечимдерди кабыл алуу үчүн маалымат берет. Бирок, азыркы мезгилге чейин билим берүү системасы тарабынан сунушталуучу кызматтардын сапатына системдик мониторинг жүргүзүлбөйт. Натыйжада, Улуттук статистика комитетинин, билим берүү системасында иштеген бей өкмөт уюмдарынын жана эл аралык уюмдардын маалыматтары колдонулат. Бирок, алар тарабынын колдонулуучу, маалыматтарды чогултуунун методологиясынын ар түрдүүлүгүнөн улам, ар түрдүү көйгөйлөрдү сандык жана сапаттык баалоодо олутту айырма бар (мисалы, балдардын мектепке барбашы). Маалыматтын жетишсиздиги же анын репрезентативдүү эместиги чечимдерди кабыл алууну кыйындатууда. Илим. Билим берүү жана илим министрлиги Кыргыз Республикасынын илимий-техникалык потенциалын чыңдоо жана социалдык-экономикалык көйгөйлөрүн чечүүдө илимдин жана техниканын салымын жогорулатуу үчүн илим чөйрөсүндө саясатты иштеп чыгууда. Бирок, өлкөдө илимди башкаруунун бирдиктүү системасы жок - ал үч институтта бөлүп жайлаштырылган: Билим берүү жана илим министрлигинде, өзүнүн ишинде «Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы жөнүндө»[6] Мыйзамын жана УИАнын Уставын[7] жетекчиликке алган Улуттук илимдер академиясында жана Кыргыз патентте. Ченемдик камсыздоо жаатында илимди өнүктүрүү «Илим жөнүндө жана мамлекеттик илимий-техникалык саясаттын негиздери тууралуу», «Илимий-техникалык маалыматтын системасы жөнүндө» мыйзамдары менен аныкталат. Бирок, бул мыйзамдарда негизинен илимдин аракеттенишинин институционалдык көйгөйлөрү белгиленген жана илимде инновацияларды киргизүүнү, илимий иштин жаңы формаларын уюштурууну колдоого багыттала турган так жазылган аракет жок. Илим жаатында кадр маселеси көбүн эсе экономикалык көйгөйлөргө, анын ичинде лабораториялык жабдуулардын эскириши жана аларда изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн мүмкүн эместигине; илимий иштин кадыр-баркынын төмөндөшүнө; таланттуу жаштарды илимий ишке тартуу үчүн аларды издөө жана тандоо системасынын начардыгына, натыйжасында илимий кадрларынын улгайышына, мурда аракеттенген илимий мектептердин начарлашына байланыштуу болууда. Соңку жылдарда чет өлкөлүк университеттерде жана башка окуу (илимий) мекемелерде стажировкадан өткөн же билим алган жаш изилдөөчүлөрдүн иштеп жаткан илмий структураларда иштешинин татаалдыгы көйгөй жаратып, бул таланттуу жаштарды өлкөдөн кетүүгө же иш чөйрөсүн алмаштырууга мажбур кылууда. Ошол эле мезгилде, Кыргызстандын университеттеринин бүтүрүүчүлөрү изилдөө иши үчүн керектүү компетенцияларга дайым эле ээ болушпайт, мында Кыргыз Республикасынын ЖОЖда илимдин начар өнүккөндүгүнө жана профессордук- окутуучу курамдын жетишсиз квалификациясына байланыштуу - профессордук - окутуу курамдын жалпы санынан болгону 5 % - доктор, 23% - илим кандидаты окумуштуулук даражасына ээ. Илимдин маалыматтык базасынын алсыздыгы сыяктуу эле, чет өлкөлүк окумуштуулар менен байланыштардын жетишсиздиги, жалпыга таанылган дүйнөлүк «келтирилген цитаталар индексинин» кыргыз окумуштууларынын иштерине шилтемелердин жоктугу Кыргызстандын илимин тар, локалдуу көйгөйлөргө алып келип, илимий изилдөөлөрдүн жайы методологияларын таанууну жана киргизүүнү кыйындатат, өлкө үчүн маанилүү тармактардын, иштеп чыгуулардын жаңы багыттардан бөлүнүүсүн бекемдейт. Илимди жашыл экономиканы өнүктүрүүдө жана туруктуу өнүгүүдө инновацияларды колдоого кайрадан багыт алдыруу зарылчылыгына байланыштуу, Кыргызстандын туруктуу өнүгүүсү үчүн актуалдуу болгон көйгөйгө фундаменталдык жана прикладдык изилдөөлөрдү кайрадан багыт алдыруу зарыл. Максатка жетишүү төмөнкүдөй артыкчылыктарды ишке ашыруу аркылуу камсыздалат: (i) билим берүү чөйрөсүн өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (ii) адамдын курактык муктаждыктарына ылайык сапаттуу жана жеткиликтүү билимди сунуштоо; (iii) өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү алга жылдырууга багыт алган конкреттүү заказчы менен ишке илимди, анын ичинде - жождук чөйрөнү кайрадан багыт алдыруу. Билим берүү чөйрөсүн өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча артыкчылыктуу багыт төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө топтолгон: билим берүүгө жооптуу мамлекеттик органдын институционалдык өнүгүүсүн камсыз кылуу; билим берүү чөйрөсүндө статистикалык учётту жана болжолдоону жакшыртуу; керектөөчүлөр жана башкаруучулар үчүн билим алуунун мүмкүнчүлүгү жөнүндө анык, жагымдуу жана сапаттуу маалыматка жетишүүсүн камсыздоо; мониторинг жана стратегиялык пландаштыруунун негизинде билим берүү секторунда чечимдерди кабыл алуу системасын өркүндөтүү. Билим берүүгө жооптуу мамлекеттик органдын институционалдык өнүгүүсү боюнча милдетти чечүү үчүн, Өкмөт төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашырууну белгилөөдө: БИМдин жана ошондой эле билим берүүнүн региондук башкармалыктарынын деңгээлинде функционалдык талдоону мезгил-мезгили менен жүргүзүү; БИМдин жана ошондой эле билим берүүнүн региондук башкармалыктарынын потенциалын күчөтүү; билим берүү чөйрөсүндө мамлекеттик органдардын өз ара аракеттенүү системасына алардын ишин координациялоону жакшыртуу үчүн талдоо жүргүзүү. Билим берүү чөйрөсүндө статистикалык учётту жана болжолдоону жакшыртууга жетишүү саясаттын төмөнкүдөй чараларын ишке ашыруу аркылуу болжолдонууда: SWAp, жан башына каржылоого ж.б. өтүү алкагында билим берүү чөйрөсүндө учётко алууну жакшыртуу үчүн статистикалык отчёттуулуктун формаларын (Улуттукстатком менен макулдашуу боюнча) жаңыртуу; сектордун муктаждыктарынын улам, билим берүүдө изилдөөлөрдү туруктуу негизде жүргүзүү; эмгек рыногунда бүтүрүүчүлөргө суроо-талап боло тургандыгы боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүү; Кыргыз Республикасындагы билим берүүчү уюмдардын маалыматтар базасын түзүү боюнча мектепке чейинки, орто, жогорку кесиптик билим алуу деңгээлинин индикаторлорун иштеп чыгуу; билим берүүнү башкаруунун маалыматтык системасын түзүү жана анын иштешин камсыздоо. «Керектөөчүлөр жана башкаруучулар үчүн билим алуунун мүмкүнчүлүгү жөнүндө анык, жагымдуу жана сапаттуу маалыматка жетишүүсүн камсыздоо» милдетин чечүү үчүн төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашыруу зарыл: Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин жана кесиптик-техникалык билим берүү агенттигинин сайтын ар дайым жаңыртып туруу; БИМдин иштеп жаткан web-сайтына интеграцияланган билим берүү порталын иштеп чыгуу, анда «Кыргыз Республикасынын билим берүү уюмдарынын маалыматтарынын маалыматтык базасы», изилдөөлөр, инновациялык иштеп чыгуулар, долбоорлор камтылат, ошондой эле, пикир алмашуу үчүн Форум колдоого алынат; (iii) мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү аткаруунун стандарттары, администрациянын, Камкорчулук кеңешинин иши жөнүндө керектөөчүлөргө маалыматты сунуштоо. Мониторинг жана стратегиялык пландаштыруунун негизинде билим берүү секторунда чечимдерди кабыл алуу системасы төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашыруунун эсебинен өркүндөтүлөт: чечимдерди кабыл алуу процессине БИМ иштеп чыккан стратегиялык мүнөздөгү тиешелүү документтерге, БИМдин структуралык бөлүмдөрүнүн, жер-жерлердеги башкаруу органдарынын ишине мониторинг жана баалоо системасын интеграциялоочу иштин ички регламентин иштеп чыгуу; мониторингдин натыйжасында алынган маалыматтарды баалоо процессинде аналитикалык потенциалды күчөтүү максатында БИМдин кызматкерлерин окутуу; реформалардын улантуучулугун жана билим берүү системасынын туруктуу аракеттенүүсүн камсыз кылуу үчүн 2012-2020-жылдарга билим берүүнү өнүктүрүүнүн стратегиясын ишке ашыруунун экинчи (2015-2017) жана үчүнчү (2017-2020) мезгилдерин жүзөгө ашыруу боюнча иш-аракеттердин планын иштеп чыгуу; (iv) топтордун кызыкчылыктарын билим берүүнү башкаруу органдары менен диалогго жана билим берүү саясатын иштеп чыгууга кошо тартуу. Адамдын курактык муктаждыктарына ылайык сапаттуу жана жеткиликтүү билим берүүнү сунуштоого багытталган экинчи артыкчылыктуу багыт боюнча төмөнкүдөй милдеттер чечилет: (i) альтернативалуу мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын системасын өнүктүрүүнүн эсебинен калктын баардык топтору үчүн мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын кызматтарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу; (ii) мектепке чейинки уюмдарга барбаган балдардын мектепке психология-педагогикалык даярдыгынын деңгээлин жогорулатуу; (iii) мектепте билим берүүнүн баштапкы (1-4-кл.), негизги (5-9-кл.) жана жогорку (10-11-кл.) тепкичтеринде окуучуларга сапаттуу билим берүү; (iv) баштапкы (БКБ), орто (ОКБ) жана жогорку (ЖКБ) кесиптик билим берүү уюмдарынын бүтүрүүчүлөрүнүн компетенттүлүгү менен эмгек рыногунун талаптарынын ортосундагы теңдемдин бузулушун четтетүү; (v) чоңдордун көндүмдөрүнүн эмгек рыногуна ылайык келишин камсыз кылуу үчүн аларга формалдуу жана формалдуу эмес секторлордо билим берүүнү сунуштоо; (vi) бардык деңгээлдеги билим берүүнүн курамына «туруктуу өнүктүрүү үчүн билим берүү» моделин түзүү үчүн туруктуу өнүктүрүү маселелерин киргизүү; (vii) билим берүүгө социалдык жана медициналык инклюзиянын принциптерин ишке ашыруу. Биринчи милдетти чечүү үчүн төмөнкү иш-чаралар белгиленген: (i) альтернативдүү мектепке чейинки уюмдарды ачуу; (ii) мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын альтернативдүү түрлөрүнүн тарамдарынын туруктуу иштөөсүн, анын ичинде айыл өкмөтүнүн балансына өткөрүп берүүнүн эсебинен камсыздоо. Экинчи милдетти чечүү үчүн төмөнкүлөр белгиленген: (i) мектепке чейинки уюмдарга барбаган балдарды мектепке даярдоонун 240 саттык программасын ишке ашыруу; (ii) балдарды мектепке даярдоонун жылдык программасын иштеп чыгуу; (iii) мектепке чейинки уюмдарга барбаган балдарды мектепке даярдоонун жылдык программасына апробация жүргүзүү жана аны 2016-жылдан тартып колдонууга киргизүү. Үчүнчү милдетти чечүү үчүн төмөнкү иш-чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) 3 жана андан жогорку класстарга жаңы муундун (куррикулумду) стандарттарын киргизүү; (ii) базалык (5-11-класстар) жана профилдик (10-11-класстар) деңгээлде жаңы муундагы стандарттарды иштеп чыгуу; (iii) 9-11-класстарда ар бир бүтүрүүчүнүн даярдык сапатын аныктоо үчүн салыштырма форматта экзамендерди өткөрүү; (iv) Окуучуларды тарбиялоонун концепциясын иштеп чыгуу жана аны Кыргыз Республикасынын билим берүү уюмдарына киргизүү; (v) «100 инновациялык мектеп» инфраструктуралык долбоорун ишке ашыруу; (vi) 2015-жылга мектепте билим берүүнү Кыргыз Республикасынын бардык облустарында (Ош, Талас, Жалал-Абад жана Нарын облусунун мектептеринде) бирдей сапаттуу билим берүү үчүн ченемдүү бюджеттик каржылоого өткөрүү. Төртүнчү милдетти чечүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар пландаштырылууда: (i) туруктуу өнүктүрүүнүн керектөөлөрүн эсепке алуу менен рыноктун керектөөлөрүнө жооп берген билим берүү үчүн ОКБ жана ЖКБ үчүн жаңы муундун стандарттарын иштеп чыгуу; (ii) стандарттарды ишке ашыруунун сапатын баалоо үчүн мамлекеттик аттестациялык комиссиялардын курамына иш берүүчүлөрдү киргизүү; (iii) аккредитациялоо агенттигин түзүү жана ЖОЖдордун тапшырыктары боюнча аккредитациялоону өткөрүү. Чоңдордун көндүмдөрүнүн эмгек рыногуна ылайык келишин камсыз кылуу үчүн аларга формалдуу жана формалдуу эмес секторлордо билим берүү боюнча бешинчи милдет төмөнкүдөй иш-чаралар аркылуу чечилет: (i) чоңдорду өмүр бою окутуу үчүн ченемдик укуктук негизди камсыз кылуу үчүн колдонуудагы ченемдик укуктук базага тиешелүү өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду даярдоо; (ii) туруктуу өнүктүрүүнүн көйгөйлөрүн кошкондо, билим берүүнүн курамын өзгөртүүнү эске алуу менен мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу; (iii) өмүр бою квалификацияны алуу/ квалификациясын жогорулатуу мүмкүндүгүн камсыз кылуу. Бардык деңгээлдеги билим берүүнүн курамына «туруктуу өнүктүрүү үчүн билим берүү» моделин түзүүдө туруктуу өнүктүрүү жана «жашыл экономиканын» принциптеринин маселелерин киргизүү боюнча алтынчы милдетти ч төмөнкүдөй чаралар аркылуу чечүү пландаштырылууда: (i) мектепке чейинки билим берүү уюмдарына «Мектепке чейинки билим берүү жана балдарды багуу» Кыргыз Республикасынын мамлекеттик билим берүү стандартынын бардык типтерин, адам, коом, экология жөнүндө балдардын түшүнүгүн кеңейтүүнү камсыз кылуучу жаңыртылган программаларды киргизүү; (ii) бардык деңгээлдеги жаңы муундун стандарттарына туруктуу өнүктүрүү маселелерин (климаттын өзгөрүшү, энергия жактан натыйжалуулук, энергиянын калыбына келүүчү булактарын пайдалануу; экологиялык коопсуздук, өзгөчө кырдаалдарды алдын алуу ж.б.) киргизүү; (iii) туруктуу өнүктүрүүнүн маселелерин эске алуу менен жаңы муундун окуу- методикалык комплекстерин (ОМК) иштеп чыгуу жана 3-6-класстар үчүн ОМКны басып чыгаруу; (iv) жалпы билим берүү мектептерине жана кошумча билим берүү түзүмдөрүнө Ресурстарды жана энергияны пайдалануу боюнча мектептик долбоорунун долбоордук материалдарын (РЭПМД) киргизүү; (v) ОКБ жана ЖКБ уюмдарында ишке ашырылуучу даярдоо багыттары боюнча мамлекеттик стандарттардын гуманитардык, социалдык жана экономикалык циклине жана кесиптик программаларга туруктуу өнүктүрүү маселелери боюнча тематиканы жана/же модулдарды киргизүү. Билим берүүгө социалдык жана медициналык инклюзиянын принциптерин ишке ашыруу боюнча жетинчи милдетти чечүү алкагында төмөнкү чаралар аткарылат: (i) өзгөчө билим алууга муктаж балдар менен иштөө боюнча ата-энелер, мектепке чейинки жана жалпы билим берүү уюмдардын адистери үчүн методикалык рекомендацияларды иштеп чыгуу; (ii) социалдык жана медициналык көрсөткүчтөрдө барларды окутуунун кечкисин (сменалык) жана сырттан окуу (дистанциялык формасын кошо) формалары боюнча негизги/орто жалпы билимди алуу; (iii) балдар жана чоң кишилер үчүн кечкисин (сменалык)/ сырттан окуу мектептерде негизги/орто билимди акысыз алууга конституциялык кепилдиктери камсыз кылуу; (iv) кечкисин (сменалык)/ сырттан окуу мектеби үчүн ченемдик укуктук базаны (жоболор, окуу пландары, программалары) жаңыртуу; (v) ийгиликтүү социалдаштыруу максатында ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген балдар билим алган мектептердин санын көбөйтүү; (vi) ата-эненин камкордугусуз калган же ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген балдардын кесиптик билим берүү уюмдарына тапшыруусу үчүн жеңилдиктерди сунуштоо. 3-артыкчылык. «Өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү алга жылдырууга багытталган конкреттүү тапшырыкчы менен иштөөгө илимдин - анын ичинде ЖОЖдун чөйрөсүн кайрадан багыт алдыруу» төмөнкүдөй милдеттерди чечүү аркылуу алга жылдыруу пландаштырылууда: (i) өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылуу үчүн тажрыйбага фундаменталдык жана прикладдык илимдердин жетишүүлөрүн киргизүү; (ii) илимий институттарды функционалдык талдоо; (iii) илимий-изилдөөчү иш үчүн жаш кадрларды даярдоо. Биринчи милдетти чечүү үчүн төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) ЖОЖго атайын каражаттардын 10% кем эмесин илимий изилдөөлөргө коротууну уруксат берүүчү ченемдик укуктук базаны иштеп чыгуу; (ii) илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу - анын ичинде туруктуу өнүгүү долбоорлору боюнча мамлекет үчүн экономикалык жактан маанилүү багыттарын иштеп чыгуу (ЖОЖдун жана ЖОЖдук ИИИнин базасында). Экинчи милдетти чечүү үчүн төмөнкүдөй чаралар ишке ашырылат: (i) илимий изилдөөлөрдүн санын жана тематикасын оптималдаштыруу; (ii) негизги дүйнөлүк рейтингдерге кирген, чет өлкөлүк ЖОЖдордун PhD дипломдорун өлкөдө таануу; (iii) Кыргызстандын ЖОЖдорунда сабак берүүгө, аспиранттарды жетектөөгө, диссертациялык комиссияларга катышуу үчүн чет өлкөлүк адистерди жана эл аралык долбоорлордун алкагында эл аралык тажрыйбасы бар кыргызстандыктарды тартуу; (iv) илимий изилдөөлөр жаатында макулдашылган саясатты жүргүзүү жана тармакты туруктуу өнүктүрүү үчүн илимди башкаруу системасына модернизациялоону жүргүзүү; (v) ЖОЖдордун базасында илимий-изилдөө институттарын түзүү; (vi) ачык конкурстун негизинде инновациялык изилдөөлөрдү камсыздоо жана илимий изилдөөлөргө каражаттарды топтоо үчүн Илим фондунун түзүлүшүн жана иштешин ченемдик укуктук камсыздоо; (vii) илимий иштердин жыйынтыктарын документтештирүүнү, маалыматтар базасын илимий, илимий-техникалык жана кадрдык маалымат менен ар дайым толукталышын камсыз кылуу. Илимий-изилдөө иши үчүн жаш кадрларды даярдоо (үчүнчү милдет) үчүн төмөнкүдөй чаралар ишке ашырылат: (i) таланттуу жаштарды илимий ишке тартуу үчүн аларды издөө жана тандоо системаларын түзүү; (ii) чет өлкөлүк университеттерде же башка окуу (илимий) мекемелерде стажировкадан өткөн же окуган жаш окумуштууларды, изилдөөчүлөрдү изилдөөлөрдү жүргүзүүгө тартуу; (iii) илимий долбоорлорду экспертизалоо жана окумуштуулардын ишин баалоо процессине Кыргызстандын окумуштууларынын келтирген цитаталарынын индексин киргизүү.

4.3. Саламаттык сактоо

Саламаттыкты сактоо секторунун максаты калктын ооруга чалдыгуусунун, анын ичинде курчап турган чөйрөнүн факторлорунун таасирине байланыштуу оорулардын деңгээлин төмөндөтүүгө багытталган медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу болуп саналат. Учурдагы абалды талдоо. 2008-2012-жылдары саламаттык сактоонун жетишкендиктери күтүлүүчү деңгээлден төмөн болгон. Саламаттык сактоонун кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатынын натыйжасына саясий туруксуздук жана жетекчиликтин тез алмашуусу таасирин тийгизген, алар реформаларды кезеги менен ишке ашырууга тоскоолдук жараткан. Калктын саламаттыгына ден соолуктун алдын-алуу, өлкөдөгү социалдык-экономикалык жагдай жана жакырчылыктын деңгээлинин өсүшү маселелерине тийиштүү көңүл бурулбагандыгы өз таасир тийгизди. Экинчи проблема болуп жетишсиз дем берүүнүн жана мотивациянын жоктугунан Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин системасынан кадрлардын көп кетиши, окутулган кадрлардын башка уюмдарга өтүшү жана квалификациялык адистер үчүн мамлекеттик кызматтын жагымдуулугунун төмөндөшү саналат. Медициналык кадрлардын кетишинин, медициналык кадрлардын шаарларда топтолушунун жана айыл жергесиндеги жетишсиздиги менен шартталган аларды туура эмес бөлүштүрүүнүн проблемалары, өзгөчө алыскы айыл райондорундагы калктын аялуу тобунун медициналык жардам алуусуна жана анын сапатына терс таасирин тийгизди. Мындан тышкары, адистерди даярдоо системасынын практикалык саламаттык сактоонун талаптарына жана заманбап эл аралык стандарттарга ылайык келбегендиги белгиленүүдө. Өлкөдө медицинанын муктаждыктары үчүн маалыматтык-коммуникациялык инфраструктуранын негиздери түптөлгөн, саламаттыкты сактоо чөйрөсүндө заманбап маалымат-коммуникациялык технологияларды колдонуунун жана таркатуунун башталышына негиз салынды. Ошол эле мезгилде, Саламаттык сактоонун бирдиктүү маалымат системасын түзүү боюнча иш аягына чыга элек. Саламаттык сактоонун экономикалык жактан натыйжалуу кызмат көрсөтүүлөрү менен калкты максималдуу камтууну камсыз кылуу үчүн жетиштүү каржылоо айрыкча маанилүү болуп саналат. Саламаттык сактоо системасын өнүктүрүүдө маанилүү жетишкендик болуп 2006-2011-жылдары мамлекеттик чыгымдардын жалпы көлөмүндө саламаттык сактоого чыгымдардын 10%дан - 13%га чейин жыл сайын ырааттуулук менен өсүшү болду. Каржылоону жогорулатуунун натыйжасында, атап айтканда, төрөт боюнча, 5 жашка чейинки балдарга жана улгайган адамдарга медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн кошумча төлөм жоюлган. Мындан тышкары, баштапкы деңгээлде дары-дармек каражаттарынын экономикалык жана физикалык жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу максатында республиканын бүткүл аймагында амбулатордук деңгээлде камсыздандырылгандар үчүн Дары-дармек менен камсыздоо боюнча милдеттүү медициналык камсыздандыруунун кошумча программасы жайылтылган. Бирок, эң негизги проблемалардын бири болуп ресурстарды пайдаланууда натыйжасыз жана сарамжалсыз калууда. Айлык акыны төлөөгө жана инфраструктураны каржылоого кеткен чыгымдардын көлөмү саламаттык сактоого бөлүнгөн мамлекеттик бюджеттин 80%нан ашуунду түзөт. Пациенттин түздөн-түз чыгымы (дары-дармек, тамак-аш) 20-25%ды түзөт. Мында медициналык кызматкерге расмий эмес төлөмдөр көбөйүүдө. Акыркы жылдарда өлкө ымыркай жана балдардын өлүмүнүн көрсөткүчүн жакшыртууга жетишти жана аларды мындан ары төмөндөтүү тенденциясын сактоодо. Ошондой эле, ымыркай өлүмү 2008-2011 жалдары 1000 тирүү төрөлгөндөргө карата 27,1 ден 21,1 чейин кыскарган, ал эми балдардын өлүмү ошол эле мезгилде 1000 тирүү төрөлгөндөргө 31,5тен 24,5ке чейин төмөндөгөн. Республикада эмдөө системасы тартипке келтирилген жана вакцина менен жөнгө салынуучу бардык негизги оорулардан балдарды эмдөө өз убагында жүргүзүлүүдө. Алгачкы медициналык жардам системасын жалпы алганда, эненин жана баланын ден соолугун коргоо боюнча кызматтарды колдонуу жогорку болууда. Бардык кош бойлуу аялдар төрөткө чейинки байкоо боюнча акысыз кызматтарды алууга укуктуу жана төрөттөрдүн 95% көбү медицина мекемелеринде кабыл алынат. Бирок, энелердин өлүмү боюнча көрсөткүчтөр жогору бойдон калууда жана туруктуу эмес динамикага ээ. Ошентип, 2008-жылдан 2011-жылга чейинки мезгилде эне өлүмү жалпысынан 100 миң тирүү төрөлгөндөргө карата 58,9дан 47,5ке чейин кыскарган, бирок 2009-жылы 100 миң тирүү төрөлгөндөргө карата бул көрсөткүч 75,3 чейин кескин өсүшү белгиленген. Адатка айланып калган ооруларды дарылоого кымбат баалуу чыгымдардын бир топ үлүшүн болтурбай коюуга болот, эгерде ден соолукту чыңдоо боюнча чаралар кабыл алынса жана саламаттык сактоо жана башка секторлордо натыйжалуу алдын алуу чаралар ишке ашырылса. Мындай чаралардын санына жүрүм-турумдун тобокелдүү формаларын чектөө, ден соолукту чыңдоо, дене тарбиялык активдүүлүк, курчап турган чөйрөнүн кооптуу факторлорунун таасирин төмөндөтүү кирет. Инфекциялык жана мите оорууларынын абалы республикадагы санитардык-эпидемиологиялык жагдайынын туруктуулугунун негизги факторлорунун бири бойдон калууда, бул көбүн эсе калктын бөлүгүнүн ичүүгө жарактуу суунун коопсуз булактарына жетүүсүнүн чектелгендиги жана санитардык ченемдердин сакталбашы менен шартталган. Ичеги-карын инфекциялары менен, айрыкча республиканын түштүгүнүн айыл жергесиндеги балдардын оорушунун жогорку деңгээли сакталууда. Бул жагдай санитардык жана суу менен камсыздоо системасынын бузулушунун жана иштин натыйжалуулугунун төмөндөшүнүн; калк тарабынан чарбалык-ичүүчү сууга жана рекреациялык муктаждык үчүн колдонулуучу суу менен камсыздоо булактарынын жана суунун канааттандырарлыксыз сапатынын натыйжасында пайда болду. Натыйжа катары, республиканын калкынын ичүүчү сууга жетүүсү 2013-жылдын башында 87,8%, анын ичинде айыл жергеси боюнча - 70,8%ды түздү. Ооруларды алдын алуунун жана экспертизалоонун аймактык бөлүмдөрүнүн маалыматтары боюнча 206 суу түтүктөрү (19,1%) санитардык ченемдердин талаптарына ылайык келбейт, санитардык коргоонун жетиштүү зоналары, жугушсуздандыруу орнотмолору, суу тазалоочу курулуштардын комплекси жок. Республикада акыркы жылдарда тамактануу продуктуларынын коопсуздугун контролдоо боюнча кызматтарды сунуштоого тийиштүү көңүл бурулган эмес, ал эми суу менен адамдын организмине 70% ашык адамдын организмине коркунучтуу заттар кириши мүмкүн. Эгерде тамактануу продуктуларынын коопсуздук стандарттарынын талаптарын аткаруу жакшырбаса тамак-аштан уулануу деңгээли жана дарыланууга чыгымдар, айлана-чөйрөнүн температурасынын көтөрүлүшү менен жогорулашы мүмкүн. Коюлган милдеттен улам 2013-2017-жылдары мезгилинде саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясат төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар боюнча милдеттерди чечүүгө багытталат: (i) калкка сапаттуу медициналык кызматтарды сунуштоого багытталган саламаттык сактоо системасынын потенциалын чыңдоо; (ii) калктын жана өзүнчө алганда ар бир адамдын ден соолугун коргоо жана бекемдөө үчүн керектүү шарттарды түзүү. Калкка сапаттуу медициналык кызматтарды сунуштоого багытталган саламаттык сактоо системасынын потенциалын чыңдоо боюнча артыкчылыктын алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүдөй милдеттерди чечүүнү белгилөөдө: (i) калктын аярлуу катмарынын адистештирилген медициналык жардамдын кызматтарына жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу; (ii) калктын социалдык-аярлуу катмарын дары-дармек менен жеңилдетилген камсыздоого багытталган финансылык каражаттарды рационалдуу жана натыйжалуу пайдаланууну камсыздоо; (iii) калктын социалдык-аярлуу катмарына акысыз негизде базалык медициналык кызматтарды сунуштоого кепилдик берүү; (iv) мамлекеттик-жеке өнөктөштүктүн механизмдерин ишке ашыруу; (v) кадрдык потенциалды күчөтүү үчүн медициналык жана фармацевтик сапатты жакшыртуу; (vi) практикалык саламаттык сактоого бир түргө келтирилген жана стандартташтырылган медициналык маалымат системасын киргизүү. Биринчи милдетти чечүү үчүн төмөнкү иш-чаралар белгиленген: (i) Бирдиктүү төлөөчү системасына өткөрүлүүчү адистештирилген уюмдардын (онкология, гематология, психиатрия) бюджеттик чыгымдарын жана уюштуруу түзүмүн оптималдаштыруу; (ii) адистештирилген уюмдарды Бирдиктүү төлөөчү системасына этап менен интеграциялоо; (iii) адистештирилген медициналык кызматтардын көрсөтүлүүчү түрлөрү боюнча каржылоонун ченемдерин иштеп чыгуу. Экинчи милдетти чечүү алкагында төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) калктын социалдык-аярлуу катмары үчүн Милдеттүү медициналык камсыздандыруунун кошумча программасынын рецепттери боюнча берилген дары-дармек каражаттары үчүн пациенттерге кайтарып берүүнүн көлөмүн кайра карап чыгуу жана бекитүү; (ii) бекитилген саламаттык сактоонун мамлекеттик программаларынын алкагында жеңилдиктерди жана кепилдиктерди сунуш кылуу боюнча калктын маалыматта болушунун деңгээлин жогорулатуу. Акысыз негизде базалык медициналык кызматтарды сунуштоо боюнча калктын социалдык-аярлуу катмарына кепилдиктерди камсыз кылуу боюнча үчүнчү милдет Базалык мамлекеттик медициналык камсыздандыруу системасын өнүктүрүү жолу менен ишке ашырылат, ал төмөнкү чараларды ишке ашырууну болжолдойт: (i) Базалык медициналык камсыздандырууну түзүү тартибин жөнгө салуучу ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу; (ii) медициналык кызматтарды сунуштоонун минималдуу стандарттарын иштеп чыгууну эсепке алуу менен бюджеттик каржылоонун минималдуу стандарттарын кайра карап чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) Базалык медициналык камсыздандыруунун шарттарынан улам Кыргыз Республикасынын жарандарын медициналык-санитардык жардам менен камсыздоо боюнча мамлекеттик кепилдиктердин ар жылдык программаларын иштеп чыгуу. Медициналык жардамдын сапатын жана саламаттык сактоо ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган саламаттык сактоо секторунда мамлекеттик-жеке өнөктөштүктүн механизмдерин ишке ашыруу боюнча төртүнчү милдетти чечүү үчүн мамлекеттик-жеке өнөктөштүк алкагында сынамык долбоорлорду даярдоо жана киргизүү болжолдонууда. Медициналык жана фармацевтик билим берүүнүн сапатын жакшыртуу жана кадрлардын кетишин алдын алуу боюнча бешинчи милдет төмөнкү чараларды аткаруу аркылуу чечилет: (i) дипломго чейинки жана кийинки деңгээлде жаңы ГОС иштеп чыгуу жана киргизүү, компетенттүү даярдыкка багытталган жумушчу окуу пландарын, окутуу жана методикалык камсыздоо программаларын иштеп чыгуу; (ii) эгерде бүтүрүүчү жолдомо боюнча иштөөдөн баш тартса, бүтүрүүчүнү окутууга салынган мамлекеттин каражаттарын кайтарып берүүнүн укуктук жана экономикалык механизмдерин иштеп чыгуу; (iii) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн «Кыргыз Республикасынын алыскы райондорунда, чакан шаарларында жана айыл жергесинде жайгашкан саламаттык сактоо уюмдарында иштеген дарыгерлерге кошумча түрткү берүү чаралары жөнүндө» токтомун ишке ашыруу; (iv) дарылоо-алдын алуучу уюмдун статусуна карабастан, жогорку жана орто медициналык билими менен адистердин бардык кызматкерлерди камтыган медицина кызматкерлерин каттоо. Бир түргө келтирилген жана стандартташтырылган медициналык маалымат системаларын практикалык саламаттык сактоого киргизүү боюнча алтынчы милдети төмөнкү чаралар аркылуу чечүү зарыл: (i) саламаттыкты сактоо секторуна маалыматтык коммуникациялык технологияны (мындан ары - МКТ) өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгуу; (ii) стандарттардын бирдиктүү системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү жана маалыматтык системаны жана ресурстарды ага шайкеш келтирүү; (iii) жекелештирилген эсепке алуу системасын түзүү үчүн маалыматтар базасын (ар түрдүү нозологиялар боюнча каттоону) түзүү жана ишке киргизүү; (iv) негизги пайдалануучуларга жетишүүнү сунуштоо менен саламаттык сактоонун корголгон мультисервистик ведомстволук (корпоративдик) тарамын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Калктын жана өзүнчө алганда ар бир адамдын ден соолугун чыңдоо жана коргоо үчүн керектүү шарттарды түзүү боюнча экинчи артыкчылыктын алкагында, бул багытта Кыргыз Республикасынын Өкмөтү айрым категориялар сыяктуу эле, бүтүндөй калк үчүн бир катар милдеттерди чечүүнү белгилөөдө. МӨМ-4 жетишүү үчүн, ымыркай жана балдар оорусун жана өлүмүн төмөндөтүү үчүн балдарга медициналык жардамды көрсөтүүнүн сапатын жакшыртуу, балдардын арасында оорууну профилактикалоону камсыз кылуу боюнча аракеттерди улантуу зарыл. Бул милдеттин алкагында төмөнкүдөй иш-чаралар жүзөгө ашырылат: (i) эмдөөлөрдүн улуттук календарына ылайык эки жашка чейинки балдарды эмдөө боюнча кампанияларды өткөрүү; (ii) балдарда оорулардын пайда болушу жана дарылоо боюнча колдонмону/ клиникалык протоколдорду иштеп чыгуу, кайра карап чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) жарандык коомдун, жалпыга маалымдоо каражаттарын ишке кошо тартуу, маалыматтык-билим берүүчү материалдарды иштеп чыгуу жана тираждоо, айылдык саламаттык сактоо кызматкерлерин окутуу аркылуу балдардын ден соолугун чыңдоо маселелери боюнча калкты маалымдоону жакшыртуу; (iv) Гүлазык аралашмасы менен тамактануу продуктыларын микронутриенттик байытуу; (v) 5 жашка чейинки балдар үчүн сунушталган профилактикалык кызматтардын стандарттык пакети боюнча медициналык кызматкерлер үчүн тренингдерди өткөрүү; (vi) облустук төрөт үйлөрү үчүн реанимобилдерди сатып алуу; (vii) балдарды оорууларынын кооптуу белгилери жана маанилүү профилактикалык чаралар маселелери боюнча ата-энелерди кеңеш берүү механизмин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. МӨМ-5 жетишүү («энеликти коргоону жакшыртуу») боюнча аракеттер төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) саламаттыкты сактоо уюмдарында кызматтардын сапатын жогорулатуу; (ii) акысыз энелик жана үй-бүлөнү пландаштыруу маселелери боюнча аялдарды жана алардын үй-бүлөлөрүнүн мүчөлөрүн маалымдоону жакшыртуу. Биринчи милдетти төмөнкүдөй иш-чараларды жүзөгө ашыруу аркылуу чечүү пландаштырылууда: (i) колдонмону/клиникалык протоколдорду иштеп чыгуу, кайра карап чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) натыйжалуу перинаталдык кызматтар боюнча төрөткө жардамдашуу мекемелеринин персоналдары үчүн тренингдерди өткөрүү; (iii) аял-мигранттардын медициналык кызматтарга жетишүүсүн камсыз кылуу үчүн кошуп жазуу механизмин кайра карап чыгуу; (iv) Бишкек шаарынын төрөт үйлөрүнүн, Бишкек шаардык перинаталдык борборунун жана Ош шаардык перинаталдык борборунун жабдылышын жакшыртуу; (v) жарандык коомдун, жалпыга маалымдоо каражаттарын ишке кошо тартуу, маалыматтык-билим берүүчү материалдарды иштеп чыгуу жана тираждоо, айылдык саламаттык сактоо комитеттеринин, ден-соолукту чыңдоо кабинеттеринин кызматкерлерин окутуу, кепилденген кызматтарды алуу үчүн саламаттыкты сактоо системасына өз убагында кайрылуунун зарылдыгы, кош бойлуулуктун кооптуу белгилери, энелердин тамактануусу, аз кандуулукту профилактикалоо маселелери боюнча аялдарды жана алардын үй-бүлөсүнүн мүчөлөрүн маалымдоону жакшыртуу. МӨМ-6 жетишүү үчүн, Өкмөт АИВ-инфекция, кургак учук менен күрөшүү боюнча саламаттыкты сактоо системасынын ар түрдүү деңгээлдеринде сунушталуучу медициналык кызматтардын сапатын жакшыртуу милдети турат. Мындан тышкары, артыкчылыктуу багыт катары жүрөк-кан тамыр ооруулары тандалган. Бул милдетти чечүү төмөнкүдөй иш-чараларды жүзөгө ашыруу аркылуу ишке ашырылат: (i) практикалык саламаттыкты сактоо тастыктоочу медицинанын негизинде клиникалык протоколдорду жана колдонмолорду иштеп чыгуу, кайра карап чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) тамеки буюмдарынын пачкаларында жана таңгактарында жайгаштыруу үчүн арналган ден соолуктун тамекинин зыяны жөнүндө иллюстрациялуу алдын алуулардын тизмесин кайра карап чыгуу жана бекитүү; (iii) кан тамыр ооруларын туура табууга жана каттоого жана шашылыш медициналык жардамды көрсөтүүгө медициналык кызматкерди окутуу; (iv) облустук кардиологиялык кабинеттер үчүн медициналык жабдууларды сатып алуу; (v) кургак учуктун диагнозун аныктоо алгоритмине ылайык медициналык жардамга кайрылган бардык адамдарды текшерүү жолу менен кургак учук менен ооругандарды эрте табууну камсыздоо; (vi) медициналык жардамды көрсөтүүнүн бардык деңгээлинде кургак учукту лабораторияларда аныктоо тездетилген, заманбап методдорун ишке киргизүү; (vii) кургак учукка эпидемияга каршы иш-чараларды жүргүзүү маселелери боюнча алгачкы медициналык-санитардык жардам менен коомдук саламаттыкты сактоо кызматы менен кургак учук кызматынын өз ара аракеттенүү механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (viii) биринчи звенодогу уюмдардын 1 жана 2-катардагы кургак учукка каршы препараттар менен камсыздоо; (ix) кургак учук оорусун аныктоону жакшыртуу үчүн улуттук референс-лабораториясын куруу; (x) консультация менен толук камтуу жана калктын негизги катмарын АИВ тестирлөөгө жиберүү; (xi) АИВ оң кош бойлуу аялдарды антиретровирустук препараттар менен камтуу; (xii) АИВ-инфекциялуу пациенттерди дарылоо, багуу сапатын жогорулатуу боюнча, АИВ-кеңеш берүү жана медициналык жол-жоболордун коопсуздугу маселелери боюнча медицина кызматкерлерин окутуу. Коомдук саламаттыкты сактоо системасын күчөтүү үчүн төмөнкүдөй милдеттерди ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) калктын муктаждыктарына багытталган коомдук саламаттыкты сактоо кызматынын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу; (ii) суу менен камсыздоо обьекттерине мамлекеттик көзөмөлдү күчөтүү жана «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» техникалык регламентти ишке киргизүү; (iii) тамак-аш продуктыларына байланыштуу оорулардын деңгээлин төмөндөтүү. Калктын муктаждыктарына багытталган коомдук саламаттыкты сактоо кызматынын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча милдетти чечүү төмөнкүдөй чараларды ишке ашырууну караштырат: (i) коомдук саламаттыкты сактоо кызматынын ишинин натыйжалуулугун камсыздоочу ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу; (ii) айылдык саламаттык сактоо комитеттерин түзүү жана Жалал-Абад облусунун 6 районунда ден соолук маселелери боюнча коомчулуктардын аракеттери программасын ишке киргизүү жолу менен ден соолукту чыңдоо жана коргоо маселелерине жергиликтүү коомчулукту кошо тартуу; (iii) нан жабуучу унду витаминдик-минералдык кошумча (премикс) менен байытуу жана туз менен йоддоо; (iv) лабораторияларды аккредитациялоо боюнча ченемдик документтерди иштеп чыгуу; (v) лабораториялар үчүн сарптоо материалдарын (тест-система, реагенттер, анын ичинде ГМОго); сатып алуу; (vi) HELI методологиясын (ден соолук менен курчап турган чөйрөнүн өз ара байланышы) киргизүү аркылуу адамга таасир тийгизүүчү курчап турган чөйрөнүн факторлорун изилдөө номенклатурасын кеңейтүү; (vii) Кыргыз Республикасына ташылып келүүчү потенциалдуу уулуу заттардын регистрин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Суу менен камсыздоо обьекттерине мамлекеттик көзөмөлдү күчөтүү жана «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» техникалык регламентти» тууралуу Кыргыз Республикасынын Мыйзамын аткаруу боюнча чараларды көрүү үчүн төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл: (i) коопсуздуктун көрсөткүчтөрү боюнча ичүүчү сууну изилдөө номенклатурасын кеңейтүү; (ii) суу жана саламаттык көйгөйлөрү боюнча максаттуу көрсөткүчтөрдү иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) суу менен байланышкан дарттарды мамлекеттик көзөмөлдөөнүн интеграцияланган системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iv) суу жана саламаттык маселелери боюнча протоколго ылайык адамдын ден соолугуна суу сапатынын таасири боюнча Программаны иштеп чыгуу жана бекитүү; (v) суу менен байланышкан дарттарды профилактикалоо чаралары жөнүндө калктын кабардар болгондугун жогорулатуу боюнча маалыматтык кампанияларды жүргүзүү. Тамак-аш продуктыларынын коопсуздугуна байланыштуу оорулардын деңгээлин төмөндөтүү боюнча милдетти чечүү алкагында төмөнкүдөй иш-чараларды жүзөгө ашыруу пландаштырылууда: (i) тамак-аш менен байланыштуу биологиялык, химиялык жана заттык зыяндуу факторлорго байкоо жүргүзүү үчүн тамак-аш продуктыларынын коопсуздугуна контролду камсыз кылуу боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу; (ii) тиричилик деңгээлде коопсуз тамак-аш продуктыларын пайдалануу боюнча калк үчүн маалыматтык-билим берүү материалдарын иштеп чыгуу; (iii) ташылып келүүчү жана өндүрүлүүчү товарлардын (продукциянын) тизмесин кеңейтүү жөнүндө ченемдик укуктук актыга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча рекомендацияларды иштеп чыгуу; (iv) адамдын ден соолугу үчүн коопсуз көрсөткүчтөр боюнча аталган продукциянын шайкештигин аныктоо боюнча санитардык-эпидемиологиялык экспертизанын милдеттүү жол-жобосу тууралуу ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана бекитүү.

4.4. Калкты социалдык жактан коргоонун жана пенсия менен камсыз кылуунун натыйжалуулугун жогорулатуу

Максат: социалдык коргоонун туруктуу мамлекеттик системасын түзүүнүн натыйжасында сапаттуу кызматтардын кепилдигинин бирдей мүмкүнчүлүгүн көрсөтүү. Учурдагы абалды талдоо. Социалдык өнүктүрүү министрлигинин системасында 1,5 миңге жакын адам эмгектенет, алардын 70% аймактык бөлүмдөргө туура келет. Соңку жылдардын ичинде министрлик тарабынан ар түрдүү структуралык өзгөртүүлөр ишке ашырылган, бул стабилдүү эмес кадрдык потенциалдын фактору болуп саналат. Азыркы учурда социалдык коргоонун заманбап системасын, анын ичинде иштин сапатынын жана натыйжалуулугунун көрсөткүчүн киргизүүнү кошо, кадрлардын квалификациясын жогорулатуу жана кайрадан даярдоо, ошондой эле кызматкерди материалдык жактан кызыктыруу жана жүйөлүү себептерин белгилөө системасын уюштуруу көйгөйү турат. Социалдык коргоонун функцияларын ишке ашыруунун экинчи маанилүү элементи болуп маалымат менен калкты максималдуу камтууга жетишүү саналат. Бул үчүн социалдык иштин субьекттеринин ишинин натыйжасына карата калктын мамилесин өзгөртүүгө, социалдык кызматкердин кесибинде жаңы функциялардын пайда болушунун зарылчылыгын таанууга жана калкты социалдык жактан коргоо институтунун пайда болушуна багытталган комплекстүү маалыматтык стратегияны түзүү зарыл. Калкты социалдык жактан коргоону камсыз кылуу боюнча иштин таасирдүүлүгү натыйжалуу маалыматтык системанын бар болуусуна көзкаранды. Социалдык коргоо чөйрөсүндө маалыматтык компьютердик системанын ишке жөндөмдүүлүгүнө жана өнүгүүсүнө терс таасир тийгизүүчү негизги көйгөйлөрдүн бири болуп жетишсиз каржылоо жана маалыматтык системаларды колдонуу боюнча квалификациялык билимдин жана шыктын жоктугу саналат. Пенсияларды төлөп берүү маселесине карата, муктаж болгон адам мамлекеттик бюджеттен жөлөк пулду алган социалдык жардамдан айырмаланып, бул жерде негизги финансылык булактар болуп кирешени бардык түрлөрүнөн камсыздандыруу төгүмдөрү саналат. Мындай ченемдерди ишке ашыруу камсыздандыруучудан ар бир камсыздандырылган адам боюнча сапаттуу жана анык маалыматтын жогорку деңгээлин талап кылат. Пенсиялык камсыздоонун кызматтарын сунуштоо системасынын мындан ары өнүгүүсү пенсионерлердин мамлекеттик органдар менен өз ара аракеттенүү тартибин жөнөкөйлөтүү боюнча маселени чечүүнү, ошондой эле жарандардын жана бардык деңгээлдеги чиновниктердин өз ара аракеттенүүсүнүн контактсыз методдорун ишке киргизүүнүн эсебинен коррупциянын фактыларынын санын кыскартууну талап кылат. Бул милдеттерди чечүү кагаз түрүндө берилүүчү социалдык коргоо күбөлүгүнөн Кыргыз Республикасынын жаранынын электрондук бирдиктүү социалдык картасына өтүүнү уюштуруу зарылчылыгын коёт. 2011-жылы жакырчылык шарттарында жашаган, 16 жашка чейинки балдардын саны республиканын калкынын 13,2 % түздү. Балдарга багытталган жана балалуу айрыкча жакыр үй-бүлөлөрдүн кирешелериндеги ажырымды кепилденген минималдык кирешенин деңгээлине чейин төмөндөтүүгө көмөк көрсөтүүчү социалдык коргоонун инструменттеринин бири болуп балалуу аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ар айлык жөлөк пул саналат. Бүгүнкү күндө жөлөк пулдун ушул түрү менен 340,0 миң бала камтылган . Жөлөк пулдун өлчөмдөрү жыл сайын жогорулатылгандыгына карабастан (кепилденген минималдык кирешенин 580 сомго жогорулатылышы 2012-жылдын ноябрь айында болгон), жөлөк пулдун өлчөмдөрү инфляцияны гана жабууга жетишип, төмөн бойдон калууда жана баланын жашоо минимумунан 16% гана жана айрыкча жакырчылык чегинен 43,3% түзөт. Балдарды тийиштүү түрдө багууга жана тарбиялоого жөндөмсүз үй-бүлөлөрдүн саны ар жыл сайын өсүүдө. Ата-энелери тирүү туруп жетимчилик б.а. «социалдык жетимчилик» деген аталыш өзү жөнүндө билдирди. Балдардын олуттуу саны квалификациясыз жумушчу күчтүн рыногуна дуушар болушат же багуусуз жана кароосуз балдардын катарын толукташат. Кыргызстандагы балдардын эмгегин биринчи улуттук изилдөөнүн (2007-ж) жыйынтыгы менен 672 миң эмгектенген балдардын ичинен 592 миңи алардын жашына жана өсүүсүнө ылайык келбеген жумуштарда иштешет. Эмгектенген балдардын санынын ичинен - 57,9% эркек балдар. Эмгектенген балдардын дээрлик көпчүлүгү (95%) акысыз үй-бүлөлүк кызматкер катары иштешет . Алар негизинен айыл чарба иштерин камтыган үй өндүрүшүндөгү кызматтарга тартылган (76%). Бүгүнкү күндө 11 миңге жакын балдар мамлекеттик, муниципалдык жана жеке менчик формасындагы интернаттык типтеги 117 балдар мекемелерине жайгаштырылган, алардын 80% бир же эки ата-энеси бар. Өлкөдөгү олуттуу экономикалык көйгөйлөрдөн улам, үй-бүлөнү колдоо боюнча социалдык кызматтарды сунуштоо өтө чектелген, асырап алган («фостердик») үй-бүлө сыяктуу үй-бүлөнү алмаштыруучу социалдык кызматтар көрсөтүлбөйт. Балдардын арасында майыптуулуктун себептеринин структурасында, акыркы жылдары, нерв системасынын оорулары, тубаса аномалиялар, психиканын бузулушу алдыңкы позицияларды ээлегенин улантууда. Бүгүнкү күндө республикада майыптуулуктун жалпы деңгээли калктын 2,6% түзөт. Жакынкы мезгилге чейин «майыптуулуктун медициналык модели» үстөмдүк кылган, анда майыптуулук майыпка гана тийиштүү жана медициналык гана кийлигишүүнү талап кылган медициналык маселе катары каралчу. Азыркы учурда майыптуулуктун биопсихосоциалдык моделин ишке киргизүүнү пландаштырылууда, ал майыптуулук түшүнүгүн кеңейтүүдө жана медициналык, жеке, социалдык жана экологиялык факторлордун аракеттенүүгө жана майыптуулукка карата таасир этүүсүн изилдөөгө мүмкүндүк түзөт. бирок, социалдык коргоонун колдонуудагы системасы толук камтуунун камсыз кылбагандыгын жана ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын бардыгын толук каттоого алуу жүргүзүлбөгөндүгүн таануу керек. Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды коомго жуурулуштуруунун олуттуу тоскоолдугу болуп дене-бой инфраструктурасына жетишүүдөгү чектөөлөр саналат. 2012-жылы пандустар жана атайын инструменттер Бишкек шаарынын 172 гана мамлекеттик жана муниципалдык органдарда, саламаттыкты сактоо жана билим берүү мекемелеринде орнотулган. Баардык региондордо 25 кесиптик лицейлерде ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды окутууну эске алуу менен имараттарда жана өндүрүштүк устаканаларда ремонт иштери жүргүзүлгөн. Бирок, 2012-жылы 17 долбоордук уюмдарда ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын тиричилигин камсыз кылуу үчүн ченемдердин жана эрежелердин сакталбагандыгы боюнча бузуулар табылган. Жалгыз бой жашап жаткан 8,0 миңге жакын улгайган жаран үйүндө акысыз негизде социалдык тейлөө кызмат көрсөтүүлөрүн алат. Социалдык тейлөө уюмдарынын системасына ошондой эле төмөнкүлөр кирет: социалдык тейлөөнүн мамлекеттик стационардык мекемелери (кары-картаңдар жана майыптар үчүн жатак үйлөр). Бардыгы болуп республикада 15 жатак үй бар, алардын ичинен 6 улгайгандар жана майыптар үчүн, аларда 900гө жакыны улгайган жарандар толук мамлекеттик камсыз кылууда турат. Алардагы жашоо шарттарын оор жана муктаждыктардын минималдык топтомун гана канааттандырган деп бааласа болот. Мындан тышкары жергиликтүү деңгээлде берилип жаткан социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн өнүкпөгөндүгү, жергиликтүү бюджеттин тартыштыгы өздөрүнүн отчёттугуна берилген аймакта кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү үчүн жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигинин төмөндөшүнө алып келүүдө. Пенсиялык камсыздоо маселесине карата, 2003-жылдан тартып пенсияларды төлөө боюнча карыздар жок, пенсияларды төлөө учурдагы айда жана акчалай туюнтууда гана жүргүзүлөт. Соңку беш жылда пенсиянын өсүшү олуттуу болду: 2008-жылы пенсиянын орточо өлчөмү 1426 сомду түзсө, 2012-жылдын аягында 4208 сомду түздү жана орточо пенсиянын жашоо минимумуна карата катышы 45,7%дан 110% чейин өстү. Пенсиянын орточо өлчөмү пенсионердин жашоо минимумуна биринчи жолу 2007-жылы жеткен. Пенсиялык системанын тилектештик-бөлүштүрүү шарттарында пенсиянын камсыздандыруу бөлүгүн жогорулатуу механизми камсыздандыруу принцибин колдоо маселесин гана эмес, жашоо минимумунан аз пенсия алган пенсионерлердин санын кыскартуу маселесин дагы чечүүгө мүмкүндүк түзөт. Эгерде 2009-жылы пенсионердин жашоо минимумунан аз пенсияны алган адамдардын саны 452,9 миң адамды (жалпы сандан 86,6%) түзсө, 2012-жылдын аягында бул санды 344,0 миң адам (жалпы сандан 62,2%) түзгөн. 2010-жылдын 1-январынан тартып пенсиялык системага топтолуучу компонент киргизилген. Иш берүүчүлөрдөн камсыздандыруу взносторунун тарифинин ставкасы 2% төмөндөтүлгөн, алар пенсиянын топтолуучу бөлүгүн түзүүгө багытталат. 2012-жылдан тартып топтолуучу бөлүккө курак цензи киргизилген пенсиянын топтолуучу бөлүгүн түзүүгө пенсия жана пенсия алдындагы курактагы адамдар катышышпайт. Үй-жайсыздарды профилактикалоо жана социалдык реабилитациялоо маселеси коомдун алда канча курч жана орчундуу социалдык көйгөйлөрүнүн бири болуп саналат, алардын ичинен төмөнкүлөр бөлүп көрсөтүлөт: мамлекеттин үй-жайсыздарды социалдык коргоо көйгөйлөрүн көңүлгө албагандыгы; үй-жайсыздарды социалдык коргоону жөнгө салуучу мыйзамдык демилгелердин жоктугу; региондор боюнча тобокелдик топторундагы адамдардын иликтөөнүн жана эсепке алуунун жоктугу; жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын деңгээлинде тобокелдик топторунун алдын алуу жана реабилитациялоо боюнча акысыз мамлекеттик социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн жоктугу; мамлекеттин, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана коммерциялык эмес уюмдардын координациясынын жана өз ара аракеттенүүсүнүн жоктугу. Коюлган максатка негизделип, 2012-жылга чейин социалдык коргоо жаатындагы мамлекеттик саясаты төмөнкү артыкчылыктардын тегерегинде бириктирилет: (i) жарандардын айрыкча аярлуу категориясы үчүн социалдык коргоо жаатында мамлекеттин кепилдиктерин камсыздоо; (ii) калкка сапаттуу кызматтарды көрсөтүү үчүн социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо системаларынын потенциалын жогорулатуу. Жарандардын айрыкча аярлуу категориясы үчүн социалдык коргоо жаатында мамлекеттин кепилдиктерин камсыздоого тийиштүү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн негизги аракеттери калктын ар түрдүү категорияларына жараша төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат. Балдарды социалдык коргоону камсыз кылуу жаатында: (i) аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн балдар үчүн мамлекеттик жөлөк пулдардын өлчөмдөрүн жогорулатуу; (ii) турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык коргоонун схемасынан чыгарып салуу каталарын азайтуу; (iii) альтернативалуу социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү жана айрыкча жергиликтүү деңгээлде социалдык кызматтарды көрсөтүүчү мамлекеттик эмес мекемелердин тармагынын пайда болуусу үчүн шарттарды түзүү; (iv) ата-эненин камкордугусуз калган балдар үчүн жатак мекемелерди оптималдаштырууну өткөрүү; (v) жашы жете электердин кароосуз калгандыгын жана көзөмөлсүздүгүн, укук бузууларын профилактикалоо, алардын укуктарын коргоо, социалдык реабилитациялоо жана адаптациялоо көйгөйлөрүн комплекстүү чечүүнү камсыздоо; (vi) ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жетүүсүн жакшыртуу. Аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөн балдар үчүн мамлекеттик жөлөк пулдардын өлчөмүн жогорулатуу боюнча милдетти чечүү үчүн төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашыруу болжолдонууда: (i) кепилденген минималдык кирешенин ар жыл сайын 10% өсүшүнүн эсебинен балалуу аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жөлөк пулдарды жогорулатуу боюнча ченемдик-укуктук актыларды иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) экономикалык өсүштү эске алуу менен балалуу аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ар айдык жөлөк пулдарды төлөөгө бюджетти түзүү жол-жоболорун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; Турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык коргоонун схемасынан чыгарып салуу каталарын азайтуу боюнча маселе төмөнкүдөй жолдор менен чечилет: (i) баланы коргоонун жеке планын жана үй-бүлөө менен иштөөнүн жеке планын түзүүдө үй-бүлөнүн социалдык паспортун колдонуу үчүн аны пайдалануу механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) жергиликтүү деңгээлде калкка социалдык коргоону сунуштоону караштыруучу мыйзам долбоорун иштеп чыгуу. Альтернативалуу социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү жана социалдык кызматтарды көрсөтүүчү мамлекеттик эмес мекемелердин тармагынын пайда болуусу үчүн шарттарды түзүү боюнча маселени чечүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар ишке ашырылат: (i) жергиликтүү деңгээлде мамлекеттик социалдык заказдын механизмдерин ишке киргизүү боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу; (ii) үй-бүлө менен иштөө жана баланы коргоо боюнча жеке пландарды иштеп чыгууну жана алгачкы баалоону караштыруучу, турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды издеп табуунун тартиби жөнүндө жобону иштеп чыгуу; (iii) турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөргө жана балдарга кызмат көрсөтүүчү уюмдарды аккредитациялоо боюнча ченемдик укуктук актынын пакетин иштеп чыгуу жана бекитүү. Ата-эненин камкордугусуз калган балдар үчүн жатак мекемелерди оптималдаштыруу боюнча милдет үчүн төмөнкү иш-чаралар аныкталган: (i) балдар мекемелерин каржылоосун оптималдаштыруу планын ишке ашыруу боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу; (ii) Интернат тибиндеги балдар мекемесинде жашаган балдардын муктаждыктарын баалоо, мекеменин потенциалын баалоо, социалдык кызмат көрсөткөн интернаттык мекемелердин маалымат базасын түзүү; (iii) жетим балдарды асырап багып алуучу (фостердик) үй-бүлөлөргө интеграциялоо механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iv) ата-эненин камкордугусуз калган балдардын мүлктүк укуктарын коргоо боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана бекитүү, камкордук жана көзөмөл, ошондой эле балдарды интернат тибиндеги мекемелерге жөнөтүүнүн тартибин караган, ата-энесинин камкордугу жок калган балдардын мүлктүк укугун коргоо. Жашы жете электердин кароосуз калгандыгын жана көзөмөлсүздүгүн, укук бузууларын профилактикалоо, алардын укуктарын коргоо, социалдык реабилитациялоо жана адаптациялоо көйгөйлөрүн комплекстүү чечүүнү камсыздоо боюнча милдеттүү чечүү төмөнкүдөй чаралардын ишке ашырылышын белгилөөдө: (i) мыйзам менен чатагы бар балдар үчүн реабилитациялоо программаларын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) кароосуз жана көзөмөлсүз калган балдарды, мыйзам менен чатагы бар балдарды реабилитациялоо борборлоруна, кризистик борборлорго региондордун муктаждыктарын баалоо боюнча изилдөөлөрдү өткөрүү; (iii) Мамлекеттик социалдык заказ алкагында, турмуштун оор абалында калган балдарга жана үй-бүлөгө социалдык кызмат көрсөткөн аракеттенип жаткан борборлорду колдоо; (iv)тарбилялоочу колонияда жаза өтөп жаткан жашы жете электерди реаблититациялоо жана социалдык реинтеграциялоо боюнча программаларды иштеп чыгуу жана киргизүү менен сот адилеттигинен алыстатуу Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жетишүүсүн жакшыртуу боюнча милдет төмөнкү чаралардын эсебинен ишке ашырылат: (i) бардык деңгээлдерде окутуунун инклюзивдик формаларын түзүүнү жана өнүктүрүүнү караштыруучу, «Билим берүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) ЖОЖдун жана АКОЖдун бюджеттик бөлүмдөрүндө ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдары үчүн квоталарды көбөйтүү боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) медициналык жана пенсиялык камсыздандыруу механизмдерин караштыруу менен ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген балдарды баккан адамдарга эмгек акы төлөп берүү системасын иштеп чыгуу жана киргизүү. Жогоруда берилген иш-чараларды ишке ашыруунун натыйжасында төмөнкүлөр күтүлүүдө: аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөгү балдар үчүн кепилдеген минималдык кирешенин деңгээлин 2018-жылга карата 60% кем эмес жогорулатуу; ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын социалдык жөлөк пулдарынын өлчөмү баланын жашоо минимумунун деңгээлине жеткирилет; турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык кызматтарды көрсөтүүнүн мамлекеттик стандарттары киргизилет; жатак тибиндеги балдар мекемелериндеги балдардын саны кыскартылат жана натыйжа катары мындай мекемелердин санын кыскартуу мүмкүнчүлүгү пайда болот. Эмгекке жөндөмдүү эмес жарандарды (ДМЧА) социалдык коргоону камсыз кылуу жаатында: (i) ДМЧА социалдык колдоо деңгээлин жогорулатуу; (ii) социалдык кызматтардын стандарттарынын деңгээлин жогорулатуу; (iii) дене-бой инфраструктурасына жетишүүнү камсыз кылуу; (iv) иш менен камсыздоо мүмкүнчүлүгүн түзүү жана демилгелөө. Социалдык колдоонун деңгээлин жогорулатуу төмөнкүдөй чаралардын эсебинен пландаштырылууда: (i) ДМЧА үчүн социалдык төлөмдөрдүн өлчөмдөрүн өтөт жакырчылык чегинин (жакырчылык) деңгээлине чейин этап менен жогорулатуу; (ii) ДМЧА бирдиктүү маалымат базасын түзүү үчүн программалык камсыздоону иштеп чыгуу; (iii) МСЭК уюштуруу структурасын өзгөртүү менен МСЭК функционалдык талдоо жүргүзүү; (iv) эл аралык стандарттарды эске алуу менен майыптуулукту аныктоо методологиясы боюнча ченемдик укуктук актынын долбоорун иштеп чыгуу (v) ДМЧА жана үй-бүлө мүчөлөрүнүн катышуусу менен атайын реабилитациялоо программаларын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Социалдык кызматтардын стандарттарынын деңгээлин жогорулатуу боюнча милдетти чечүү үчүн төмөнкү иш-чараларды ишке ашыруу керек: (i) калкка кызматтарды көрсөтүүчү социалдык коргоо мекемелер үчүн минималдык социалдык стандарттарды иштеп чыгуу жана бекитүү; (ii) социалдык кызматтардын минималдык стандарттарын караштыруучу, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар күндүз болуучу борборлордун, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген балдар үчүн реабилитациялоо борборлорунун типтүү жоболорун иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) социалдык өнүгүү аймактык бөлүмдөрүндө жана стационардык социалдык мекемелеринде иштеген социалдык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу курстарын түзүү Дене-бой инфраструктурасына жетишүүнү камсыз кылуу үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу зарыл: (i) инфраструктуранын обьекттерине ДЧМАлардын жеткиликтүүлүгү үчүн зарыл шарттарды камсыз кылбаган юридикалык жактарга карата айып санкцияларын көбөйтүү жагынан «Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө» Кыргыз Республикасынын кодексине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (ii) жаңы курулган обьекттерди пайдаланууга кабыл алуу боюнча комиссиянын курамына ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды киргизүү; (iii) Менчигинде же карамагында турган инфраструктура обьекттеринде ДЧМАлардын жеткиликтүүлүгү үчүн зарыл шарттарды камсыз кылбаган юридикалык жактарга карата айып санкцияларын көбөйтүү жагынан «Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө» Кыргыз Республикасынын кодексине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу. Иш менен камсыздоо мүмкүнчүлүгүн түзүү жана демилгелөө боюнча милдетти чечүү алкагында төмөнкү иш-чаралар пландаштырылууда: (i) жумуш орундарын ыңгайлаштыруу, узакка созулган дарылануудан кийин ДЧМАларга жумуш ордун сактоо жана кайра келүү методикасын иштеп чыгуу; (ii) эмгек рыногунун ачыктыгы шарттарында ДЧМАлардын билимдерди жана жумуштун алгачкы тажрыйбасы алууга багытталган консультациялык жана тренингдик борборлорду түзүү. Улгайган адамдарды социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо жаатында: (i) улгайган адамдарга сунушталуучу социалдык кызматтардын минималдуу социалдык стандарттарын ишке киргизүү; (ii) өздөрүнүн аймактарында кызматтарды өнүктүрүү, анын ичинде мамлекеттик социалдык заказды ишке ашыруу аркылуу жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигин жогорулатуу; (iii) пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу; (iv) Социалдык фонддун жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен пенсиялардын өлчөмдөрүн жогорулатууну жүргүзүү; (v) мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча укуктук мамилелерди өркүндөтүү. Улгайган адамдарга сунушталуучу социалдык кызматтардын минималдуу социалдык стандарттарын ишке киргизүү үчүн төмөнкүлөр пландаштырылууда: (i) жалгыз бой улгайган адамдар үчүн күндүзгү болуучу борборлордун типтүү жоболорун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) жалгыз бой улгайган адамдар үчүн күндүзгү болуучу борборлору сунуштаган социалдык кызматтарды карылоонун механизмин жана наркын аныктоо методикасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Өздөрүнүн аймагында жалгыз бой улгайган адамдарга кызматтарды көрсөтүү үчүн жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигин жогорулатуу боюнча милдетти чечүү төмөнкүдөй чараларды ишке ашырылышын белгилейт: (i) социалдык кызматкерлерди ар дайым окутуу жана квалификациясын жогорулатуу системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) мамлекеттик социалдык заказ механизми аркылуу жалгыз бой жарандарга социалдык жардам берүүдө бей өкмөт уюмдар менен өз ара аракеттенүү форматтарын жана жол-жоболорун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) жатак мекемелерде улгайган адамдарга көрсөтүлүүчү социалдык кызматтарды жан башына каржылоого этап менен өтүү боюнча ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу үчүн төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: (i) рейддик контролдоону киргизүү менен «Ишкердик субъекттерине текшерүү жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү; (ii) финансылык-чарбалык ишке текшерүү жүргүзүү боюнча ыйгарым укуктуу органдардын тизмесине СФв киргизүү жөнүндө толуктоону «Кыргыз Республикасындагы эркин экономикалык зоналар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына киргизүү; (iii) рыноктордо жана айыл чарба секторунда иштеген жеке ишкерлер үчүн камсыздандыруу төгүмүнүн тарифтеринин ставкасын этап менен теңдөө боюнча «Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтери жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (iv) мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасын аркылуу мигранттарды тартып келүү боюнча мамлекеттер аралык макулдашууларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Кыргыз Республикасынын Социалдык фондусунун жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен пенсиялардын өлчөмдөрүн жогорулатуу боюнча милдетти чечүү үчүн: (i) пенсиянын базалык бөлүгүн өткөн жыл үчүн орточо бир айлык эмгек акы 12% кем эмес деңгээлде кармап туруу; (ii) пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүн ар жыл сайын индексациялоо; (iii) пенсиялык камсыздоого, пенсияларды дайындоонун камсыздандыруу принциптерин күчөтүүгө, пенсияларды дайындоонун эрежелерин өркүндөтүүгө республикалык бюджеттин чыгымдарынын натыйжалуулугун жана даректүүлүгүн жогорулатууга багытталган «Мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү керек. Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча укук мамилелерди өркүндөтүү боюнча милдет Кыргыз Республикасында пенсия системасын мындан ары реформалоо программасын иштеп чыгууну белгилейт. Ушул артыкчылык боюнча сунушталган иш-чараларды ишке ашыруу төмөнкүдөй натыйжаларга алып келет: (i) пенсиянын өлчөмүнүн үзгүлтүксүз өсүшүн камсыз кылуу (ii) пенсиялык системанын теңдештиги; (iii) пенсионердин жашоо минимумунун деңгээлинен аз пенсияны алуучу пенсионерлерин үлүшүн 2018-жылы 57,6% чейин кыскартуу; (iv) Социалдык фонддун каражаттарын жана пенсиялык топтолуунун каражаттарын башкаруунун комплекстүү автоматташтырылган системасын түзүү. тобокелдик тобундагы адамдарды социалдык коргоо жаатында: үй-жайсыздар менен иштеген социалдык тейлөө мекемелеринин тармактарынын керектөөлөрүнө байланыштуу өнүктүрүү. Бул маселени чечүү өзүнө төмөнкүдөй чараларды камтыйт: (i) үй-жайсыздарды социалдык тейлөө боюнча ченемдик укуктук базаны иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) муктаждыктарга жараша региондордо убактылуу болуу борборлорун, башпаанектерди ачуу; (iii) үй-жайсыздарга алгачкы жардам көрсөтүү боюнча мобилдүү топторду түзүү механизмдерин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Калкка сапаттуу кызматтарды көрсөтүү үчүн социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо системасынын потенциалын күчөтүү боюнча артыкчылыктардын алкагында Өкмөт төмөнкү маселелерди чечүүнү белгилөөдө: (i) кадрлардын квалификациясын жогорулатуу системасын түзүү; (ii) социалдык коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү маалымат системасын түзүү; (iii) камсыздандыруу төгүмдөрүн чогултуу, пенсияларды чектөө жана кайрадан эсептөө процессин автоматташтыруу. Кадрлардын квалификациясын жогорулатуу системасын түзүү боюнча маселени чечүү төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашырууну белгилейт: (i) социалдык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу боюнча окутуу программаларын иштеп чыгуу; (ii) Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүктүрүү министрлигинин кадрларды кайрадан даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу боюнча окуу борборун түзүү боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу. Социалдык коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү маалымат системасын түзүү боюнча маселе төмөнкүдөй иш-чаралардын ишке ашырылышын болжойт: (i) социалдык коргоо чөйрөсүндөгү корпоративдик маалымат тарамы боюнча программалык камсыздоону иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (ii) социалдык коргоого муктаж болгон жарандардын бирдиктүү маалымат банкын түзүү боюнча программалык камсыздоону иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) социалдык коргоого муктаж болгон жарандардын маалымат банкын коргоо боюнча мыйзам долбоорун иштеп чыгуу. Камсыздандыруу төгүмдөрүн чогултуу, пенсияларды чектөө жана кайра эсептөө процессин автоматташтыруу үчүн төмөнкүлөр боюнча чараларды ишке ашыруу белгиленүүдө: (i) «Төлөмдөр», «Пенсияларды дайындоо жана кайрадан эсептөө» блоктору боюнча программаны өндүрүштүк пайдаланууга даярдык көрүү; (ii) пенсиялык системасынын топтолуучу бөлүгү жана тиешелүү финансылык отчёттуулук боюнча программалык камсыздоону иштеп чыгуу жана пайдаланууга киргизүү.

4.5. Маданий потенциалды күчөтүү

Максат: калктын жашоо сапатын жакшыртууга, руханияттын өсүшүнө, маданият чөйрөсүн өнүктүрүүнүн негизинде өлкөнүн заманбап имиджин түзүүгө көмөк көрсөтүү. Учурдагы абалды талдоо. Бүгүнкү күндө Кыргызстан маданият мейкиндигине интеграцияланган, эл аралык байланыштар жаңы сапатты алышты, көптөгөн өлкөлөр менен маданият жана искусство жаатында кызматташуу боюнча эки тараптуу макулдашууларга кол коюлган. Маданият чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын оң натыйжасы болуп өлкөнүн маданият институттарынын тарамын сактап калуу, маданият обьекттерин менчиктештирүүгө жол бербөө саналат. Өлкөдө 20 кесиптик театр, 3 филармония, 1055 китепкана, 700 стационардык клубдук мекемелер, балдардын 72 музыкалык, 3 көркөм өнөр мектептери, 11 искусство мектептери, 58 музей, 7 маданият жана эс алуу парктары, 2 жогорку жана 8 орто атайын окуу жайдары иштейт. Бирок, музейлердин жана китепканалардын учурдагы иш-аракеттерин каржылоо толук токтотулгандыктын натыйжасында, маанилүү, баарынан мурда фонддорду толуктоо жана жаңыртуу, алардын сакталышын, коопсуздугун жана керектөөчүлөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу сыяктуу багыттар боюнча жагдай кыйын болууда. Республиканын музейлеринин биринде дагы реставрациялык лаборатория, жана тиешелүү кадрлар жок. Дасыккан искусство таануучулардын жана музей кызматкерлеринин жоктугунан улам, илимий-изилдөө иштери жүргүзүлбөйт жана коллекциялар менен иштөө формалары эскирген. Азыркы учурга чейин Мамлекеттик тарых музейинде туруктуу экспозиция жок, 58 музейдин арасынан 10ну атайын курулган имараттарда жайгашкан. Китепкана фонддорунун 60% ашыгын окулбаган, моралдык жана физикалык жактан эскирген китептер түзөт. Көптөгөн жылдар бою иштелип чыккан, балдарга адистештирилген билим берүү системасы бузулууда. Музыкалык, көркөм өнөр мектептеринин жана искусство мектептеринин көпчүлүгү ыңгайлаштырылбаган жайларда иштөөдө, алардын абалы стандарттык талаптарга жооп бербейт. Окутуучулардын класстык комнаталары жетишсиз. Негизги жана курч көйгөйлөрдүн бири болуп музыкалык мектептердин музыкалык аспаптар, ноталык басылмалар, китептер жана окуу пособиелери, ошондой эле сабак берүү методикалары менен жабдылышы саналат. Республикада республикалык маанидеги 583 эстелик катталган. ЮНЕСКО дүйнөлүк мурас тизмесине бир гана эстелик «Сулайман-Тоо ыйык тоосу» киргизилген, Чүй өрөөнүндөгү үч эстелик боюнча 2013-жылдагы досье Казакстан менен Кытай менен бирдикте «Жибек жолу» дүйнөлүк мурастын улуттар аралык номинациясынын алкагында кароодо кабыл алынган. Бирок, эстеликтердин көпчүлүк бөлүгү интенсивдүү түрдө бузулуп жатат жана заманбап маданият процессине кошо тартылган эмес. Мониторингдин тиешелүү системасынын жоктугу, эстеликтерди реставрациялоодо жана консервациялоодо узак үзгүлтүктөр (15-20 жыл), эстеликтердин жанында коргоо зоналарынын жоктугу, коргоо келишимдерин түзүү менен эстеликтерди коргоону юридикалык тариздөөнүн жоктугу негизги себептер болуп саналат. Эстеликтерге чектеш аймактарда системасыз курулуулар жаратылыш-маданий ландшафтты кошо алганда, бүтүндүктү жана аныктыкты жоготууга алып келүүдө. Соңку жылдарда «Материалдык эмес маданий мурасы жөнүндө», «Манас» эпосу тууралуу» мыйзамдар кабыл алынган, 2012-2017-жж. мезгилге «Манас» эпосун сактоо, изилдөө жана кеңири жайылтуу боюнча улуттук программа кабыл алынган. «Кыргыз Республикасынын музейлери жана музей фонду жөнүндө» «Тарыхый-маданий мурастарды коргоо жана пайдалануу жөнүндө» «Китепкана иши жөнүндө» мыйзамдарга иштин шарттары жана жоопкерчилик бөлүгүнө өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилген. Ченемдик-укуктук базанын маданият чөйрөсүндөгү жаңы шарттарга адаптациялоо процесси аякталган эмес, мыйзамдарды аткаруу механизмдери толук иштелип чыккан эмес, аймактык органдар, жергиликтүү коомчулук, жеке структуралар менен өз ара аракеттенүү жөнгө салынган эмес. Кыргыз Республикасынын «2010-жылга чейин айыл жергесинде маданиятты жана искусствону өнүктүрүү» Мамлекеттик программасы өзүнүн акыркы максатына жетпей калган жана маданият чөйрөсүн өнүктүрүүгө олуттуу түрдө таасир тийгизген жок. (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 11-январындагы № 4 токтому менен бекитилген). Акыркы жылдары Кыргызстандын маданий жашоосу ар түрдүү өзгөргөндүгүнө карабастан, искусство чөйрөсүнүн абалы анын ишмерлерин сыяктуу эле республиканын калкын дагы аз канааттандырат. Драмалык, музыкалык жана көркөм чыгармаларга карата мамлекеттик заказ практикасы жок, анын натыйжасында театрлардын жана филиалдардын учурдагы репертуары начар жаңыртылууда. Азыркы учурда театрларды каржылоо корголгон гана статьялар боюнча жүргүзүлүүдө, репертуарды жана инвентарды жаңыртууга каражаттар бөлүнбөйт. Мындан тышкары, театрларда, маданияттын башка мекемелеринде дагы заманбап башкаруучулар жетишсиз. Маданият чөйрөсүндө кадрларды комплектилөө жана квалификацияны жогорулатуу, өзгөчө айыл жергесинде, олутту көйгөй. Бул чөйрөдө бүтүндөй өлкө боюнча дипломдору бар (андан дагы адистиги боюнча) адистердин аздыгы, өзгөчө региондордо жана айыл жергесинде байкалууда. Маданият чөйрөсүндө ишти пландаштыруу жана программага салуунун методдоруна, маркетингдин негиздерине, каражаттарды тартуунун заманбап методдоруна ээ болгон кызматкерлер жокко эсе. Кадрлар менен камсыз болбогондук көйгөйүнө талдоо жүргүзүлгөн эмес, адистерди тартуу, өзгөчө райондук, айылдык маданият мекемелерине тартуу механизми иштелип чыккан эмес. Азыркы учурда аймактык органдардын, мекемелердин ишинин жана иш-чаралардын натыйжалуулугун баалоо методикасы жок. Жогоруда айтылган көйгөйлөрдү эске алып, өлкөнүн орто мөөнөттү саясаты төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолот: (i) калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, маданий жашоого катышуусун кеңейтүү чөйрөсүндө структуралык реформаларды жүргүзүү; (ii) өлкөнүн маданий жана жаратылыш мурасын сактоо; (iii) маданий чөйрөнү өнүктүрүүнүн негизинде өлкөнүн имиджин түзүү. Калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, маданий жашоого катышуусун кеңейтүү чөйрөсүндө структуралык реформаларды жүргүзүү алкагында төмөнкүдөй маселелер чечилет: (i) маданият чөйрөсүндө институттук баалоону жана кайра уюштурууну өткөрүү; (ii) кадрларды окутуу жана кайра даярдоо; (iii) маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүү үчүн максаттуу стратегиялык жана ченемдик укуктук документтерди иштеп чыгуу. Маданият чөйрөсүндө институттук баалоону жана кайра уюштурууну жүргүзүү боюнча маселени чечүү төмөнкүдөй чаралар жүзөгө аркылуу чечилет: (i) маданият мекемелеринин натыйжалуулугуна талдоо жүргүзүү; (ii) жүгүртүүгө контролду күчөтүү үчүн баалуу фонддорду инвентаризациялоо жана мониторинг жүргүзүү системасын иштеп чыгуу; (iii) маданият чөйрөсүндөгү мекемелердин ишине мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү киргизүү механизмин иштеп чыгуу; (iv) кесипкөйлүк искусствонун чыгармаларын: театрдык постановкаларды, цирк программаларын; телекөрсөтүүлөрдү; адабий чыгармаларды түзүүгө мамлекеттик заказды ишке киргизүү механизмин иштеп чыгуу; (v) айылдарда кино көрсөтүү жана кинолук тейлөөнү уюштуруунун жаңы форматтарын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (vi) маданияттын райондук жана айылдык мекемелеринин тарамдарын оптималдаштыруу жана модернизациялоо планын иштеп чыгуу: материалдык база, жабдуу; (vii) оптималдаштыруу планынын алкагында балдардын жана чоң кишилердин чыгармачылыгын кеңейтүүнү караштыруу; (viii) республиканын бардык облустарында маданияттын айыл чарбалык мекемелерин оптималдаштыруу жана модернизациялоо боюнча сынамык долбоорлорду ишке киргизүү. Кадрларды окутуу жана кайра даярдоо боюнча маселени чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүлөрдү пландаштырууда: (i) маданият чөйрөсүнүн окуу жайларынын стандарттарга шайкештигине карата инвентаризация жүргүзүү жана анын натыйжалары боюнча шарттарды камсыздоо боюнча пландарды иштеп чыгуу; (ii) балдардын музыкалык мектеби, искусство мектеби жана балдардын көркөм өнөр мектептери үчүн окуу адабиятын басып чыгаруу; тираждын санын көбөйтүү үчүн каражаттарды тартуунун планын иштеп чыгуу; (iii) ЖӨБ жолдомо боюнча адистерди окутуу механизмин иштеп чыгуу; ар жыл сайын маданият чөйрөсүндө адистерге республиканын керектөөлөрүн эсепке алуу менен гранттык окутууга заказды түзүү; (iv) эл аралык келишимдердин алкагында чет өлкөлүк окуу жайларга өлкөдөн жолдомо боюнча адистерди максаттуу окутуу/кайра даярдоо боюнча макулдашууларды түзүү; (v) материалдык жана материалдык эмес мурастарды сактоо, маданият мекемелеринин финансылык туруктуулугун башкаруу чөйрөсүндө менеджерлерди окутуу/ кайра окутуу. Маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүү үчүн ченемдик-укуктук чөйрөнү жакшыртуу үчүн төмөнкүлөр болжолдонууда: (i) 2010-жылга чейин маданиятты өнүктүрүү стратегиясын; 2020-жылга чейин кинематографияны өнүктүрүү стратегиясын; телерадио берүү комплексин өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгуу; (ii) «Маданият жөнүндө» Мыйзамга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын музейлери жана музей фонду жөнүндө», «Кыргыз Республикасында китепкана иши жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын кинематографиясын мамлекеттик колдоо жөнүндө», «Меценаттык иш жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын долбоорлорун иштеп чыгуу; (iii) маданият чөйрөсүн максаттуу стратегиялык каржылоо программасын иштеп чыгуу; (iv) маданият чөйрөсүндөгү колдонуудагы ченемдик-укуктук базага инвентаризация жүргүзүү жана жүргүзүлгөн талдоонун негизинде ченемдик укуктук актынын бирдиктүү жыйнагын даярдоо. Өлкөнүн маданий жана жаратылыш мурастарын сактоо боюнча артыкчылыктын алкагында төмөнкүдөй милдеттерди чечүү болжолдонууда: (i) маданий мурастын обьекттерин эсепке алуунун, изилдөөнүн, мониторинг жүргүзүүнүн, коргоонун жана пайдалануунун комплекстүү методдорун ишке киргизүү; (ii) керектөөнүн жана жаратылышты пайдалануунун жогорку маданиятын пропагандалоо жана түзүү. Маданий мурастын обьекттерин эсепке алуунун, изилдөөнүн, мониторинг жүргүзүүнүн, коргоонун жана пайдалануунун комплекстүү методдорун ишке киргизүү боюнча маселени төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруу аркылуу чечүү болжолдонууда: (i) маданий мурастын обьекттерин эсепке алуу, документтөө жана мониторинг жүргүзүү боюнча бирдиктүү электрондук маалыматтар базасын түзүү боюнча каражаттарды тартуу үчүн программаларды иштеп чыгуу; (ii) коргоо зоналарын, жаратылыш жана антропогендүү факторлордун өз ара аракеттенишин төмөндөтүү боюнча планды, келүүчүлөрдү кабыл алуу жана контролдоо үчүн инфраструктураны түзүү боюнча планды кошо, башкаруунун узак мөөнөттүү пландарын иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) башкаруу пландарынын алкагында жергиликтүү коомчулукту коргоо жана киреше алып келүүчү ишке, кеңири жайылтуу жана коргоо ишине каражаттарды тартуу боюнча долбоорлорду жана иш-чараларды иштеп чыгууну; (iv) археология эстеликтерин коргоо жана пайдалануу шарттары боюнча жерди пайдалануучулар менен келишимдик милдеттердин формасын этап менен ишке киргизүү; (v) Дүйнөлүк мурас тизмесине номинациялардын досьесин даярдоо: Жибек Жолу (экинчи этап), Борбордук Азиянын петроглифтери, Батыш Тянь-Шань (жаратылыш эстелиги); (vi) Материалдык эмес дүйнөлүк мурастын тизмесине номинациялардын досьесин даярдоо: Айтыш, Боз үй. Керектөөнүн жана жаратылышты пайдалануунун жогорку маданиятын пропагандалоо жана түзүү боюнча маселени төмөнкү иш-чаралар аркылуу чечүү белгиленип жатат: (i) туруктуу өнүгүү идеологиясын массалык маалымдоо каражаттарында ар тараптан түшүндүрүү жана талкуулоо; (ii) китеп каналардын, музейлердин жана башка мекемелердин базасында калкты экоагартуу үчүн маалыматтык борборлорду түзүү; (iii) экологиялык тарбия берүү жана агартуу, балдарда жана чоң кишилерде жаратылышка жооптуу мамилени түзүү боюнча видео роликтерди, илимий популярдуу фильмдерди тартуу; (iv) маданий жана жаратылыштын көрөсөндүү жерлерин изилдөө боюнча клубдук жана кружоктук иштин негизинде балдардын жана өспүрүмдөрдүн жергиликтүү кыймылын (топторун) түзүү; (v) музейлердин базасында жергиликтүү коомчулукту экотуризмге, маданий жана жаратылыштын көрөсөндүү жерлерди коргоого тартуу боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (vi) музейлердин жана китепканалардын базасында эстетикалык, экологиялык дүйнө таанууну тарбиялоо жана балдардын чыгармачылыгын өнүктүрүү боюнча иш-чараларды, туруктуу аракеттене турган лекторийлерди, кружокторун уюштуруу.

4.6. Дене тарбияны жана спортту өнүктүрүү

Максат: дене тарбияны жана спортту туруктуу өнүктүрүү. Учурдагы абалды талдоо. Дене тарбия жана спорт соңку жылдары активдүү түрдө өнүгүүдө, муну дүйнөлүк спорт аренасында Кыргызстандын спортчуларынын ийгиликтүү чыгууларын көрсөтүүдө, бул жаштарды дене тарбия жана спорт менен машыгууга тартат. Бүгүнкү күндө өлкөдө 100 жакын дене тарбия жана спорт мекемелери иштөөдө, аларда 50 миңге жакын адам машыгат. Дене тарбия жана спорт менен машыгуунун массалуулугу 6-7% түзөт. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматтары боюнча дене тарбия жана спорт менен массалуулугу 15% кем болгондо улуттун генофондуна коркунуч пайда болот. 20 жылдын ичинде мамлекеттик бюджеттин эсебинен стандарттык спорттук обьекттин бири дагы курулган жок, спорттук инвентарды сатып алууга каражат жетишсиз бөлүнөт. Жалпы билим берүүчү мектептердин спорт залдар менен камсыздалышы - 48,3% түзөт, стадиондор жана жөнөкөй тегиз аянтчалуу курулуштар менен - 91,3%, спорт обьекттеринин 37% абалы канааттанарлык эмес деп бааланат; мектептердин 70% инвентарь жана жабдуулар 15-20 жылдын ичинде жаңыртылган эмес; спорт курулуштары менен калктын камсыздалышы 16% жогору эмес. Орточо алганда, өлкө боюнча 1500 тренер иштейт. Мында 21 жашка чейинки калктын саны 1,6 млн. адам, бул тренердик-окутуучу курамдын курч жетишсиздигин көрсөтөт. Дене тарбия жана спорт тармагында кадрлар картаюуда, жаш кадрларды кайра даярдоо системасы натыйжасыз түзүлгөн. Тренердик-окутуучу курамдын жарымынан көбүнүн атайын билими жок. Дагы бир көйгөй - заманбап спорттук базанын жоктугу. Ысык-Көл облусунун потенциалы толук көлөмдө пайдаланылбай жатат, бул жерде окутуу-машыгуу процессин жүргүзүү үчүн идеалдуу шарттар бар. Дене тарбия жана спорт тармагы спорттук медицина боюнча профессионал кадрларга абдан муктаж. Ушул көйгөйлөрдү эске алганда Кыргыз Республикасында дене тарбия жана спортту өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнөкүдөй: (i) дене тарбия жана массалык спортту өнүктүрүү; (ii) жогорку жетишкендиктер спортун өнүктүрүү. Тармактын биринчи артыкчылыктуу багыт боюнча төмөнкүдөй милдеттерди чечүү зарыл: (i) мектеп окуучулардын дене тарбиялык жактан даярдыгынын сапатын жогорулатуу: бул үчүн республиканын жалпы билим берүүчү мектептеринде дене тарбиянын ченемдик негиздери иштелип чыгат жана ишке киргизилет. Спорттук инвентарлар менен камсыз болуунун минималдык стандарттары иштелип чыгат. (ii) дене тарбия жана спорт тармагына сарпталуучу бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу: эл аралык спорт аренасында биздин спортчулар реалдуу түрдө медаль утуп ала турган спорттун артыкчылыктуу түрлөрүн аныктоочу спорттун түрлөрүнүн реестри иштелип чыгат. Ошондой эле, реестр менен өздүк каражаттардын эсебинен өнүгө турган спорттун профессионалдык түрлөрүн жана улуттун ден соолугун чыңдоо максатында мамлекет өнүктүрө турган спорттун массалык түрлөрүн бекитүү зарыл. республиканын калкын, өзгөчө региондордо, дене тарбия жана спорт менен машыгууга тартуу: бул үчүн ири спорттук-массалык оюн көрсөтө турган иш-чаралар өткөрүлөт. Ар бир облустук борбордо бирден энергия жактан натыйжалуу дене тарбия-ден соолукту чыңдоо комплексин куруу белгиленүүдө. Тармакты өнүктүрүүнүн экинчи артыкчылыктуу багыты боюнча төмөнкүдөй маселелерди чечүү пландаштырылган: (i) тренердик-окутуучу курамдын квалификациясын жогорулатуу. Бул үчүн тренерлердин жогорку мектебин ачуу пландаштырылууда, бул жерде алардын квалификациясы жогорулатылат. Мындан тышкары, тренердик-окутуу ишине кесипкөй эмес кадрларга уруксат бербөө боюнча пландуу ишти жүргүзүү керек. (ii) Ысык-Көлдүн жээгинде врачтык диспансери бар заманбап спорттук базаны куруу. Бюджеттин тартыштыгын эсепке алуу менен, спорттук базаны куруу үчүн мейманкана жана тамак-аш блоктору бар болгон, иштеп жаткан мамлекеттик пансионаттардын бирин аныктоо керек. (iii) медициналык коштоонун сапатын жогорулатуу. Бул үчүн Кыргыз медицина академиясынын базасында спорттук врачтарды даярдоо системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү, ата-мекендик спортчуларды тейлеген, заманбап жабдуусу менен комплекстүү медициналык топту түзүү пландаштырылууда.

4.7. Үй-бүлөнүн ролун жогорулатуу жана гендердик теңчиликти камсыз кылуу

Максат: Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүү процессинде калктын адамдык потенциалын толук ишке ашыруу үчүн аялдар менен эркектердин бирдей укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн камсыз кылуу үчүн институттук базаны бекемдөө. Учурдагы абалды талдоо. Гендердик теңчилик маселелери башкаруунун бардык тармактары жана деңгээлдери үчүн өтмө болуп саналат, гендердик саясаттын сезилээрлик саясаты улуттук да, аймактык деңгээлде да ар кандай министрликтердин, ведомстволордун бул багыттагы күч-аракеттеринен түптөлөт. Бул гендердик саясат чөйрөсүндө ыйгарым укуктуу орган тарабынан ишти координациялоонун зарылдыгын шарттайт. Гендерлик экспертизанын формалдаштырылган инструменти мамлекеттик органдардын ишинин бөлүгү болуп калган жок. Гендердик теңсиздик чөйрөсүндө кыйла курч жана байкалаарлык болуп аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү жүзөгө ашырууга жеткиликтүүлүгүнүн кескин тарышы саналат. Эгемендүүлүктүн жыйырма жыл аралыгында эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын экономикалык активдүүлүгү эки эсеге төмөндөгөн, ал эми бир катар облустарда ал тургай андан да көбүрөөк. (Нарын облусунда - 30,6%га чейин). Аялдар тобокелдиктер жогору жана социалдык кепилдиктер жок эмгектин формалдуу эмес рыногунда, тейлөөнүн жана соода-сатыктын айрым секторлорунда басымдуулук кылышат. Кыргыз Республикасынын үй-чарбаларын иргеп изилдөөдө үй эмгегин кошпогондо иштин акы төлөнүүчү эки же андан көп чөйрөсүндө аялдардын салыштырмалуу салмагы эркектерге караганда көп экендигин көрсөттү. Бирок аялдардын иши жана салымы коом үчүн көрүнбөгөн бойдон калууда. Үй-бүлөлүк жана гендердик зомбулуктун жогору деңгээли көп аял алуу, күч колдонуу менен эрте никеге туруу, жумуш орундарында асылуу фактыларынын таркалышынан көрүнүүдө, эмгектик жана сексуалдык эксплуатациялоо максатында аялдарды сатуу сыяктуу гендердик зомбулуктун жаңы түрү пайда болду. Мында зомбулуктун курмандыктарына жардам берүү боюнча мамлекеттик жана муниципалдык институттардын бутактаган тармагы жок. Башкаруу органдарында, өзгөчө жетектөөчү позицияларда гендердик дисбаланс сакталууда, бул атайын чараларды кеңири колдонуу жана аларды сактоо боюнча мамлекеттик контролдоону күчөтүүнүн зарылчылыгын актуалдаштырат. Артыкчылыктуу багыттар. Жогоруда баяндалган проблемаларды эске алып, 2017-жылга чейинки гендердик саясат төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга басым жасайт: (i) гендердик теңчиликти камсыз кылууну мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (ii) аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү; (iii) аялдар менен эркектердин бирдей мүмкүнчүлүктөрүн камсыз кылуу үчүн функциялык билим берүү системасын түзүү; (iv) гендердик кодулоону төмөндөтүү жана аялдардын сот адилеттигине жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү; (v) чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти алга жылдыруу жана аялдардын саясый катышуусун өнүктүрүү. Гендердик теңчиликти камсыз кылууну мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча артыкчылыктуу багыт төмөнкү маселелерди чечүүгө топтолгон: (i) башкаруунун бардык деңгээлдеринде гендердик теңчиликке жетишүү боюнча улуттук институттук механизмди өркүндөтүүнү камсыз кылуу; (ii) гендердик саясатты ишке ашыруу үчүн ченемдик-укуктук базаны жана мыйзам колдонуу практикасын жакшыртуу; (iii) улуттук гендердик статистиканы стандартташтырууну жана көрсөткүчтөрдү эл аралык милдеттенмелер менен гармониялаштырууну жакшыртуу. Башкаруунун бардык деңгээлдеринде гендердик теңчиликке жетишүү боюнча улуттук институттук механизмди өркүндөтүүнү камсыз кылуу боюнча маселелерди чечүү үчүн Өкмөт төмөнкүлөргө ниеттенүүдө: (i) гендердик теңчилик маселелери боюнча институционалдык механизмдин өркүндөтүлгөн моделин иштеп чыгуу жана пилоттоштурууну өткөрүү (вертикаль жана горизонталь боюнча); (ii) иштелип чыгуучу саясатка, мамлекеттик жана муниципалдык органдардын пландарына комплекстүү гендердик мамилени киргизүү боюнча инструментарийди иштеп чыгуу жана апробациялоо; (iii) гендердик сезимталдык предметине мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү инвентаризациялоо өткөрүүнүн нормативдерин бекитүү; (iv) гендердик компетенцияны баалоо критерийлерин эске алуу менен мамлекеттик жана муниципалдык кызматчылардын квалификациялык талаптарынын тизмесине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (v) мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн гендердик сезимталдыгын баалоо методологиясын иштеп чыгуу жана киргизүү; (vi) мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатына гендердик-сезимтал стандарттарды иштеп чыгуу; (vii) аялдардын жана эркектердин мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүнүн бөгөттөрүн жоюу боюнча атайын долбоорлорду иштеп чыгуу жана пилоттоштуруу. Гендердик саясатты жүзөгө ашыруу үчүн ченемдик-укуктук базаны жана укук колдонуу практикасын жакшыртуу боюнча экинчи милдетти төмөнкү саясий чараларды жүзөгө ашыруу аркылуу чечүү болжолдонууда: (i) улуттук ченемдик-укуктук актыларды эл аралык милдеттенмелер менен гармониялаштыруу жана синхрондоштуруу; (ii) гендердик теңчилик боюнча улуттук жана эл аралык милдеттенмелердин аткарылышы үчүн парламенттик контролдоону күчөтүү; (iii) мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү гендерлештирүү үчүн мыйзамдарга өзгөртүүлөрдүн жана толуктоолордун пакетин иштеп чыгуу жана кабыл алуу; (iv) көзөмөлдү жана контролдукту, анын ичинде контролдоонун жол-жобосун жана методологиясын иштеп чыгуу жана киргизүү аркылуу гендердик чөйрөдөгү мыйзамдардын, улуттук укуктук-ченемдик актылардын аткарылышы үчүн жарандык контролдоону жогорулатуу. Улуттук гендердик статистиканы стандартташтырууну жана көрсөткүчтөрдү эл аралык милдеттенмелер менен гармониялаштырууну жакшыртуу боюнча үчүнчү милдетти чечүүнүн алкагында Өкмөт тарабынан төмөнкүлөр пландаштырылууда: (i) өнүгүүнү талдоо, пландаштыруу, мониторинг жана баа берүү системасында бир түргө келтирилген гендердик индикаторлорду иштеп чыгуу; (ii) гендердик индикаторлорду төмөнкүлөргө (чек-баракча түрүндө) киргизүү: АРВ системасына АРВ ыкмасы жөнүндө жобого өзгөртүүлөрдү киргизүү аркылуу; мамлекеттик органдардын саясатын иштеп чыгуу жана талдоо боюнча усулдук сунуштарга; (iii) эл аралык стандарттар менен улуттук статистиканын ортосундагы шайкештикке жана ажырымга талдоо жүргүзүү; (iv) өнүгүү программасынын стандарттарына жана керектөөлөрүнө ылайык статистикалык көрсөткүчтөрдү (анын ичинде жаңыларын) иштеп чыгуу. Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү боюнча экинчи артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) эмгектик жана үй-бүлөлүк милдеттерди айкалыштыруу үчүн эмгектин шарттарын жакшыртуу; (ii) эмгек рыногунда аялдардын жана эркектердин иш менен камсыз болушун диверсификациялоо аркылуу гендердик сегрегацияны азайтуу; (iii) аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн бекемдөө булактарын кеңейтүү аркылуу аялдарды иш менен камсыз кылуу; (iv) улуттук эсептөөлөрдү оптималдаштыруу аркылуу аялдардын коомдук өнүгүүгө экономикалык салымын эсептөөнү камсыз кылуу. Биринчи милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүлөргө ниеттенет: (i) эки министрликтин жана эки ЖӨБО базасында «Мамлекет - үлгүлүү иш берүүчү» программасын пилоттоштуруу; (ii) үй-бүлөлүк жана эмгектик милдеттенмелерди колдоо инфраструктурасын өнүктүрүү; (iii) экономикалык ишке аярлуу топтон аялдарды интеграциялоо үчүн атайын чараларды киргизүү. Экинчи милдет саясаттын төмөнкү чараларынын эсебинен чечилет: (i) уландарга жана кыздарга салттуу эмес кесиптерди, адистиктерди окуу жана өздөштүрүү үчүн дем берүү; (ii) аялдардын эмгек рыногунда жаңы келечектүү адистиктерди алуусу боюнча шарттарды түзүү. Үчүнчү милдетти төмөнкү чаралардын эсебинен чечүү пландаштырылууда: (i) аялдардын ишкердигин микрокредиттөө боюнча жаңы мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу жана жайылтуу; (ii) аялдардын ишкердигин, анын ичинде аялдар бизнесин колдоонун региондук инфраструктурасын түзүүнү кошо алганда колдоо чараларын иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу; (iii) узак мөөнөттү кредиттерди берүү, аялдардын ишкердиги үчүн босоголук пайыздык ставкаларды белгилөө аркылуу кредиттик каражаттарга жеткиликтүүлүктү кеңейтүү. Аялдардын коомдук өнүгүүгө экономикалык салымын эсепке алууну камсыз кылуу боюнча төртүнчү милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү чараларды жүзөгө ашырууну пландаштырууда: (i) үй жана формалдуу эмес эмгектин коомдук өнүгүүгө экономикалык салымына баа берүү; (ii) аялдардын коомдук өнүгүүгө салымын медиа жана эдвокаси өнөктүгүн иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу аркылуу чагылдыруу. Бирдей укуктарды жана мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу үчүн функциялык билим берүү системасын түзүү боюнча үчүнчү артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө топтолгон: (i) билимдүү ата-энелер жагында функциялык билим берүү системасын өнүктүрүү; (ii) репродуктивдүү ден-соолук маселелери боюнча функциялык билим берүү системасын өнүктүрүү; (iii) көп түрдүүлүк коомдогу турмушка көндүмдөрдү жакшыртуу үчүн функциялык билим берүү системасын өнүктүрүү; (iv) гендердик теңчилик, аялдардын лидерлиги жана саясый катышуучулук жагында функциялык билим берүү системасын түзүү; (v) айылдык аялдардын жана ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын арасында компьютердик сабаттуулук жана ИКТ өздөштүрүү жагында функциялык билим берүү системасын түзүү (пилоттук аймактарда). Бул милдеттерди чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан төмөнкү чаралар жүзөгө ашырылат: (i) Ысык-Көл жана Ош облустарында ата-энелер үчүн функциялык билим берүү боюнча 2 сынамык долбоорду ишке киргизүү; (ii) Талас жана Баткен облустарында репродуктивдүү ден соолук маселелери боюнча функциялык билим берүү боюнча 2 сынамык долбоорду ишке киргизүү; (iii) Жалал-Абад жана Чүй облустарында көп түрдүү коомдо жашоо-турмуш көндүмдөрүн жакшыртуу үчүн функциялык билим боюнча 2 сынамык долбоорду ишке киргизүү; (iv) Ош жана Нарын облустарында аялдардын лидерлиги жана саясый катышуучулугу жагында билим берүү көндүмдөрүн жакшыртуу үчүн функциялык билим берүү боюнча 2 сынамык долбоорду ишке киргизүү; (v) Чүй жана Баткен облустарында айылдык аялдардын жана ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын арасында компьютердик сабаттуулук жана ИКТ өздөштүрүү жагында функциялык билим берүү боюнча 2 сынамык долбоорду ишке киргизүү. Гендердик кодулоону азайтуу жана аялдардын сот адилеттигине жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү боюнча төртүнчү артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) гендердик кодулоо жана гендердик зомбулук учурларында сот адилеттигине жеткиликтүүлүк механизмдеринин укуктук жана институционалдык механизмдерин бекемдөө; (ii) гендердик зомбулукту алдын-алуу жана компетенттүү жооп кайтаруу үчүн укук коргоо структураларынын, саламаттыкты сактоо, социалдык коргоо органдарынын жана ЖӨБОнын кызматкерлеринин потенциалын жогорулатуу; (iii) гендердик кодулоо жана гендердик зомбулуктун курмандыктарына жардам көрсөтүү системасын өнүктүрүү; (iv) кодулоону жана гендердик зомбулукту кабыл албоо маданиятын өнүктүрүү. Биринчи милдетти чечүүнүн алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан төмөнкүлөр пландаштырылууда: (i) гендердик кодулоону жана зомбулукту алдын-алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча мыйзамдарды өркүндөтүү; (ii) гендердик жана үй-бүлөлүк зомбулукту алдын-алуу жана андан жапа чеккендерге жардам көрсөтүү боюнча мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн стандарттарын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Экинчи милдет төмөнкү саясат чараларын жүзөгө ашыруу аркылуу чечилет: (i) укук коргоо структураларынын, саламаттыкты сактоо жана социалдык коргоо органдарынын кадрларын даярдоонун окуу программаларына экспертиза жүргүзүү; (ii) укук коргоо структураларынын, социалдык коргоонун жана ЖӨБОнын кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу программаларына окутуунун атайын модулдарын ишке киргизүү; (iii) гендердик компетенттүүлүктүн деңгээлин аныктоого багытталган укук коргоо структураларынын кызматкерлерин аттестациялоодо тапшырмаларды киргизүү; (iv) укук коргоо структураларынын, саламаттыкты сактоо, социалдык коргоо жана ЖӨБОнун кызматкерлеринин гендердик компетенттүүлүгүн жогорулатууга көмөк көрсөтүүчү маалыматтык материалдарды иштеп чыгуу жана жарыялоо. Гендердик кодулоонун жана гендердик зомбулуктун курмандыктарына жардам көрсөтүү системасын өнүктүрүү боюнча үчүнчү милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү чараларды жүзөгө ашырууну пландаштырууда: (i) гендердик кодулоонун жана зомбулуктун курмандыктарын коргоо боюнча адвокаттардын жана коомдук уюмдардын потенциалын жогорулатуу; (ii) гендердик кодулоонун жана зомбулуктун курмандыктарына жардам көрсөтүү боюнча мамлекеттик заказды жайгаштыруу моделин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) гендердик жана үй-бүлөлүк зомбулуктун күнөөкөрлөрү менен иштөө боюнча программаларды иштеп чыгуу жана пилоттоштуруу; (iv) гендердик зомбулуктун курмандыктары үчүн «түз байланышты» түзүү. Төртүнчү милдет басмырлоого жана гендердик зордук зомбулукка жол бербөөнүн маданиятын өнүктүрүү боюнча төртүнчү милдет төмөнкүдөй сыяктуу чараларды ишке ашырууну болжолдойт: (i) мамлекеттик заказ жолу менен гендердик зомбулуктун курмандыктары үчүн акысыз юридикалык консультация берүү кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү; (ii) ЖМКларды, формалдуу жана формалдуу эмес билимди колдонуу жана калктын укуктук сабаттуулугун жогорулатуу жолу менен гендердик кодулоого жана зомбулукка жол бербөө маданиятын өнүктүрүү; (iii) мамлекеттик заказ жолу аркылуу гендердик кодулоо жана зомбулук үчүн жоопкерчилик жөнүндө басылма маалыматтык материалдарды иштеп чыгуу жана жарыялоо; (iv) мектеп окуучуларынын жана билим берүүнүн баардык деңгээлдериндеги студенттерине кошумча билим берүүнүн программасына окутуунун интерактивдүү ыкмасын колдонуу менен атайын лекцияларды, курстарды жана агартуу иштеринин башка формаларын киргизүү; (v) гендердик кодулоо жана зомбулук маселелери боюнча мамлекеттик Интернет-порталды ишке киргизүү. Чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти алга жылдыруу жана аялдардын саясый катышуусун кеңейтүү боюнча бешинчи артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүнү болжолдойт: (i) мамлекеттик жана муниципалдык кызматта кадр саясатына гендердик-сезимтал принциптерди ишке киргизүү; (ii) гендердик тең салмактуу улуттук жана ведомстволук кадрлар резервин түзүү жана ишке киргизүү; (iii) аялдардын саясый катышуусун жана лидерликти маалыматтык алга жылдыруу; (iv) бардык деңгээлдерде аялдардын саясый лидерлигин колдоого социалдык заказдын механизмин киргизүү жана аял-лидерлердин потенциалын жогорулатуу. Бул милдеттерди чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан төмөнкү чаралар колдонулат: (i) мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу органдарында жетектөөчү кызмат орундарында гендердик квоталоо ченемин жана механизмдерин иштеп чыгуу жана мыйзам менен бекитүү; (ii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын кадр саясатына гендердик аудит механизмдерин киргизүү; (iii) бардык деңгээлдеги мамлекеттик/муниципалдык кызматчыларды гендердик тең салмактуу ротациялоо механизми катары улуттук/ведомстволук кадрлар резервин белгилөө; (iv) кадрлар резервин түзүүнү жана иштешин жөнгө салган улуттук-ченемдик актыларга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду иштеп чыгуу жана киргизүү; (v) аялдардын саясый катышуусун жана саясый лидерликти алга жылдыруунун маалыматтык стратегиясынын концепциясын иштеп чыгуу жана бекитүү; (vi) мамлекеттик заказ механизми аркылуу мамлекеттик чечимдерди кабыл алууга катышкан аял-лидерлердин репрезентациялоосу үчүн коомдук мониторинг жүргүзүү системасын ишке киргизүү; (vii) жооптуу адамдар үчүн окутуучу компоненттери менен аялдардын саясый лидерлигин жогорулатуу үчүн социалдык заказды ишке киргизүү боюнча сынамык долбоорду иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу (ЭЭИМ, СӨМнын мисалында); (viii) сынамык долбоорду баалоонун жыйынтыктары боюнча сунуштардын негизинде мамлекеттик социалдык заказ механизмин ишке киргизүү.

V. Туруктуу өнүктүрүүнү камсыз кылуу үчүн курчап турган чөйрөнү коргоо

5.1. Курчап турган чөйрөнү коргоо

Максат: экономикалык өсүштүн шарттарында жашоо үчүн жагымдуу курчап турган чөйрөнү сактоо. Учурдагы абалды талдоо. Жаратылыш жана анын компоненттери өлкөнүн туруктуу социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн маанилүү түзүүчүсү болуп саналат. 2012-жылга карата Кыргызстан экологиялык жетишкендиктердин индекси боюнча (EPI)[8] Борбордук Азиянын өлкөлөрүн ашып, 101 орунду ээледи, бирок, экологиялык жетишкендиктердин индексинин объективдүү төмөн рейтинги жаратылыш ресурстарынын бузулуу процесстеринин жогорку деңгээлин көрсөттү, бул рационалдуу пайдалануу чөйрөсүндө мамлекеттин жана өз алдынча органдардын ишинин натыйжалуулугунун төмөндөшү жөнүндө күбөлөндүрөт. Курчап турган чөйрөнү коргоо боюнча улуттук орган, Кыргыз Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон учурдан тартып, бир катар структуралык кайра өзгөртүүлөргө дуушар болгон, алар статусун төмөндөтүү сыяктуу эле функцияларды өзгөртүүгө тийиштүү болгон. Азыркы учурда Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги тиешелүү ыйгарым укуктарга ээ болбостон, бир эле убакытта жаратылыш коргоо саясатын иштеп чыгат жана кызматтарды көрсөтөт, мында экологиялык контролдун жана көзөмөлдүн функциялары алсызданган. Азыркыга чейин ыйгарым укуктарды бөлүшүү жана экологиялык контролду бөлүштүрүү маселелерине тактык эмес бар, ведомстволор аралык саботаж пайда болууда. Курчап турган чөйрөнү коргоонун улуттук жана региондук деңгээлдериндеги органдар штаттык кызматкерлердин тартыштыгын жана билимдерди жана тажрыйбаны өткөрүп берүүнүн улантуучулугунун жоктугун сезүүдө. Мамлекеттик органдар менен ЖӨБ органдарынын ортосунда курчап турган чөйрөнү коргоо жаатында ыйгарым укуктарын бөлүштүрүү так эмес бойдон калууда. Туруктуу өнүктүрүү саясатын ишке ашыруу ведомстволор аралык өз ара аракеттенүүнү жана улуттук да, сектордук дагы стратегиялык документтерди ишке ашырууда комплекстүү ыкманы талап кылат. Бирок, бүгүнкү күндө мындай механизмдер жок, же таасирдүү натыйжаларды бербейт. Экологиялык коопсуздуктун маселелерин эсепке албастан, бизнеске талаптарды жөнөкөйлөтүү багытында саясий чечимдерди кабыл алуунун туруктуу тенденциясы бар. Ушундай коллизиялардын бар болушу жергиликтүү калк менен чарбакер субъекттердин ортосунда конфликттерди пайда кылууда. Мүмкүндүү терс натыйжаларды алдын алуу үчүн курчап турган чөйрөгө таасирди баалоо (мындан ары КЧТБ), мамлекеттик жана коомдук экологиялык экспертизалар өткөрүлөт. Бирок, бул инструменттердин процесстик жана техникалык аспекттери эл аралык ыкмалардын негизинде «жашыл» өнүгүүнүн жаңы чакырыктарына байланыштуу кайра карап чыгууну талап кылууда. Жоопкерчилик чаралары бузуучулардын жүрүм-турумун өзгөртүүгө алып келбейт, курчап турган чөйрөнү коргоо жана жаңы экологиялык айрыкча натыйжалуу технологияларды ишке киргизүү боюнча алдын алма иш-чараларды жүзөгө ашырууга демилге бербейт. Айыптар менен доолордун суммалары чарбалык иштин курчап турган чөйрөгө келтирген зыяндын ордун толук толтуруу үчүн керектүү реалдуу чыгымдардан бир топ төмөн. Өлкөдө курчап турган чөйрөнүн абалына экологиялык мониторинг жүргүзүү системасы бузулган жана бытыранды болуп калган. Ысык-Көлдүн жээгиндеги зонанын суусуна мамлекеттик мониторинг программасы 11 точкага кыскартылган, аларда суулардын үлгүлөрүн алуу курорттук сезондо гана алынат, мында 2012-жылы КЖЧнын 4,6 эсеге жогорулашы байкалган. Экологиялык маалыматтарды чогултуу, иштетүү системасында да, ошондой эле, алардын андан кийин пайдаланууда дагы маанилүү көйгөйлөрү бар. Жаратылышты коргоо иши каржылоонун төмөнкү деңгээли менен чектелет жана мамлекеттик бюджеттен курчап турган чөйрөнү коргоо каражаттардын азаюунун туруктуу тенденциясы байкалууда. Ошентип, «2012-жылга Кыргыз Республикасынын республикалык бюджети жана 2013-2014-жылдарга болжолу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык 2012-жылга карата «Курчап турган чөйрөнү коргоо» багыты боюнча чыгымдар 2011-жылдын такталган бюджетинен 9,7% аз каралган жана ИДПга карата 0,1% же республикалык бюджеттин жалпы чыгымдарына карата 0,4% түздү. Курчап турган чөйрөнү коргоо боюнча иш-чараларды ишке ашыруу атайын фонддордун жана максатка багытталган, бирок сынамык мүнөздөгү эл аралык уюмдардын долбоорлорунун каражаттарынын эсебинен жабылууда. Токой баскан жерлер өлкөнүн аймагынын 5,61% [9] гана, ал эми ӨКЖА[10] аянты-6,006% түзөт, мында социалдык-экономикалык жагдай бар жана ЖӨБ органдарынын жаратылышты коргоо мыйзамдарын начар аткаруу токойлорду массалык кыюунун, браконьерчиликтин, айдоо жерлерин экстенсивдүү пайдалануунун себеби болуп саналат. Курчап турган чөйрөнүн абалынын начарлашы, жаратылыш ресурстарынын жетишсиздиги адамдын ден соолугуна жана коосуз өнүгүүсүнө коркунуч пайда кылат. Булганган атмосфералык абанын таасирине дуушар болгон шаардагы калктын үлүшү 58,7%[11] жакынды түзөт, булгоочу заттардын 80% көбү автомобиль транспортунан болууда. Химиялык заттар булгоонун жана калдыктардын көлөмдөрүн көбөйтүп, коомдун өнөр жай, айыл чарба жана керектөө секторлорунда интенсивдүү түрдө пайдаланылууда. 2010-жылы Кыргызстанда 1114,5 миң тонна муниципалдык калдыктар пайда болгон, мында, бардык тиричилик калдыктарынын 1% жакыны экинчи сырьё катары колдонулат. Жашаган жерин кескин түрдө өзгөртүү жана жаратылыш өсүмдүктөрүнүн жана жаныбарлардын 11 түрүнүн жок болушуна алып келди жана башкалардын жоголуу коркунучун пайда кылды. Кыргыз Республикасынын Кызыл Китеби бүгүнкү күндө эле сейрек кездешүүчү жана жоголуу коркунучунда турган жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн 207 түрүн камтыйт. Климаттын глобалдуу өзгөрүүсү көйгөйү өлкөнүн өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизүүдө. Бирок, жакынкы келечекте, азык-түлүк жана энергетикалык коопсуздуктун маселелери андан дагы актуалдуу болушу мүмкүн, алар жакырчылыктын деңгээлине түздөн-түз таасир тийгизет. Ушуга байланыштуу, климатты өзгөрүүсүн алдын алуу жана курчап турган чөйрөнүн өзгөрүшүнө калкты адаптациялоо боюнча системалуу иш керек. Артыкчылыктуу багыттар жана чаралар саясаты. Коюлган максатка жетишүү жана жогоруда берилген көйгөйлөрдү чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иши төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолот: (i) курчап турган чөйрөнү жана жаратылышты пайдаланууну коргоону мамлекеттик башкаруу системасына реформа жүргүзүү; (ii) экономикалык иштин терс таасирин төмөндөтүү жана терс экологиялык кесепеттерин минималдаштыруу; (iii) биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо жана климаттын өзгөрүү шарттарында жаратылыш экосистемаларын калыбына келтирүү; (iv) аз көмүртектүү өнүгүүнүн принциптерин алга жылдыруу. Курчап турган чөйрөнү жана жаратылышты пайдаланууну коргоону мамлекеттик башкаруу системасына реформа жүргүзүү боюнча биринчи артыкчылыктуу багыт төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) курчап турган чөйрөнү коргоо боюнча мамлекеттик органдын институционалдык өнүгүүсүн камсыз кылуу; (ii) экологиялык туруктуулуктун аспекттерин жана климаттын өзгөрүүсүн эл аралык экологиялык милдеттерди эске алуу менен сектордук жана региондук өнүктүрүү программаларына интеграциялоо; (iii) курчап турган чөйрөгө мониторинг жүргүзүүнүн потенциалын күчөтүү; (iv) курчап турган чөйрөнүн абалы боюнча анык, сапаттуу маалыматка жетишүүнү камсыз кылуу. Биринчи милдетти Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүдөй иш-чараларды ишке ашыруу аркылуу чечүүнү белгилөөдө: (i) курчап турган чөйрөнү коргоо боюнча мамлекеттик органдын статусун жогорулатуу; (ii) экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттиги менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция (мындан ары -Экотехинспекция) ортосунда өз ара аракеттешүү регламентин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iii) курчап турган чөйрөнү коргоо жана рационалдуу пайдалануу маселелери боюнча мамлекеттик структуралардын өз ара аракеттенүүсүн координациялоочу механизмди иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (iv) мамлекеттик структуралардын жана ЖӨБО функционалдык өзгөрүүлөрүнүн негизинде жаратылыш коргоочу ченемдик укуктук актыларга талдоо жүргүзүү жана кайра карап чыгуу; (v) ЖӨБ органдарынын ишинин натыйжалуулугун баалоо критерийлерине экологиялык көрсөткүчтөрдүн системасын киргизүү аркылуу жергиликтүү деңгээлде экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу үчүн алардын жоопкерчилигин жогорулатуу боюнча ченемдик укуктук актыларды кайра карап чыгуу жана өзгөртүүлөрдү киргизүү. Экинчи милдетти чечүү алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү саясаттын төмөнкүдөй чараларын ишке ашырууну пландаштырууда: (i) өзгөрүп жаткан климаттын шарттарына карата өлкөнү адаптациялоо боюнча Улуттук стратегияны бекитүү жана ишке ашырылышын координациялоо; (ii) биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо боюнча улуттук стратегияны жана иш-аракеттер планын иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) катуу тиричилик калдыктарын башкаруу боюнча стратегияны жана иш-чаралар планын иштеп чыгуу жана бекитүү; (iv) 2017-жылга чейин химиялык заттарды тийиштүү башкаруу боюнча улуттук планды иштеп чыгуу жана бекитүү; (v) Ысык-Көл экологиялык-экономикалык системаны туруктуу өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу; (vi) климаттын өзгөрүүсүнө адаптациялоо жана курчап турган чөйрөнү коргоо маселелери боюнча жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен коомчулуктун өкүлдөрүн окутуу; (vii) экологиялык туруктуулук жана климаттын өзгөрүүсү маселелерин сектордук стратегиялык пландаштырууга жана учурдагы ишке интеграциялоо боюнча мамлекеттик структуралардын кызматкерлерин окутуу. Үчүнчү милдетти төмөнкүдөй чаралардын эсебинен чечүү пландаштырылууда: (i) коомчулук үчүн жыйынтыктарды угузуу менен курорттук мезгилде тазалоочу курулуштардын ишинин натыйжалуулугуна жана Ысык-Көлдүн жээгиндеги суулардын абалына мониторинг жүргүзүү (ii) Ысык-Көл облусунун стратегиялык пландаштыруусун колдоо үчүн Ысык-Көлдүн экосистемаларынын абалына изилдөө жүргүзүү; (iii) Бишкек, Чолпон-Ата, Ош жана Жалал-Абад шаарларында Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттиктин экологиялык лабораторияларын техника жактан жабдуу жана аккредитациялоону кеңейтүү (iv) Бишкек шаарындагы Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттиктин сертификатталган лабораториясы менен тазалоочу курулуштардан тазаланган агын сууларын жер үстүндөгү көлмөлөргө төгүүнүн таасирине талдоо жүргүзүү. Төртүнчү милдетти төмөнкүдөй иш-чараларды жүзөгө ашыруу жолу менен чечүү пландаштырылууда: (i) экологиялык статистикалык отчёттуулуктун методологиясын, формаларын инвентаризациялоо, кайра карап чыгуу; (ii) жоголуу коркунучунда же өзгөчө коргоодо турган түрлөрдү кошо, жаныбарлардын жана канаттуулардын айрым түрлөрүнүн санын статистикалык учётко алуу системасын кайра карап чыгуу; (iii) БУУнун ЕЭК эл аралык-макулдашылган көрсөткүчтөрүнө негизделген, курчап турган чөйрөнүн абалы жөнүндө улуттук докладды иштеп чыгуу; (iv) климатты өзгөртүү тууралуу БУУнун Алкактуу Конвенциясы боюнча Кыргыз Республикасынын Үчүнчү Улуттук кабарын иштеп чыгуу; (v) Орхус Конвенциясынын алкагында Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттикке караштуу Маалыматтык борборду түзүү жана ишин колдоого алуу; (vi) үч «РИО» конвенцияларын ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү боюнча ГЭФ-ПРООН долбоордук сунушту иштеп чыгуу. Экономикалык иштин терс таасирин төмөндөтүү жана терс экологиялык кесепеттерин минималдаштыруу боюнча экинчи артыкчылыктын алкагында төмөнкүдөй милдеттерди чечүү каралууда: (i) жаңы экологиялык коопсуз технологияларды колдонуунун жагымдуу шарттарын түзүү үчүн жаратылыш пайдалануу механизмдеринин натыйжалуулугун жогорулатуу; (ii) өндүрүш жана керектөө калдыктарын тиешелүү башкаруу үчүн негизди түзүү. Биринчи милдетти Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруу жолу менен чечүүнү пландаштырууда: (i) эл аралык милдеттерге ылайык курчап турган чөйрөгө таасирди баалоону жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө инструкцияны бекитүү (ii) эл аралык милдеттерди эске алуу менен Кыргыз Республикасынын долбоор алдындагы материалдарына жана документтерине мамлекеттик экологиялык экспертизаны жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө нускаманы бекитүү жана ишке киргизүү; (iii) мамлекеттик экологиялык экспертизанын талаптарын сактоо үчүн жоопкерчиликти күчөтүү боюнча ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана бекитүү; (iv) жаратылыш коргоо мыйзамдарын бузуу үчүн жоопкерчиликти күчөтүү боюнча ченемдик укуктук актыга өзгөртүү киргизүү; (v) жаратылыш коргоочу, ресурстарды үнөмдөөчү жана аз калдыктуу технологияны ишке киргизүү боюнча рекомендацияларды иштеп чыгуу жана талдоо жүргүзүү; (vi) ядролук материалдар, радиоактивдүү заттар, иондуу нурлануунун радиоизотоптуу булактары, радиоактивдүү калдыктар менен иш жүргүзүүнү жөнгө салуу боюнча квалификациялуу талаптарды иштеп чыгуу жана бекитүү. Экинчи милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүдөй чараларды ишке ашырууну белгилөөдө: (i) «Өндүрүштүн жана керектөөнүн калдыктары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясын иштеп чыгуу; (ii) пластик калдыктарын чогултуу жана утилдештирүү тартибин иштеп чыгуу жана бекитүү; (iii) энергия жактын натыйжалуу курамында сымап бар лампочкаларды чогултуу жана утилдештирүү тартибин иштеп чыгуу; (iv) ПЧК менен коопсуз иш жүргүзүү боюнча техникалык регламенттерди иштеп чыгуу жана бекитүү; (v) 150 тонна эскирген пестициддерди утилдештирүүгө даярдоо (vi) СГС глобалдуу системасынын негизинде химиялык заттарды классификациялоо жана маркалоо системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (vii) ПЧК коопсуз сактоо үчүн убактылуу (2025-жылга чейин) кампаны уюштуруу (viii) өлкөгө келип түшүүчү кооптуу химиялык заттарды каттоону кайта баштоо боюнча ченемдик укуктук актыны кабыл алуу (ix) Ысык-Көл облусунда КТК башкаруу жана суу берүү системасын реабилитациялоо (x) алгачкы сымапты казып алуунун таасирин баалоо, Айдаркенде сынамык участоктордо рекультивациялык иштерди даярдоо жана өткөрүү. Биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо жана өзгөрүүчү климаттын шарттарында жаратылыш экосистемаларын калыбына келтирүү боюнча үчүнчү артыкчылыктуу багытты алга жылдыруу үчүн төмөнкүдөй милдеттерди чечүү белгиленүүдө: (i) корголуучу аянттарды 7% чейин кеңейтүү жолу менен жаратылыш экосистемаларын сактоо жана алардын потенциалын бекемдөө үчүн шарттарды түзүү; (ii) 2017-жылга чейин өлкөнүн токой менен жабылган аймагынан 5,62%дан кем эмес деңгээлде токой ресурстарын сактоону камсыз кылуу. Корголуучу аянттарды 7% чейин кеңейтүү жолу менен жаратылыш экосистемаларын сактоо жана алардын потенциалын бекемдөө үчүн шарттарды түзүү боюнча биринчи милдетти чечүү үчүн төмөнкүдөй чаралар пландаштырылган: (i) Ысык-Көл облусунда 187 миң га аянтында «Хан-Тенгри» улуттук жаратылыш паркын түзүү; (ii) ӨКЖАны башкарууну натыйжалуулугун баалоонун эл аралык системасын ишке киргизүү (Сарычат-Эрташ коругунун жана «Хан-Тенгри» жаратылыш паркынын үлгүсүндө) (iii) ӨКЖА ишин жакшыртуу жана кирешенин альтернативдүү булактарын түзүү боюнча жергиликтүү коомчулуктун демилгелерин колдоо программасын иштеп чыгуу (Сарычат-Эрташ коругунун жана «Хан-Тенгри» жаратылыш паркынын үлгүсүндө); (iv) өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын тарамдарынын ишин колдоо; (v) заказниктердин аянтын инвентаризациялоо жана алардын статусун карап чыгуу; (vi) ООПТ улуттук кадастрын иштеп чыгуу жана бекитүү; (vii) Кыргыз Республикасынын Кызыл Китебин жүргүзүү тартиби жөнүндө жобону иштеп чыгуу жана бекитүү; (viii) ак илбирсти сактап калуу боюнча иш-чаралардын планын иштеп чыгуу жана бекитүү; (ix) биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо боюнча бешинчи улуттук отчётту иштеп чыгуу. 2017-жылга чейин өлкөнүн токой менен жабылган аймагынан 5,6% дан кем эмес деңгээлде токой ресурстарын сактоону камсыз кылуу боюнча экинчи милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкүдөй чараларды ишке ашырууну белгилүүдө: (i) тез өсүүчү сорттордон социалдык токойду өстүрүүдө жергиликтүү коомчулукту колдоо; (ii) ар жыл сайын Мамлекеттик токой фондусунун 1000 га аймакта жерлеринде токой өстүрүүчү аянттарды түзүү; (iii) токойлорду бирдиктүү башкаруу принциптерин ишке киргизүү аркылуу Ош облусунда жайылмалардагы токойлордун 27 га калыбына келтирүү; (iv) токой сорт өндүрүүчү борборун түзүү жана Фрунзе жана Жалал-Абад токой чарбаларында токой зыянкечтерине мониторинг жүргүзүү (v) климаттын өзгөрүү шарттарында 30 миң га аянтта тоодогу токойлорду жана жер участокторун туруктуу өнүктүрүү боюнча чараларды ишке киргизүү; (vi) жээк бойлой өзөндөрдө өскөн токойлорду жана Кыргызстандын суулуу-саздак жерлерин калыбына келтирүү боюнча программасы; (vii) Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустарында ӨКЖА жана бирдиктүү токой фондунда токой күтүүнү жүргүзүү (viii) 2025-жылга чейин Кыргыз Республикасында жаңгак өзөктүү өсүмдүктөрдү өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программаларды иштеп чыгуу жана бекитүү. Аз көмүртектүү өнүгүүнүн принциптерин алга жылдыруу боюнча төртүнчү артыкчылыктуу милдет төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө топтолот: (i) климаттын өзгөрүшүн азайтуу боюнча улуттук алгылыктуу аракеттерди иштеп чыгуу (NAMA). Бул милдетти чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан төмөнкүдөй чаралар ишке ашырылат: (i) эл аралык стандарттар боюнча климаттын өзгөрүшүн азайтуу боюнча сектордук улуттук алгылыктуу аракеттерин иштеп чыгууга мамлекеттик структуралардын жана экспорттук коомчулуктун өкүлдөрүн окутуу (ii) эл аралык стандарттар боюнча климаттын өзгөрүшүн азайтуу боюнча сектордук улуттук алгылыктуу аракеттерди иштеп чыгуу жана ишке ашыруу; (iii) муниципалдык менчиктеги имараттардын энергия жактан натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча тажрыйбалык рекомендацияларды иштеп чыгуу; (iv) жылуулукту иштеп чыгуунун энергия жактан натыйжалуулугун 38% жогорулатуу боюнча чакан көмүр отканаларын модернизациялоо программасын иштеп чыгуу; (v) аз көмүртектүү өнүгүү концепциясын иштеп чыгуу.

5.2. Суу жана ичүүчү суу менен камсыздоо

Максат: калктын коопсуз ичүүчү сууга жана санитариянын жакшыртылган шарттарына үзгүлтүксүз жетишүүсүн камсыз кылуунун ишенимдүү жана ийгиликтүү иштеген системасын түзүү. Учурдагы абалды талдоо. Кыргыз Республикасында калктын 87,8% чарбалык-ичүүчү суу түтүктөрүнүн суусу менен камсыз болгон, анын ичинде, айыл калкынын жетишүүсүнүн деңгээли - 71,7%. Канализациянын борборлошкон системасына туруктуу жетишүүгө калктын 24%га ээ, анын ичинде Бишкек шаарында -78%, башка шаарларда -6%дан 27%га чейин. Канализация системасы менен камсыз болгон бир катар облустук жана райондук борборлордун тургундарынын салыштырма салмагы ар жыл сайын инфраструктуранын бузулуусунан улам, 1,5% кыскарууда. Өлкөнүн 1891 айылдарынан 67% же 1272 айылы борборлошкон суу түтүк суусу менен жетиштүү түрдө камсыздалган эмес, ал эми 396 айылда суу түтүктөрү тап-такыр жок, алардын калкы сууну ачык булактардан алат. Таза ичүүчү суу менен Бишкек шаары (100%), Чүй облусу (94,8%) жана Ысык-Көл облусу (93,4%) көбүрөөк камсыздалган. Аз камсыз болгондор- Баткен облусу (63,1%) Ош облусу (80,4%) жана Жалал-Абад облусу (82,1%) жана Талас облусу (82,3%). Мурдагыдай эле шаар жана айыл калкын суу менен камсыздоодо ажырым сакталууда. Айылдык конуш пункттарында суу менен камсыздоо системасын калыбына келтирүү жана куруу үчүн 600 млн АКШ долларынан ашык же 28 млрд. сомго жакын финансылык каражаттар талап кылынат. Чарбалык ичүүчү суу менен камсыздоо чөйрөсүндө суу чарбасын мамлекеттик башкаруу системасы бүгүнкү күндө кыйла оор абалда турат. Ичүүчү суу менен камсыздоого жооптуу мамлекеттик орган болуп Айыл чарба жана мелиорация министрлигине караштуу Ичүүчү суу менен камсыздоо жана суу бөлүштүрүүнү өнүктүрүү департаменти саналат. Бул орган көптөгөн структуралык жана функционалдык өзгөрүүлөргө дуушар болгон, алар жогорку квалификациялуу кадрлардын кетишине, айлык акынын аздыгына жана эмгектин оор шарттарына байланыштуу кадрлардын жогорку агымына алып келген. Сууну бөлүштүрүү боюнча функцияны өткөрүп берүүдө Департаментте бул маселе боюнча атайын бөлүм түзүлгөн эмес. 2010-жылдан тартып программалык ишти ишке ашырууга бюджетти каражаттар бөлүнбөй калган. Билим берүү системасы суу менен камсыздоо жана суу бөлүштүрүү сектору алдында турган милдеттерди ишке ашыруу үчүн керектүү кадрларды сунуш кылбайт. Ичүүчү суу менен камсыздоо жана канализация системасы. Азыркы учурда эл аралык донорлордун каражаттарына айыл жергесинде суу менен камсыздоо жана суу бөлүштүрүү системасын куруу боюнча долбоорлорду АРИС, бей өкмөт уюмдун статусуна ээ болгон уюм ишке ашырууда. АРИС өзүнүн ишинде Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Финансы министрлигине отчёт берет. Айыл чарбалык суу менен камсыздоо жана санитария боюнча Дүйнөлүк банктын долбоорунун алкагында, 2002-жылдан тартып, ичүүчү сууну керектөөчүлөрдүн айылдык коомдук бирикмелери түзүлгөн, алар айылдардын деңгээлинде суу менен камсыздоо системаларын башкаруу үчүн негизги уюм болуп саналат. Долбоордун аягында ичүүчү сууну керектөөчүлөрдүн айылдык коомдук бирикмелери сууну пайдалануу жана канализация системаларынын туруктуулугун камсыз кылуучу негизги структура болоору күтүлгөн. Бирок, азыркы учурда, ичүүчү сууну керектөөчүлөрдүн айылдык коомдук бирикмелери институционалдык жетишсиздигине байланыштуу, суу түтүктөрүнүн бир бөлүгү жараксыз болуп калды. 35 айылда донорлордун эсебинен курулган суу түтүктөрү иштебейт. Облустардын же райондордун деңгээлинде жетиштүү потенциалга ээ болгон, суу түтүк чарбасына сервистик-техникалык тейлөөнү камсыз кылууга жөндөмдүү болгон структуралар жок. Ичүүчү суунун сапаты. Жалпысынан өлкө боюнча соңку 5 жылда суу түтүк тарамдарында ичүүчү суунун сапатынын ченемден четтөөсү санитардык-химиялык көрсөткүчтөр боюнча үлгүлөрдө 2,2-2,5%, микробиологиялык көрсөткүчтөр боюнча үлгүлөрдүн 10-13% белгиленген. Мында 2012-жылы микробиологиялык көрсөткүчтөр боюнча ченемден четтөөнүн төмөндөшү байкалган, бул «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» техникалык регламент» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын күчүнө кириши менен түшүндүрүлөт. Ичүүчү суунун жетишсиз сапатынын көйгөйү төмөнкүлөр менен шартталган: Кыргыз Республикасында туруктуу финансылык жана материалдык-техникалык ресурстар менен камсыздалган, ичүүчү суунун коопсуздугун камсыздоо боюнча пландардын жоктугу; ичүүчү суу менен камсыздоо инфраструктурасынын, баарынан мурда насостук жабдуунун, тазалоочу жана жугушсуздандыруучу курулмалардын, суу түтүгүнүн магистралдык же бөлүштүрүүчү тарамынын техникалык бузулушу; берилүүчү суунун сапатына мониторинг жүргүзүүнүн, өзгөчө, айыл жергесинде суу менен камсыздоо системасында ченемдик жана техникалык базанын жетилбегендиги жана мониторинг жүргүзүүгө катышуучу уюмдардын кадрдык потенциалынын начардыгы; айыл жергесинде суунун сапатын контролдоонун лабораториялык-өндүрүштүк системасынын бузулушу. Алынган маалыматтар суу ресурстарын, суу менен камсыздоо, сууну бөлүштүрүү системаларын башкарууга, санитария жана суу менен камсыздоо булактарын коргоого жооптуу мамлекеттик башкаруу, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, уюмдарынын жана ишканаларынын аракеттерин координациялоону күчөтүү зарылдыгы менен тастыкталат. Өлкөдө колдонулуучу тармактык ыкмалар актуалдуу көйгөйлөрдү натыйжалуу чечүүгө жөндөмдүү эмес.