2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпидемиясынын жана анын социалдык-экономикалык залалдарынын алдын алуу боюнча мамлекеттик программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому менен бекитилген)

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2006-жылдын 6-июлундагы № 498

токтому менен бекитилген

2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД

эпидемиясынын жана анын социалдык-экономикалык

залалдарынын алдын алуу боюнча

МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА

Кыскартуулардын тизмеси

Киришүү

1. КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ ЖӨНҮНДӨ ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

2. 2006-2010-ЖЫЛДАРГА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА ВИЧ/СПИД

ЭПИДЕМИЯСЫНЫН ЖАНА АНЫН СОЦИАЛДЫК-ЭКОНОМИКАЛЫК

ЗАЛАЛДАРЫНЫН АЛДЫН АЛУУ БОЮНЧА МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА

3. ПРОГРАММАНЫН КОМПОНЕНТТЕРИ

4. АТКАРУУ

5. КАРЖЫЛОО

6. МОНИТОРИНГ ЖАНА БАА БЕРҮҮ

КОРУТУНДУ

СӨЗДҮК

КЫСКАРТУУЛАРДЫН ТИЗМЕСИ

КР ПМА - Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин

Аппараты

АРВ - Антиретровирустук терапия

РСА - Репродукциялык саламаттык альянсы

ЖААРТ - Жогорку активдүү антиретровирустук терапия

ДБ - Дүйнөлүк банк

ИДП - Ички дүњ продукт

ВИЧ - Адамдын иммунотартыштык вирусу

ВИЧ-инфекция - Адамдын иммунотартыштык вирусу козгогон дарт

ВОЗ - Дүйнөлүк Саламаттык сактоо уюму

КР ЮМ ЖАББ - Кыргыз Республикасынын юстиция министрлигинин

жазаларды аткаруу башкы башкармасы

ГФСТМ - СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы

күрөшүү боюнча Глобалдык фонд

ЫКТ - Ыктыярдуу кењеш берүү жана тестирлөө

ДНК - Дезоксирибонуклеиддик кислота (тукум куучулук

маалыматын алып жүрүүчү)

ДФИД - Улуу Британиянын эларалык өнүктүрүү министрлиги

СЖЫ - Сергек жашоо ыњгайы

ЗТМ - метадон менен алмашылма терапия

ИФТ - Иммуноферменттик талдоо

МБК - Маалымат, билим берүү жана коммуникация

МБП - Маалыматтык-билим берүү программасы

БИК - Бањгизаттарды инъекциялык колдонуучулар

ЖЖБИ - Жыныстык жол менен берилүүчү инфекция

МБ - Маалыматтык борбор

КАРХАП (САКНАР) - ВИЧ/СПИД боюнча Борбор Азиялык региондук

программа

КММА - Кыргыз мамлекеттик медициналык академия

КР - Кыргыз Республикасы

ЛЖВС - ВИЧ/СПИДке чалдыккан адамдар

ЛПВС - ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдар

КР СМ - Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо

министрлиги

КР ИИМ - Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги

МжБ - Мониторинг жана баа берүү

ММБ - Медициналык маалыматтык борбор

КР КМ - Кыргыз Республикасынын Коргоо министрлиги

МОМ - Миграция боюнча эларалык уюм

КР БИжЖМ - Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана

жаштар саясаты министрлиги

МСМ - Эркектер менен жыныстык байланышта болгон

эркектер

КР ЭжСКМ - Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык

жактан коргоо министрлиги

КР ЮМ - Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги

НКО (НПО) - Коммерциялык эмес (өкмөттүк эмес) уюм

ИИБ - Ички иштер бөлүмү

ЭжБСК - Эненин жана баланын саламаттыгын коргоо

ОИ - Оппортунисттик инфекция

КУ - Коомдук уюмдар

ООН - Бириккен Улуттар Уюму

КФ - Коомдук фонд

ПАЗ - Психоактивдүү зат

ШАП - Шприц/ийне алмашуу пункту

ППМР - Энеден балага өтүүнү болтурбоо

ПРООН - Бириккен Улуттар Уюмунун өнүктүрүү Программасы

ПТР - Полимераздык туташ реакция

РТВД - Республикалык тери-венерологиялык диспансер

"СПИД" РБ - "СПИД" Республикалык бирикме

РНБ - Республикалык наркологиялык борбор

ЗА - Зыянды азайтуу

СМКК - СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы

күрөшүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө

караштуу өлкөлүк көп сектордуу координациялык

комитет

СПИД - Кабылданган иммуннотартыштык синдрому

СК - Секс-кызматкер

ООНБААС - ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясы

СДС - Ооруларга контролдук боюнча борбор (СОС)

ТүТ - Тренерлер үчүн тренинг

КРКЖК - Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси

ЭРК - Эксперттик редакциялык кењеш

ЮНИСЕФ - ООНдун балдар фонду

ЮНОДС - ООНдун бањгизат жана кылмыштуулук боюнча уюму

ЮНФПА - ООНдун калк фонду

ЮНЕЙДС - ООНдун ВИЧ/СПИД боюнча бириккен программасы

ЮСАИД - Эларалык өнүктүрүү боюнча Америка агенттиги

КИРИШҮҮ

"СПИД дартын ядролук курал же климаттын глобалдык өзгөрүшү сыяктуу

өзгөчө коркунучтар менен катар биздин келечектеги алга илгерилешибизге

жана туруктуулугубузга олуттуу коркунучтардын бири катары таанышыбыз

зарыл. Демек, мындай дарт өзүнө жараша өзгөчө чараларды көрүүнү талап

кылат... Мындай дарт өзгөчөлүү болуп саналат, анткени анын олуттуулугу

жана анын таасиринин коркунучтуулугу жана узакка созулгандыгынан улам

турукташуусунун аягы көрүнбөйт, ошондой эле биздин натыйжалуу коомдук

аракеттерибизди жүзөгө ашыруу көзкарашынан алганда өзгөчө көйгөйлөрдү

жаратат".

Питер Пиот, ООНдун СПИД боюнча Бириккен Программасынын Аткаруучу

директору.

ВИЧ/СПИД - бул адамзаттын глобалдык кризиси, ал адамдын өмүрүнө,

ошондой эле социалдык-экономикалык өнүгүүгө тоскоолдук кылып жана кыйла

жапа чеккен өлкөлөрдүн улуттук коопсуздугуна коркунуч келтирет.

ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү 2000-жылы Мињжылдык саммитинде кабыл алынган

мињжылдык өнүктүрүүнүн сегиз максатынын бири болуп саналат. Ошол эле

жылы ООНдун Коопсуздук Кењешинин Саламаттык сактоо маселесине арналган

жыйынында биринчи жолу дүйнөлүк шериктештик Субсахаралык Африка

өлкөлөрүндө СПИДге каршы күрөштө жењилип калгандыгы моюнга алынган, ал

жерде бул маселе улуттук алаамат мүнөзүнө ээ болду. Мына ушунун бардыгы

ВИЧ/СПИД боюнча ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясын өткөрүүгө

негиз болгон. Ушул сессияда кабыл алынган ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү иши-

не берилгендик жөнүндө Декларация каршы туруу боюнча негизги чара болуп

ВИЧ/СПИДдин жолун тосуу санала тургандыгын аныктайт.

Соњку төрт жылда эпидемиянын борбору Чыгыш Европа жана Борбордук

Азияга ооду, ал жерде ВИЧ/СПИДге чалдыгуунун дүйнөдө кыйла жогору темпи

байкалган. ЮНЭЙДСдин берген баасына караганда ВИЧ/СПИДге чалдыккан

адамдардын ушул региондогу жалпы саны бардык бойго жеткен калктын 0,9

пайызын түзөт. Кыйла жогорку көрсөткүчтөр Африкада жана Кариб бассейни-

нин өлкөлөрүндө катталган. ВИЧ/СПИД 30 жашка чейинки жаштар арасында

кыйла таркап жана ал барган сайын көп сандаган аялдарга жана балдарга

жугууда. Кыргыз Республикасында да ушундай тенденция байкалууда. Кыргыз

Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашы көп жагынан бањгизаттарды сайынууга

байланыштуу болууда.

ВОЗ жана ЮНЭЙДСдин маалыматтарына ылайык Кыргыз Республикасында

бойго жеткен калктын кеминде 2 пайызы бањгизаттарды сайынышат, бул

ВИЧ/СПИДдин тездик менен таркап кетишине шарт түзүүдө. 2006-жылдын

1-майындагы абал боюнча Кыргыз Республикасында ВИЧке чалдыгуунун 910

учуру расмий катталган, анын ичинен дээрлик жарымы Ош шаарында жана Ош

облусунда табылган.

ВИЧ/СПИДдин таркашына жана анын социалдык-экономикалык залалдарына

жол бербөө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн калктын денсоолугун коргоо

жагындагы артыкчылыктуу милдеттердин бири болуп саналат. Өлкөдө

ВИЧ/СПИДцин таркашына жол бербөө боюнча натыйжалуу чаралар көрүлүп жа-

тат. 2005-жылы "Кыргыз Республикасындагы ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Рес-

публикасынын Мыйзамы кабыл алынган, 2001-2005-жылдарга Кыргыз Республи-

касында СПИДдин, жыныстык жана ийне сайынуу аркылуу берилүүчү оорулар-

дын алдын алуу боюнча Мамлекеттик программа (мындан ары -

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программа)

аяктаган.

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик програм-

манын артыкчылыктары болуп калктын кыйла аялуу катмарынын арасында мак-

сатка багытталган ишчараларды жүргүзүү жолу менен ВИЧ/СПИДдин темпин

кыскартуу саналат. Программанын тогуз стратегиясы Кыргыз Республикасы-

нын Өкмөтүнүн, таламдаш министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин жа-

на администрациялык ведомстволордун, мекемелердин, жарандык коомдун,

ошондой эле аялуу топтордун жана диний уюмдардын жамааттарынын катышуу-

су менен ар тараптуу көп сектордук мамилени камсыз кылды.

Көрүлүп жаткан күч-аракеттерге карабастан ВИЧ/СПИДдин таркашынын

темпи өлкөдө жогору бойдон калып жатат. Муну менен бирге Ош облусунда

ВИЧ/СПИДдин таркашынын экинчи концентрациялык стадиясы белгиленген, ал

жерде дозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча бањгизат

сайынгандардын арасында ВИЧ/СПИДдин таркашы 13,6 пайызды түзгөн.

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик програм-

масын жүзөгө ашыруу аялуу топтордун өкүлдөрүн камтуунун көлөмү боюнча

чектелген, анткени ал негизинен Бишкек жана Ош шаарларында жүзөгө ашы-

рылып жана облустук дењгээлде дээрлик ишке ашырылбай калган. Ушул фак-

торлордун бардыгы ВИЧ/СПИДдин таркашынын темпин төмөндөтүүгө толук

өлчөмдө таасир тийгизе алган жок.

СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программа 2005-жылы аякта-

ган. ВИЧ/СПИД жагында түзүлгөн мамилелерди андан ары жөнгө салуу зарыл-

чылыгына байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү эларалык уюмдардын

колдоосу менен 2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпи-

демиясынын жана анын социалдык-экономикалык залалдарынын алдын алуу бо-

юнча Мамлекеттик программаны иштеп чыгуу боюнча секторлор аралык жумуш-

чу топ түзүлгөн (мындан ары - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамле-

кеттик программа).

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын иштеп

чыгуунун актуалдуулугу төмөнкүлөр менен шартталган:

- өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таркашынын улантылышы;

- Кыргыз Республикасыныны аймагында ВИЧ/СПИДдин таркашын алдын

алуу боюнча ишчараларды институтташтыруу зарылчылыгы;

- ВИЧ/СПИД боюнча программалардын секторлор аралык мамилесин жана

мамлекеттик башкаруу системасын өркүндөтүү жолу менен ишчаралардын

комплексинин натыйжалуулугун жогорулатуу зарылчылыгы.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын долбо-

ору секторлор аралык жумушчу топ тарабынан иштелип чыккан, ал топтолгон

тажрыйбаларды жана эларалык демилгелерди иликтөөнү эске алуу менен

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программасына

баа берүүнүн эксперттик маалыматтарына негизделген.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа ВИЧ/СПИД-

дин таркашынын алдын алуу маселесине комплекстүү, көп сектордуу мамиле-

ни жана Саламаттык сактоону өнүктүрүү жагында башка улуттук жана мамле-

кеттик программалар менен өзара байланышты карайт, ошондой эле

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД жагында мамлекеттик саясаттын негизги ба-

гыттарын, стратегиялык максаттарын жана милдеттерин чагылдырат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын негиз-

ги максаты Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашын чектөө жана анын

социалдык-экономикалык залалдарын төмөндөтүү максатында калктын аялуу

топторунун арасында ишчараларды институтташтыруу жана ВИЧ/СПИДге чал-

дыккан адамдарга жардам берүү жолу менен анын таркашынын алдын алуу бо-

юнча көрүлүп жаткан чаралардын натыйжалуулугун жогорулатуу болуп сана-

лат.

Программаны жүзөгө ашыруу Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын,

адамдын артыкчылыктуу укуктарынын, стигмаларды жана кодулоону жоюунун,

Кыргыз Республикасынын эларалык милдеттенмелерине ылайык өнөктөштүктү

өнүктүрүүнүн негизинде курулат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа тийиштүү

ведомстволук пландарды түзүүнүн, ченемдик укуктук базаны, башкаруу ме-

ханизмдерин өркүндөтүүнүн, ошондой эле ВИЧ/СПИД жагында башка маселе-

лерди чечүүнүн жолу менен жүзөгө ашырылат.

1. КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ ЖӨНҮНДӨ ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

1.1. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД

боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасынын ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасы

мамлекеттик жана жарандык сектордун, ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын

биргелешкен ишин, ошондой эле мамлекеттик программаны жүзөгө ашыруунун

чегинде бардык таламдаш тараптардын биргелешкен иш-аракетин караган көп

сектордук негизге ээ. Кыргыз Республикасы ВИЧ/СПИД жагындагы бир катар

стратегиялык эларалык демилгелерге, анын ичинде Мињжылдык өнүктүрүү

максаттарына (2000-жыл), ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясында

кабыл алынган ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү ишине берилгендик жөнүндө Декла-

рацияга (2001-жыл), Европада кызматташтык жана өнөктөштүк жөнүндө Дуб-

лин декларациясына (2003-жыл) кошулган.

Мыйзамдар. Кыргыз Республикасы эларалык укуктук мамилелердин субъ-

екти катары эларалык келишимдерге жана ратификацияланган конвенцияларга

ылайык өз милдеттенмелерин аткарат, анын ичинде Адам укуктарын коргоо

жөнүндө конвенцияга, Балдардын укуктары жөнүндө конвенцияга, ООНдун

Бањгизаттарды жана психотроптук заттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы

күрөш жөнүндө конвенциясына жана башка эларалык келишимдерге жана ма-

кулдашууларга кошулган. Эларалык укуктун принциптеринин жана ченемдери-

нин артыкчылыктары Кыргыз Республикасынын Конституциясы менен белгилен-

ген жана тийиштүү ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу менен ырастал-

ган.

Экономика. 1991-жылы көзкарандысыздыгын алган Кыргыз Республикасы

ушул мезгилге чейин торолуу мезгилин баштан кечирүүдө, ал социал-

дык-экономикалык маселелерге туш болууда. 2003-2004-жылдар үчүн эконо-

микалык өсүш 7 пайыздын дењгээлинде болгондугуна карабастан экономика-

нын өнүгүү дењгээли төмөн бойдон калып жатат. Саламаттык сактоого чы-

гымдар ИДПнын 2,6 пайызын түзөт. Калктын дээрлик жарымы (45,9%) кедей-

лик дењгээлинен төмөн жашайт. 2005-жылы 68,5 мињ жумушсуз расмий кат-

талган.

Экономикалык кыйынчылыктар жана жумуш орундарынын тартыштыгы

өлкөнүн калкынын кыйла бөлүгүн экономикалык жактан өнүгүшү кыйла жогору

башка өлкөлөрдөн киреше булагын издөөгө аргасыз кылууда. Эмгек мигрант-

тарынын кыйла бөлүгү ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуу коркунучуна карабастан

ВИЧ/СПИД кењири таркаган өлкөлөргө кетип жаткандыгы байкалат. Ушул фак-

торлордун бардыгы Кыргыз Республикасында бањгизаттарды колдонуунун

өсүшү, ВИЧ/СПИДдин жана жыныстык жолдор менен жугуучу оорулардын кењири

таркашы менен коштолууда.

Саламаттык сактоо. Саламаттык сактоо уюмдарын жетишсиз каржылоо

кан куюуда жана медициналык иш-аракеттерди жасоодо ВИЧ-инфекцияны оору-

кананын ичинде жуктуруп алуу коркунучуна алып келүүдө. Саламаттык сак-

тоону реформалоо процессинин жүрүшүндө бардыгынын медициналык кызмат

көрсөтүүлөргө бирдей ээ болуу толук өлчөмүндө жүргүзүлбөй жатат. Меди-

циналык мекемелерде каттоо талабы, тийиштүү документтердин жоктугу ая-

луу топтордун өкүлдөрүн Саламаттык сактоонун мамлекет тарабынан кепил-

деген акысыз кызмат алуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарууда. ВИЧ/СПИДге чал-

дыккан бардык адамдар жењилдетилген категориядагылардын катарына кошул-

ган, бирок алар үчүн бардык кызматтар СПИДге, кургак учукка жана без-

гекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык фонддун каражаттарынын эсебинен

жүргүзүлөт. Алдын ала тергөөдө турган, анын ичинде соттун өкүмү боюнча

жазасын өтөп жаткан адамдар акысыз медициналык жардам алууга укуктуу,

бирок каржылоонун жетиштүү эместигинен улам мындай кызмат

көрсөтүүлөрдүн сапаты чектелүү болуп жатат. Бањгилик менен ооругандар-

дын санынын өскөндүгүнө карабастан наркологиялык мекемелердин саны жана

алардын орундары 1976-жылга салыштырганда 47,6 пайызга азайып кеткен.

ВИЧ/СПИД жагындагы кырдаал. Кыргыз Республикасында соњку 5 жылдын

ичинде ВИЧ/СПИДге чалдыгуу 15,6 эсе көбөйүп кетти. Кыргыз Республикасы-

нын жарандарынын арасында бул көрсөткүч 52,6 эсе өстү, жапа чеккендер-

дин кыйла саны Ош облусунда - ал 1987-2000-жылдардын ортосундагы мез-

гилге салыштырганда 200 эсе өсүп кеткен. 2006-жылдын 1-майындагы абал

боюнча Кыргызстанда ВИЧ-инфекция жуктурган 910 учур катталган

(1-сүрөт). Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин бер-

ген баасы боюнча (мындан ары Саламаттык сактоо министрлиги) ВИЧ/СПИДге

чалдыккан адамдардын саны 5 эсе көп жана 4500 адамга чейин жетет.

1-сүрөт. 1987-жылдан 2005-жылга чейинки мезгилде Кыргыз

Республикасында ВИЧ-инфекция жуктуруунун расмий катталган

учурларынын саны

Талас облусунунан тышкары республиканын бардык облустарында

ВИЧ-инфекцияны жуктуруу учурлары катталган. ВИЧ/СПИДдин таркашы биринчи

кезекте бањгизаттарды ийне менен сайынууга байланыштуу, бирок ВИЧ/СПИД-

ге чалдыккан аялдардын жана ВИЧ-инфекциясы менен ооруган энелерден

төрөлгөн балдардын саны көбөйүп жатат, бул ВИЧ/СПИДдин бањгизаттарды

колдонуучулардын жалпы калк арасына таркап жаткандыгы жөнүндө айгине-

лейт.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялдардын саны соњку беш жылдын ичинде 43 эсе

өскөн. 18 жашка чейинки балдар арасында ВИЧ/СПИДден өлгөн 14 учур кат-

талган, анын ичинде жети бала эрте курактагылар (5 жашка чейинкилер).

ВИЧ/СПИДдин таркашы улам көбөйүп жатат, ал түгүл алдын алуу программа-

ларын натыйжалуу жүргүзүүдө да ВИЧ/СПИДдин акырындык менен төмөндөшү

менен анын жањы учурларын жылына 20%га чейин күтүүгө болот. Ошентип,

2010-жылга карата ЛЖВСнын саны 9000 адамга чейин өсүшү мүмкүн.

Бањгизатты колдонуу. Кыргыз Республикасынын Афганистандан Россия

Федерациясына жана Европа өлкөлөрүнө алып баруучу бањгизат ташылуучу

жолдун тоомунда тургандыгы бањгизаттарды колдонуунун өсүшүнө алып

келүүдө. Соњку 10 жылдын ичинде бањгизаттарын колдонуучулардын саны 6

эседен ашыкка көбөйгөн, анын ичинде Кањгизаттарын сайынгандардын саны

кескин өскөн. Бардыгы болуп Республикалык наркологиялык борбордо расмий

каттоодо 2005-жылдын 1-январына карата 6865 киши турат. Бирок, ЮНОДСтун

баасы боюнча 2002-жылы бањгизаттарын колдонуучулардын чыныгы саны

80000-100000 кишини же калктын 100000 адамына 1644-2054 кишини түзөт,

бул Казакстан Республикасына караганда 1,5 эсе жана Өзбекстан Республи-

касына караганда 5,6 эсе жогору. Болгондо да бањгизаттарды пайдалануу-

чулардын 70 пайызга жакыны (54000 кишиге жакыны) бањгизаттарды ийне ме-

нен куюнушат. Адекваттуу медициналык жардамдын жана маалыматтык прог-

раммалардын жоктугу, бањгизаттарды колдонуунун коркунучтуу ыкмалары бул

топтогу адамдардын арасында ВИЧ/СПИДдин жана гепатиттин ар кандай

түрлөрүнүн таркашына алып келүүдө.

Жыныстык жол менен берилүүчү инфекциялар (мындан ары - ЖЖБИ).

Соњку 10 жылдын (1995-2005-жылдар) ичинде расмий маалыматтар боюнча

44995 киши сифилис менен ооруган. Ооруп калуулардын санынын туруктуу

төмөндөшүнө карабастан сифилиске чалдыгуу 1991-жылдагы маалыматтардан

дээрлик 20 эсе ашып түшөт. ЖЖБИге чалдыгуунун катталбай калган учурла-

рынын дењгээли мындан да жогору. Алсак, Бишкек жана Ош шаарларындагы

дозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча сифилистин ан-

тителосуна дурус натыйжасы дерматовенерологиялык клиникаларда жаткан-

дардын жана камактагылардын 24,4 пайызында, бањгизаттарды ийне менен

сайынгандардын 13,6 пайызында, "секс-кызматындагылардын" 27,2 пайызын-

да, ошондой эле боюнда бар аялдардын 2,8 пайызында табылган. Кардарлар-

да ЖЖБИнин болушу ВИЧ/СПИДге чалдыгуу тобокелин кыйла жогорулатат жана

ВИЧ/СПИДге чалдыгышы мүмкүн болгон кыйла сандагы адамдар жөнүндө айги-

нелеп турат.

ВИЧ/СПИДге чалдыгууга карата гендердик факторлор. Өлкөдө гендердик

тењчилик жагында мыйзам иштейт, бирок ВИЧ/СПИДге аялдардын чалдыгуу

дењгээлин төмөндөтүү үчүн тийиштүү ченемдерди жүзөгө ашыруу механизмде-

рин жакшыртуу зарыл.

Кыргызстанда катталган ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялдардын ичинен

65,9%ы жыныстык жол менен жуктурган, болгондо да алардын 88%ы туруктуу

өнөктөрүнөн жуктурган.

ВИЧ/СПИДге чалдыгуунун маданий факторлору. Улуу курактагы адамдар

арасында маалыматтык программалардын жетишсиздиги ВИЧ/СПИД көйгөйүн ан-

ча түшүнө бербестикке алып келет. Коргонуу каражаттарынын жана жаштарга

сексуалдык билим берүүнүн алгылыксыздыгы менен байланышкан маданий тос-

коолдуктар сакталып калууда.

Атайын изилдөөнүн натыйжасында адекваттуу маалыматтын жоктугу жана

сексуалдык катнаштын коопсуз ыкмаларын кабылдабоочулукка байланыштуу

айыл региондорунун калкынын арасында ага чалдыгуу өзгөчө экендигинин

фактысы белгиленген. Ошондой болсо да элет жеринде комплекстүү алдын

алуу программаларын өнүктүрүүнүн дурус тажрыйбалары бар.

Билимдин жетишсиздиги, ВИЧ/СПИДге байланыштуу маселелердеги эски

көндүмдүктөр ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды кыйла даражада стигматиза-

циялоого жана кодулоого жана аялуу топтордун өкүлдөрүнүн укуктарынын

корголбошуна алып келет. Өз кезегинде бул ал адамдардын алдын алуу

программаларына жетишүүсүн чектейт.

ВИЧ/СПИДге мажбурлап тестирлөө, психосоциалдык алдын ала консуль-

тацияларга ээ болуунун чектелгендиги, купуя маалыматтардын ачыкка чыгып

кетишинен коркуу жана жардам берүүнүн натыйжалуу программаларынын жок-

тугу ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды жигердүүлүгүн басањдатып, ошондой

эле ВИЧ-инфекциясын жуктургандыгы аныкталгандан кийин бул жашоодон өз

эрки менен кетүү учурларына алып келет.

ВИЧ/СПИДдин алдын алууга көмөктөшүүчү факторлор:

- ВИЧ/СПИД жагындагы бирдиктүү мамлекеттик саясаттын болушу;

- Кыргыз Республикасынын мыйзамдары негизинен эларалык укук прин-

циптерине жана ченемдерине карама-каршы келбейт;

- мамлекеттик органдар тарабынан ВИЧ/СПИДди болтурбоо боюнча прог-

раммаларды саясий колдоо;

- жарандык коомдун күч-аракетин мобилизациялоо жана дин ишмерлери,

жалпыга маалымдоо каражаттары, ошондой эле аялуу топтордун өкүлдөрү жа-

на ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар менен натыйжалуу кызматташуу;

- мамлекеттик органдарда жана жарандык сектордун мекемелеринде ре-

сурстук жана кадр потенциалынын болушу;

- донордук коомдордун каржылык жана техникалык колдоосу;

- мамлекетте ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жагында кыйла тажрыйбанын бо-

лушу.

ВИЧ/СПИДдин алдын алууга тоскоолдук кылган факторлор:

- мыйзамдын айрым ченемдерин адам укугун сактоо жагындагы эларалык

укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү, ошондой эле че-

немдик укуктук актыларды өркүндөтүү зарылчылыгы;

- аялдардын ВИЧ/СПИДге чалдыгышын жогорулаткан тиричилик дењгээ-

линдеги гендердик тењсиздик фактылар;

- өтө тобокелдүү жүрүм-турумдун кењири таркашы;

- облустук жана жергиликтүү дењгээлдерде ВИЧ/СПИД боюнча алдын

алуу программаларынын жетишсиздиги;

- ВИЧ/СПИД менен байланышкан кызматтарды көрсөтүүдө купуя маалы-

маттарды сактоо кепилдигинин жетишсиздиги, калктын аялуу топторуна ка-

рата стигма жана кодулоо мамилелеринин орун алышы;

- жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн маалыматтын, коргонуу ка-

ражаттарынын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жетишсиздиги;

- ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын, ошондой эле башка таламдаш жак-

тардын өкүлдөрүнүн жетиштүү тартылбагандыгы жана жигердүү эместиги.

1.2. 2001-2005-жылдары Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин

таркашына жооп иретиндеги чараларды талдоо

Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДди болтурбоо боюнча ишчаралар

1987-жылдан бери жүргүзүлүп келатат. Ал 2001-2005-жылдарга СПИДдин ал-

дын алуу боюнча Мамлекеттик программаны жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө

өзгөчө өнүгүүгө ээ болду, ал төмөнкү стратегиялык багыттарга ылайык

жүргүзүлүп жатат.

1-стартегия. ВИЧ/СПИД/ЖЖБИ маселелери боюнча улуттук саясатты

өркүндөтүү.

2-стратегия. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу.

3-стратегия. Жаштардын тартылып кетишин азайтуу.

4-стратегия. Ийне сайынган бањгилердин тартылып кетишин азайтуу.

5-стратегия. Коммерциялык секстин кызматкерлеринин тартылып кети-

шин азайтуу.

6-стратегия. ВИЧ-инфекциянын алдын алуу боюнча маалыматтык-билим

берүү программаларын өнүктүрүү.

7-стратегия. ЖЖБИде медициналык жардам менен камсыз кылуу.

8-стратегия. Бала бойго бүткөн кезде ВИЧтин берилишин алдын алуу.

9-стратегия. ВИЧке чалдыккандарды, СПИД менен ооругандарды жана

алардын үйбүлө мүчөлөрүн медициналык жана социалдык жактан камсыз кы-

луу.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан алдын алуу ишчаралары ко-

ординацияланат. ООНдун "Үчилтик принциптери" демилгесине ылайык Кыргыз

Республикасынын Премьер-министринин Аппаратынын социалдык жана маданий

өнүктүрүү башкармалыгынын ВИЧ/СПИД жагында координациялоо жана монито-

ринг боюнча сектору түзүлгөн, ал ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жалпы ко-

ординациялоону камсыз кылат.

2005-жылы июнда ВИЧ/СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы

күрөшүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу секторлор ара-

лык өлкөлүк координациялык комитет (мындан ары - СМКК) түзүлгөн.

Түзүмдүк өзгөрүүлөрдүн аркасында СМККнын Президиуму бекиткен тийиштүү

чечимдерди кабыл алууда СМКК кыйла натыйжалуу болуп калды, анын курамы-

на мамлекеттик, эларалык жана коомдук уюмдардын жана ВИЧ/СПИДге чалдык-

кан адамдардын ичинен бардык таламдаш жактардын өкүлдөрү кирет. Андан

тышкары, ВИЧ/СПИД жагындагы негизги багыттар боюнча адистер кирген

СМККнын алты техникалык сектору координациялык органдын натыйжалуу ишин

камсыз кылат. Жети министрлик жана беш администрациялык ведомство

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча өз программаларын жүзөгө ашырышты.

Жарандык сектордун мекемелери, ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар калк-

тын кыйла аялуу топторунун арасында программаны жүзөгө ашырууну камсыз

кылышат. Кыйла каржылык каражаттар тартылган жана СПИДге, кургак учукка

жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык фонддон, ООНдун Агенттик-

теринен, ЮСАИДден жана башка эларалык донор уюмдардан техникалык колдоо

алынды.

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик програм-

масын жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө негизги кыйынчылыктар билим берүү жана

медициналык программалар чөйрөсүндө, ошондой эле тийиштүү ченемдерди

чындап колдонуу жагында көрүндү. Ишчараларга жергиликтүү мамлекеттик

администрациялар дээрлик катышкан жок. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча

ишчараларды мамлекеттик каржылоо көбөйгөн жок, жергиликтүү ишкер

чөйрөлөрдүн каражаттарын жана жеке адамдардын кайрымдуулук максаттарга

берген каражаттарын тартуу боюнча тажрыйба жок. Ар дайым эле аялуу топ-

тордун керектөөлөрү эске алынбайт, анткени чечимдерди кабыл алуу про-

цессине алардын өкүлдөрү өтө сейрек тартылат.

Ведомстволор аралык дењгээлде мониторинг жана баа берүү жагында

бирдиктүү комплекстүү система түзүлгөн эмес. Лидерлик боюнча программа-

ларды өнүктүрүү жагында баштапкы чаралар гана көрүлгөн.

ВИЧ/СПИД жагындагы мыйзамдар. 2005-жылы "Кыргыз Республикасындагы

ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Республикасынын жањы Мыйзамы кабыл алынган, ал

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын укуктары менен милдеттенмелерин, ошон-

дой эле ВИЧке чалдыккан энесинен төрөлгөн балдардын укуктары менен мил-

деттенмелерин бекемдеди. Биринчи жолу ушул Мыйзам менен стигма жана ко-

дулоо түшүнүктөрү аныкталды жана укукка каршы аракеттер үчүн жоопкерчи-

ликтер каралды. Ошондой эле ВИЧ-инфекцияга тестирлөө, психосоциология-

лык консультация жүргүзүү, ошондой эле ВИЧ-инфекцияга текшерүүлөрдүн

натыйжасынын купуялыгын сактоо менен байланышкан түшүнүктөр жана ара-

кеттер конкреттештирилди.

"Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик жөлөкпулдар жөнүндө" Кыргыз

Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилген, аны

менен ВИЧ/СПИДге чалдыккан же ВИЧ-инфекциялуу энелерден төрөлгөн балдар

үчүн ар айлык социалдык жөлөкпулдарды берүүнүн тартиби жана өлчөмү

аныкталган.

Муну менен бирге калктын аялуу топторунун ("секс-кызматкерлер"

(мындан ары - СК), эркектер менен жыныстык катнашууга барган эркектер

(мындан ары - МСМ) бањгизаттарды колдонуучулар) криминалдашуусуна ба-

гытталган айрым мыйзам актылары жана укук колдонуу ишчаралары андан ары

өркүндөтүүнү талап кылат. Аялуу топторду укуктук коргоо системасын жана

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды стигматизацилоону жана кодулоону жоюу

боюнча программаларды түзүүнү кароо зарыл.

ВИЧ/СПИД боюнча программаны колдоо. 2001-2005-жылдарга СПИДдин ал-

дын алуу боюнча Мамлекеттик программасын жүзөгө ашыруунун чегинде би-

ринчи жолу жалпыга маалымдоо каражаттарынын катышуусу менен атайын иш-

чаралар иштелип чыкты. ВИЧ/СПИД жагында жалпыга маалымдоо каражаттары

(мындан ары - ЖМК) менен иштөө боюнча стратегия иштелип чыкты, ВИЧ/СПИД

боюнча программага өлкөнүн бардык региондорунан журналисттер тартылды

жана окутулду.

"Үлгү" НПОсу Жалалабат облусунун Аксы районунда жергиликтүү дењгэ-

элде системалуу алдын алуу программаларын өткөргөн. ПРООНдун жана СПИД-

ге, кургак учукка жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык Фонддун

(мындан ары - ГФСТМ) колдоосу менен мындай ишчаралар түштүк регионунун

башка райондорунда өткөрүлдү. Кызматташтык боюнча Швейцария бюросунун

колдоосунда Ош, Жалалабат, Баткен жана Нарын облустарында "Рейнбоу" ма-

алыматтык борбору тарабынан ушундай эле иштер өткөрүлгөн.

ВИЧ/СПИД боюнча программаларды колдоо жана жергиликтүү дењгээлде

коомдук дурус пикирди калыптандыруу боюнча Кыргыз Республикасынын

Өкмөтүнө караштуу Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттик жана Кыргызс-

тан мусулмандарынын Дин башкармалыгы тарабынан ПРООН жана ЮНФПАнын кол-

доосунда дин лидерлери менен иш жүргүзүлдү. Андан тышкары ВИЧ/СПИДдин

алдын алуу жагында башка диний конфессиялар менен да кызматташтык жөнгө

салынууда.

Кыргыз Республикасында дээрлик бардык күч структураларында

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча өзалдынча программалары жана аларды атка-

руу боюнча координациялык комитеттери бар, аларга тийиштүү министрлик-

тердин жана ведомстволордун жетекчилеринин орунбасарлары башчылык кы-

лат.

Күч структураларынын - Кыргыз Республикасынын Ички иштер министр-

лигинин (мындан ары - Ички иштер министрлиги), Кыргыз Республикасынын

Коргоо министрлигинин (мындан ары - Коргоо министрлиги), Кыргыз Респуб-

ликасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин (мындан ары - Өзгөчө кыр-

даалдар министрлиги), Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясынын (мын-

дан ары - Улуттук гвардия), Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук

кызматынын (мындан ары - Улуттук коопсуздук кызматы), Кыргыз Республи-

касынын Юстиция министрлигинин (мындан ары - Юстиция министрлиги), Кыр-

гыз Республикасынын бањгизаттарга контролдук боюнча агенттигинин (мын-

дан ары - бањгизаттарга контролдук боюнча агенттиги) өздүк курамынын

арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу аспекттери боюнча ишти координациялоо

СМККнын коргонуу жана укук коргоо органдары боюнча секторуна жүктөлгөн.

ВИЧ/СПИД боюнча маселелерди чагылдыруу милдеттүү окуу пландарынын че-

гинде жүргүзүлөт. Окутуучу модулдар жана маалыматтык материалдар иште-

лип чыккан.

Бањгизаттарга контролдук боюнча агенттик бањгизаттарды колдонуу

менен байланышкан программаларды координациялайт. Азыркы учурда Бањги-

заттарга контролдук боюнча агенттик бањги саясаты жагындагы мыйзамдарды

өркүндөтүү боюнча ишке тартылган. Бирок, саясатты калыптандырууда жана

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын өркүндөтүү боюнча чараларды көрүүдө

максаттуу топтордун өкүлдөрү менен өзара аракеттенүү механизмдери жок.

Ички иштер министрлиги ПРООНдун колдоосу менен ВИЧ/СПИД маселесин

комплекстүү чечүүгө багытталган ишчараларды жүргүзөт. ВИЧ/СПИД боюнча

Координациялык комитетке Кыргыз Республикасынын Ички иштер министринин

орунбасары башчылык кылат жана бул министрликтин Башкы башкармасынын

бардык жетекчилерин камтыйт. Ички иштер министрлигинин Академиясы жана

милициянын атайын орто мектеби үчүн окутуучу программалар иштелип чык-

кан, алар ВИЧ/СПИДдин алдын алуу, укуктук жана социалдык аспекттеринин

маселелерин камтыйт.

Ички иштер министрлиги тарабынан эларалык укуктун принциптерине

жана ченемдерине ылайык иштелип чыккан калктын аялуу топтору менен

иштөө боюнча Нускама бекитилген жана Юстиция министрлигинде катталган.

Бүткүл өлкө боюнча бул Нускаманы пайдаланууга карата Ички иштер минист-

рлигинин системасынын орточо дењгээлдеги 150 жетекчиси окутулган.

Медициналык коопсуздук жол-жоболору бүткүл медициналык программа-

лардын жана жалпы эле саламаттык сактоо системасынын стратегиялык мил-

дети болуп саналат. Отчеттук мезгилде ВИЧ/СПИДдин оорукананын ичинде

таркашынын алдын алуу жагында Саламаттык сактоо министрлигинин саясаты

аныкталган, колдонмолор жана нускоолор иштеп чыгып, Саламаттык сактоо

министрлигинин медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу бо-

юнча дарылоо-алдын алуу уюмдарынын ишин жөнгө салган буйругу чыгарыл-

ган. ВИЧ/СПИДге донордук канды тестирлөө 99,8 пайызга чейин көбөйдү

(2000-жылы 95,2% болгон).

ГФСТМнын каржылык колдоосу менен кан борборлорун, трансфузиология

бөлүмдөрүн, СПИД борборлорун компьютерлештирүү башталып, ВИЧ-инфекцияга

оперативдүү изилдөө үчүн тез тестирлөөнү пайдалануу менен кубаттуулугу

чакан лабораторияларда ВИЧ-инфекцияга донордук канды тестирлөөгө мамиле

өзгөрүүдө. "ГЕМ" коомдук бирикмеси тарабынан Ош, Нарын, Ысыккөл облус-

тарынан жана Бишкек шаарынан канында тобокелдиги төмөн болгон донорлор-

ду тартуу максатында 12 волонтер окуудан өттү. Акысыз донордук кан

берүү жана ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча кыргыз жана орус тилдериндеги

маалыматтык-билим берүү материалдарынан 10000 нуска чыгарылды жана тар-

катылды. СДС жана ЮСАИДдин көмөктөшүүсү астында кан кызматынын кызмат-

керлерин, клинист врачтарды жана медициналык мээрмандарды донордук кан-

дын коопсуздугу маселеси боюнча окутуу өткөрүлдү. Ошондой болсо да ме-

дициналык мекемелерди жабдуу жана медициналык кызматкерлердин өз милде-

терине кылган мамилеси жагында маселелер дале бар, бул ВИЧ/СПИДдин оо-

рукананын ичинде таркоо тобокелине алып келет.

Жаштар үчүн программа Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жа-

на жаштар саясаты министрлиги (мындан ары - Билим берүү, илим жана жаш-

тар саясаты министрлиги), Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык

жактан коргоо министрлиги (мындан ары - Эмгек жана социалдык жактан

коргоо министрлиги), ошондой эле бир катар коммерциялык эмес уюмдар

("Рейнбоу", "Белый журавль", "АРЗ", "КАПС" жана башкалар) тарабынан

жүргүзүлөт. Күч структураларынын жаш кызматкерлери үчүн программа алар

кызмат кылып жаткан уюмдар тарабынан жүргүзүлөт. МСМ менен өзара ара-

кеттенүү боюнча ишчаралар "Оазис" коомдук фонду тарабынан жүргүзүлүүдө.

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жөнүндө маалыматтарды камтыган материалдар мам-

лекеттик билим берүү системасына киргизилген эмес. Сергек жашоо ыњгайын

калыптандыруу боюнча усулдук окуу куралы 2003-жылы Билим берүү, илим

жана жаштар саясаты министрлигинин буйругу менен жокко чыгарылган, ал

эми жањы окуу куралы али иштелип чыга элек.

Адистештирилген медициналык сервис жана жаштарды коргонуу каражат-

тары менен камсыз кылуу өтө чектелген жана эларалык уюмдардын каражат-

тарынын эсебинен берилет, бирок ал туруктуу эмес. Алдын алуу ишчарала-

рына камтылган жаштардын үлүшү, ошондой эле программанын натыйжалуулугу

али толук өлчөмүндө иликтене элек. Жаштардын жүрүм-турумунун тобокел-

дикти азайтуу жагына өзгөрүшү туруктуу байкоого алынбайт. Ушуга байла-

ныштуу калктын ар кандай топторунун арасында тобокелдүү жүрүм-турумдун

таркашы дале орун алууда.

Бањгизаттарды колдонуучулардын арасында зыянды азайтуу боюнча

программалар Кыргыз Республикасында мамлекеттик мекемелер тарабынан жа-

рандык сектордун уюмдары менен өнөктөштүктө жүргүзүлөт. Алдын алуу

программалары Бишкек шаарында, Чүй облусунун айрым жерлеринде, Ош жана

Жалалабат шаарларында жүргүзүлөт. Алар негизинен Республикалык нарколо-

гия борбору, Ош облустук наркологиялык диспансери жана СПИДдин алдын

алуу борбору, ошондой эле ПРООН, "Сорос-Кыргызстан" Фонду жана ГФСТМдин

колдоосу астында Ош шаарындагы "Социум", "Ата-энелер бањгизатка каршы",

"Аян Дельта" коммерциялык эмес уюмдары тарабынан жүргүзүлөт. Зыянды

төмөндөтүү программасы Юстиция министрлигинин жазаларды аткаруу Башкы

башкармалыгынын бардык түзөтүү мекемелери жана "Интердемилге" коммерци-

ялык уюмдар тарабынан жүргүзүлөт. Түзөтүү мекемелеринин корутундулары

менен ВИЧ/СПИД маселеси боюнча маалыматтык иш жүргүзүлөт, шприцтерди

алмашуу боюнча программа жүзөгө ашырылып, реабилитациялык программалар

башталып, метадон менен алмашуу терапиясын киргизүү жөнүндө маселе тал-

кууланууда.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар (мындан ары - ЛЖВС) үчүн өзалдынча

жана өзара жардамдашуу тобу түзүлгөн. ЛЖВС үчүн дарыланууга дит коюуну

калыптандыруу боюнча иш жүргүзүлөт, анткени антиретровирустук терапия

алган 47 оорулуунун ичинен 16 оорулуу абакта жатат.

Зыянды азайтуу боюнча колдонуудагы программа 7300 ашпаган бањгиза-

тын колдонуучуларды камтыйт (баа берилген сандын 13%ы), алар негизинен

эларалык донор уюмдардын каражаттарынын эсебинен каржыланат. Метадон

менен алмашуучу терапия программасына 300гө жакын бањгизатын колдонуу-

чулар камтылган. Ошентип, ВИЧ/СПИДдин алдын алуу максаттарына жетишүү

үчүн анын камтылышы өтө эле аз бойдон калууда.

Бањгизатын колдонуучулар арасында ВИЧ/СПИДдин таркашы 2004-жылы

эпидемиянын баштапкы стадиясынан концентрацияланышын бөлүп турган 5%дык

босогодон өтүп 6,2 пайызга жетти жана 2005-жылы 8 пайызга чейин

көбөйдү. Жамааттардын мүчөлөрүнүн өздөрүн жана бири-бирине көз каранды

адамдардын мүмкүнчүлүктөрү жетиштүү пайдаланылбайт; өзалдынча жана өза-

ра жардамдашуучу бирин-серин гана топтор жана "тењге тењдей" ыкмасы ме-

нен окутуу программалары бар.

Консультация бербестен, өзгөчө түзөтүү мекемелеринде ВИЧ/СПИДге

тестирлөө тажрыйбасы бар. Зыянды төмөндөтүү программасы географиялык

камтуусу, ошондой эле кызмат көрсөтүүнүн тизмеси боюнча да кењей-

тилүүгө, жана бањгизаттарын инъекциялык керектөөчүлөрдүн (мындан ары -

БИК) эсептик санынын кеминде 60 пайызга жетишүүсүн камсыз кылууга ти-

йиш.

"Секс-кызматкерлер (СК) жана алардын кардарларынын арасында

жүргүзүлгон ишчаралар Бишкек шаарындагы "Таис-плюс", Жалалабат шаарын-

дагы "Таис-плюс 2", Ош шаарындагы "Подруга" жана Нарын жана Талас об-

лустарынан башка өлкөнүн калган облустарындагы башка коммерциялык эмес

уюмдар (мындан ары - НКО) тарабынан жүргүзүлөт. Алдын алуу ишчараларына

тартылган СКны жалпы камтуу 50 пайызга жакынды түзөт. Өткөрүлүп жаткан

чаралардын натыйжалуулугу максаттуу топтордун өкүлдөрүнүн муктаждыкта-

рына таянуу менен жогору квалификациялуу экспертизанын негизинде стра-

тегияны өнүктүрүү менен шартталган. ЖЖБИны акысыз дарылоо СК жана алар-

дын кардарларын камтууну көбөйтүүнү камсыз кылат. Бул иш жамааттарды

мобилизациялоонун жана "тењге-тењдей" окутуу ыкмасынын негизинде

жүргүзүлөт, бул СК арасында алдын алуу программаларынын ийгилигин кам-

сыз кылат. Ушул топтогулардын өкүлдөрүнүн жүрүм-турумундагы кыйла

өзгөрүүлөргө (кардар менен соњку катнашууда коргонуу каражаттарын пай-

далануунун жыштыгы 87%ды түзгөн) карабастан, СКлардын арасында тобо-

келдүү жүрүм-турум дале сакталып калууда.

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча маалыматтык-билим берүү программасын

өнүктүрүү. 2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик

программасын жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө ЖМКлардын ишинин талантуулугун,

компетенттүүлүгүн, жигердүүлүгүн жана натыйжалуулугун өнүктүрүү боюнча

ишчаралар өткөрүлгөн. Буга журналисттерди окутуу системасы жана аларды

алдын алуу ишине тартуу көмөк көрсөттү.

Ар кандай ЖМКлардан өкүл болгон улуттук, эларалык уюмдардын жана

журналисттердин катышуусу менен иштелип чыккан ЖМК үчүн стратегия зор

мааниге ээ болду. Бул процессти координациялоо үчүн жооптуу бирдиктүү

структуранын жоктугунан жана ЖМКлардын чаржайыттыгынан улам ал белги-

ленген тартипте бекитилген эмес. ЮНИСЕФ жана ГФСТМдин эсебинен айрым

ЖМКларды ачык-айкын каржылык колдоо жүргүзүлгөн. Бирок, иштин мындай

түрлөрү экономикалык натыйжалуулуктун жана туруктуулуктун көзкарашынан

алганда максатка ылайыксыз, бул алдыњкы тажрыйбаны өнүктүрүүгө жана

таркатууга, технологияларды иштеп чыгууга жана кызыкдар тараптардын та-

ламдаштыгын калыптандырууга көмөк көрсөтпөйт.

Жүзөгө ашырылып жаткан маалыматтык программалар жалпы маалыматтар-

ды берүү менен чектелди жана өлкөнүн калкынын коопсуз жүрүм-турумун ка-

лыптандыруу үчүн өркүндөтүүнү талап кылат. ВИЧ/СПИДдин тез таркап жаты-

шынын шартында мындай программалар өтө кымбат жана аз натыйжалуу болуп

саналат. Өнөктөрдүн коммуникациялык байланыштарын орнотуу жана өзара

аракеттенүү маселесинде жарандык секторду түзүүгө зор көњүл бурулду.

НКОлордун бир нече ассоциациялары бар, СПИД Ассоциациясынын, сервистик

НКОлордун веб-сайттары иштейт, СМККнын техникалык секторунун чегинде

эксперттердин тобу түзүлгөн.

ЖЖБИнин алдындагы медициналык жардам ВИЧ/СПИДдин жыныстык жол ме-

нен берилишин алдын алууда өзгөчө мааниге ээ болгон. Калкка тери-вене-

рологиялык жардамдын жеткиликтүүлүгүн өркүндөтүү жана жогорулатуу улан-

тылды. Котон жара, гонорея жана синдромдук мамилени дарылоо боюнча

усулдук сунуштар жана клиникалык протоколдор иштеп чыккан. Жеке менчик

анонимдүү дарылоо борборлору менен кабинеттеринин тармагы кењейүүдө

(1997-жылдагы 8 пункттан 2004-жылдагы 19 пунктка чейин), жалпы тажрый-

басы бар врачтардын ЖЖБИлерди дарылоо жүрүп жатат. Дарылоонун купуялыгы

камсыз кылынган. ЖЖБИлерди дарылоонун эњ жањы ыкмалары, анын ичинде ко-

тонжараны амбулаториялык дарылоо пайдаланылууда, ал дарыланган адамдар-

дын 86,4 пайызын түзөт. 2006-жылга Кыргыз Республикасынын жарандарын

медицина-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекеттик кепил-

диктердин программасына (мындан ары - Мамлекеттик кепилдиктердин прог-

раммасы) ылайык 18 жашка чыга электер котон жарадан акысыз дарыланышат.

ЖЖБИлерди дарылоо боюнча аялуу топтордун өкүлдөрүнө медициналык

жардам берүү Бишкек, Ош, Жалалабат, Каракол жана Токмок шаарларында

эларалык уюмдардын эсебинен адистештирилген клиникаларда жана кабинет-

терде жүргүзүлөт. Бирок ЖЖБИге чалдыккан өтө аялуу топтордун сурамжы-

ланган өкүлдөрүнүн 29,4 пайызы гана саламаттык сактоо уюмдарына кайрыл-

ган жана диагноз коюу, дарылоо жана консультация алуу боюнча тийиштүү

кызмат көрсөтүүлөрдү алган.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) жана ВИЧ/СПИДден жапа чеккен (ЛПВС)

адамдарды медициналык жана социалдык колдоону камсыз кылуу.

2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программасын

жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана жапа чеккен адам-

дарды социалдык жактан колдоо маселесин өнүктүрүү боюнча ишчаралар

жүргүзүлгөн. Эмгек жана социалдык жактан коргоо министрлигинин өз прог-

раммасы жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана жапа чеккен адамдарга социалдык

жардам кылуу боюнча Нускама иштеп чыккан.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга мамлекеттик мекемелер берген анти-

ретровирустук терапия түрүндө (мындан ары - АРВ терапиясы) медициналык

жардам даректелет. Коммерциялык эмес уюмдар дарыланууга ыктоо жана пси-

хосоциалдык колдоо көрсөтүү боюнча консультанттарды жана машыктыруучу-

ларды даярдайт. Азыркы учурда АРВ терапияны 47 кардар алып жатат. Дары-

ланууга муктаж болгон ЛЖВСлардын реалдуу саны аныктала элек. ЛЖВСлардын

өмүрүнүн узактыгы төмөн бойдон калып жатат. Негизинен катталган кардар-

лар ВИЧ-инфекциянын терминалдык стадияда медициналык кызматкерлердин

көз салуусуна келип түшөт.

ЛЖВС дарылоо, анын ичинде ВИЧ-инфекциянын бойдо кезинде өтүп кети-

шин болтурбоо үчүн алдын ала дарылоонун саны эларалык уюмдардын, басым-

дуу бөлүгү ГФСТМнын каражаттарынын эсебинен жүргүзүлөт. ЛЖВСлардын ара-

сында дарыланууга ыктоонун төмөндүгү, ошондой эле ВИЧ-позитивдүү стату-

сунун себеби боюнча стигма жана кодулоодон коркуудан улам ЛЖВС жана

ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдар (мындан ары - ЛПВС) менен карым-катнаш

түзүүнүн татаалдыгы белгиленген.

ВИЧ/СПИД боюнча башкаруу жана программаларга мониторннг маселеле-

ри.

Кыргыз Республикасында 2004-жылдан баштап ЮНЭЙДС тарабынан сунуш

кылынган жооп кайтаруу чараларынын маалыматтык системасы (СRIS) кирги-

зиле баштады. Аталган иш боюнча жооптуу адистер аныкталып жана окутул-

ду, жабдуулар сатып алынып жана орнотулган. Бирок азыркы этапта бул

программа менен улуттук жана облустук дењгээлде саламаттыкты сактоо

системасынын мекемелери гана камтылган.

Дозордук эпидемиологиялык көзөмөл (мындан ары - ДЭК) калктын аялуу

тобунун (бањгизаттарын ийне менен сайынган, СК, МСМ, ЖЖБИ менен оору-

гандар, камактагылар) өкүлдөрү жана боюнда бар аялдар үчүн ВИЧ/СПИДдин

(серологиялык көзөмөл) таркашын иликтөөгө жана ал топтордо ВИЧ/СПИДдин

таркашына көмөк көрсөтүүчү (жүрүм-турумдук көзөмөл) жүрүм-турумду анык-

тоого мүмкүндүк берет.

Мындай ишчаралар ВОЗ, СДС/ЮСАИД жана ГФСТМ тарабынан жүргүзүлүүдө.

Азыркы учурда ДЭК Бишкек жана Ош шаарларын камтыйт. ДЭКтин маалыматтары

ЮНЭЙДСте (Женева, Швейцария) ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү иштерине ыктоо

жөнүндө Декларацияны аткаруу боюнча Кыргыз Республикасынын өкмөттүк

талдоо отчетун жана ар бир дозордук топто жана бүтүндөй өлкөдө ЛЖВСнын

санынын эсебин даярдоо үчүн пайдаланылат.

Ар кандай эларалык уюмдар жана НКО тарабынан жүргүзүлүп жаткан

изилдөөлөр дайыма эле илимге негизделген ыкмаларды пайдаланбаган, бул

жагындагы тажрыйбаны эске албаган системасыз болуп калды. Алардын бар-

дыгы көбүнчө долбоордук иш жөнүндө отчеттор үчүн жүргүзүлүп, ири шаар-

ларда гана жүзөгө ашырылып жана бир гана аялуу топту камтыйт. Мындай

изилдөөлөр жөнүндө отчеттор чакан нускалар менен басып чыгарылып жана

ВИЧ/СПИД жагында иштеп жаткан мамлекеттик жана коммерциялык эмес уюм-

дарга таркатылбайт, ошондой эле маалыматтардын улуттук базасына кирги-

зилбейт.

2. 2006-2010-ЖЫЛДАРГА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА

ВИЧ/СПИД ЭПИДЕМИЯСЫНЫН ЖАНА АНЫН СОЦИАЛДЫК-ЭКОНОМИКАЛЫК

ЗАЛАЛДАРЫНЫН АЛДЫН АЛУУ БОЮНЧА МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА

2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпидемиясынын

жана анын социалдык-экономикалык залалдарынын алдын алуу боюнча Мамле-

кеттик программанын чегинде Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин алдын

алуу боюнча чаралардын комплексин аныктаган негизги принциптер болуп

төмөнкүлөр саналат:

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Кыргыз Республикасында

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча ишчараларды координациялоо маселесиндеги

жетектөөчү ролу;

- Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана Кыргыз Республикасы ка-

тышуучусу болуп саналган эларалык келишимдерге жана макулдашууларга

ылайык адам укугун сактоо, ошондой эле ВИЧ/СПИДге же калктын аялуу топ-

торуна таандык экендигине байланыштуу стигманы жана кодулоону жоюу;

- алдын алуу программаларын жүргүзүүдө гендердик тењчиликти камсыз

кылуу, аялдарга каршы кодулоонун бардык түрлөрүн жоюу жолу менен аял-

дардын ВИЧ/СПИДке тартылып кетишин ыктоосун азайтуу;

- ВИЧ/СПИДди жоюу боюнча ишчараларды өткөрүүгө көмөк көрсөтүүчү

колдоого алуучу социалдык, юридикалык жана саясий чөйрөнү;

- ВИЧ/СПИД маселесин чечүүгө көп сектордуу мамилени камсыз кылуу,

мамлекеттик жана жарандык секторлордун өнөктүгүн күчөтүү;

- жарандык коомду (жамааттык уюмдар, НКО, диний конфессиялар),

ЛЖВС жана ЛПВСларды ВИЧ/СПИДдин таркашына каршы ишчараларга кењири тар-

туу;

- ВИЧ/СПИДдин андан ары таркашын божомолдоо менен ошол көйгөйгө

карама-каршы чараларды жана комплекстүү мамилени күчөтүү;

- кыйла коопсуз жүрүм-турумду калыптандырууга негизделген калктын

тартылып кетишин азайтууга комплекстүү мамилени камсыз кылуу;

- аялуу топтордун, ЛЖВС жана ЛПВС өкүлдөрүнүн муктаждыктарына жана

керектөөлөрүнө ылайык иштердин артыкчылыктуулугу;

- мониторинг жана баа берүүнүн натыйжа системасы жана жарандык ко-

ом тараптан контролдык кылуу аркылуу отчеттуулукту камсыз кылуу;

- жергиликтүү калк жана өнүктүрүү жагында тийиштүү улуттук страте-

гиялар үчүн алгылыктуу ишчараларды өткөрүү;

- калкты жана аялуу топторду алдын алуу, дарылоо, багуу жана кол-

доо, анын ичинде психосоциалдык жана юридикалык жактан коргоого жалпы

ээ болууну камсыз кылуу.

Ушул принциптерди жактоо 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамле-

кеттик программасынын жалпы максаттарына жетишүүнүн маанилүү элементи

болуп саналат, ал Мињжылдык Өнүктүрүүнүн глобалдык Максаттарына ылайык

келет жана улуттук дењгээлде каршы туруунун комплекстүү системасын

түзүү жолу менен Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашынын алдын

алууга багытталган.

3.ПРОГРАММАНЫН КОМПОНЕНТТЕРИ

1. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагында

мамлекеттик саясатты өркүндөтүү

Көп сектордуу мамилеге негизделген мамлекеттик саясатты калыптан-

дыруу жана Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДди болтурбоо жагында коорди-

нациялоону күчөтүү ВИЧ/СПИД маселесине комплекстүү мамиленин ажыралгыс

бөлүгү болуп саналат. Бул компоненттин чегинде негизги күч-аракеттер:

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны коор-

динациялоого жана башкарууга;

- ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер жагында Кыргыз Республикасынын

мыйзамдарын өркүндөтүүгө;

- калкты, жамааттарды жана диний лидерлерди ВИЧ/СПИД боюнча прог-

раммаларды жүзөгө ашырууга тартууга;

- күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программалар-

ды өнүктүрүүгө;

- маалымат, билим берүү жана коммуникация жагында саясатты

өнүктүрүүгө багытталат.

2. Калктын аялуу топтору үчүн максаттуу

комплекстүү программалар

ВИЧ/СПИД кењири таркап жаткан шартта калктын аялуу топторунун ара-

сында ишчараларды өткөрүү өлкөдө ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча кабыл

алынып жаткан чаралардын негизги фактору болуп саналат. Пландаштырылган

ишчараларды натыйжалуу жүзөгө ашыруу ВИЧ/СПИДдин таркашын чектөөгө жана

өлкөдөгү кырдаалды турукташтырууга мүмкүнчүлүк берет. Аялуу топтор

өзгөчө, максатка багытталган кийлигишүүнү талап кылат, анткени, жалпы

калк үчүн алдын алуу программалары оору жуктурууга жогору тобокелине

туш болгон адамдардын категорияларын камтууга жөндөмсүз, жана тийиштүү

түрдө ал топтун өкүлдөрүнүн талаптарына жооп бербейт.

Бул компоненттин стратегиясы:

- жаштардын ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- бањгизаттарын ийне менен сайынгандардын жана бири-бирине көзка-

ранды адамдардын ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- камактагылардын жана пенитенциардык мекемелердин кызматкерлери-

нин ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- "секс-кызматкерлеринин" (СР) жана алардын кардарларынын

ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- эркектер менен жыныстык катнашта болгон эркектердин (МСМ)

ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;

- ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) жана ВИЧ/СПИДден жапа чеккен (ЛПВС)

адамдардын жигердүүлүгүн өнүктүрүү.

3. ВИЧ/СПИД учурлары көбөйгөн шартта калкты коопсуз

жана жеткиликтүү сервис менен камсыз кылуу

Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашы менен өлкөнүн калкы,

аялуу топтордун, ЛЖВС жана ЛПВСлардын өкүлдөрү үчүн жеткиликтүү жана

коопсуз кызматтарды көрсөтүү талабы өсүүдө.

Бул компонент кызматтардын төмөнкү түрлөрүн көрсөтүүгө багыттал-

ган:

1. ВИЧ/СПИДге байланыштуу алдын алуу, диагноздоо, дарылоо, көз бо-

луу боюнча медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү өркүндөтүү, анын ичинде:

- медициналык иш-аракеттерди жасоонун коопсуздугун камсыз кылуу;

- психосоциалдык кењеш берүүнү жана ВИЧ/СПИДге тестирлөөнү

өркүндөтүү;

- эмчектеги балдардын ВИЧ-инфекцияга чалдыгышынын алдын алуу;

- ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) адамдарды медициналык жардам менен

камсыз кылуу;

- ЖЖБИде медициналык жардам менен камсыз кылуу.

2. ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) адамдарга жана ВИЧ/СПИДден жапа

чеккен (ЛПВС) адамдарга социалдык колдоо көрсөтүү.

3. ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) адамдарга жана калктын аялуу топто-

рунун өкүлдөрүнө юридикалык колдоо көрсөтүү.

1-компонент. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагындагы мамлекеттик

саясатты өркүндөтүү

1.1-стратегия. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик

программаны координациялоо жана башкаруу

Маселени баяндоо. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик

программасын жүзөгө ашырууну жалпы координациялоону Кыргыз Республика-

сынын Өкмөтү СМКК, облустук көп сектордуу комитеттер, ошондой эле

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча ведомстволук комитеттер аркылуу жүргүзөт.

ВИЧ/СПИД жагындагы ишчараларды координациялоонун мамлекеттик системасы

ООНдун үч негизги принциптерине ылайык келтирилет, алар: бирдиктүү ма-

кулдашылган саясат, бирдиктүү улуттук координациялык орган, бирдиктүү

мониторинг жана баа берүү системасы.

Кадрдык потенциал болгон учурда тийиштүү саясий чечимдерди кабыл

алуу, техникалык жактан колдоо, ошондой эле келип түшкөн каржылык ре-

сурстар менен ишчаралардын пландаштырылган программасынын 88 пайызга

жакыны аткарылган. Мында 2001-2005 жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча

Мамлекеттик программасында көрсөтүлгөн жаштарды окутуу жана донордук

канды ВИЧ/СПИДге текшерүү сыяктуу кээ бир милдеттер зарыл көлөмдө

жүзөгө ашырылган жок. СМКК жана анын техникалык секторлору чечимдерди

кабыл алууга жана ишчараларды жүзөгө ашырууга негизинен Бишкек шаарында

катышкан. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды мамлекеттик каржылоо көбөйгөн.

Эларалык донорлор бөлгөн каржылык ресурстар ар дайым эле натыйжалуу чы-

гымдалган жана жалпы координациялоо алдында жүзөгө ашырылган жок. Уту-

румдук мүнөздөгү алдын алуу программалары негизинен Ош жана Бишкек ша-

арларында, азыраак даражада Чүй жана Жалалабат облустарында жүзөгө ашы-

рылган.

Алдын алуу иштерине мониторинг жүргүзүүнүн жана баа берүүнүн орун

алган системасы изилдөөлөрдүн жана байкоо жүргүзүүнүн заманбап ыкмала-

рын эске алуу, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аткарылган ишчараларга баа

берүүдөгү ролун так аныктоо менен бирдиктүү комплекстүү системага кайра

түзүлүшү керек. Каржы каражаттарын пайдалануунун натыйжалуулугун эске

алган көзкарандысыз экспертиза системасын караштыруу зарыл.

ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын натыйжалуугун жогорулату-

унун зарыл шарты болуп натыйжа көп сектордуу мамилелерге негизделген

башкаруу ыкмаларын өркүндөтүү, ишчараларды жүзөгө ашыруу, координация-

лоо жана мониторинг жүргүзүү механизмдерин иштеп чыгуу, кесипкөй кадр-

ларды даярдоо саналат.

Максаты

Мамлекеттик программаны башкаруунун комплекстүү системасын түзүү

жолу менен ВИЧ/СПИДдин таркашынын алдын алуу боюнча чаралардын натыйжа-

луулугун жогорулатуу.

Милдеттер

1. ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жүзөгө ашырууну башкаруунун мамле-

кеттик системасын өркүндөтүү.

2. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД боюнча мониторинг жана баа

берүүнүн бирдиктүү комплекстүү системасын өнүктүрүү.

Иш-чаралар

1. ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жүзөгө ашырууну башкаруунун мамле-

кеттик системасын өркүндөтүү.

1.1. СМККнын катчылыгынын жана анын техникалык секторлорунун мам-

лекеттик, жергиликтүү жана ведомстволук дењгээлдердеги функцияларын

жүргүзгөн туруктуу структураны түзүү (же кызмат орундарын киргизүү).

1.2. СМККнын Президиумунун жана анын техникалык секторлорунун

иштөө жол-жоболорун өркүндөтүү, алардын ишинин жана кабыл алган чечим-

деринин ачыктыгын камсыз кылуу.

1.3. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын

жүзөгө ашырууну министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, админист-

рациялык ведомстволордун, ошондой эле жергиликтүү мамлекеттик админист-

рациялардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын дењгээлин-

де камсыз кылуу.

1.4. ВИЧ/СПИД жагында жүргүзүлүп жаткан ишчаралар жөнүндө бардык

кызыкдар тараптарга, анын ичинде Кыргыз Республикасынын Президентинин

Администрациясына жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине туруктуу

маалымдап туруу.

1.5. Мамлекеттик структуралардын жарандык сектордун мекемелери,

аялуу топтордун өкүлдөрү жана ЛЖВС менен өзара аракетин камсыз кылуу.

1.6. ВИЧ/СПИД маселесин Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана

улуттук программаларына киргизүү.

1.7. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашыруу маселеси боюнча

жарандык сектор менен өзара аракетти орнотуу.

1.8. Жооптуу адамдар үчүн лидерлик, башкаруу жана өнөктүк боюнча

программаларды өнүктүрүү, анын ичинде региондук жана эларалык дењгээлде

тажрыйба алмашуу.

1.9. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн дењгээлинде 2006-2010-жыл-

дарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын жүзөгө ашыруу жана атка-

рууга тийиштүү контролдук кылуу үчүн шартты камсыз кылуу.

1.10. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасы-

нын артыкчылыктуу милдеттерин жүзөгө ашырууга катышкан мамлекеттик уюм-

дар менен жарандык коомдун мекемелери үчүн мамлекеттик буюртма жөнүндө

ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуу.

2. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД боюнча мониторинг жана баа

берүүнүн бирдиктүү комплекстүү системасын өнүктүрүү.

2.1. ВИЧ/СПИД боюнча программаларга мониторинг жүргүзүү жана баа

берүү боюнча системаны жана аракеттенүү планын иштеп чыгуу, аны улуттук

жана жергиликтүү дењгээлдерде жүзөгө ашыруу үчүн жооптуу мамлекеттик

структураларды жана ачык-айкын жактарды аныктоо.

2.2. Пландаштыруу, аткаруу жана натыйжаларды талдоо дењгээлинде

мониторинг жүргүзүүгө жарандык сектордун катышуусун камсыз кылуу.

2.3. Мамлекеттик мекемелерден жана НКОлордон ВИЧ/СПИД жагындагы

маалыматтарды чогултууга, талдоого, сактоого жана таркатууга тартылган

адистерди окутуу.

2.4. Өлкөнүн бардык региондорунда ВИЧ/СПИДге дозордук эпидемиоло-

гиялык көзөмөлдү киргизүү жана сунуш кылынган мезгилдүүлүктө аны андан

ары жүргүзүү.

2.5. ВИЧ/СПИД жагында изилдөөлөрдү пландаштыруунун бирдиктүү сис-

темасын жана изилдөөлөрдүн кайталануучулугун жоюу жана жолун жолдоочу-

лукту камсыз кылуу максатында аларды макулдашуу механизмдерин иштеп чы-

гуу.

2.6. ВИЧ/СПИДге тиешелүү жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн маалыматтар ба-

засын түзүү жана аларды бардык өнөктөргө жеткирүүнү камсыз кылуу.

1.2-стратегия. ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер жагындагы Кыргыз

Республикасынын мыйзамдарын өркүндөтүү

Маселени баяндоо. Адам укуктарын өнүктүрүү жана коргоо ВИЧ/СПИДди

жуктуруунун алдын алуунун жана ВИЧ/СПИДдин залалдарын азайтуунун маа-

нилүү компоненти болуп саналат. Кыргыз Республикасынын мыйзамында

ВИЧ/СПИД боюнча программаны өнүктүрүү, ошондой эле ЖЖБИни жана бањги-

ликти дарылоого бирдей мүмкүнчүлүктү камсыз кылуу үчүн шартты карашты-

руу зарыл.

ВИЧ/СПИД боюнча программанын натыйжалуулугу ага аялуу топтордун

жамааттарына, укук коргоо органдары менен иштөө ыкмаларын өркүндөтүүгө,

ошондой эле аялуу топторго юридикалык колдоо көрсөтүүгө негизделген

НКОлордун катышуусу кыйла реалдуу болуп калат.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдары дайыма өркүндөтүлүп турат жана

эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине негизинен ылайык келет.

Өлкөдө жүргүзүлүп жаткан мыйзамдарды реформалоо демократиялаштыруу, гу-

манизациялоо, ачыктык жана максатка ылайыктуулук принциптерине негиз-

делген.

Абактарга камалгандардын саны 100000 кишиге 247 кишини түзөт (Кыр-

гыз Республикасы дүйнөдө 41 орунду ээлейт). Бул абактарды күтүүгө мам-

лекеттик бюджеттен көп чыгымдарды талап кылат, келечекте коомдун адеп-

тик абалынын чындап эле начарлашы менен коштолот, бул кылмыштуулукту

жетиштүү дењгээлде алдын алууга көмөк көрсөтпөйт.

Бањгизаттарды колдонгондор аны колдонуу фактыларын жаап-жашырууга

аргасыз болушат, медициналык жардам, бањгизатынын зыяндуулугун азайтуу,

ага көзкаранды болууну дарылоо жана реабилитациялоо программаларына

кайрылуудан качышат. Зарыл маалымат жана коопсуз инъекциялык жабдуулар

жетишсиз болгон шартта бањгизаттарды колдонгондор арасында ВИЧ/СПИДдин

жана башка оорулардын тез таркоо тобокели орун алат, бул ВИЧ/СПИДдин

алдын алуу боюнча программаларды өнүктүрүүгө көмөк көрсөтпөйт.

ЛЖВС жана ЛПВСга каршы кызмат адамдарынын укукка каршы аракеттерин

жоюуга багытталган чараларды караган тийиштүү ченемдик укуктук актылар-

ды иштеп чыгуу зарыл. Кыргыз Республикасында ратификацияланган эларалык

укуктук документтердин ченемдерин тикелей колдонуу мүмкүнчүлүгү пайда-

ланылбайт.

Максаты

Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашына тоскоолдук кылуучу

шарттарды түзүү үчүн ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер менен байланышкан

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчараларын эла-

ралык укуктук ченемдерге ылайык өркүндөтүү.

Милдеттер

1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчарала-

рын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү.

2. ВИЧ/СПИД жагында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, ведомство-

лук ченемдик укуктук актыларды жана укук колдонуу ишчараларынын монито-

ринг жана баа берүү системасын түзүү.

Иш-чаралар

1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчарала-

рын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү.

1.1. Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларын "Кыргыз

Республикасындагы ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына

ылайык келтирүү.

1.2. Бањгизатты колдонууга байланышкан кылмыш жазасын андан ары

гумандаштыруу боюнча чаралардын комплексин кабыл алуу.

1.3. Бањгизаттарды сатуу менен байланышпаган жана бањгизаттын аз

өлчөмдөгү дозасы үчүн кылмышка альтернативдүү жазаны иштеп чыгуу жана

колдонуу механизмдерин киргизүү.

1.4. ВИЧ/СПИД, бањгизаттарды колдонуу боюнча ченемдик укуктук ак-

тыларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу жана анын аткарылышына мониторинг

жүргүзүү процессине жарандык коомдун, ЛЖВС жана ЛПВС жамааттарынын

өкүлдөрүнүн катышуусун камсыз кылуу.

1.5. Сот, мамлекеттик, укук коргоо органдарында ВИЧ/СПИДге байла-

нышкан маселелер боюнча укук колдонуучу тажрыйбада эларалык укуктун че-

немдерин тикелей колдонуу механизмдерин иштеп чыгуу.

1.6. Ведомстволук ченемдик укуктук актылардын ВИЧ/СПИД жагындагы

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана эларалык укуктук ченемдерге

ылайык келишин камсыз кылуу максатында юстиция органдарында ошол акты-

ларды мамлекеттик каттоо системасынын ролун күчөтүү.

1.7. ВИЧ/СПИДге тартылып кетүүнүн социалдык жана укуктук аспектте-

ри боюнча университеттердин юридикалык факультеттеринде окутуунун ата-

йын жана дипломдон кийинки даярдоо курстарын киргизүү.

2. ВИЧ/СПИД жагында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, ведомство-

лук ченемдик укуктук актыларды жана укук колдонуу ишчараларынын монито-

ринг жана баа берүү системасын түзүү.

2.1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу тажрый-

басын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү

максатында аларды комплекстүү талдоого алуу.

2.2. Адам укуктарын сактоо өњүтүнөн ВИЧ/СПИД жагындагы Кыргыз Рес-

публикасынын мыйзамдарына, укуктук кырдаалга мониторинг жүргүзүү жана

тийиштүү ченемдерди колдонуу системасын иштеп чыгуу.

2.3. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин ВИЧ/СПИД масе-

лелерине тиешелүү статьялары боюнча соттолгон адамдардын категорияларын

жана кылмыштын курамын талдоого алуу.

2.4. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаларынын натыйжалуулу-

гун жогорулатуунун экономикалык негиздерин даярдоо.

1.3-стратегия. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашырууга

калкты, жамааттарды жана диний лидерлерди тартуу

Маселени баяндоо. Өлкөнүн бойго жеткен калкы анын жалпы санынын

46%ын же 2,35 миллионго жакын адамды түзөт. Булар калктын аялуу топто-

рунун категориясына кирбеген эркектер жана аялдар. Алар жынысы, курагы,

билим дењгээли, улуту, экономикалык абалы, туткан дини, социалдык ста-

тусу, жашаган жери, жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү жана башка белгилери бо-

юнча айырмаланган адамдардан турган бир тектүү эмес топ. Өлкөнүн бойго

жеткен калкынын жүрүм-туруму ВИЧ/СПИДдин таркашына таасир тийгизет.

Алсак, Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин (мын-

дан ары - Мамстатком) маалыматы боюнча расмий катталган ЖЖБИнин таркашы

калктын 100000 адамына 402,2 учурду (20674 киши) түздү. ДЭКтин маалыма-

ты боюнча боюнда бар аялдардын арасында котон жаранын таркашы 2,8 па-

йызды түздү; боюнда бар аялдардын 1,6 пайызында вирустук С гепатитинин

антителосу болгон. Сурамжыланган боюнда бар аялдардын чейрегинен ашы-

гында текшерилер алдында ЖЖБИнин бирден көрүнүшү табылган. Анын үстүнө

алардын жарымы гана ВИЧ/СПИДдин жугуу жолдору жана алдын алуу чаралары

жөнүндө билишкен. Ушунун өзү өлкөнүн калкы үчүн ВИЧ/СПИДди жуктуруунун

чыныгы коркунучу жөнүндө айтып турат.

Никеде турган жана жүрүм-туруму тобокелдүү калктын аялуу тобуна

кирбеген аялдын ВИЧ-инфекциясын жуктургандыгы катталган. Калктын басым-

дуу көпчүлүгү жаштар үчүн алдын алуу программаларын өнүктүрүүнү колдо-

шот, бирок ВИЧ/СПИД жагындагы билим дењгээли канчалык төмөн болсо, ал

программаларга каршы болуу жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды кодулоо

ошончолук жогору болууда.

Бойго жеткен калк арасында жүргүзүлгөн ишчаралар даректүү мүнөздө

болуп жана ар кандай топтордун таламдарына негизденүүгө тийиш. Топтор-

дун көп сандуулугуна жана аларды камтуунун кыйындыгынан улам мындай

программалар жумуш орундарында окутууга, ЖМК аркылуу маалымат берүүгө,

коомдук уюмдардын жана жергиликтүү жамааттардын ролун жогорулатууга,

ошондой эле диний лидерлердин потенциалын пайдаланууга багытталышы ке-

рек.

Максаты

Көйгөйдү түшүнүп, өз денсоолугуна жооптуу мамиле кылып, ошондой

эле ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашыруу үчүн жагымдуу шарт

түзүү үчүн калктын маалымдар болушун жогорулатуу.

Милдеттер

1. Жумуш орундарында ВИЧ/СПИДге карата окутуу программаларын

түзүү.

2. ВИЧ/СПИД жагында калк менен иштөө боюнча стратегияны өнүктүрүү.

3. ВИЧ/СПИД жагындагы программаларга диний лидерлерди тартуу.

Иш-чаралар

1. Жумуш орундарында ВИЧ/СПИД боюнча окутуу программаларын түзүү.

1.1. Эларалык эмгек уюмунун колдоосу жана Кыргызстан кесиптик бир-

ликтер Федерациясынын макулдугу боюнча жумуш орундарында, менчигинин

түрүнө карабастан уюмдарда ВИЧ/СПИД боюнча окутуу программаларын иштеп

чыгуу жана ишке киргизүү.

1.2. Жумуш орундарында ВИЧ/СПИДке карата окутуу маселелери боюнча

машыктыруучуларды даярдоо.

1.3. ВИЧ/СПИД боюнча окутуу маселелерин жана тийиштүү укуктук ас-

пекттерди жумуш берүүчү менен кызматкердин ортосунда түзүлүүчү эмгектик

келишимдердин шартына киргизүү.

2. Калк менен ВИЧ/СПИД жагында иштөө боюнча стратегияны өнүктүрүү.

2.1. Калк менен ВИЧ/СПИД жагында иштөө боюнча стратегияны иштеп

чыгуу.

2.2. Айыл өкмөттөрүндө, ошондой эле Кыргыз Республикасынын айылдык

жана поселкалык кењештеринде айыл калкынын арасында ВИЧ/СПИД боюнча

программаларды өнүктүрүү үчүн коомдук кењештерди түзүү.

2.3. Мамлекеттик, коммерциялык эмес жана коомдук уюмдардын ичинен

даярдалган адистердин катышуусу менен окутуу программаларын өткөрүү.

2.4. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды өнүктүрүү үчүн жергиликтүү

өзалдынча башкарууну өнүктүрүү жана кедейликти жоюу жагындагы башка

программалардын чегинде иштеген адистердин жана волонтерлордун ресурс-

тук потенциалын пайдалануу жана өзара аракеттенишин жөнгө салуу.

2.5. Калктын ар кандай топтору үчүн максаттуу маалыматтык матери-

алдарды иштеп чыгуу жана басып чыгаруу.

2.6. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды өнүктүрүү үчүн коомдук лидер-

лерди тартуу боюнча ишти кењейтүү.

3. ВИЧ/СПИД боюнча программаларга катышууга диний лидерлерди тар-

туу.

3.1. Диний лидерлер жана динге ишенген жаштар үчүн ВИЧ/СПИД масе-

леси, анын ичинде ЛЖВС жана ЛПВС үчүн психологиялык колдоо боюнча оку-

туу программаларын өткөрүү.

3.2. Диний лидерлерге жана теологиялык окуу жайларынын окуучулары-

на дүйнөдөгү жана өлкөдөгү эпидемиологиялык кырдаалдын өзгөрүү тенден-

циялары жөнүндө, ошондой эле ВИЧ/СПИДге тартылып кетүүнүн социал-

дык-экономикалык маселелери боюнча маалымат берүү системасын өнүктүрүү.

3.3. Динге ишенгендердин ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жана ЛЖВС жана

ЛПВСга карата толеранттуулукту түзүү маселесине болгон дурус мамилесин

капыптандырууда дин ишмердигинин ролун күчөтүү.

3.4. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаны андан ары колдоо

боюнча Кыргызстан мусулмандарынын Дин башкармалыгы аткарган чараларды

көрүү.

3.5. Башка диний конфессиялардын ВИЧ/СПИД боюнча программаларды

иштеп чыгышы үчүн шарт түзүү.

3.6. Бардык таламдаш тараптардын катышуусу менен ВИЧ/СПИДдин ас-

пекттери боюнча ар жылдык конфессиялар аралык конференцияларды өткөрүү.

1.4-стратегия. Күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча

программаларды өнүктүрүү

Маселени баяндоо. Күч структуралары Коргоо министрлигинде, Улуттук

коопсуздук кызматында, Улуттук гвардияда, Өзгөчө кырдаалдар министрли-

гинде, Ички иштер министрлигинин Ички аскерлеринде, Юстиция министрли-

гинин жазаларды аткаруу Башкы башкармасында жана Түзөтүү мекемелерин

кайтаруу жана соттолгон жана камакка алынган адамдарды конвоирлөө боюн-

ча департаментте турган аскер кызматчыларын - Кыргыз Республикасынын

жарандарын, ошондой эле Ички иштер министрлигинин, Бањгизаттарга конт-

ролдук боюнча агенттигинин жана Финансылык полиция кызматынын жана бажы

органдарынын кызматкерлерин бириктирет.

ВИЧ/СПИДдин аскер кызматчыларынын жана укук коргоо органдарынын

кызматкерлеринин арасында таркашы өтө жогору. Бул өздүк курамдын кемин-

де 2/3 түзгөн жаштардын кыйла саны менен шартталган. Социологиялык

изилдөөнүн маалыматтары боюнча жаш аскер кызматчыларынын көпчүлүгү сек-

суалдык жактан жигердүү. Анын үстүнө алардын 65 пайызы сексуалдык таж-

рыйбаны армияга кызмат өтөгөнгө чейин жана дагы 10 пайызы - кызмат кыл-

ган биринчи жылы алышат. Муну менен бирге ВИЧ/СПИДдин алдын алуу ыкма-

лары жөнүндө кыска мөөнөттүү аскер кызматчыларынын маалымдар болуу

дењгээли өтө төмөн бойдон калып жатат жана алар респонденттердин 65 па-

йызын түзөт. Пикир суроого катышкан аскер кызматчыларынын 4 пайызы гана

коргонуу каражаттарын дайыма пайдаланат, сурамжылангандардын 42,5 пайы-

зы коргонуу каражаттарын колдонбойт жана 39 пайызы жыныстык капилет

өнөктөрү менен байланышууда коргонуу каражаттарын туруктуу пайдалан-

байт.

Укук коргоо органдарынын кызматкерлери өздөрүнүн кызматтык милдет-

терине жараша калктын аялуу топторунун өкүлдөрү менен көбүрөөк байланы-

шат. Иштин салт болуп калган ыкмалары, ошондой эле аялуу топтун

өкүлдөрүн кодулоо фактылары ВИЧ/СПИД жагында алдын алуу программаларын

өнүктүрүүгө көмөк көрсөтпөйт. ВИЧ/СПИД жагындагы ишчараларды Ички иштер

министрлиги тарабынан жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө иш жүзүндө стратегия-

ларды аткарууда кээ бир карама-каршылыктар байкалат: кадрдык ресурстар-

дын чектелгендиги, окутуу программаларын өнүктүрүүдө ички иштер минист-

рлигинин системасында даярдалган кадрлардын мүмкүнчүлүктөрү пайдаланыл-

байт.

Кызматтык милдеттенмелерин аткарууда, укук бузуучуларды кармоо

учурунда, тинтүү жүргүзүүдө же күжүрмөн аракеттерге катышуу учурунда

күч структураларынын өздүк курамынын ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуу тобокели

бар. Диагноздун купуялыгын сактоо жана ВИЧ/СПИДди жуктуруп алууда эм-

гектенүүсүн улантуу мүмкүнчүлүгүн сактоо маселеси чечилген эмес.

Жогоруда аталган себептерди эске алуу менен жумуш ордунда

ВИЧ/СПИДди жуктуруп албоо боюнча атайын билимдерди жана жөндөмдүктөрдү

өнүктүрүү, ошондой эле күч структураларынын кызматкерлери үчүн аялуу

топтор менен иштөө боюнча атайын программаларды киргизүү жана ВИЧ/СПИД-

ге чалдыккан учурда социалдык жана укуктук жактан коргоо боюнча ишчара-

ларды караштыруу зарыл, Аскердик кызмат өтөө шарты (тартип жана уюшкан-

дык) алдын алуу ишчараларын кыйла жогорку натыйжалуулукта өткөрүүгө

мүмкүнчүлүк берет.

Бардык күч министрликтеринде жана ведомстволордо өздөрүнүн аскер-

дик-медициналык кызматтары бар болсо көрсөтүлүп жаткан кызматтардын ко-

опсуздугун камсыз кылуу үчүн тийиштүү шарт түзүү зарыл.

Максаты

Күч структураларынын ишинин чегинде ВИЧ/СПИДдин таркашына жол

бербөө боюнча туруктуу система түзүү.

Милдеттери

1. Күч структураларында ВИЧ/СПИДге карата программаларды жүзөгө

ашыруу боюнча аракеттенүүнүн комплекстүү системасын түзүү.

2. Күч структураларынын өздүк курамынын коопсуз жүрүм-турумун ка-

лыптандырууга багытталган маалыматтык-билим берүү программаларын

өнүктүрүү.

3. Медициналык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жакшыртуу жана кењейтүү

үчүн күч структураларынын медициналык кызматтарын өркүндөтүү.

Иш-чаралар

1. Күч структураларында ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашы-

руу боюнча аракеттенүүнүн комплекстүү системасын түзүү.

1.1. Күч структураларында ВИЧ/СПИД боюнча программаларды өнүктүрүү

боюнча сунуштарды даярдоо үчүн аскер кызматчыларынын тобокелдүү

жүрүм-турумунун мүнөздөмөлөрүн, берилип кетүү кырдаалын жана факторло-

рун иликтөө.

1.2. Күч структураларынын ченемдик укуктук базасын жана колдо бар

укук колдонуучу тажрыйбаларды "Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жөнүндө"

Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, эларалык принциптерге жана ченемдерге

ылайык келтирүү. ВИЧ/СПИДге тестирлөө аскердик кызмат өтөөнүн милдеттүү

шарты болбоого тийиш.

1.3. ВИЧ-инфекция жуктурулган учурда күч структураларынын өздүк

курамына карата укуктук, медициналык жана социалдык маселелерди чечүүгө

тиешелүү ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.

1.4. Күч министрликтери менен ведомстволорунун иштеп жаткан коор-

динациялык комитеттеринин (кењештеринин) мүчөлөрүнүн башкаруу, лидер-

лик, ведомстволор аралык координация, өнөктөштүк жана ресурстарды моби-

лизациялоо маселелери боюнча потенциалын жогорулатуу жолу менен

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жагында алардын ишин күчөтүү.

1.5. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын

жүзөгө ашыруу боюнча ведомстволук ишчаралардын комплексин иштеп чыгуу.

1.6. Эларалык аскердик долбоорлор, ошондой эле мамлекеттик жана

өкмөттүк эмес уюмдар менен өнөктөштүк мамилелерди орнотуу.

1.7. ВИЧ/СПИД, анын социалдык-укуктук аспекттерин, ошондой эле

кызматтык милдеттерин аткарууда аялуу топтор менен өзара аракеттенүү

боюнча маселелерди күч структураларынын жана укук коргоо органдарынын

өздүк курамын окутуу жана дипломдон кийин даярдоо системасына киргизүү.

1.8. Кызматтык милдеттенмелерин аткарууда жана тиричилик шартында

күч структураларын ВИЧ/СПИДди жуктуруудан коргоо боюнча чаралардын

комплексин камсыз кылуу.

1.9. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин, бањгизаттарды колдонуунун алдын алуу

жана калктын аялуу топтору менен иштөө маселеси боюнча күч структурала-

рынын өздүк курамы үчүн нускамаларды жана усулдук материалдардын паке-

тин иштеп чыгуу.

1.10. Күч структуралары үчүн ВИЧ/СПИД боюнча ишчараларды жүзөгө

ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баа берүү системасын иштеп чыгуу жана

киргизүү.

1.11. Усулдук ишти өнүктүрүү, аскер кызматчыларын жана укук коргоо

органдарынын кызматкерлерин окутуу үчүн ведомстволор аралык билим

берүү-усулдук борборлорду түзүү.

2. Күч структураларынын өздүк курамынын кыйла коопсуз жүрүм-туру-

мун калыптандырууга багытталган маалыматтык-билим берүү программаларын

өнүктүрүү.

2.1. Күч структураларын күжүрмөн даярдоо системасында ВИЧ/СПИД ма-

селелери боюнча билим берүү программаларын киргизүү.

2.2. Күч структураларынын аскер кызматчыларынын арасында "тењге

тењдей" ыкмасы менен окутуу программасын өнүктүрүү.

2.3. Күч структураларынын өздүк курамынын ар кандай топтору үчүн

максаттуу маалыматтык жана окутуучу материалдарды андан ары иштеп чыгуу

жана таркатуу.

2.4. ВИЧ/СПИД жөнүндө жана күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын

алуу боюнча аракеттер жөнүндө маалыматтарды таркатууга ведомстволук

жалпыга маалымдоо каражаттарынын катышуусун камсыз кылуу.

2.5. Аскер кызматчыларынын билимдерин жогорулатуу жана ВИЧ/СПИДдин

алдын алууга ыктоосун калыптандыруу үчүн интерактивдүү окутуу ыкмаларын

өркүндөтүү жана кењири пайдалануу.

2.6. Аскер кызматчыларынын арасында коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын

калыптандыруу жана коргонуу каражаттары менен камсыз кылуу боюнча ишча-

раларды өткөрүү.

3. Медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртуу жана

кењейтүү үчүн күч структураларынын медициналык кызматтарын өркүндөтүү.

3.1. Ведомстволук дарылоо мекемелеринде дарылоонун заманбап ыкма-

ларына негизделген мамилелерди өркүндөтүү жолу менен өнөктөштүк өзара

мамилелерди өнүктүрүү жана ЖЖБИны диагноздоонун жана дарылоонун натый-

жалуулугун жогорулатуу.

3.2. Күч структураларынын медициналык кызматкерлерин ЖЖБИни дары-

лоо маселеси боюнча окутуу жана дипломдон кийин даярдоо, ыктыярдуу кон-

сультациялоо жана тестирлөө, ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана клиникалоо сис-

темасын түзүү.

3.3. Күч структураларынын медициналык мекемелерин медициналык жаб-

дуулар: бир жолу пайдаланылуучу шаймандар, стерилдүү техника, дарылоо

жана дезинфекциялоочу препараттар, медициналык кызматкерлер үчүн корго-

нуучу каражаттар менен медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз

кылуу боюнча бекитилген стандарттарга ылайык жабдууну жакшыртуу.

3.4. Күч структуралардын өздүк курамынын жана аскер кызматчылары-

нын жумуш ордунда ВИЧ/СПИДди жуктуруп алышына жол бербөө боюнча нуска-

маларды иштеп чыгуу.

1.5-стратегия. Маалымат, билим берүү жана коммуникация жагындагы

саясатты өнүктүрүү

Маселени баяндоо. Маалымат жана калкты агартуу ВИЧ/СПИДге тартылып

кетүүнү кыйла даражада төмөндөтүшү мүмкүн. Маалымдар болгон адамдар

жүрүм-турумдун коопсуз үлгүлөрүн жењил кабылдайт, бул алдын алуу ишча-

раларынын ийгилигин кыйла өлчөмдө аныктайт. ВИЧ-инфекция жөнүндө билүү

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга мамилени өзгөртөт, бул ВИЧ/СПИДдин тар-

кашынын социалдык залалдарын азайтат.

"Маалымат, билим берүү, коммуникация" багыты (мындан ары - МБК)

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттин программанын бардык

стратегияларынын маалымат-билим берүү блокторуна интеграцияланган жана

бирдей мамилени, усулдукту жана координациялоону талап кылат. Өлкөдө

ВИЧ/СПИДдин алдын алууга тартылган 50дөн ашык ар кандай уюмдар иштейт.

Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлигинин маалыматы боюнча

мектеп мекемелеринин 30 пайызы алдын алуу программалары менен камтыл-

ган. Кесиптик-техникалык билим берүү системасында сергек жашоо ыњгайын

калыптандыруу боюнча атайын сабактар өткөрүлөт.

Бардык медициналык мекемелер, жалпыга маалымдоо каражаттары

ВИЧ/СПИД боюнча калкка маалымат берүү жана окутуу боюнча программаларга

тартылган. 1987-жылдан берки мезгилден бери көп сандаган маалыматтык

материалдар басып чыгарылды, аларга кыйла сандагы каржы ресурстары

сарпталды.

Алсак, 2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик

программасын жүзөгө ашырууга Кыргызстанда 2002-2005-жылдары 9,6 млн.

АКШ доллары сарпталган, анын ичинен кеминде 30 пайызы маалыматтык-билим

берүү программаларына кетти. Бирок, басылма материалдар сурамжыланган

адамдардын 40 пайызынын гана муктаждыктарын канааттандырат. Респондент-

тердин 7 пайызы ВИЧ/СПИД жөнүндө эч нерсе билишпейт, сурамжылангандар-

дын кыйла саны ВИЧ/СПИДдин жугуу жолдору жөнүндө бүдөмүк билишет.

Калктын (калктын 80%ы жана 54,9% жаштар) пикирин суроонун натыйжа-

сы ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча негизги маалымат булагы болуп те-

лекөрсөтүү саналаарын көрсөттү. Бирок, ЖМК жүргүзүп жаткан маалыматтык

ишчаралар өркүндөтүлүүгө жана берилген маалыматтын натыйжалуулугу менен

айырмаланышы керек. ВИЧ-инфекциянын жыныстык жол менен бериле турганды-

гы жөнүндө калктын (84,9%ы) билими кыйла жогору экендигине карабастан

18,6 пайызы гана ВИЧ-инфекцияны ийне менен бањгизат сайынууда жуктуруп

алышы мүмкүн экендигин айтышкан.

Өлкөдө калктын билимин комплекстүү иликтөө жүргүзүлгөн эмес, би-

рок, айрым изилдөөлөр пикири суралган соттолгондордун жана бањгизаттар-

ды колдонуучулардын эч кимиси ВИЧ-инфекциянын алдын алуу чараларын туу-

ра айта алган жок жана ошол эле учурда ооруну жуктуруунун жолдору

жөнүндө туура эмес түшүнүктөрдү аташкан, СКлардын арасында бул

көрсөткүч 1,1 пайызды жана МСМлардын арасында - 6,9 пайызды түздү. Муну

менен бирге ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын арасында жыныстык жана инъ-

екциялык жүрүм-турумдун коркунучтуу түрлөрү сакталып турат, ал боюнда

бар аялдар арасында 4 пайызга жакын.

Ошентип, ВИЧ/СПИДди жуктуруу шарты сакталып турат, муну калк жана

аялуу топтордун арасында С вирустук гепатитинин жана котон жаранын

кењири таркашы ырастап турат. Алсак, 27,2 пайызга чейинки боюнда бар

аялдардын 2,8 пайызында котон жараны козгогуч табылган жана бањгизатта-

рын колдонгон 50,6 пайызга чейинки боюнча бар аялдардын 1,6 пайызында С

вирустук гепатит табылган.

Маалыматтык программалардын жеткиликтүү эместиги жана сапатсыздыгы

коопсуз жүрүм-турумду калыптандырууга жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан адам-

дарга карата стигматизациялоону жана кодулоону азайтууга азырынча та-

лаптагыдай таасир тийгизбей жатат.

Максаты

Максаттуу топтордун керектөөлөрүнө жана бардык таламдаш тараптар-

дын ортосундагы туруктуу коммуникациялык байланыштарга негизделген

калкты маалымдар кылуунун бирдиктүү усулдук системасын түзүү жолу менен

ВИЧ/СПИД боюнча программалардын натыйжалуулугун жогорулатуу.

Милдеттер

1. ВИЧ/СПИД боюнча программалардын маалыматтык саясатын калыптан-

дыруу.

2. ЖМК каналдары аркылуу маалыматтарды берүүнүн туруктуу механизм-

дерин түзүү.

3. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү программалары жагында

бирдиктүү усулдук мамилени иштеп чыгуу жана киргизүү.

Иш-чаралар

1. ВИЧ/СПИД боюнча программалардын маалыматтык саясатын калыптан-

дыруу.

1.1. Маалыматтык жана билим берүү программаларынын натыйжалуулугун

жогорулатуу үчүн таламдаш тараптарды ишин интеграциялоо жана координа-

циялоо боюнча стратегияны иштеп чыгуу.

1.2. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык жана билим берүү программаларын

пландаштыруу жана жүргүзүү жагында таламдаш тараптардын өзара аракетте-

ниши, тажрыйба жана маалымат алмашуусу үчүн шарт түзүү.

1.3. Маалыматты пландаштыруу, иштеп чыгуу жана таркатуу маселелери

боюнча консультациялык жардам көрсөтүү үчүн маалыматтык-усулдук ресурс-

тук борборлорду ачуу.

1.4. Улуттук жана региондук дењгээлде ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык

программаларды өнүктүрүү маселелери боюнча мамлекеттик структуралардын

жана коммерциялык эмес уюмдардын адистерин окутуу.

1.5. Мамилелерди иштеп чыгуу, маалымат, билим берүү, коммуникация

жагында өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжалуулугуна мониторинг жүргүзүү

жана баа берүү.

2. ЖМК каналдары аркылуу маалыматтарды берүүнүн туруктуу механизм-

дерин түзүү.

2.1. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча ЖМКда бирдиктүү стратегияны ка-

был алуу боюнча негизги жалпыга маалымдоо каражаттарынын жетекчилери

менен өзара аракеттенүү.

2.2. Туруктуу өнөктөштүк байланыштарды түзүү, журналисттерди оку-

туу, ЖМК менен иштөөнүн заманбап ыкмаларын жана жолдорун киргизүү,

усулдук жактан колдоо, ошондой эле мотивация системасы аркылуу улуттук

жана региондук дењгээлде ЖМК менен бирдикте ВИЧ/СПИДдин алдын алуу бо-

юнча иш жүргүзүү.

2.3. ВИЧ/СПИД боюнча билим берүү маселелерин журналисттерди окутуу

жана дипломдон кийин даярдоо системасына киргизүү.

2.4. Улуттук жана жергиликтүү дењгээлде маалыматтык ишчараларга ар

жылдык талдоо жасоо.

3. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү программалары жагында

бирдиктүү усулдук мамилени иштеп чыгуу жана киргизүү.

3.1. СМККнын алдында ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү мате-

риалдарын пландаштыруу, иштеп чыгуу жана басып чыгаруу максатында мам-

лекеттик, коммерциялык эмес жана эларалык уюмдардын эксперттеринин ка-

тышуусу менен Эксперттик редакциялык кењешти (ЭРК) түзүү.

3.2. Максаттуу топтордо маалыматтык-билим берүү материалдарын

пландаштыруу, иштеп чыгуу, тестирлөө жана таркатуу боюнча усулдук мами-

лелерди иштеп чыгуу.

3.3. Андан ары илгерилетүү үчүн сексуалдык жана репродукциялык са-

ламаттык жана ВИЧ/СПИД маселеси боюнча маалыматтык-билим берүү матери-

алдарынын базасын түзүү жана текшерүү.

3.4. Сексуалдык жана репродукциялык саламаттык жана ВИЧ/СПИД боюн-

ча терминдердин кыргыз, орус жана өзбек тилдериндеги сөздүгүн иштеп чы-

гуу.

3.5. Маалыматтык материалдарды даярдоо маселеси боюнча мамлекеттик

жана коммерциялык эмес уюмдардын адистерин ВИЧ/СПИД жагында окутуу.

3.6. Муктаждыктарды иликтөө жана максаттуу топторду маалыматтык

материалдар менен камсыз кылуу, басып чыгарылган материалдардын сапаты-

на баа берүү жана аларды таркатуу, ошондой эле маалымдар болуу дењгээ-

лине таасир этүү, жүрүм-турумду жана ЛЖВС жана калктын аялуу топторунун

өкүлдөрүнө карата мамилени өзгөртүү боюнча чечим кабыл алуу.

2-компонент. Калктын аялуу топтору үчүн максаттуу комплекстүү

программалар

2.1-стратегия. Жаштардын ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин азайтуу

Маселени баяндоо. 10 жаштан 24 жашка чейинки курактагы жаштардын

саны 1661604 адамды (Кыргыз Республикасынын калкынын 30,2%ы), анын

ичинде 833861 эркек, 823743 аялдар. Кыргыз Республикасынын жаштарынын

жалпы санынын 60 пайыздан ашыгы айыл жеринде жашайт. 1,4 млн. бала,

өспүрүмдөр жана жаштар баштапкы, орто жана жогорку кесиптик окуу жай-

ларда окушат. 2005-жылдын 1-январындагы абал боюнча Кыргыз Республика-

сында 2115 жалпы билим берүүчү мектеп, 112 кесиптик-техникалык окуу жа-

йы, 75 орто жана 49 жогорку кесиптик окуу жайлары болгон.

Жаштардын ВИЧ/СПИДге өтө көп тартылышын ВИЧ/СПИДге чалдыккан адам-

дардын арасында жаштардын кыйла үлүшү (51%) менен далилденет. Өтө тобо-

келдүү жүрүм-туруму 25 жашка чейинки жаштар арасында ЖЖБИнин санынын

өсүшү менен коштолот. Алсак, 2004-жылы 15 жаштан 24 жашка чейинки ку-

рактагылар арасында гонореянын 642 жана котон жаранын 640 учуру каттал-

ган. Жыл сайын 18 жашка чейинки 800гө жакын кыздын төрөгөндүгү, ошончо-

су эле боюнан алдырганы катталган. Адистердин баасы боюнча биринчи жолу

жыныстык катнашка баргандардын орточо курагы балдарда 14 жашка чейин,

ал эми бањгизаттарды колдоно баштоонун минималдуу курагы 10-12 жашка

чейин төмөндөп кетти.

15 жаштан 24 жашка чейинки курактагы Кыргыз Республикасынын калкы-

на жынысы, курагы, улуту, диний жана башка белгилери боюнча айырмалан-

ган көп сандаган чакан топтор кирет. Жаштардын тартылып кетишин азайтуу

боюнча стратегия 2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекет-

тик программанын үч артыкчылыгынын бири болгон, ал толук өлчөмүндө

жүзөгө ашырылган жок.

ООНдун Башкы Ассамблеясынын СПИД боюнча атайын сессиясында кабыл

алынган ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү ишине берилгендик жөнүндө Декларация-

нын милдеттерин аткаруу жөнүндө Кыргыз Республикасынын милдеттенмелери-

не ылайык 15 жаштан 24 жашка чейинки жаш жигиттер менен кыз-келиндердин

90 пайызына чейинкисин маалымат, билим берүү жана алардын ВИЧ/СПИДге

тартылып кетишин азайтуу боюнча кызмат көрсөтүүлөр менен камтуу карал-

ган.

Максаты

Жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин таркашына

чек коюу.

Милдеттер

1. Жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын

алуу боюнча программаларын бардык таламдаш тараптардын ар тараптан кол-

дошун камсыз кылуу.

2. Ченемдик укуктук актыларды, усулдук базаны өркүндөтүү, ошондой

эле Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлиги менен Эмгек жана

социалдык жактан коргоо министрлигинин кадрдык потенциалын өнүктүрүү.

3. Мамлекеттик билим берүү системасынын ишчараларын жүзөгө ашыруу-

нун чегинде ВИЧ/СПИД, ЖЖБИ жана бањгилик маселелери боюнча жаштардын

маалымдар болушун жогорулатуу жолу менен коопсуз жүрүм-турумду калып-

тандыруу.

4. Балдардын белгилүү категориялары жана атайын муктаждыктагы жаш-

тар (кароосуз калган балдар, эч жерде иштебеген жаштар) үчүн коопсуз

жүрүм-турумду калыптандыруу жана ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин

алдын алуу боюнча маалыматтык-билим берүү программаларын иштеп чыгуу

жана жайылтуу.

Иш-чаралар

1. Жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын

алуу боюнча программаларын бардык таламдаш тараптардын ар тараптан кол-

дошун камсыз кылуу.

1.1. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча мил-

деттүү окутуу программаларын бардык билим берүү мекемелеринин окуу

пландарына киргизүүнүн тартибин жана механизмдерин аныктаган ведомство-

лук ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.

1.2. Республикалык, облустук жана жергиликтүү бюджеттерде билим

берүү мекемелеринде окуп жаткан жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу

боюнча тематикалык бөлүктөрдү каржылоону кароо.

1.3. Аларды өнүктүрүүгө жагымдуу чөйрө түзүү үчүн түшүнүүнү калып-

тандыруу жана ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү программаларына

колдоо көрсөтүү.

1.4. Билим берүү мекемелеринде ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу ишчара-

ларын жүргүзүүдө ата-энелерди окутуу жана тартуу боюнча программаларды

иштеп чыгуу жана киргизүү.

1.5. Жергиликтүү дењгээлде жаштар арасында ВИЧ/СПИД боюнча билим

берүү программаларын өнүктүрүү үчүн коомдук уюмдардын кадрдык потенциа-

лын өркүндөтүү.

2. Ченемдик укуктук актыларды, усулдук базаны өркүндөтүү, ошондой

эле Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлиги менен Эмгек жана

социалдык жактан коргоо министрлигинин кадрдык потенциалын өнүктүрүү.

2.1. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алууга карата

усулдук жана окуу куралдары боюнча ведомстволор аралык кењешти түзүү.

2.2. Бардык билим берүү мекемелеринин окуучулары жана жогорку окуу

жайларын студенттери үчүн ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жана сергек жашоо

ыњгайын калыптандыруу маселелери боюнча программаларды, мамлекеттик

стандарттарды, усулдук жана окуу куралдарын иштеп чыгуу жана басып чы-

гаруу.

2.3. Сексуалдык жана репродукциялык саламаттык, ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-

нин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча жаштардын ар кандай

топтору жана алардын ата-энелери үчүн максаттуу маалыматтык материал-

дарды иштеп чыгуу, басып чыгаруу жана таркатуу.

2.4. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери

боюнча маалыматтык билим берүү материалдары менен китепканаларды жана

окуу жайларын камсыз кылуу.

2.5. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери

боюнча мугалимдерди жана врачтарды, социалдык кызматкерлерди окутуу жа-

на дипломдон кийин даярдоо системасын түзүү.

2.6. Кыргыз билим берүү академиясынын жана Арабаев атындагы Кыргыз

мамлекеттик университетинин базасында репродукциялык саламаттык,

ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча пе-

дагогдорду даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу боюнча ресурстук

борборлорду түзүү.

3. Мамлекеттик билим берүү системасынын чегинде ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-

нин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча жаштардын маалымдар-

лыгын жогорулатуу жолу менен коопсуз жүрүм-турум көндүмүн калыптанды-

руу.

3.1. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча тема-

тикалык бөлүмдөрдү жаштардын жана улуттук маданий салттарды эске алуу

менен жалпы билим берүүчү, орто жана жогорку атайын окуу жайлардын окуу

курстарына киргизүү.

3.2. АВС стратегиясын (коргонуунун ырааттуу кадамдары: кармануу -

бир гана жыныстык өнөккө берилгендик - коргонуу каражаттарын колдонуу)

иштеп чыгуу жана киргизүү.

3.3. Жаштар арасында репродукциялык, сексуалдык саламаттыкка,

ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу маселелерине карата

мамилелерге жана билимге туруктуу мониторинг жүргүзүү жана баа берүү.

3.4. "Тењге-тењдей" окутуу ыкмасынын чегинде ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин

жана бањгиликтин алдын алуу боюнча маалыматтык сессияларды өткөрүү үчүн

волонтерлорду даярдоо.

3.5. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин алдын алуу, ошондой эле социалдык марке-

тинг программаларын өнүктүрүү үчүн коргонуу каражаттары менен жаштарды

камсыз кылуу.

3.6. Жаштардын ар кандай топтору үчүн ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин алдын

алуу боюнча сабактан тышкары, аудиториядан тышкары ишчараларды

өнүктүрүү.

4. Балдардын белгилүү категориялары жана атайын муктаждыктагы жаш-

тар (кароосуз калган балдар, эч жерде иштебеген жаштар) үчүн коопсуз

жүрүм-турумду калыптандыруу жана ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин

алдын алуу боюнча маалыматтык-билим берүү программаларын иштеп чыгуу

жана жайылтуу.

4.1. Кароосуз калган балдар, эч жерде иштебеген жаштар арасында

билим, сексуалдык жүрүм-туруму, бањгизаттарды жана психотроптук заттар-

ды колдонуу дењгээли боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүү, ошондой эле ушул ка-

тегориядагыларды керектөөлөрүнө баа берүү.

4.2. ВИЧ/СПИДпин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча жого-

руда аталган категориядагыларды маалымдар кылуунун жана алар менен өза-

ра аркеттенүүнүн туруктуу системасын өнүктүрүү механизмдерин иштеп чы-

гуу.

4.3. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча мак-

саттуу маалыматтык материалдарды, анын ичинде окуй албагандар үчүн ата-

йын материалдарды даярдоо, басып чыгаруу жана таркатуу.

4.4. Кароосуз калган балдар жана эч жерде иштебеген жаштар үчүн

психосоциалдык кењеш берүүнү жана тийиштүү медициналык кызмат

көрсөтүүнү караган борборлорду түзүү, ошондой эле билим берүү програм-

маларын жүргүзүү.

4.5. Кароосуз калган балдар жана эч жерде иштебеген жаштар менен

алдын алуу иштерин жүргүзүү үчүн "аутрич-кызматкер" адистерин даярдоо.

4.6. Кароосуз калган балдар менен иштеген мамлекеттик, коммерция-

лык эмес жана эларалык уюмдар менен өзара байланыш түзүү.

2.2-стратегия. Бањгизаттарды сайынып колдонуучулардын жана өзара

көзкаранды адамдардын ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин

азайтуу

Маселени баяндоо. Негизги максаттуу топ - бањгизаттарды сайынып

колдонуучулар (мындан ары - БИК) - бул диагнозу такталгандыгына жана

бањгизатка берилүү стадиясына, бањгизаттарды колдонуу стажына жаш, жыш-

тыгына, алардын түрлөрүнө жана дозасына карабастан бањгизаттарды сайы-

нуу жолу менен колдонгон аялдар менен эркектер.

БИК менен иштөөнүн артыкчылыгы топтун көп сандуулугу менен аныкта-

лат, алар ЮНОДСтун минималдуу баасына караганда 54000 адамды түзөт жана

Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпидемиясынын өнүгүшүнө олуттуу таасир

тийгизет, ал өлкөнүн жарандарынын арасында ВИЧ-инфекцияны жуктуруу

учурларынын 78,6 пайызын түзөт.

ВИЧ-инфекциянын жалпы адамдарга өтүп кетишинин жана ВИЧ/СПИДге

чалдыккан аялдардан бала төрөлүү мүмкүнчүлүгү жогору бойдон калууда.

Алсак, ВИЧ/СПИДге чалдыккан катталган аялдардын жалпы санынын 65,9 па-

йызы ВИЧ/СПИДди бањгизатты сайынуу жолу менен колдонгон күйөөсүнөн жы-

ныстык жол менен жуктурган.

БИКтин орун алышы сайынуу жана жыныстык жүрүм-турумдун тобо-

келдүүлүк даражасынын жогорулугу, бањгизатка көзкарандылыктын айыкпас

дарт катары өзгөчөлүгү, бањгизаттарды колдонуучуларды жогору дењгээлде

стигматизациялоо жана кодулоо, ошондой эле мыйзамдын өркүндөтүүнү талап

кылган ченемдеринин орун алышы менен шартталган.

БИКтин арасында жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасы көрсөтүп тур-

гандай, пикири суралган респонденттердин 16,1 пайызы гана ВИЧ-сайынган-

дан жугуу тобокелдигин азайткандай иш кылышат, БИКтин 42,3 пайызы

бањгизаттарды жалпы идиштен пайдаланышат, 18,8 пайызы бањгизаттарды

башка адамдар толтуруп берген шприц менен сайынат, 45,5 пайызы сайынуу

шаймандарды чогуу колдонушат. Андан тышкары сурамжыланган БИКтин ичинен

53,6 пайызы гана туруктуу эмес өнөктөр менен коргонуу каражаттарын пай-

даланган, бул ЛЖВСлардын 8 пайызын түзөт (Ош шаарында 13,6% жана Бишкек

шаарында 2,4%). Пикири суралган адамдардын жарымына жакыны ВИЧ/СПИДдин

жугуу жолдорун билишет, алардын ичинен эч кимиси жугуунун чыныгы жана

жалган жолдорун так айта алган жок.

Жүрүм-турумду өзгөртүү узакка созулган комплекстүү таасирди талап

кылат, ал маалымат берүүнү, сайынуучу таза шаймандар менен камсыз кылу-

уну, бањгизатка берилгендиктен дарыланууга жеткиликтүүлүктү, ошондой

эле реабилитациялык программаларды өнүктүрүүнү камтыйт.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа калктын

аялуу топторунун кеминде 60 пайызын өлкөнүн бардык региондорунда натый-

жалуу алдын алуу кызмат көрсөтүүнүн комплекстүү пакети менен камтуу ар-

тыкчылыгын аныктайт, бул Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашын

болтурбоого мүмкүнчүлүк берет.

Максаты

ВИЧ/СПИДдин БИК жана өзара көзкаранды адамдар арасында таркашын

чектөө.

Милдеттер

1. БИКти зыянды азайтуу программалары менен камтууну көбөйтүү.

2. БИКтин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаларды

өнүктүрүүдө жамааттардын жана өзара көзкаранды адамдардын ролун жогору-

латуу.

3. БИКти диагноздоо, дарылоо жана колдоо боюнча жеткиликтүү камсыз

кылуу жана ассортиментин кењейтүү.

4. БИКтин коопсуз жүрүм-турумун калыптандырууга багытталган маалы-

маттык-билим берүү программаларын өнүктүрүү.

5. БИК үчүн дарылоо жана реабилитациялык программаларды колдоо жа-

на өнүктүрүү.

Иш-чаралар

1. БИКти зыянды азайтуу программалары менен камтууну көбөйтүү.

1.1. БИКтин жана өзара көзкаранды адамдардын ВИЧ/СПИД жагындагы

керектөөлөрүнө баа берүү жана кырдаалды талдоо.

1.2. Мамлекеттик жана коммерциялык эмес уюмдардын базасында рес-

публиканын бардык облустарында шприцтерди алмашуу жагында жањы програм-

маларды түзүү жана иштеп жаткандарын өнүктүрүү; БИК үчүн иштеп жаткан

программалардын мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүү.

1.3. БИКтерди 60 пайыз жана андан ашык камтуу максатында

өнөктөштүктүн зонттук үлгүсү боюнча ишти уюштуруу үчүн жарандык коомго,

жамааттык типтеги уюмдарга, БИКтин жана өзара көзкаранды адамдардын де-

милгелүү топторуна түрткү берүү.

1.4. Алмашылма терапия программаларын колдоо жана аларды республи-

канын аймагына киргизүү.

1.5. Мамлекеттик, эларалык жана коммерциялык эмес уюмдардын каты-

шуусу менен зыянды азайтуу программаларынын тармагын кењейтүү жана

өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү.

2. БИКтин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаларды

өнүктүрүүдө жамааттардын жана өзара көзкаранды адамдардын ролун жогору-

латуу.

2.1. БИКтин жамааттарына негизделген өзалдынча жардамдашуу топто-

рун, НКОлорду түзүүгө көмөк көрсөтүү жана аларды алдын алуу программа-

ларын жүзөгө ашырууга жана ишчараларга мониторинг жүргүзүүгө тартуу.

2.2. БИК менен иштөөдө теориялык жана практикалык жөндөмдөрдү

өркүндөтүү үчүн машыктыруучуларды даярдоо боюнча окутуу программаларын

иштеп чыгуу жана киргизүү, ошондой эле зыянды азайтуу программаларынын

волонтерлорун дарылоо жана реабилитациялык ишчараларга катышууга тар-

туу.

2.3. БИКтин жана өзара көзкаранды адамдардын ичинен алдын алуу

программаларынын катышуучулары жана "аутрич-кызматкерлер" үчүн туруктуу

иштөөчү психотерапевтик жана окутуучу сессияларды түзүү.

3. БИКти диагноздоо, дарылоо жана колдоо боюнча жеткиликтүү камсыз

кылуу жана ассортиментин кењейтүү.

3.1. Саламаттык сактоонун адистештирилген мекемелеринде жана баш-

тапкы звенолорунда БИКти диагноздоонун жана дарылоонун жеткиликтүүлүгүн

("достук" кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү) камсыз кылуу.

3.2. БИК үчүн "ишеним телефондорун" колдоо жана республиканын

бүткүл аймагында "ишеним телефондорунун" тармагын андан ары өнүктүрүү.

3.3. БИК үчүн убактылуу башпаанек үйлөрүн ачуу.

3.4. БИКке жардам көрсөтүү боюнча мамлекеттик жана коммерциялык

эмес уюмдардын ишинин жолун жолдоочулугун камсыз кылуу үчүн социалдык

коштоо программаларын өнүктүрүү боюнча чара көрүү.

3.5. ВИЧ/СПИДге психосоциалдык кењеш берүү, тестирлөө жана менчи-

гинин түрүнө карабастан көзкарандысыз уюмдарда БИКке жардам көрсөтүү

үчүн шарт түзүү.

3.6. БИКтин укуктук колдоо алышына көмөк көрсөтүү.

4. БИКтин коопсуз жүрүм-турумун калыптандырууга багытталган маалы-

маттык-билим берүү программаларын өнүктүрүү.

4.1. Зыянды азайтуу программасы үчүн кадрларды даярдоо боюнча кол-

до бар ресурстук борборлордун мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүү.

4.2. БИК үчүн семинарларды, түрткү берүүчү тренигдерди, билим

берүү сессияларын өткөрүү, анын ичинде БИКтин коопсуз жүрүм-турумун ка-

лыптандырууга багытталган "тењге-тењдей" ыкмасына окутуу.

4.3. БИК үчүн даректүү маалыматтык-билим берүү материалдарын иштеп

чыгуу, басып чыгаруу жана таркатуу.

5. БИК үчүн дарылоо жана реабилитациялык программаларды колдоо жа-

на өнүктүрүү.

5.1. Мамлекеттик жана коммерциялык эмес уюмдар үчүн зыянды азайтуу

боюнча реабилитациялык программаларды кошуп алганда баштапкы, экинчи,

үчүнчү алдын алуу боюнча наркологиялык кесиптеги кызмат көрсөтүү стан-

дарттарын иштеп чыгуу, бекитүү жана киргизүү.

5.2. БИКти детоксификациялоо жана реабилитациялоонун колдо бар

станционардык жана амбулаториялык программаларын өнүктүрүү; БИК үчүн

жањы программаларды ачуу боюнча чараларды көрүү.

5.3. Кыргыз Республикасынын наркологиялык мекемелерин каржылоону

жана жабдууну жакшыртуу боюнча чараларды көрүү.

5.4. Мамлекеттик кепилдик программаларынын эсебинен БИК үчүн кыз-

мат көрсөтүүнү кењейтүү мүмкүнчүлүгүн караштыруу.

5.5. Наркологиялык кесиптеги врачтардын жана орто медициналык кыз-

маткерлердин квалификациясын жогорулатуу үчүн шарт түзүү.

5.6. Дарылоо жана реабилитациялык программаларды өнүктүрүү маселе-

синде наркологиялык мекемелердин коммерциялык эмес уюмдар жана максат-

туу топтордун жамааттары менен өзара аракеттенишин камсыз кылуу.

2.3-стратегия. Камактагылардын жана пенитенциардык мекемелердин

кызматкерлеринин ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин

азайтуу

Маселени баяндоо. Кыргыз Республикасынын пенитенциардык системасы

түзөтүү системасынын 36 мекемесинен турат, анын ичинде 6 тергөө изоля-

тору, 19 турук-колония, 11 түзөтүү колониясы, анын ичинде аялдар үчүн

бир жана жашы жетелектер үчүн бир тарбиялоо колониясы бар.

2006-жылдын 1-январында эркиндигинен ажыратуу жайларында 15758

соттолгон адамдар кармалып турган. Мамлекет камактагылардын жана абак-

тардын кызматкерлеринин денсоолугун сактоону камсыз кылгыдай, соттол-

гондорду күтүүнүн талаптагыдай шартын түзүү үчүн жоопкерчиликти өзүнө

алат. Бирок камактагыларды күтүү шарты жугуштуу оорулардын таркашына

көмөк көрсөтүүдө.

Алсак, пенитенциардык мекемелерде камакта жаткандардын ичинен 10

пайызы кургак учуктун ар кандай түрлөрү менен ооруйт, ал эми 65 пайызы

кургак учуктун өнөкөт түрү менен ооругандыктан кургак учукка каршы да-

рыларга туруктуу болуп калган. Камактагылардын 35 пайызга жакыны бањги-

заттарды колдонуучулар болуп саналат, ал эми алардын 50 пайызы бањги-

затты ийне менен сайынат. Муну менен бирге пикири суралгандардын ою бо-

юнча 50 пайызы гана бањгизатты куюнуу үчүн өздөрүнүн шприцин пайдала-

нат.

Гомосексуалдык жыныстык катнашуу, татуировка түшүрүү, бөтөн

бирөөлөрдүн устараларын пайдалануу учурлары бар. Ошондой эле шаймандар-

ды иштетүү үчүн дезинфекциялоочу каражаттарга жеткиликтүүлүк 38 гана

пайыз, ал эми коргонуу каражаттары керектөөнүн 41 пайызын гана түзөт.

1998-жылдан берки мезгилдин ичинде түзөтүү мекемелеринде ВИЧ/СПИД-

ге чалдыккан 410 адам расмий катталган, башкача айтканда өлкөдөгү

ВИЧ-инфекцияны жуктуруунун катталган учурларынын жалпы санынын жарымына

жакынын түзөт. 2006-жылдын 1-январына карата түзөтүү мекемелеринде 131

ЛЖВС жатат же абактагы калктын 100 мињ кишисине 685 киши, бул Кыргыз

Республикасынын калкынын арасындагыдан 52 эсе жогору.

2005-жылы өткөрүлгөн дозордук эпидемиологиялык көзөмөл камактагы-

лардын арасында ВИЧ-инфекциянын таркашы текшерилген жалпы адамдардын

0,4 пайызын түзгөндүгүн аныктады. Ошондой болсо да вирустук С гепатитин

жуктургандар 40,5 пайызга жетти, адамдардын 21,2 пайызында сифилисти

козгогучтун антителосу бар.

Бул маалыматтар тобокелдүү жүрүм-турумдун жогору дењгээлин ырас-

тайт жана ВИЧ/СПИДдин жыныстык, ошондой эле сайынуу жолу менен таркашы-

нын коркунучу жөнүндө айгинелейт. Камактагылардын арасында коопсуз

жүрүм-турум ыкмаларын иштеп чыгуу боюнча жүргүзүлүп жаткан алдын алуу

программаларына карабастан 2004-жылга салыштырганда кан аркылуу ВИЧ-ин-

фекцияны жуктуруу жогорулагандыгы айкын көрүнүп турат, ал көрсөткүч ви-

рустук С гепатити боюнча дээрлик 20 пайызды түздү.

Квалификациялуу кадрлардын жетишпестиги жана пенитенциардык меке-

мелердин жетишсиз каржылоо негизги көйгөй болуп саналат. Юстиция ми-

нистрлигинин ЖАББ системасынын медициналык кызматкерлери менен өздүк

курамынын кызматтык милдеттенмелерин аткарууда ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуу

тобокели жогору.

Артыкчылыктуу стратегия эркиндигинен ажыратылган жерлерде

ВИЧ/СПИДдин тез таркоо мүмкүнчүлүгү, оорунун тез арада өтүшүп кетиши

жана көп өлүмгө учуроо, оорулардын (ВИЧ/СПИД жана кургак учук) дарылоо-

го туруктуу түрлөрүнүн калыптанышы, ошондой эле инфекциялардын жалпы

элге таркап кетиши менен аныкталат.

Камактагылардын ооруга чалдыгуу фактору болуп бањгизаттарды колдо-

нуу жана коргонуу каражаттарын пайдаланбастан жыныстык катнашуу сана-

лат. Пенитенциардык мекемелердин медициналык кызматтарын канааттанды-

рарлык эмес каржылоо, алардын медициналык шаймандар жана коргонуу кара-

жаттары менен жетишсиз камсыз болушу ВИЧ/СПИДдин оорукананын ичинде

таркап кетүү коркунучун түзөт.

Максаты

Камактагылардын жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-

леринин кызматкерлеринин арасында ВИЧ/СПИДдин таркап кетишин чектөө.

Милдеттер

1. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД, ЖЖБИ, бањгилик маселелери бо-

юнча ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү.

2. Камактагылар жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-

леринин кызматкерлери үчүн маалыматтык-билим берүү программаларын

жүзөгө ашыруу.

3. Юстиция министрлигинин пенитенциардык мекемелеринде зыянды

азайтуу программасын кењейтүү.

4. Юстиция министрлигинин ЖАББдын медициналык кызматын жабдууну

өркүндөтүү жана медициналык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу.

5. Камакта жаткан, ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга социалдык колдоо

көрсөтүүнү камсыз кылуу.

Иш-чаралар

1. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД, ЖЖБИ, бањгилик маселелери бо-

юнча ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү.

1.1. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын

жүзөгө ашыруу боюнча Юстиция министрлигинин ченемдик укуктук актыларын

иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

1.2. ВИЧ/СПИД боюнча Юстиция министрлигинин ведомстволук програм-

масын жүзөгө ашыруу боюнча ведомстволук кењеш түзүү.

1.3. Юстиция министрлигинин ЖАББдын өздүк курамын жана камактагы-

лар менен ишти уюштуруу боюнча НКОлор менен кызматташкан өкүлдөрдү

ВИЧ/СПИД жагында окутуу.

1.4. Юстиция министрлигинин структуралык бөлүмдөрүнүн жетекчилери-

нин ичинен жооптуу адамдар үчүн лидерлик, башкаруу жана өнөктөштүк бо-

юнча программаларды өнүктүрүү.

1.5. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД боюнча ведомстволук програм-

маларынын чегинде мониторинг жана отчеттуулук системасын иштеп чыгуу

жана жүзөгө ашыруу.

1.6. Юстиция министрлигинин ЖАББдын кызматкерлерин жана пенитенци-

ардык мекемелердин медициналык кызматкерлерин даярдоо жана кайра даяр-

доо программаларына ВИЧ/СПИД боюнча маселени киргизүү.

2. Камактагылар жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-

леринин кызматкерлери үчүн маалыматтык-билим берүү программаларын

жүзөгө ашыруу.

2.1. Юстиция министрлигинин базасында ВИЧ/СПИД боюнча программаны

координциялоо боюнча маалыматтык борбор түзүү.

2.2. Кыйла коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын жана себептерин калыптан-

дыруу боюнча пенитенциардык мекемелердин кызматкерлеринин жана камакта-

гылардын ичинен машыктыруучуларды окутуу.

2.3. Жүрүм-турумду өзгөртүү боюнча камактагылар үчүн дем берүүчү

тренингдерди өткөрүү ыкмаларын иштеп чыгуу жана жатыктыруу.

2.4. Маалыматтык-билим берүү материалдарын иштеп чыгуу, басып чы-

гаруу жана таркатуу.

2.5. Камактагылардын кыйла аялуу топтору менен иштөөгө артыкчылык

берүү менен пенитенциардык мекемелерде "тењге-тењдей" ыкмасын окутуу

үчүн шарт түзүү.

3. Юстиция министрлигинин пенитенциардык мекемелеринде зыянды

азайтуу программасын кењейтүү.

3.1. Шприцтерди алмашуу пункттарынын инфраструктурасын жана ишин

өркүндөтүү.

3.2. Бањгизаттарды колдонуучулар үчүн алмашылма терапия программа-

сын киргизүү.

3.3. Бањгизаттардын зыяндуулугун азайтуу маселеси боюнча пенитен-

циардык мекемелердин өздүк курамын окутуу.

3.4. Коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу жана өлкөнүн бар-

дык пенитенциардык мекемелеринде бањгизаттарды туруктуу негизде колдо-

нуудан баш тартуу маселеси боюнча камактагылар үчүн дем берүүчү тре-

нингдерди уюштуруу.

3.5. БИК үчүн реабилитациялоо боюнча колдонуудагы программаларын

кењейтүү жана жањы натыйжалууларын киргизүү.

3.6. Коопсуз сексуалдык жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу боюнча

чараларды көрүү жана коргонуучу каражаттар менен камсыз кылуу.

4. Юстиция министрлигинин ЖАББдын медициналык кызматын жабдууну

өркүндөтүү жана медициналык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу.

4.1. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу боюнча

жарандык калк үчүн бекитилген стандартка ылайык пенитенциардык система-

нын медициналык мекемелери менен бөлүмдөрүн зарыл жабдуулар менен кам-

сыз кылуу.

4.2. Юстиция министрлигинин жазаларды аткаруу Башкы башкармасынын

жана Түзөтүү мекемелерин кайтаруу жана соттолгон жана камакка алынган

адамдарды конвоирлөө боюнча департаментинин өздүк курамынын жумуш орун-

дарында ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуудан коргоо боюнча нускама иштеп чыгуу.

4.3. Камактагылар жана пенитенциардык мекемелердин өздүк курамы

үчүн ЖЖБИни дарылоону камсыз кылуу.

4.4. Камактагылар жана Юстиция министрлигинин ЖАББдын өздүк курамы

үчүн ыктыярдуу тестирлөө жана психосоциалдык кењеш берүү үчүн шарт

түзүү.

4.5. ЛЖВС үчүн антиретровирустук терапияны, оппортунисттик инфек-

цияларды дарылоону камсыз кылуу. ЖАББ мекемелерине келип түшкөндө, этап

боюнча которууда жана бошотууда үзгүлтүксүз дарылоону камсыз кылуу.

4.6. Пенитенциардык системада ВИЧ/СПИД жана кургак учук боюнча

комплекстүү программаларды өнүктүрүү.

5. Пенитенциардык мекемелердеги ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛВЖС) адам-

дарды социалдык колдоону камсыз кылуу.

5.1. Бошонуп жаткан ЛЖВС жана алдын алуу программаларынын катышуу-

чуларын киргизүү үчүн социалдык коштоо программалары менен өзара ара-

кеттенүү.

5.2. ЛЖВС үчүн өзара жардамдашуу топторун түзүү, жана алардын ка-

мактагылар жана пенитенциардык мекемелердин кызматкерлеринин арасында

алардын иши жөнүндө маалыматтарды таркатууда колдоо көрсөткөн НКО, ди-

ний уюмдар менен өзара аракетин камсыз кылуу.

5.3. Муктаж болгон адамдар үчүн антиретровирустук терапияга ыктоо

программаларын андан ары өнүктүрүү.

5.4. ЛЖВС үчүн коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу боюнча

дем берүүчү тренингдерди уюштуруу.

2.4-стратегия. "Секс-кызматкерлердин" (СК) жаня алардын

кардарларынын ВИЧ/СПИДге карата байымсыздыгын

азайтуу

Маселени баяндоо. Көзкарандысыз эксперттер жүргүзгөн изилдөөлөрдүн

маалыматтары боюнча, 2005-жылдын ноябрына карата бир эле учурда иштеген

секс-кызматкерлердин саны 4300-4500 адамга жеткен. Топтун көп бөлүгүн

(70 пайызга жакынын) көчөлөрдө сексуалдык кызмат көрсөтүүнү сунуш кыл-

ган аялдар түзөт. Кыргыз Республикасында секс-кызматкерлердин арасында

котон жараны козгоочу антителолордун таралышы, 2005-жылы жүргүзүлгөн

дозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча, 15,5 пайыздан

38,9 пайызга чейин, ВИЧ/СПИДдин таралышы 0 пайыздан 2 пайызга чейин

өзгөрүп турат.

Секс-кызматкерлердин тобунда болуп жаткан процесстердин мониторин-

гинин жана жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын натыйжалуулугунун системасы

өнүккөн эмес. Ушунун натыйжасында секс-кызматкерлердин тобун камтуу аз

(50 пайыздан ашпайт); секс-кызматкерлердин ВИЧ/СПИД жөнүндө маалымдар

болушу төмөн жана коргонуу каражаттарын пайдалануунун дењгээли жетиш-

сиз. ЖЖБИни дарылоо, социалдык жана укуктук кызмат көрсөтүүлөрдү, ошон-

дой эле ВИЧ/СПИД боюнча сапаттуу консультацияны алуу секс-кызматкерлер

үчүн иш жүзүндө жеткиликтүү эмес бойдон калууда.

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу программалары, мамлекеттик медициналык ме-

кемелер, укук коргоо уюмдары, жарандык сектор уюмдары, секс-кызматкер-

лердин өз топтору тарабынан укук коргоо органдары менен өзара аракет-

тенүүнүн натыйжалуу стратегиялары жок.

Стратегиянын артыкчылыгы эњ оболу 2004-2005-жылдары секс-кызмат-

керлердин арасында ВИЧ-инфекцияга чалдыгуунун алгачкы учурларын каттоо

фактысы, көп сандаган кардарлар менен корголбогон сексуалдык катнаш жо-

лу аркылуу жалпы популяциянын арасында ВИЧ/СПИДдин таралуу мүмкүнчүлүгү

жана ВИЧ-инфекцияга чалдыккан балдар туулушунун ыктымалдуулугу жогору

экендиги менен шартталган.

Укуктук, гендердик жана социалдык жактан корголбогондук, жаш ку-

рак, билим дењгээлинин төмөндүгү, коммуникативдик тажрыйбасынын жетиш-

сиздиги, өзүн коргоого өтө умтулбагандык, алардын чөйрөсүндөгү зомбу-

луктун жогорку дењгээли жана өнөктөштүн жыныстык жүрүм-турумуна таасир

этүүнүн чектелүү мүмкүнчүлүктөрү секс кызматкерлердин чабалдыгын анык-

таган факторлор болуп саналат.

Максат

Секс-кызматкерлердин жана алардын кардарларынын арасында ВИЧ/СПИД-

дин таралышын чектөө.

Милдеттер

1. Максаттуу топторду ВИЧ/СПИД боюнча программалар менен камтууну

арттыруу, жүрүм-турумдун өзгөрүшүнүн туруктуулугун камсыз кылуу.

2. Секс-кызматкерлердин арасында маалымат-билим берүү программала-

рын өнүктүрүү.

3. Коргонуу каражаттарын пайдалануу менен байланышкан жүрүм-турум-

ду өзгөртүү.

4. Секс-кызматкерлер үчүн алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн жет-

киликтүүлүгүн жана сапатын камсыз кылуу.

5. Адам укуктарын коргоо принциптерине негизделген коопсуз сексу-

алдык жүрүм-турумду камсыз кылуу үчүн шарттардын комплексин түзүү.

Иш-чаралар

1. Максаттуу топторду ВИЧ/СПИД боюнча программалар менен камтууну

арттыруу, жүрүм-турумдун өзгөрүшүнүн туруктуулугун камсыз кылуу.

1.1. Бүтүн гумандуу ыкманын негизинде даректүү программаларды

пландаштыруу жана жүзөгө ашыруу үчүн секс-кызматкерлердин муктаждыкта-

рына баа берүүнү жүргүзүү.

1.2. Нарын жана Талас облустарында сексуалдык кызмат көрсөтүү жа-

гынан кырдаалга баа берүү.

1.3. Нарын облусунда секс-кызматкерлердин жана алардын кардарлары-

нын арасында алдын алуучу ишчараларды баштоо.

1.4. Чолпоната, Талас жана Карабалта шаарларында секс-кызматкер-

лердин арасында натыйжалуу ишчараларды жүргүзүү программаларын иштеп

чыгуу.

1.5. Ош, Жалалабат, Баткен, Чүй жана Ысыккөл облустарында ийги-

ликтүү өнүгүп жаткан программалардын алкагында секс-кызматкерлердин

бардык топторуна жана алардын кардарларына алдын алуучу ишчараларды

кењейтүү.

1.6. Эркек жыныстагы секс-кызматкерлер үчүн иштелип чыккан прог-

раммаларды кењейтүү.

1.7. Секс-кызматкерлердин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча

программалардын мониторингин жана баа берүүсүн жүргүзүү.

2. Секс-кызматкерлердин арасында маалымат-билим берүү программала-

рын өнүктүрүү

2.1. Секс-кызматкерлер иштеген жана жашаган жерлерде

"тењге-тењдей" деген ыкма менен маалымат сессияларынын жана консульта-

цияларынын системасын өнүктүрүү. Секс-кызматкерлердин жана алардын кар-

дарларынын муктаждыктарына ылайык маалымат программаларынын мазмунун

кењейтүү.

2.2. Кыргыз, орус жана өзбек тилдериндеги маалымат материалдарын

андан ары иштеп чыгуу жана кењейтүү.

2.3. Секс-кызматкерлер менен иштеген уюмдардын потенциалын

өнүктүрүү үчүн маалымат-методикалык борборду түзүү.

3. Коргонуу каражаттарын пайдалануу менен байланышкан жүрүм-турум-

ду өзгөртүү

3.1. Секс-кызматкерлер жана алардын үйбүлөлөрү ВИЧ/СПИДге чалдыгы-

шынын алдын алуу боюнча ишчараларды иштеп чыгуу.

3.2. Коргонуу каражаттарынын социалдык маркетингинин программала-

рын түзүү.

3.3. Секс-кызматкерлердин муктаждыктарына багытталган товарларды

жана кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинде өлкөгө келип түшкөн сактануу ка-

ражаттарынын санын жана сапатын, ошондой эле социалдык маркетинг прог-

раммаларындагы баа саясатын экспертизадан өткөрүү системасын түзүү.

4. Секс-кызматкерлер үчүн алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн жет-

киликтүүлүгүн жана сапатын камсыз кылуу.

4.1. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн маалымат

базасын түзүү, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ВИЧ/СПИДге

консультацияларды жана тестирлөөнү жүргүзүү.

4.2. Медициналык, социалдык жана башка кызмат көрсөтүүлөргө

секс-кызматкерлердин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн багыттардын жа-

на социалдык коштоонун системасын өнүктүрүү.

4.3. ВИЧ/СПИДге чалдыккан секс-кызматкерлерди СК жамааттарынын

дењгээлинде кароо жана колдоо программаларын өнүктүрүүнүн эсебинен кол-

доо боюнча ишчараларды уюштуруу, анын ичинде дарыланууга умтулуу, күн

сайын колдоо жана паллиативдик багуу жагынан секс-кызматкерлердин жама-

атынан өкүлдөрдү тандоо жана окутуу.

5. Адам укуктарын коргоо принциптерине негизделген коопсуз сексу-

алдык жүрүм-турумду камсыз кылуу үчүн шарттардын комплексин түзүү

5.1. Укук коргоо органдары жүргүзүп жаткан ишчараларды

өркүндөтүүгө багытталган алда канча натыйжалуу стратегияларды иштеп чы-

гуу. Укук коргоо органдары жүргүзүп жаткан ишчараларга коомдук контрол-

дук кылуу системасын өнүктүрүү.

5.2. Секс-кызматкерлерге коомчулуктун сабырдуу мамилесин калыптан-

дырууга карата ыкмаларды иштеп чыгуу.

5.3. Сексуалдык кызмат көрсөтүү чөйрөсүн мамлекеттик органдар та-

рабынан жөнгө салууга карата ыкмаларды өзгөртүү.

2.5-стратегия. Эркектер менен жыныстык байланышта болгон

эркектердин (МСМ) ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин

азайтуу

Маселени баяндоо. Көзкарандысыз эксперттердин изилдөөлөрүнүн маа-

лыматтарына ылайык, өлкөдө МСМдердин бааланган саны 18000-36000 адамды

түзөт.

Негизги проблемалар МСМдерге карата бүтүндөй алганда коом тарабы-

нан стигма жана кодулоо менен, ошондой эле укук коргоо органдарынын иши

менен байланышкан. Бул МСМдер алдын алуу программалары үчүн жетүүгө кы-

йын топ болуп калышына алып келүүдө. Кадрлардын кесиптик даярдыгынын

жетишсиздиги МСМдер үчүн программалардын негизги проблемасы болуп сана-

лат.

Изилдөөлөрдүн, документациянын же жигердүүлүктү каттоонун система-

сы программаларды өнүктүрүүнүн мониторингин жүргүзүүгө же алардын на-

тыйжалуулугун баалоого мүмкүндүк бербей жатат. Жүргүзүлүп жаткан ишча-

ралардын салыштырмалуу ачык топторго жалпы багыт алышы өздөрүнүн сексу-

алдык артыкчылыктарын жашырган МСМдердин арасында ВИЧ-инфекциясы тара-

лышына олуттуу таасир этүү үчүн жетишсиз. МСМдер үчүн программалар Биш-

кек жана Карабалта шаарларында гана иштейт. МСМдерди камтуу чектелүү

бойдон калууда.

Стратегиянын артыктыгы МСМдердин арасында ВИЧ/СПИД тез таралышынын

сакталып жаткан жогорку ыктымалдуулугу менен шартталган, муну сакталып

жаткан тобокелдүү жүрүм-турум учурлары көрсөтүп турат.

ДЭКтин маалыматтары боюнча, МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин таралы-

шы аныкталбаган бойдон калууда, бул бардыгы ойдогудай сымал көрүнүштү

түзөт. Мында МСМдердин ичинен изилденген адамдардын 9 пайызынын котон

жараны козгоочуларга антителолору жана 4 пайызынын С гепатитине антите-

лолору болгон. МСМдер коомдук айыптоонун шарттарында өздөрүнүн сексуал-

дык жүрүм-турумун талкуулагысы келбейт жана аларда ВИЧ/СПИД табылышы

мүмкүн болгон кырдаалдардан качат.

Дүйнөдө ВИЧ-инфекцияга чалдыгуунун бардык учурларынын 5-10 пайыз-

дан кем эмеси эркектен эркекке сексуалдык жактан жугуунун үлүшүнө туура

келээрин эске алып, ВИЧ/СПИДдин аз таралгандай көрүнүшү МСМдердин ара-

сында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу программаларын чектөөгө тийиш эмес.

Эњ оболу, бүтүндөй алганда коом тарабынан кысымга алуу МСМдердин

чабалдыгын аныктаган фактор болуп саналат. Бул фактор кыйла көп даража-

да калктын алда канча жакыр жана социалдык жактан корголбогон топторуна

таасир этет. Башка олуттуу фактор болуп МСМдердин арасында алдын алуу

ишчараларынын маанилүүлүгүнө кем баа берүү саналат.

Максат

МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин жана ЖЖБИнин таралышын чектөө.

Милдеттер

1. МСМдердин жашыруун топторуна жамаатты мобилизациялоо жана алар-

га жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.

2. МСМдер үчүн тематикалык маалымат программаларын өнүктүрүү.

3. Атайын медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү жак-

шыртуу.

Иш-чаралар

1.1. МСМдердин жашыруун топторуна жамаатты мобилизациялоо жана

аларга жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.

1.1. МСМ менен иштөө жагынан техникалык экспертизаны дайыма

жүргүзүү. Учурдагы активдүүлүктү тышкы көрүнүштөрүнүн натыйжаларынын

негизинде МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча стратегияны

өркүндөтүү.

1.2. Программалардын максаттарына жетишүүнү татаалданткан (укуктук

чөйрөдөгү, коомдук пикирдеги, алдын алуу программалары өнүккөн социал-

дык чөйрөнүн башка маанилүү жактарында) тенденцияларды баалоого

мүмкүндүк берген изилдөөлөрдү өнүктүрүү.

1.3. "Жамаатык типтеги" уюмдарды колдоо жана МСМдердин арасында

ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программалардын кызматкерлеринин кесиптик

дењгээлин жогорулатуу.

1.4. МСМдердин жашыруун топторунун арасында алдын алуу программа-

ларын өнүктүрүү.

1.5. Ош жана Карасуу шаарларынан тартып, өлкөнүн түштүк облуста-

рында МСМдер үчүн алдын алуу программаларын кењейтүү.

1.6. Адам укуктарын сактоого негизделген алдын алуу программаларын

өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү.

2. Коопсуз жүрүм-турумду калыптандыруу үчүн тематикалык маалымат

программаларын өнүктүрүү

2.1. Ош шаарында МСМдер менен иштөө үчүн ресурстук борборду түзүү

жана колдоо.

2.2. МСМдердин жамаатынын клубдарында ВИЧ/СПИДдин алдын алууга ба-

гытталган маданий тематикалык программаларды өнүктүрүү жана ЛЖВС

МСМдерге коом тарабынан сабырдуу мамилени өнүктүрүү.

2.3. МСМдер үчүн кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде маалымат мате-

риалдарын андан ары иштеп чыгуу жана таркатуу.

2.4. Иштеп жаткан программалардын базасында МСМдер үчүн "ишеним

телефондорунун" тармагын өнүктүрүү.

2.5. Коргонуу каражаттарын пайдалануу боюнча чараларды көрүүгө ба-

гытталган, жүрүм-турумдун оњ ролдук моделдерине негизделген окутуучу

программаларды өнүктүрүү.

3. Атайын медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү жак-

шыртуу

3.1. Коргонуу каражаттарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.

3.2. Консультанттардын жардамы менен МСМдердин жамаатынын базасын-

да ВИЧ/СПИД боюнча консультация берүүнү өнүктүрүү.

3.3. ЖЖБИни дарылоону алуу үчүн МСМдерди медициналык мекемелерге

жиберүү системасын өнүктүрүү.

3.4. ЛЖВС жана ЛПВСлар үчүн багуу жана колдоо программаларын

өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.

2.6-стратегия. Калктын кыймылдуу топторунун байымсыздыгын азайтуу

Маселени баяндоо. Калктын кыймылдуу топтору - булар саясий жана

экономикалык кырдаалдардын кысымы астында туруктуу жашаган жерин соњку

бир жылдын ичинде 1 айдан ашык убакытка калтырып кеткен адамдар. Ушул

аялуу топто: качкындар, ички мигранттар, эмгек мигранттары - туруктуу

же сезондук жумуш издеп туруктуу жашаган жеринен кеткен адамдар, "ком-

мерсант-челноктор", алыска каттаган рейстердин айдоочулары, поезддердин

узатуучулары өзгөчө бөлүнүп турат.

2004-жылы Борбордук Азия өлкөлөрүнүн МФПС/БМЗ региондук долбоору-

нун маалыматтары боюнча, Кыргыз Республикасында 7000ге жакын качкын жа-

на 260000ге жакын ички көчкүндөр бар. Эларалык эмгек уюмунун

изилдөөлөрүнүн маалыматтары боюнча, адамдардын орун которушунун мүнөзү

шарттуу түрдө үч негизги топко бөлүнөт. Ички миграция 1,2 миллион адам-

ды камтыйт. Тышкы эмгек миграциясы көбүнесе Россия Федерациясына жана

Казакстан Республикасына (500 жана 100 мињ адам) кеткен 600 мињ адамдан

ашат. Ошондой эле адамдарды сатуу учурлары байкалат. Кыймылдуу калктын

башка чакан топторунун саны жөнүндө маалымат жок.

Мигранттардын жана качкындардын маалымдар болушун жана жүрүм-туру-

мун алгачкы изилдөө Кыргыз Республикасында 1997-1998-жылдары

жүргүзүлгөн. ВИЧ/СПИДге байланыштуу миграциялык жүрүм-турумду 2002-жылы

аткарылган баа берүү пикири суралган айылдык тургундардын жарымы (эр-

кектер менен аялдар) соњку 12 айдын ичинде өзүнүн калктуу конушунан 1

айдан ашык жалпы мөөнөткө кеткен эместигин жана алардын көпчүлүгү

(35%тен 86%ке чейин) кайра кайтып келгендигин көрсөттү. Мында ушул

адамдардын арасында билимдин төмөндүгү жана коркунучтуу сексуалдык

жүрүм-турумдун кыйла орун алгандыгы табылган. Көчкөндөрдүн ичинен аял-

дардын жарымы (59,3%) сексуалдык катнашка мажбур кылынган жана алардын

4,8 пайызы гана ошондон кийин жардам сурап кайрылган. 2002-жылы МФПСтин

изилдөөсүнө катышкан калктын кыймылдуу топтору (анын ичинде өз

өлкөсүнүн ичинде көчкөндөр жана башка өлкөлөрдөн келгендер) ЖЖБИ

жөнүндө начар маалымдар, аялдардын 38 пайызы жана эркектердин 24 пайызы

ВИЧ/СПИД жөнүндө эч нерсе билген эмес.

Тиешелүү түрдө өзү ооруну жугузуп алуу тобокелдигине баа берүү

дењгээли да төмөн, бул болсо топто оору мүмкүн болгон тез таралышы үчүн

реалдуу шарттарды түзөт. 2000-жылы ПРООНдун колдоосу аркасында темир

жолдун узатуучуларынын арасында изилдөө жүргүзүлгөн. Узатуучулардын "85

пайыздан 90 пайызга чейинкисинин" жолдо карата капилет сексуалдык бай-

ланыштары болоору белгиленген. Көп учурда мигранттар тобокелдиги жогору

жүрүм-туруму бар адамдардын жана СКлардын кардарларынын санын толук-

тайт. Алардын санынын эсебинен СКлардын (Бишкек шаарында иштеген СКлар-

дын 49 пайызы - айылдык региондордун тургундары, СКлардын 22%ы - чакан

шаарлардан келген тургундар), ошондой эле бањгизаттарды потенциалдуу

жана чыныгы сатуучулардын менен бањгизатты керектөөчүлөрдүн саны

көбөйүүдө.

2001-2005-жылдары ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча мамлекеттик прог-

рамманы аткаруунун жүрүшүндө калктын кыймылдуу топторунун арасындагы

атайын ишчаралар мигранттар менен качкындардын арасындагы айрым ишчара-

лар менен чектелди.

Негизги проблемалар, эњ ириде, калктын кыймылдуу топторунун

ВИЧ/СПИДди жугузуп алууга түрткү бере турган жүрүм-турумунун

өзгөчөлүктөрү жөнүндө, жогоруда эске алынган адамдар ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-

нин алдын алууга жана аларды дарылоого муктаждыктары жөнүндө маалымат-

тын жоктугу жана алдын алуу программаларынын жоктугу менен байланышкан.

Калктын орун которушунун массалык мүнөзү, мындай топтордун кыймылдуулу-

гунан улам аларга жетүүнүн татаалдыгы, чогуу жашаган жеринин жана ле-

галдуу статусунун жоктугу өзгөчө мааниге ээ.

Калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге байымсыздыгы сексуалдык

мамиле жана бањгизатты керектөө учурунда тобокелдүү жүрүм-турумга

түрткү болгон оор турмуш шарттары; мыйзамсыз абалына жана/же ВИЧ-инфек-

циясы болушуна байланыштуу алардын укуктарынын чектелүүлүгү,

ВИЧ/СПИД/ЖЖБИнин алдын алуу боюнча маалыматтын, коргоо каражаттарына

жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктүн жоктугу менен байланышкан.

Стратегиянын артыкчылыктуулугу калктын кыймылдуу топторунун көп

санда болушу, ошондой эле ВИЧ-инфекциянын ВИЧ/СПИД көп таралган жерлер-

ден ВИЧ/СПИД аз таралган жерлерге берилишиндеги потенциалдуу ролу менен

байланышкан.

Максат

Өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таралышын четтетүү үчүн Кыргыз Республикасында

калктын кыймылдуу топторунун байымсыздыгын азайтуу.

Милдет

Кыймылдуу калк үчүн комплекстүү маалыматтык-билим берүү программа-

ларын өнүктүрүү.

Иш-чаралар

1. Калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге байымсыздыгынын кырда-

алдарын жана факторлорун иликтөө.

2. Бишкек жана Ош шаарларынын тургундары, анын ичинде чогуу жаша-

ган тышкы эмгек мигранттары үчүн ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин алдын алуу боюнча

калктын кыймылдуу топтору менен иштөө боюнча стратегияны иштеп чыгуу

жана турмушка ашыруу.

3. ЖЖБИни дарылоо, коргонуу каражаттарын камсыз кылуу менен байла-

нышкан товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө, психосоциалдык консульта-

цияны жана ВИЧ/СПИДге ыктыярдуу, ањдап түшүнүлгөн тестирлөөнү алуу

мүмкүнчүлүгүнө калктын кыймылдуу топторунун жеткиликтүүлүгүн камсыз кы-

луу, ошондой эле ВИЧ/СПИД статусуна карабастан, Кыргыз Республикасынын

чегинен тышкары жакка миграцияга жана ал жакта ишке орношууга калктын

кыймылдуу топторунун укуктарын сактоо боюнча чараларды көрүү.

4. Мигранттардын ар кандай топтору үчүн ВИЧ/СПИД боюнча маалымат

материалдарын иштеп чыгуу.

5. "Тењге-тењдей" деген ыкма менен окутуу программаларын колдоо,

ошондой эле жергиликтүү медициналык мекемелер аркылуу маалымат таратуу.

6. ВИЧ/СПИД жагынан калктын кыймылдуу топторунун жамааттарына жана

диаспораларына негизделген коммерциялык эмес уюмдардын потенциалын ка-

лыптандырууда колдоо көрсөтүү.

7. Миграциялык калк арасында СПИДдин алдын алуу маселелери боюнча

өлкөнүн ичинде өнөктөштүктү, ошондой эле трансчегаралык кызматташтыкты

жөнгө салуу боюнча чараларды көрүү.

2.7-стратегия. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын (ЛЖВС) жана

ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдардын (ЛПВС)

жигердүүлүгүн өнүктүрүү

Маселени баяндоо. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДге чалдыккан

адамдардын саны дайыма өсүп баратат. 662 ЛЖВСнын ичинен - 124ү аялдар

жана 13ү 18 жашка чейинки балдар. Мындан тышкары, ВИЧ-позитивдүү аял-

дардан туулган 13 баланын ВИЧ-инфекциясынын статусу али аныктала элек

жана алар 18 ай толгонго чейин врачтардын байкоосунда болот. "СПИД"

республикалык бирикмесинин адистеринин дозордук эпидемиологиялык

көзөмөлдүн негизинде "Спектр" Дүйнөлүк Саламаттык сактоо уюмунун прог-

раммасы боюнча аткарган эсептөөлөрү боюнча, "Кыргыз Республикасында

4500гө жакын адам ВИЧ/СПИДге чалдыгышы мүмкүн.

Өлкөдө ЛЖВСлар жагынан стигматизация жана кодулоо, ушундай адам-

дарга медициналык жардам берүүдөн баш тартуу, иштеген жерин аргасыз ал-

маштыруу, ЛЖВСлардын өздөрү купуялык сакталбайт деп коркуудан улам ме-

дициналык жана социалдык жардамдан баш тарткан учурлар бар.

Тестке чейинки психосоциалдык консультацияга чектелүү жетки-

ликтүүлүк же тесттен кийинки сапатсыз консультация ЛЖВСлар менен ишеним

мамилелерин түзүү мүмкүнчүлүгүн олуттуу чектейт. Позитивдүү ВИЧ статус

жөнүндө маалыматты билдирүү менен байланышкан алгачкы стресстен арылуу

боюнча жардамды алуунун мүмкүн эместиги өз жанын өзү кыюуга алып келет.

ВИЧ-инфекциянын берилишинин жолдору жана коргонуу ыкмалары жөнүндө

маалыматтын жоктугу ЛЖВСлардын коркунучтуу жүрүм-туруму сакталышына

түрткү болот. Бањгизаттарды колдонгон ЛЖВСлардын 41 пайызы гана соњку

айдын ичинде жалпы шприцти бањгизатты башка пайдалануучулар менен кол-

донгон эмес. Респонденттердин үчтөн бирге жакыны алардын өнөктөрү оору

жугузушунун тобокелдигине түрткү болгон жүрүм-турумдун башка түрлөрүн

колдонот, атап айтканда, аралашманы жалпы идиштен алышат, шприцти жуу

үчүн жалпы сууну пайдаланат, жалпы буюмдарды колдонот, бањгизатты бир

шприцтен экинчисине куят ж.б. ЛЖВСлардын 10 пайызга жакынынын ВИЧтин

берилиши жана анын алдын алуу ыкмалары жөнүндө бурмаланган түшүнүктөрү

бар.

Сексуалдык жүрүм-турумдун коркунучтуу формалары бар, алар туруктуу

жыныстык өнөгүнөн же жубайынан 76 аял оору жугузуп алышына алып келди,

булар аялдардын арасында ВИЧ/СПИДдин бардык учурларынын 65,9 пайызын

түзөт. ВИЧ-инфекциясы бар кошбойлуу аялдар медициналык жардам сурап кеч

кайрылышы ВИЧ-инфекциянын жатында берилишинин тобокелдигин олуттуу арт-

тырат.

Жарандык сектор мекемелеринин жана ЛЖВСлардын жамаатынын

мүчөлөрүнүн өздөрүнүн жигердүүлүгү өтө төмөн. ВИЧ/СПИД эпидемиясынын

бүткүл тарыхында саналуу адамдар гана өзүнүн статусу жөнүндө ачык бил-

дирген жана ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү боюнча ишчараларды өнүктүрүү жана

турмушка ашыруу чөйрөсүндө иштеп жатат ЛЖВСлардын укуктарын кызмат

адамдары бузгандыгына карабастан, алардын эч кимиси стигмага жана коду-

лоого каршы протест билдирген жок.

Жигердүү ишмердикти жүргүзүп жаткан чектелүү сандагы ЛЖВСлар прог-

раммаларды "тењге-тењдей" ыкмасы менен натыйжалуу өнүктүрүүгө

көмөктөшпөйт, бул ыкма психологиялык, социалдык колдоого, багууга, ан-

тиретровирустук терапияга ыктоону калыптандырууга багытталган. ВИЧ/СПИД

боюнча алдын алуу программаларын адвокациялоо, калктын аялуу топторунун

арасында адам укуктарын сактоо боюнча ишчараларга ЛЖВСлар өтө аз каты-

шат.

ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу программаларына ЛЖВСлардын катышуусу

калк арасында ЛЖВСларга сабырдуулукту калкка маалымдоо жана калыптанды-

руу, стигманы жана кодулоону жоюу үчүн мамлекеттик жана коомдук уюмдар-

дын жетекчилери менен өзара аракетти түзүү үчүн маанилүү роль ойноого

тийиш. "Тењге-тењдей" ыкмасы бар программалар бүтүндөй алганда корку-

нучтуу жүрүм-турум адаттарын өзгөртүүгө, багууну, колдоону уюштурууга,

дарылоого жана социалдык жактан коштоо кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүүгө

көмөктөшөт.

ВИЧ/СПИД жагынан саясатты жана коомдук пикирди өнүктүрүүнүн бардык

этаптарында ЛЖВСлардын катышуусу башка маанилүү багыт болот. Ушулардын

бардыгы акыр аягында өлкөнүн калкынын арасында ВИЧ/СПИДдин таралышын

азайтат, аялдар менен балдарга ВИЧ/СПИД жугушун четтетет жана ВИЧ/СПИД

эпидемиясынын социалдык-экономикалык кесепеттерин азайтууга көмөктөшөт.

Максат

ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын жигердүүлүгүн арттыруу жана жашоосунун

сапатын жакшыртуу үчүн алардын жамааттарын өнүктүрүү.

Милдеттер

1. ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын жамааттарын өнүктүрүү үчүн шарттарды

түзүү.

2. ВИЧ/СПИД боюнча саясатты жана программаларды өркүндөтүү боюнча,

ошондой эле ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу боюнча жамааттын

мүчөлөрүнүн жигердүүлүгүн жогорулатуу.

3. ЛЖВСлар менен ЛПВСлар үчүн багууну жана колдоону өнүктүрүү.

Иш-чаралар

1. ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын жамааттарын өнүктүрүү үчүн шарттарды

түзүү.

1.1. ЛЖВСлар жамаатына негизделген коммерциялык эмес уюмдарды жана

демилгелүү топторду андан ары институтташтыруу жана башка таламдаш та-

раптар менен улуттук жана эларалык дењгээлдерде өзара аракеттенүү үчүн

аларга колдоо көрсөтүү.

1.2. Лидерлик маселелери, каржылык ресурстарды тартуу, ЛЖВСлардын

жамааттарын түзүү жана өз укуктарын коргой билүү боюнча ЛЖВСлардын жа-

маатынын учурдагы демилгелүү топторун жана айрым өкүлдөрүн окутууга жа-

на алардын потенциалын арттырууга көмөктөшүү.

1.3. "Тењге-тењдей" ыкмасы менен ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу прог-

раммаларын өнүктүрүү үчүн ЛЖВСлардын жамаатынын өкүлдөрүнүн ичинен ма-

шыктыруучуларды даярдоо.

1.4. ЛЖВСлардын, ЛПВСлардын муктаждыктары үчүн маалыматтык жана

усулдук материалдарды басып чыгаруу.

1.5. ВИЧ/СПИД жагынан мамлекеттик саясатты иштеп чыгуунун, жүзөгө

ашыруунун жана мониторингинин бардык этаптарында ЛЖВСлардын катышуусун

камсыз кылуу.

1.6. ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын артыкчылыктуу муктаждыктарын

изилдөөнү жүргүзүү.

2. ВИЧ/СПИД боюнча саясатты жана программаларды өркүндөтүү боюнча,

ошондой эле ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу боюнча ЛЖВСлардын

жамаатынын мүчөлөрүнүн жигердүүлүгүн арттыруу.

2.1. ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу жана ЛЖВСлардын

укуктарын коргоо боюнча алдын алуу программаларын өнүктүрүү боюнча ча-

раларды көрүү.

2.2. ЛЖВСларды жагымдуу коомдук пикирди түзүү боюнча адвокаттык

иштин көндүмдөрүнө, ВИЧ/СПИД жагынан саясий чечимдерге катышууга жана

өздөрүнүн укуктары менен мыйзамдуу таламдарын коргоого окутуу.

2.3. ЛПВСларды ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу ишчарала-

рына катышууга жана ушул маселелерге окутууга тартуу, саясий чечимдерди

кабыл алууда жигердүү ЛЖВСларга колдоо көрсөтүү.

3. ЛЖВСлар менен ЛПВСлар үчүн багууну жана колдоону өнүктүрүү.

3.1. ЛЖВСларды дарыланууга жана коопсуз жүрүм-турумга ыктоо жагы-

нан маалымдоо, социалдык жактан коштоо, калыптандыруу боюнча кызмат

көрсөтүүлөрдү түзүү жана өнүктүрүү.

3.2. АРВ терапиясына ыктоого окутуу үчүн машыктаруучуларды даяр-

доо.

3.3. ЛЖВСлардын, ЛПВСлардын жамаатынын мүчөлөрүнүн жана алардын

таламдарын коргоо жагында иштеген НКОлордун күчү менен ЛЖВСларды багуу

системасын түзүү.

3.4. Психологдорду, наркологдорду жана юристтерди тартуу менен

ЛЖВСлардын жамаатынын жигердүү мүчөлөрү үчүн маалымат-мотивациялык жана

психотерапевттик сессияларды уюштуруу.

3.5. Медициналык, социалдык жана психологиялык колдоонун альтерна-

тивдүү топторун түзүүгө, анын ичинде аралаш жактарда иштеген НКОлордун

базасында түзүүгө көмөктөшүү.

3.6. ЛЖВСлар үчүн, ошондой эле балдар үчүн үйбүлөнүн жана коомдун

базасында медициналык эмес багуунун жана психосоциалдык колдоонун сис-

темасын өнүктүрүү.

3-компонент. ВИЧ/СПИД учурлары көбөйгөн шартта калкка коопсуз жана

жеткиликтүү сервисти камсыз кылуу

3.1-стратегия. ВИЧ/СПИД менен байланышкан алдын алуу, диагностика,

дарылоо жана багуу боюнча медициналык кызмат

көрсөтүүлөрдү өркүндөтүү

3.1.1. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу

Маселени баяндоо. Медициналык жол-жоболорду жүргүзүү учурунда ко-

опсуздук чараларын кынтыксыз сактоо калкка медициналык жардам

көрсөтүүнүн фундаменталдык талабы болуп саналат. Дүйнөлүк саламаттык

сактоо уюмунун стратегиясына ылайык Саламаттык сактоо министрлигинин

аракеттеринин негизги багыттары болуп менчигинин түрүнө карабастан рес-

публикалык жана жергиликтүү саламаттык сактоо уюмдарында донордук кан-

дын коопсуздугун камсыз кылуу, таза жабдууну берүү жана медициналык

персоналды ВИЧ/СПИД жугушунан коргоо саналат. Бул маселелерди чечүү

1997-2000-жылдары СПИДдин жана жыныстык жол менен берилүүчү оорулардын

алдын алуу боюнча Кыргыз Республикасынын улуттук программасында жана

2001-2005-жылдары Кыргыз Республикасында СПИДдин, жыныстык жана сайынуу

жолу менен берилүүчү инфекциялардын алдын алуу боюнча мамлекеттик прог-

раммада каралган.

Өлкөдө донорук кан продуктулары аркылуу ВИЧ/СПИДдин таралышынын

тобокелдиги сакталууда. Буга айыл жеринде донордук канды ретроспектив-

дик изилдөөнүн уланып жаткан практикасы, тобокелдик даражасы жогору

болгон кандын донорлорунун басымдуулук кылышы (тууган-туушкан донорлор

83,4 пайыз), каттоосуз жүргүзүлүүчү канды түз куюу түрткү болууда. Ал-

сак, 2004-жылы кан топтоонун жалпы санынын (33521) ичинен 9 пайызы гана

үч инфекция боюнча утилдештирилген: ВИЧ/СПИД - 112, В вирустук гепатит-

тери- 1728 жана С кандын дозалары - 1200. Өлкөдө канды топтоонун жана

кайра иштетүүнүн лейкофильтрация, плазманы карантинизациялоо, донордук

кандагы инфекциялык агенттерди инактивациялоо сыяктуу учурдагы ыкмалары

жок.

Донордук канды куюуга альтернативдүү жол-жоболор аз колдонулат.

2004-жылы кандын компоненттеринин 7880,5 литрин куюу, кандын препарат-

тарынын жана канды алмаштыруучу суюктуктардын 90106,4 литрин куюу рас-

мий катталган, бул болжол менен 300000 ички веналык куюуга туура келет.

Гемотрансфузияны алган пациенттерде оорунун таржымалын тандап изилдөө

кан куюунун 50 пайызы клиникалык жактан негизсиз болгонун көрсөттү.

Саламаттык сактоо уюмдарын тиешелүү жабдуу, шаймандар жана медици-

налык персонал үчүн коргонуу каражаттары менен канааттандырарлыксыз

камсыз кылуу сакталууда. Медициналык жумуштарды аткаруунун сапатын баш-

каруу системасынын натыйжасы аз бойдон калууда. Бул маселе боюнча

өлкөдөгү кырдаалды изилдөө туруктуу эмес мүнөздө, мониторингдин жана

баа берүүнүн старттык индикаторлору жок.

Медициналык шаймандарды иштетүү жана пайдалануу, кан менен иштөө

учурунда коопсуздук маселелери боюнча медициналык кызматкерлердин бир

бөлүгүндө билимдердин жана тажрыйбанын жетишсиз дењгээли ВИЧ/СПИДдин

оорукананын ичинде таралышына, ошондой эле медициналык кызматкерлерге

жугушуна түрткү болууда.

Изилдөөлөрдүн маалыматтары боюнча өтүшкөн В вирустук гепатитинин

учурларынын 62,6 пайызы медициналык жумуштарды жүргүзүү менен байланыш-

кандыгы аныкталды. Көзкарандысыз изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн натыйжасында

кан менен иштеген медициналык кызматкерлердин 20 пайызга жакыны С ви-

рустук гепатитине чалдыкканы белгиленди. 2004-2005-жылдары Ош шаарынын

стационарларында балдар балким оорукананын ичинде ВИЧ-инфекцияга чал-

дыккан учурлары табылды.

Максат

Медициналык жумуштарды аткаруу, кан куюу, органдарды жана/же ткан-

дарды трансплантациялоо учурунда ВИЧ/СПИДдин жугушунун алдын алуу.

Милдеттер

1. Дарылоо-алдын алуу уюмдарында медициналык жумуштардын коопсуз-

дугун камсыз кылуунун туруктуу механизмин түзүү.

2. Донордук кандын, органдарды жана/же ткандарды трансплантацияло-

онун коопсуздугун камсыз кылуу.

Иш-чаралар

1. Дарылоо-алдын алуу уюмдарында медициналык жумуштардын коопсуз-

дугун камсыз кылуунун туруктуу механизмин түзүү.

1.1. Дарылоо-алдын алуу уюмдарын медициналык шаймандар, медицина-

лык персоналдын жеке коргонуу каражаттары жана медициналык калдыктарды

тазалоо жана утилдештирүү үчүн жабдуу менен камсыз кылуу.

1.2. Инвазивдик медициналык кийлигишүү боюнча операциялык процеду-

ралардын стандарттарын иштеп чыгуу жана дарылоо-алдын алуу уюмдарынын

практикасына киргизүү. Алардын аткарылышына контролдукту камсыз кылуу.

1.3. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугунун маселелерин медици-

налык кадрларды окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо программаларына

киргизүү.

1.4. Медициналык жардам көрсөтүү учурунда медициналык жол-жоболор-

дун коопсуздугунун жана ВИЧ/СПИДдин алдын алуунун маселелери боюнча ма-

алымат-усулдук материалдарды иштеп чыгуу жана таратуу.

1.5. 2006-2010-жылдары ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программага

ылайык белгиленген мөөнөттөрдө бекитилген индикаторлор боюнча монито-

рингди жүргүзүүнү камсыз кылуу.

2. Донордук кандын, органдарды жана/же ткандарды трансплантацияло-

онун коопсуздугун камсыз кылуу.

2.1. Донорлордун канын, органдарын жана ткандарын ВИЧ-инфекцияга

100 пайыздык тестирлөөнү камсыз кылуу боюнча чараларды көрүү.

2.2. Кандын ыктыярдуу акысыз донорлорунун зарыл контингентин тар-

туу жана сактоо боюнча иштерди жүргүзүү.

2.3. Кан кызматынын уюмдарын жана бөлүмдөрүн учурдагы жабдуу, ме-

дициналык багыттагы бир жолку буюмдар, донордук канды коопсуз жана са-

паттуу даярдоо, кайра иштетүү жана сактоо үчүн чыгымдалуучу материалдар

менен камсыз кылуу.

2.4. Донордук кандын компоненттерин жана препараттарын клиникалык

колдонуунун негиздүүлүгү үчүн контролду күчөтүү.

2.5. Бекитилген клиникалык протоколдорду талдоону жүргүзүү жана

канды, анын компоненттерин жана препараттарын куюу үчүн көрсөткүчтөрдү

кайра карап чыгуу.

2.6. Донордук канды куюунун коопсуз жана альтернативдүү ыкмаларын

клиникалык практикага киргизүү.

2.7. Медициналык кадрларды окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо

программаларына кандын коопсуздугу боюнча маселелерди киргизүү.

2.8. Кан кызматынын уюмдарынын жана саламаттык сактоо системасынын

башка түзүмдөрүнүн бирдиктүү компьютердик тармагын жана маалымат база-

сын кењейтүү.

3.1.2. Психосоциалдык кењеш берүүнү жана ВИЧ/СПИДге тестирлөөнү

өркүндөтүү

Маселени баяндоо. Мамлекет ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өтүүгө жана пси-

хосоциалдык кењеш берүүгө жеткиликтүүлүктү гарантиялайт. Психосоциалдык

кењеш берүүнү өздөштүрүү Кыргыз Республикасында 1996-жылдан тартып

жүзөгө ашырылууда. Бирок бир да Саламаттык сактоо мекемесинде, анын

ичинде "СПИД" республикалык бирикмесинде аны жүргүзүү үчүн зарыл жабдуу

жана туруктуу персонал жок. Пикири суралган ЛЖВСлардын ичинен 57,4 па-

йызы гана тестке чейинки кењеш алган, мында Бишкек шаарында аны респон-

денттердин - 26,1 пайызы гана, ал эми камакка алуу жерлеринде 68,6 па-

йызы алган.

Тесттен кийинки психосоциалдык кењешти пикири сурангандардын 86,4

пайызы алган, мында мажбурлоо боюнча ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өткөн адам-

дар мындай консультацияны сейрек алган (72,2%).

Консультация берүү ЛЖВСлар үчүн ВИЧ/СПИД жөнүндө маалыматтын не-

гизги булактарынын ичинде үчүнчү орунда турат. Эксперттердин пикири бо-

юнча, психосоциалдык колдоонун жетишсиздиги ЛЖВСлар жана алардын үйбүлө

мүчөлөрү менен иштөөнү татаалдантат. Бул коркунучтуу жүрүм-турумга таа-

сир этүү мүмкүнчүлүгүн чектейт жана анын ВИЧ/СПИДге чалдыгууга байла-

ныштуу өзгөрүшүнө түрткү бербейт. Натыйжада ВИЧ-инфекциянын жалпы попу-

ляцияга өтүшү, аялдардын оору жугузуп алышына жана балдарды ВИЧ/СПИДге

чалдыккан энелер төрөшү байкалат.

ВИЧ/СПИДге тестирлөө 1987-жылдан бери жүргүзүлүп келатат, ал учур-

да СПИДдин диагностикасынын алгачкы лабораториялары түзүлгөн болучу.

Азыркы учурда өлкөдө 39 диагностикалык лаборатория иштеп жатат. Анын

ичинде "СПИД" республикалык бирикмесинин алдындагы референс-лаборатори-

янын функциясын аткарган лаборатория; кандын республикалык борборунун

алдындагы лаборатория; ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүүнүн жана анын алдын алу-

унун облустук борборлорунун алдындагы 7 облустук лаборатория; Саламат-

тык сактоо министрлигинин Мамлекеттик санитардык эпидемиологиялык

көзөмөл борборлорунун алдындагы 30 шаардык жана райондук лаборатория

иштеп жатат.

"Алдын алуучу медицина" илимий-өндүрүштүк бирикмесинин алдындагы

жугуштуу оорулардын лабораториялык диагностикасынын сапатын контролдоо-

нун республикалык борбору диагностикалык дары-дармектердин сапатына

контролдук кылат, ошондой эле сапатты ички жана тышкы контролдоо прог-

раммасын киргизет. ВИЧ/СПИДге лабораториялык изилдөөлөрдүн сапатына

тышкы баа берүү программасы соњку эки жылдын ичинде аткарылып келатат.

Ага ВИЧ/СПИД диагностикасынын республикалык жана облустук лаборатория-

лары гана катышат.

ВИЧ/СПИДди жана оппортунисттик инфекцияларды диагноздоо үчүн бор-

бордоштурулуп сатып алынган тест-системалардын сапатына эксперттик баа

берүү маселеси жарым-жартылай чечилген, анткени алардын сапатына баа

берүү каттоо учурунда гана жүргүзүлөт. ВИЧ/СПИДге диагностикалык топ-

томдорду сатып алуунун так системасы түзүлгөн эмес, Кыргыз Республика-

сынын аймагында катталган ВИЧ/СПИД диагностикасы үчүн топтомдордун са-

патына контролдук кылуу үчүн контролдоо материалдарын жана референттик

тест-системаларды сатып алуу каралган эмес.

ВИЧ/СПИДге жана ВИЧ-индикатордук инфекцияларга (вирустук гепатит-

тер) лабораториялык изилдөөнүн улуттук стандарттык процесстери жок. До-

нордук канды изилдөөнү жүргүзүүгө тийиш болгон райондук лабораториялар-

дын ИФТ стандарттык ыкмалары менен изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн жетиштүү

техникалык базасы жок. Натыйжада донордук канды ВИЧ-инфекцияга тек-

шерүүдөн өткөрүү өз учурунда болбой жатат, ал эми айрым учурда канды

куйгандан кийин ал формалдуу - ретроспективдүү жүргүзүлүп жатат.

ВИЧ/СПИДдин диагностикасынын 10 лабораториясында сапатка тышкы баа

берүүнү жүргүзүү учурунда 4 лабораторияда эскирген жабдуу болгондугу,

ал эми метрологиялык контролдоо алардын экөөндө гана жүргүзүлгөндүгү

аныкталды.

Изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн стандарттык шарттарын бузуу электр менен

жабдуудагы үзгүлтүктөрдүн жана температуралык режимди сактабагандыктын

айынан болгондугу белгиленди. Баа берилген лабораториялардын медицина-

лык персоналынын үчтөн бир бөлүгүндө дипломдон кийинки даярдыктын жок-

тугу, ал эми сапатты ички лабораториялык контролдоо эки республикалык

лабораторияда гана киргизилгендиги табылды. Анын натыйжасында ишенимдүү

натыйжалар ВИЧ/СПИДге жана ВИЧ-индикатордук инфекцияларга контролдук

тестирлөө учурларынын жарымында гана алынган.

Максат

Психосоциалдык кењеш берүүнүн жана ВИЧ/СПИДге тестирлөөнүн жетки-

ликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатуу.

Милдеттер

1. Кыргыз Республикасында психосоциалдык кењеш берүү системасын

өнүктүрүү.

2. ВИЧ-инфекцияларды лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.

Иш-чаралар

1. Кыргыз Республикасында психосоциалдык кењеш берүү системасын

өнүктүрүү.

1.1. Психосоциалдык кењеш берүүнү жана ВИЧ-инфекцияга ыктыярдуу

тестирлөөнү (мындан ары - ЫКТ) жүргузүү боюнча Саламаттык сактоо ми-

нистрлигинин, өз медициналык кызматы бар башка ведомстволордун ченемдик

укуктук базасын өркүндөтүү.

1.2. Менчигинин түрүнө жана ведомствого тиешелүүлүгүнө карабастан

бардык саламаттык сактоо мекемелеринде, ошондой эле калктын аялуу топ-

тору менен иштеген СПИД-сервистик НКОлордо психосоциалдык кењеш (мындан

ары - ПСК) берүүнү жүргүзүү үчүн шарттарды түзүү.

1.3. ЫКТ маселелерин медициналык жана социалдык кызматкерлерди,

медициналык психологдорду окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо курста-

рына киргизүү, ошондой эле консультанттарды сертификациялоо системасын

киргизүү.

1.4. Республиканын бардык облустарында мамлекеттик мекемелердин,

комерциялык эмес уюмдардын адистеринин, ЛЖВСлардын жана ЛПВСлардын ичи-

нен психосоциалдык кењеш берүү маселелери боюнча машыктыруучулардын то-

бун даярдоо. Өлкөнүн облустук борборлорунун, шаарларынын жана райондо-

рунун дењгээлинде ар кандай адистиктеги врачтар, социалдык кызматкер-

лер, психологдор, СПИД-сервистик НКОлордун өкүлдөрү үчүн тренингдерди

өткөрүү.

1.5. Аралаш адистиктердин: кургак учукка каршы, наркологиялык,

дермато-венерологиялык кызматтар, ошондой эле үйбүлөнү пландаштыруу жа-

на алгачкы медициналык-санитардык жардам мекемелери үчүн ЫКТ маселеле-

рин клиникалык протоколдорго жана медициналык кызмат көрсөтүү стандарт-

тарына киргизүү.

1.6. ЛЖВСларга көрсөтүлүүчү жардамдын жолун жолдоочулугун камсыз

кылуу жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү кењейтүү үчүн Саламат-

тык сактоо уюмдарынын, багууну, колдоону камсыз кылган коммерциялык

эмес уюмдардын Саламаттык сактоо жана социалдык жактан колдоо боюнча

ведомстволук кызматтарынын, кризистик борборлордун, АРВ-терапияны бер-

ген программалардын кызматтарынын жана психосоциалдык консультация

берүү боюнча адистеринин өзара аракеттенүүсүн камсыз кылуу.

1.7. Кењеш берүүгө мамилелерди өркүндөтүү максатында консультант-

тардын мезгилдүү жолугушууларын өткөрүү.

1.8. ЫКТнын мониторингинин жана сапатына баа берүүнүн механизмин

иштеп чыгуу; анын аткарылышын камсыз кылуу.

2. ВИЧ-инфекцияларды лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.

2.1. Лаборант врачтарды жана ВИЧ/СПИДди диагноздоо боюнча лабо-

ранттарды туруктуу негизде окутууну жана дипломдон кийин даярдоону,

анын ичинде чет өлкөлөрдө даярдоону камсыз кылуу.

2.2. ВОЗдун сунуштарына ылайык ВИЧ/СПИДди лабораториялык диагноз-

доонун стандарттарын иштеп чыгуу жана киргизүү.

2.3. Сапаттын өздөштүрүлгөн системасынын негизинде бардык лабора-

торияларды сертификациялоону жүргүзүү.

2.4. Мамлекеттик жана жергиликтүү бюджеттердин каражаттарынан ди-

агностикалык жана референттик тест-системаларды, контролдук материал-

дарды сатып алуу үчүн тиешелүү каржылоону камсыз кылуу.

2.5. Нормативдик талаптарга жана лабораториялардын техникалык

мүмкүнчүлүктөрүнө таянуу менен, республикалык, облустук, шаардык жана

райондук дењгээлдер үчүн ВИЧ/СПИДди жана оппортунисттик инфекцияларды

диагноздоо үчүн тест-системаларды сатып алуу боюнча системаларды иштеп

чыгуу.

2.6. ВИЧ/СПИДди диагноздоо лабораторияларын жана жугуштуу оорулар-

ды лабораториялык диагноздоонун сапатына контролдук кылуунун республи-

калык борборун жайгаштырууну жана негизги, көмөкчү жабдуу, контролдоочу

жана чыгым материалдары, диагностикалык тест-системалар менен жабдууну

жакшыртуу боюнча чараларды көрүү.

2.7. Жабдууну сарамжалдуу пайдаланууну камсыз кылуу.

2.8. СПИДди диагноздоонун бардык лабораторияларында мониторинг жа-

на стандарттардын аткарылышына баа берүү системасынын негизине сапатка

тышкы баа берүү программаларын кабыл алуу.

2.9. "Дары-дармек каражаттары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мый-

замына ылайык тест-системалар өлкөгө келишине жараша алардын диагности-

калык натыйжалуулугуна баа берүүнү жүргүзүү.

2.10. Кан куюу жана төрөткө жардам берүү кызматтарында, ошондой

эле шашылыш жардам берген дарылоо-алдын алуу мекемелеринде ВИЧ/СПИДге

экспресс-тесттерди пайдалануунун алгоритмин иштеп чыгуу.

2.11. Өтө маанилүү көрсөткүчтөр боюнча канды шашылыш куюу зарыл

болгон учурда тез изилдөөнү жүргүзүү максатында облустук кан борборло-

рунун (жер-жерлердеги трансфузиология бөлүмдөрүнүн) врачтарын ВИЧ/СПИД-

ге, В жана С гепатиттерине, котон жарага экспресс-тесттерин коюу ыкма-

ларына окутуу.

3.1.3. Эмчектеги балдарда ВИЧ-инфекциянын алдын алуу

Маселени баяндоо. Кыргыз Республикасында ай сайын ВИЧ-инфекцияны

жугузуунун 10дон ашык жањы учурлары катталат. Мында ВИЧ/СПИДге чалдык-

кан аялдардын саны көбөйүүдө. Эгерде 2001-жылы аялдар өлкөнүн жаранда-

рынын арасында ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын санынын 8 пайызын түзгөн

болсо, 2005-жылы 44,7 пайыз болду. Алардын көпчүлүгү бала төрөй турган

куракта.

2006-жылдын 1-январына карата республикада ВИЧ-инфекция 27 кошбой-

луу аялда катталган: алардын 22си бала төрөдү, бешөө боюнан алдырды.

Төрөгөн аялдардын ичинен - 18 аял жана жањы туулган бала антиретрови-

рустук (АРВ) дары-дармектер менен химиялык алдын алуу дарылоосун алды.

18 айлык байкоо жүргүзүү мөөнөтү аяктагандан кийин алты бала ВИЧ-инфек-

ция диагнозу ырасталбагандыгынан улам эсептен чыгарылды, калгандары

врачтардын көзөмөлүндө. Кошбойлуулук учурунда энелеринде ВИЧ-инфекция

диагнозу кеч коюлгандыктан улам төрт бала АРВ дары-дармектери менен хи-

миялык алдын алуу дарылоосун алган жок. Алардын биринде ВИЧ-инфекция

диагноз ырасталды жана ата-энеси дегеле дарылоодон жана атап айтканда,

АРВ терапиясынан баш тарткандыгынан улам чарчап калды. Калган үчөө 18

айга толгонго чейин көзөмөлдө болот.

Кыргыз Республикасы балдар туулушунун дењгээли жогору болгон

өлкөлөргө кирет, ал 2004-жылы 1000 кишиге 21,4тү түзгөн. Мында алдын

алуунун тиешелүү чаралары жок болгон учурда ВИЧ-инфекциясы жуккан аял-

дардын санынын көбөйүшү ВИЧ-инфекциясы жуккан балдар туулат деп болжол-

доого негиз берет. ВОЗдун маалыматтары боюнча, Кошбойлуулук учурунда,

төрөт мезгилинде жана төрөттөн кийинки мезгилде ВИЧ-инфекция энеден ба-

лага өтүшүн (мындан ары - ПМР) АРВ дары-дармектери менен алдын алуу,

ошондой эле мүмкүнчүлүккө жараша, эмчек эмизүүдөн баш тартуу балага ин-

фекция жугушунун тобокелдигин олуттуу азайтат.

Негизги проблемалар - булар ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялдардын бир

бөлүгүндө ВИЧ-инфекцияны кеч диагноздоо, мындай учурларда АРВ дары-дар-

мектери менен алдын алуунун жоктугу; психосоциалдык кењеш берүүнүн аз

жеткиликтүүлүгү; жайсыз эпидемиологиялык кырдаалдагы райондордо кошбой-

луу аялдарды ВИЧ/СПИДге ыктыярдуу тестирлөө менен камтуунун төмөндүгү.

Максат

Эмчектеги балдарга ВИЧ-инфекция жугушун четтетүү.

Милдеттер

1. Бала төрөй турган курактагы аялдардын арасында ВИЧ-инфекцияны

баштапкы алдын алууну жүргүзүү.

2. ВИЧ/СПИДден жапа чеккен үйбүлөлөр үчүн репродукциялык саламат-

тык кызмат көрсөтүүлөрүн камсыз кылуу.

3. ВИЧ/СПИД энеден балага берилишинин алдын алууну жүргүзүү.

4. ВИЧ-инфекция жуккан аялдарга, алардын балдарына жана

үйбүлөлөрүнө дарылоо-алдын алуу жардамын жана колдоосун көрсөтүү.

Иш-чаралар

1. Бала төрөй турган курактагы аялдардын арасында ВИЧ-инфекцияны

баштапкы алдын алууну жүргүзүү.

1.1. Келиндердин жана алардын жыныстык өнөктөрүнүн арасында

ВИЧ-инфекциянын алдын алуу боюнча маалымат-билим берүү ишин кењейтүү.

1.2. Эненин жана баланын саламаттыгын сактоо (мындан ары - ЭжБСК)

кызматтарын жана репродукциялык саламаттык кызматтарын эмчектеги бал-

дарда ВИЧ-инфекциянын алдын алуу программаларын турмушка ашырууга ко-

шуу.

1.3. Психосоциалдык кењеш берүүнү жана кошбойлуу аялдарды

ВИЧ/СПИДге ыктыярдуу, ањдап-түшүнүлгөн тестирлөөнү жүргүзүү.

2. ВИЧ/СПИДцен жапа чеккен үйбүлөлөр үчүн репродукциялык саламат-

тык кызмат көрсөтүү.

2.1. Репродукциялык саламаттык, коопсуз жүрүм-турум жана ВИЧ-ин-

фекция тикелей берилишинин алдын алуу маселелери боюнча ВИЧ/СПИДден жа-

па чеккен үйбүлөлөр менен иштөө.

2.2. ВИЧ-инфекция жуккан аялдарга репродукциялык саламаттык боюнча

кызмат көрсөтүү.

2.3. Репродукциялык саламаттык, зыянды азайтуу программаларынын

жана ВИЧ-инфекция жуккан аялдарга багууну жана колдоону камсыз кылуу

боюнча дарылоо кызматтарынын ортосундагы байланыштарды кењейтүү жана

чыњдоо.

3. ВИЧ/СПИД энеден балага берилишинин алдын алуу.

3.1. ВИЧ/СПИД тикелей берилишин АРВ дары-дармектери менен химиялык

алдын алууну клиникалык протоколдорго ылайык, ВОЗдун сунуштарына ылайык

жүргүзүү.

3.2. ВИЧ/СПИД диагнозу бар ата-энелерди баланы багуу эрежелерине

окутуу.

3.3. ВИЧ-инфекция жуккан аялдардан туулган балдарды жасалма та-

мак-аш менен камсыз кылуу.

3.4. ВИЧ/СПИДдин тикелей трансмиссиясынын алдын алуу маселелерине

окутулган медициналык кадрларды даярдоо.

3.5. ВИЧ/СПИДдин тикелей берилишинин алдын алуу маселелерин

2006-жылы жана андан кийинки мезгилдерде Кыргыз Республикасынын жаран-

дарын медициналык-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекет-

тик гарантиялардын программасына киргизүү.

4. ВИЧ-инфекция жуккан аялдарга, алардын балдарына жана

үйбүлөлөрүнө дарылоо-алдын алуу жардамын жана колдоосун көрсөтүү.

4.1. ВИЧ-инфекция жуккан аялдардан туулган балдарда ВИЧ-инфекцияны

эрте диагноздоо үчүн ДНКнын полимераздык туташ реакциясынын (ПТР) тес-

тин киргизүү.

4.2. Эмчектеги балдарды жана чоњ кишилерди багуу жана аларга жар-

дам жана колдоо көрсөтүү боюнча колдонмону иштеп чыгуу, анын ичинде жо-

горку активдүү анитиретровирустук терапиянын (ЖААРТ) зарылчылыгын карап

чыгуу.

4.3. ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялдардан туулган баш тартылган жана/же

жетим балдарды багууга мамилени аныктоо.

3.1.4. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга (ЛЖВС) медициналык жардамды

камсыз кылуу

Маселени баяндоо. ВОЗ сунуш кылган жогорку активдүү анитиретрови-

рустук терапия (мындан ары - ЖААРТ) пациенттердин өмүрүн узартууга,

анын сапатын жакшыртууга мүмкүндүк берет, оор оппортунисттик инфекция-

лардын өнүгүшүн четтетип, СПИДдин өнүгүшүн басањдатат жана өлүмгө учу-

роону азайтат, ЖААРТты колдонуунун фонунда оорулуунун организминде ви-

рустун топтолушун азайтуу эпидемиологиялык коркунучту кыйла азайтат.

Дарыланууну алуу мүмкүнчүлүгү ВИЧ/СПИДге тестирлөөдөн өтүүгө жана пси-

хосоциалдык кењеш берүүгө калктын таламдаштыгын жогорулатат.

Ушулардын бардыгы алда канча коопсуз жүрүм-турумду калыптандыруу-

га, ВИЧ/СПИД эпидемиясынын таралышын чектөөгө жана социалдык-экономика-

лык кесепеттерин азайтууга, анын ичинде ВИЧ/СПИДден улам жетимдердин

санын азайтууга көмөктөшөт. Кыргыз Республикасы Дүйнөлүк Саламаттык

сактоо уюму ЮНЭЙДС менен бирдикте кабыл алган 2005-жылга карата бардык

муктаж адамдарды ЖААРТ менен камсыз кылуу боюнча глобалдык демилгеге

кошулган.

Өлкөдө амбулаториялык шарттарда ЛЖВСларга байкоо жүргүзүүнү жана

аларды дарылоону СПИД борборунун, үйбүлөлүк медицина борборлорунун

врач-инфекционисттери, ошондой эле үйбүлөлүк врачтар тобунун врачтары

жүргүзөт.

ВИЧ/СПИД менен ооруган адамдарды стационардык дарылоо оппортунист-

тик инфекциялардын (кургак учук, неврологиялык оору, онкологиялык, ин-

фекциялык) профилине ылайык ар кандай дарылоо мекемелеринде жүргүзүлөт.

2006-жылдын 1-январындагы абалга карата антиретровирустук терапия-

га СПИД менен ооруган 71 адам тандалган болучу. Алардын ичинен төртөө,

дарылоо кеч башталгандыгынан улам, оор оппортунисттик инфекциялардан

ЖААРТтын баштапкы стадиясында каза тапты. Айрым ЛЖВСларда, өзгөчө инъ-

екциялык бањгизаттарды керектөөчүлөрдө ЖААРТка өтө ыктабагандык тандал-

ган адамдардын ичинен 20 ЛЖВС дарыланууну токтотушуна жана дарылануудан

баш тартышына алып келди. Мында 47 адам (муктаж адамдардын эсептик са-

нынын 71%ы) дарыланууну улантып жатат.

ЛЖВСларды консультациялык жардам менен жетишсиз камтуу сакталууда,

бул ЖААРТтан өтө турган ЛЖВСлардын санын жана дары-дармектерди сатып

алууга эсепти болжолдоону татаалдантат. Алсак, 2006-жылдын 1-январына

карата 662 ЛЖВСнын ичинен ЖААРТты жүргүзүү зарылчылыгы жагынан 190адам

(28,7%) гана консультация алган ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана дарылоо ма-

селелери боюнча окутулган инфекционист-адистердин тартыштыгы; бул адис-

тердин арасында кадрлардын көп кетип калышы байкалууда. ЛЖВСларды дары-

лоону мамлекеттик каржылоо жок. ВИЧ/СПИДди жана оппортунисттик инфекци-

яларды дарылоо Мамлекеттик гарантиялардын программасына киргизилген

эмес. Оппортунисттик инфекциялардын лабораториялык диагнозун жүргүзүү

үчүн базаны өркүндөтүү зарыл.

ВИЧ/СПИДдин айынан өлүмгө көп учуроо жана диагноз коюлгандан кийин

ЛЖВСлардын өмүрүнүн кыскалыгы белгиленүүдө. Кургак учук-өлүмгө учуроо-

нун негизги себеби болуп саналат, бирок ВОЗ сунуш кылган ВИЧ/СПИДге жа-

на кургак учукка каршы күрөшүү боюнча бирдиктүү стратегия жеткире иштеп

чыгууга муктаж.

Максат

Муктаж болгон бардык адамдар үчүн багуу жана ВИЧ/СПИДди дарылоо

боюнча кызмат көрсөтүүнүн үзгүлтүксүз комплексин камсыз кылуу жолу ме-

нен ЛЖВСлардын өмүрүн узартуу жана сапатын жакшыртуу.

Милдет

ЖААРТ шарттарын түзүү жана жүргүзүү; ВИЧ/СПИДге чалдыккан бардык

муктаж адамдарга оппортунисттик инфекциялардын алдын алуу жана дарылоо.

Иш-чаралар

1. Бекитилген клиникалык протоколдорго ылайык бардык ЛЖВСларга

консультациялык жардам берүү, ЖААРТты жүргүзүү, оппортунисттик инфекци-

яларды дарылоо жана алдын алуу.

2. ВОЗдун сунуштарына ылайык ЖААРТ, оппортунисттик инфекцияларды

дарылоо жана алдын алуу үчүн зарыл болгон дары-дармектерди пландаштыруу

жана сатып алуу системасын түзүү.

3. Бишкек жана Ош шаарларында ВИЧ/СПИДдин лабораториялык диагнос-

тикасын жүргүзүп жаткан ЖААРТтын сапатын контролдоону аныктоо жана оп-

портунисттик инфекцияларды диагноздоо боюнча жабдуулар жана чыгымдалуу-

чу материалдар менен жабдуу.

4. ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана дарылоо, оппортунисттик инфекциялар-

дын алдын алуу жана аларды дарылоо маселелерин Мамлекеттик гарантиялар-

дын программасына кошуу.

5. ВИЧ/СПИД боюнча маселелерди медициналык жана фармацевтикалык

кадрларды окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо программаларына кир-

гизүү. Мамлекеттик жана чет өлкөлүк билим берүү мекемелеринин базасында

ар кандай адистиктеги врачтар үчүн ВИЧ/СПИДдин жана оппортунисттик ин-

фекциялардын клиникасы, аларды диагноздоо жана дарылоо боюнча окутууну

жүргүзүү.

6. ВИЧ/СПИДдин этиология, эпидемиология, клиника, диагностика жана

дарылоо маселелери боюнча врачтар жана орто медициналык персонал үчүн

колдонмону даярдоо жана басып чыгаруу.

3.1.5. ЖЖБИнин учурунда медициналык жардам менен камсыз кылуу

Маселени баяндоо. Кыргыз Республикасынын тери-венерологиялык кыз-

маты Бишкек жана Ош шаарларындагы эки тери-венерологиялык диспансерден,

14 тери-венерологиялык бөлүмдөн, 82 тери-венерологиялык кабинеттен ту-

рат жана пациенттер үчүн 465 оруну бар. Дермато-венерологиялык жардамды

өркүндөтүү жана жеткиликтүүлүгүн арттыруу боюнча чаралар көрүлүүдө. Ко-

тон жараны, гонореяны дарылоо, синдромдук ыкма боюнча клиникалык прото-

колдор иштелип чыккан. Жеке анонимдүү борборлордун жана кабинеттердин

тармагы кењейүүдө (2004-жылга карата 19 пункт ачылган), ЖЖБИни дарылоо-

ну жалпы практикадагы врачтар жүргүзүп жатат. Дарылоонун купуялыгы кам-

сыз кылынды. ЖЖБИни дарылоонун учурдагы ыкмалары, анын ичинде котон жа-

раны амбулаториялык дарылоо колдонулууда, ал азыр дарыланган адамдардын

86,4 пайызын түзөт.

Мамлекеттик гарантиялардын программасына ылайык котон жарадан акы-

сыз дарылоо 18 жашка толо элек адамдарга жүргүзүлөт, ЖЖБИни дарылоо бо-

юнча медициналык жардам аялуу топтордун өкүлдөрүнө Бишкек, Ош, Жалала-

бат, Каракол жана Токмок шаарларындагы адистешкен клиникаларда жана ка-

бинеттерде эларалык уюмдардын гранттарынын эсебинен берилет. Бирок

ЖЖБИси бар аялуу топтордун пикири суралган өкүлдөрүнүн 29,4 пайызы гана

Саламаттык сактоо системасынын уюмдарына кайрылган жана диагностика,

дарылоо жана кењеш берүү боюнча тиешелүү кызмат көрсөтүүлөрдү алган.

Соњку 8 жылдын ичинде котон жара менен ооруп калуу - 4 эсе, анын

ичинде 2001-жылдан берки мезгилдин ичинде 19,2 пайызга төмөндөгөнү бел-

гиленди. Бирок калктын жана аялуу топтордун арасында эсепке алынбаган

котон жара менен ооруп калуунун үлүшү жогору. Бул текшерүү эпидемиоло-

гиялык көзөмөлдүн маалыматтары, ошондой эле тубаса котон жаранын

(2001-жылдагы 36 учурдан 2004-жылдагы 56 учурга чейин) нейро котон жа-

ранын (2001-жылдагы 1 учурдан 2004-жылдагы 13 учурга чейин) өсүшү менен

ырасталууда. 2005-жылы бүткүл өлкө боюнча котон жара менен ооруп калуу

көбөйүшүнүн тенденциясы белгиленди.

Тери-венерологиялык кызматты кайра структуралаштыруу процессинде

борбордоштурулган серологиялык лабораториялар аймактык ооруканалар ме-

нен үйбүлөлүк медицина борборлорунун ортосунда бөлүштүрүлдү. Гонореяны

культуралдык диагноздоо боюнча лабораториялардын саны (1995-жылдагы

33төн 2004-жылдагы 3 лабораторияга чейин) кыскарды, бул гонорея менен

ооруп калуу учурларын табууга өтө терс таасирин тийгизди жана дарттын

өнөкөткө айланган процесстери жана күчөгөн формалары көбөйүшүнө алып

келди.

Азыркы учурда республиканын аймагында 62 лаборатория иштейт, алар-

да котон жараны диагноздоо жүргүзүлөт, Өлкөдө ЖЖБИни диагноздоо боюнча

референс-лаборатория жок. ЖЖБИни диагноздоонун азыркы ыкмалары (ПТР жа-

на ИФТ) Бишкек жана Ош шаарларынын айрым жеке клиникаларында гана кол-

донулат. Гонореяны культуралдык диагноздоо үчүн "кол менен жасалган"

жагымдуу чөйрөнү пайдалануу орун алган. ЖЖБИни лабораториялык диагноз-

доо сапатына ички лабораториялык контролду жана тышкы баа берүүнү

өркүндөтүү зарыл.

Ошентип, котон жара менен ооруп калуу таралышынын өњүтүндө ЖЖБИни

диагноздоо боюнча саламаттык сактоонун мамлекеттик системасынын

мүмкүнчүлүктөрү өтө чектелүү. Бул врачтар менен илимпоздордун ушул оо-

руларды диагноздоону жана дарылоону жакшыртуу боюнча илимий жактан не-

гизделген ыкмаларды иштеп чыгууга мүмкүнчүлүктөрүн чектейт. Калк ара-

сында ЖЖБИ менен ооруп калуунун дењгээлин төмөндөтүү үчүн ЖЖБИни дары-

лоо боюнча мамлекеттик гарантиялардын системасын өнүктүрүү зарыл.

Максат

Диагноз коюу жана дарылоо ыкмаларын өркүндөтүү, ошондой эле те-

ри-венерологиялык кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу жолу менен

ЖЖБИнин андан аркы таралышын чектөө.

Милдеттер

1. Калкка тери-венерологиялык жардам көрсөтүүнүн мамлекеттик сис-

темасын өркүндөтүү.

2. ЖЖБИни лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.

3. Жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн "дос" тери-венерология-

лык кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу.

Иш-чаралар

1. Калкка тери-венерологиялык жардам көрсөтүүнүн мамлекеттик сис-

темасын өркүндөтүү.

1.1. ЖЖБИ боюнча программаларды мамлекеттик органдар тарабынан

укуктук жана каржылык колдоону камсыз кылуу.

1.2. Медициналык-санитардык жардам көрсөтүүнүн бардык дењгээлде-

ринде ЖЖБИси бар пациенттерди жетектөө боюнча клиникалык протоколдорду

жана стандарттарды иштеп чыгуу жана киргизүү.

1.3. Өлкөдө жана чет өлкөлөрдө ЖЖБИ маселелери боюнча медициналык

кызматкерлерди окутуу жана дипломдон кийин даярдоо, ошондой эле практи-

калык жардам көрсөтүү. Менчигинин түрүнө карабастан ЖЖБИни дарылоо жа-

гынан кызмат көрсөткөн саламаттык сактоо уюмдарынын ишине контролдук

кылуу системасын киргизүү.

1.4. Райондук дењгээлдеги саламаттык сактоо мекемелеринде ЖЖБИни

дарылоодо синдромдук ыкманы киргизүү.

1.5. Илим-изилдөө институттарынын базасында жетектөөчү дермато-ве-

неролог-адистердин квалификациясын камсыз кылуу.

1.6. ЖЖБИнин алдын алуу жана дарылоо боюнча милдеттерди турмушка

ашыруунун мониторингинин натыйжалуу системасын түзүү.

1.7. ЖЖБИ менен ооруган адамдарга менчигинин түрүнө карабастан

бардык саламаттык сактоо уюмдарында психосоциалдык кењеш берүүнү жана

ВИЧ/СПИДге ыктыярдуу тестирлөөнү камсыз кылуу.

2. ЖЖБИни лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.

2.1. Саламаттык сактоо министрлигинин республикалык тери-венероло-

гиялык диспенсеринин базасында жањы жабдуулары бар референс-лаборатори-

яларды түзүү жана алардын ишин өнүктүрүү.

2.2. Саламаттык сактоонун тиешелүү мекемелери үчүн ЖЖБИни лабора-

ториялык диагноздоонун стандарттарын иштеп чыгуу.

2.3. ЖЖБИни диагноздоо боюнча лабораторияларды жабдуу, реактивдер

жана чыгым материалдары менен жабдуу, ошондой эле ЖЖБИни лабораториялык

диагноздоонун ички лабораториялык контролун жана сапатына тышкы баа

берүүнү киргизүү боюнча чараларды көрүү.

2.4. ЖЖБИни диагноздоо маселелери боюнча лаборант-врачтардын жана

лаборанттарды үзгүлтүксүз окутууну камсыз кылуу.

3. Жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн "дос" тери-венерология-

лык кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу.

3.1. Менчигинин түрүнө карабастан бардык Саламаттык сактоо уюмда-

рында жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн ЖЖБИни дарылоо боюнча че-

немдик укуктук базаны иштеп чыгуу жана "дос" медициналык сервис систе-

масын киргизүү.

3.2. Шаардык, райондук жана облустук дењгээлдерде үйбүлөлүк врач-

тар тобунун, акушер-гинекологдордун, урологдордун, жалпы практикадагы

врачтардын эсебинен аялуу топтор менен иштөө боюнча врачтардын тармагын

түзүү, ушул контингент менен иштөөнүн спецификасын эске алуу менен мо-

тивация жана окутууну камсыз кылуу системасын иштеп чыгуу.

3.3. Саламаттык сактоо уюмдарынын отчеттуулук системасына аялуу

топтор үчүн "дос" медициналык сервисти көрсөтүү боюнча пунктту кир-

гизүү.

3.4. Калктын аялуу топторунун ыйгарым укуктуу өкүлдөрү үчүн меди-

циналык сервистик структураларды маалыматтык колдоону камсыз кылуу.

3.5. Калктын аялуу топтору үчүн медициналык кызмат көрсөтүү жагы-

нан бардык таламдаш тараптардын өзара аракеттенүүсү.

3.6. Мамлекеттик гарантия программасына калктын аялуу топтору жана

колунда жок катмарлары үчүн котон жараны жењилдетип жана акысыз дарыло-

ону киргизүү мүмкүнчүлүгүн кароо.

3.2-стратегия. ВИЧ/СПИДге (ЛЖВСга) чалдыккан адамдарды жана

ВИЧ/СПИДден (ЛЖВСдан) жапа чеккен адамдарды

социалдык жактан колдоо

Маселени баяндоо. ЛЖВСларды жана ЛПВСларды социалдык коргоо жана

социалдык колдоо маселелери "Кыргыз Республикасындагы ВИЧ/СПИД

жөнүндө", "Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик пособиелер жөнүндө",

"Кыргыз Республикасынын калкын социалдык жактан тейлөө жөнүндө" Кыргыз

Республикасынын мыйзамдарында, Кыргыз Республикасынын жарандарын соци-

алдык жактан тейлөө жана коргоо, ошондой эле пенсия жана дары-дармек

менен камсыз кылуу маселелери боюнча башка ченемдик укуктук актыларда

каралган.

Эмгек жана социалдык жактан коргоо министрлигинин системасында со-

циалдык жактан коргоонун атайын бөлүмдөрүнүн жана социалдык патронаж

кызматынын системасы түзүлгөн, ал ушул сервисти шаардык, райондук жана

облустук дењгээлдерде көрсөтүүнү камсыз кылат.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын социалдык жактан коргоого укукта-

рын камсыз кылуу максатында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында карал-

ган укуктарды турмушка ашыруу механизмдерин өркүндөтүү зарыл. 45

ЛЖВСнын ичинен бир да адам социалдык жардамга өз укугун турмушка ашыр-

ган эмес: 18 жашка чейинки 7 баланын ичинен бири да социалдык жөлөкпул

албайт, ВИЧ-позитивдүү энелерден туулган жана 18 ай толгонго чейин бай-

коодо болгон 13 баланын ичинен бир гана бала социалдык жөлөкпул алат.

Потенциалдуу коркунучтуу биологиялык материал менен иштеген меди-

циналык кызматкерлер жењилдетилген пенсиялык камсыз кылууну алышы жагы-

нан оорчулуктар бар. ВИЧ-инфекция жуккан, СПИД менен ооруган адамдарды

жана алардын үйбүлө мүчөлөрүн социалдык жактан колдоону караган

2001-2005-жылдары СПИДдин алдын алуу боюнча мамлекеттик программанын

стратегиясы жетиштүү дењгээлде турмушка ашырылган эмес. ВИЧ/СПИД жагы-

нан социалдык жардамды жана колдоону берүү механизминин, ошондой эле

социалдык жактан коргоо системасынын адистеринин атайын даярдыгынын

жоктугу негизги проблема болуп саналат. Мындан тышкары, ЛЖВСларга жар-

дам жана колдоо көрсөтүү боюнча ишчараларга тартылган бардык таламдаш

тараптардын өзара аракеттенүүсүн жөнгө салуу зарыл.

Бул маселелерди чечүүнүн татаалдыгы диагноздун купуялыгы жарыя кы-

лынат деп коркуудан улам социалдык жактан коргоо органдарына кайрылуу

боюнча ЛЖВСлардын демилгесинин жоктугу менен байланышкан. Бул маселе

айылдар жана чакан шаарлар үчүн өзгөчө актуалдуу. Жөлөкпулду алуунун

кыйла сандагы документтерди көрсөтүүнү талап кылган татаал жол-жобосу

маанилүү аспект болуп саналат.

Аялуу калктын алда канча муктаж бөлүгү үчүн социалдык жардамды

алуу аларда ким экендигин тастыктаган документтердин жана/же каттоонун

жоктугунан улам мүмкүн эмес. Мындан тышкары, ВИЧ/СПИД диагнозу белги-

ленгенине байланыштуу жетимдерге жана таштанды балдарга жардам берүү

проблемасын чечүү зарыл.

Максат

Мамлекеттик жөлөкпулдарды берүү жана социалдык кызмат көрсөтүү жо-

лу аркылуу ЛЖВСлар менен ЛПВСларды мамлекеттик колдоону камсыз кылуу.

Милдет

ЛЖВСлар менен ЛПВСлар үчүн механизмдерди иштеп чыгуу жана социал-

дык жактан колдоо көрсөтүү.

Иш-чаралар

1. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоо көрсөтүү боюнча ве-

домстволук ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.

2. Мамлекеттик жөлөкпулдарды берүү жана социалдык кызмат көрсөтүү

жолу аркылуу ЛЖВСлар менен ЛПВСларды мамлекеттик колдоону камсыз кылуу.

3. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоо көрсөткөн адамдар үчүн

атайын октуу программаларын, анын ичинде кесиптик адистиктердин сту-

денттери үчүн атайын программаларды иштеп чыгуу.

4. ЛЖВСлардын социалдык жардамга муктаждыктарына баа берүүнү бул

максаттарга мамлекеттик бюджетти пландаштыруу үчүн дайыма жүргүзүү.

5. Мамлекеттик жөлөкпулду алуу тартиби жөнүндө СПИД борборлорунун

адистери, аялуу топтордун жаматтарынын ыйгарым укуктуу өкүлдөрү жана

ЛЖВСлардын өздөрү аркылуу ЛЖВСлар менен түшүндүрүү иштерин жүргүзүү.

6. Бардык таламдаш тараптар үчүн ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык

жардам көрсөтүү боюнча маалымат материалдарын чыгаруу.

7. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоо көрсөтүү маселелери

боюнча бардык таламдаш тараптардын, анын ичинде Саламаттык сактоо ми-

нистрлигинин, Эмгек жана социалдык жактан коргоо министрлигинин, НКО-

лордун, жамааттык уюмдардын жана ЛЖВСлардын өкүлдөрүнүн өзара аракетте-

нүүсү.

8. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоону камсыз кылуу боюнча

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган мониторингди жүргүзүү.

9. ВИЧ/СПИДден жапа чеккен балдарды колдоо боюнча стратегияны,

ошондой эле ВИЧ/СПИД диагнозу белгиленгендигине байланыштуу жањы туул-

ган балдардан баш тартуунун алдын алуу жана жетим балдардын проблемала-

рын чечүү боюнча чараларды иштеп чыгуу.

10. ЛЖВСларды тейлөөнү камсыз кылган персонал кесиптик милдеттерин

аткаруу учурунда ВИЧ/СПИДди жугузуп алышын четтетүү боюнча чараларды

көрүү.

11. Социалдык патронаж жана социалдык коштоо топторун, ошондой эле

ЛЖВСларды медициналык эмес багуу системасын түзүү.

12. АРВ терапиясын алган ЛЖВСлар үчүн Тамак-аш фондун түзүү үчүн

каржылык ресурстарды мобилизациялоо.

13. Ишке орношуу жана убактылуу түнөк орундарын берүү маселелерин

чечүүдө ЛЖВСларга көмөк көрсөтүү.

3.3-стратегия. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды (ЛЖВС) жана калктын

аялуу топторунун өкүлдөрүн юридикалык колдоо

Маселени баяндоо. Калктын аялуу топторунда ВИЧ-инфекцияны жугузуу-

нун өзгөчө тобокелдиги бар, ошондуктан бул топтордун арасында алдын

алуу программаларын өнүктүрүү өлкөдө ВИЧ/СПИДди четтетүү боюнча натый-

жалуу чаралар үчүн маанилүү шарт болуп саналат.

Бүтүндөй алганда ВИЧ/СПИД жагынан Кыргыз Республикасынын мыйзамда-

ры эларалык укуктун ченемдерине ылайык келет, бирок адам укуктарын тур-

мушка ашыруу жана коргоо боюнча тиешелүү механизмдерди иштеп чыгуу за-

рылчылыгы байкалат. Атап айтканда, купуялыкка, медициналык текшерүүдөн

өтүүнүн жана маалымат берүүнүн ыктыярдуулугуна укук турмушка ашырылбай

жатат. Коомдо ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды, ошондой эле калктын аялуу

топторунун өкүлдөрүн стигматизациялоо жана кодулоо байкалууда, бул ал-

дын алуу чараларын натыйжалуу турмушка ашыруу үчүн жогоруда эске алын-

ган категориядагы адамдар менен байланыш түзүүгө көмөктөшпөйт.

ЛЖВСлардан алынган маалыматтар боюнча, алардын дээрлик үчтөн бир

бөлүгү ВИЧ-статуска байланыштуу укук коргоо органдарынын (16,8%). меди-

циналык кызматтардын (4,7%) кызматкерлери тарабынан өздөрүнүн укуктары

бузулушуна, анын ичинде медициналык жардам көрсөтүүдөн баш тартууга,

ВИЧ/СПИДге мажбурлап текшерүүдөн өтүүгө, ВИЧ-статус жөнүндө маалыматтын

купуялыгын бузууга дуушарланган.

"Кыргыз Республикасындагы ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Республикасынын

Мыйзамында "стигма" жана "кодулоо" түшүнүктөрү аныкталган жана ЛЖВСлар-

дын укуктарын чектөөгө жана стигматизациялоого тыюу салуу боюнча чара-

лар каралган. Бирок өзүнүн ВИЧ-статусу жарыя кылынат деп корккондуктан,

мыйзамдуу укуктарын билбегендиктен жана башка себептерден улам ЛЖВСлар-

дын эч кимиси укуктарын коргоо жагынан сот органдарына кайрылган эмес.

Кыргыз Республикасында бир нече укук коргоо органдарынын жана ад-

вокаттардын катышуусу менен ЛЖВСлардын жана башка аялуу топтордун укук-

тарын коргоо боюнча айрым тажрыйба бар. ВИЧ/СПИДге байланыштуу адам

укуктарынын маселелери боюнча алгачкы текшерүү жана тергөө, прокуратура

органдары жана соттор менен өзара аракеттенүүнүн тажрыйбасы азырынча

бүтүндөй алганда адам укуктарын сактоо маселелерин чечүүгө алып келген

жок.

Калктын аялуу топторунун күнөөсү далилдерге эмес, айыпталып жаткан

адамдын жеке көрсөтүүлөрүнө гана негизделген учурларда алар үчүн айып-

тоо өкүмдөрү, метадондук программанын катышуучулары үчүн эркиндигинен

ажыратуу түрүндөгү жазалоо чарасы өзгөртүлгөн прецеденттер бар.

Ички иштер министрлигинин атайын Нускоосуна ылайык аялуу топторго

карата укук коргоо органдарын укукка жат аракеттеринен арылуу боюнча

чаралар каралган. Окутуучу курстар, семинарлар, расмий даттануулар укук

коргоо органдарынын айрым кызматкерлеринин жүрүм-турумдарына айрым таа-

сирге ээ болду.

Максат

ЛЖВСларга жеткиликтүү юридикалык жардамды камсыз кылуу жолу менен

ЛЖВСлардын жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн укуктук жактан

корголушун жогорулатуу.

Милдеттер

1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ЛЖВСлардын, алардын

үйбүлө мүчөлөрүнүн жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн укуктарын

коргоону камсыз кылуу.

2. Өлкөнүн калкынын арасында ЛЖВСларды стигматизациялоону жана ко-

дулоону жоюу боюнча программаларды өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды

түзүү.

Иш-чаралар

1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ЛЖВСлардын, алардын

үйбүлө мүчөлөрүнүн жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн укуктарын

коргоону камсыз кылуу.

1.1. ЛЖВСларга жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнө укуктук

жардам көрсөтүү системасын түзүү боюнча учурдагы укуктук механизмдердин

натыйжалуулугун жогорулатуу стратегиясын иштеп чыгуу.

1.2. Адам укуктары жагынан ЛЖВСлардын жана калктын аялуу топтору-

нун өкүлдөрүнүн муктаждыктарынын мониторингин жана баа берүүсүн

жүргүзүү.

1.3. Менчигинин түрүнө карабастан укук коргоо уюмдары ЛЖВСлар жана

калктын аялуу топторунун өкүлдөрү үчүн акысыз жана жеткиликтүү юридика-

лык кызмат көрсөтүшү боюнча чараларды көрүү.

1.4. ЛЖВСлар, алардын үйбүлө мүчөлөрү жана калктын аялуу топтору-

нун өкүлдөрү, ошондой эле алардын таламдарын билдирген уюмдар үчүн

ВИЧ/СПИДдин укуктук аспекттери боюнча окутууну жүргүзүү.

1.5. ВИЧ/СПИД жагынан Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, анын

ичинде Кыргыз Республикасы ратификациялаган эларалык укуктун принципте-

рин жана ченемдерин турмушка ашырууга прокурордук көзөмөлдү күчөтүү.

1.6. ЛЖВСлар, алардын үйбүлө мүчөлөрү жана калктын аялуу топтору-

нун өкүлдөрү үчүн негизги укуктар менен эркиндиктерди түшүндүрүү боюнча

маалымдама материалдарын даярдоо.

2. Өлкөнүн калкынын арасында ЛЖВСларды стигматизациялоону жана ко-

дулоону жоюу боюнча программаларды өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды

түзүү.

2.1. СМККнын күн тартибине Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагынан

адам укуктарын сактоонун жана мыйзамдарды аткаруунун мониторинги боюнча

ар жылдагы докладды киргизүү.

2.2. ВИЧ/СПИДдин социалдык жана укуктук аспекттери боюнча сот ор-

гандарынын, Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасынын, Кыргыз Рес-

публикасынын Юстиция министрлигинин, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы-

сынын (Омбудсменинин), укук коргоо органдарынын, адвокаттардын жана

укук коргоочу НКОлордун катышуусу менен окутууну жана жолугушууларды

жүргүзүү.

2.3. Медициналык жана социалдык кызматкерлердин арасында ВИЧ/СПИД-

дин укуктук аспекттерин алга илгерилетүү боюнча ишчараларды жүргүзүү.

2.4. Укук коргоо органдарынын учурдагы чараларын өзгөртүүгө багыт-

талган натыйжалуу стратегияларды иштеп чыгуу. Коррупцияга каршы прог-

раммалардын жана мамлекеттик башкарууну жакшыртуу боюнча программалар-

дын чектеринде укук коргоо органдарынын аракеттерине коомдук контролдоо

системасын өнүктүрүү.

2.5. Билим берүү институттары, ЖМК, маданий мекемелер, диний инс-

титуттар, укуктук система жана мамлекеттик саясаттын стратегияларын

турмушка ашыруу аркылуу коомчулук (бүтүндөй алганда калк жана коомдук

лидерлер) тарабынан ЛЖВСларга жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнө

карата сабырдуу мамилени калыптандыруу ыкмаларын иштеп чыгуу.

4. АТКАРУУ

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмуш-

ка ашыруу проблеманын комплекстүү мүнөзүн эске алуу менен көп секторал-

дык ыкмага негизделген жана бардык таламдаш тараптардын, анын ичинде

мамлекеттик структуралардын, эларалык, академиялык, диний жана жарандык

уюмдардын, ошондой эле калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн жана

ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын катышуусун болжолдойт.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү улуттук дењгээлдеги 2006-2010-жыл-

дарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программага ылайык ВИЧ/СПИД боюнча

ишчараларды жалпы башкарууну жана координациялоону жүзөгө ашырууда.

Жергиликтүу дењгээлде ВИЧ/СПИД боюнча ведомстволук программаларды тур-

мушка ашыруу үчүн жоопкерчилик облустук, райондук мамлекеттик админист-

рациядарга жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына жүктөлгөн.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ролу:

- ВИЧ/СПИД жагынан улуттук саясатты жана мыйзамдарды өнүктүрүү;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны тур-

мушка ашыруу үчүн шарттарды түзүү;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программанын чек-

теринде бардык таламдаш тараптар өткөрө турган ВИЧ/СПИДдин таралышынын

алдын алуу боюнча ишчараларды координациялоо;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны атка-

руунун натыйжалуулугунун мониторинги жана берилген баасы;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны тур-

мушка ашырууга мамлекеттик бюджеттен каражаттарды бөлүү жана эларалык

донорлор менен жеке структуралардан кошумча ресурстарды тартуу;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны тур-

мушка ашыруу боюнча жылдык пландарды иштеп чыгуу жана бекитүү, жылдык

отчетторду бекитүү;

- ВИЧ/СПИД жагынан эларалык кызматташтыкты өнүктүрүү;

- ВИЧ/СПИД боюнча программаларды турмушка ашыруу жагынан алынган

тажрыйбаны өркүндөтүү;

- ВИЧ/СПИД жагынан жогорку квалификациялуу кадрларды тартуу, улут-

тук кадр потенциалын өнүктүрүүгө көмөктөшүү.

Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомство-

лор, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өзалдын-

ча башкаруу органдары бекитилген 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча

мамлекеттик программанын стратегияларына жана милдеттерине ылайык ве-

домстволук программаларды турмушка ашыруу үчүн жоопкерчилик тартат, өз

пландарын аткарат жана өздөрүнө караштуу структуралар программаларды

жергиликтүү дењгээлде аткарышына көмөктү, техникалык колдоону жана

контролдукту камсыз кылат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмуш-

ка ашырууга тартылган негизги министрликтер, мамлекеттик комитеттер жа-

на администрациялык ведомстволор:

- Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Экономика жана каржы министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык жактан коргоо ми-

нистрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Коргоо министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана жаштар саясаты ми-

нистрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Маданият министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Өнөржай, соода жана туризм министрлиги;

- Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрли-

ги;

- Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги;

- Аялдардын, үйбүлөнүн маселелери жана гендердик өнүктүрүү боюнча

улуттук кењештин катчылыгы;

- Кыргыз Республикасынын Миграция жана иш менен камсыз кылуу боюн-

ча мамлекеттик комитети;

- Кыргыз Республикасынын Чегара кызматы;

- Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясы;

- Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети;

- Кыргыз Республикасынын Бањгизаттарга контролдук кылуу боюнча

агенттиги;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Дин иштери боюнча мам-

лекеттик агенттик;

- Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик телерадиоберүү компаниясы.

ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмушка ашырууга катышкан

эларалык уюмдар: ООНдун агенттиктери - ООНдун СПИД боюнча тематикалык

тобунун мүчөлөрү, эларалык эки тараптуу жана көп тараптуу уюмдар менен

агенттиктер, ошондой эле эларалык өкмөттүк эмес уюмдар. Эларалык уюмдар

ВИЧ/СПИД жагынан программаларды өз мандаттарынын негизинде Кыргыз Рес-

публикасындагы 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик саясатка

жана мамлекеттик программага ылайык аткарат.

Жарандык секторду миссиясына ВИЧ/СПИД маселелери киргизилген жа-

рандык коомдун бардык уюмдары билдирет.

Программа калктын ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялуу топторунун жамаатына

негизделген же ушул жамааттардын таламдарын билдирген коммерциялык эмес

уюмдарды тартууга багытталган.

СМККнын жумушчу жана эксперттик топтору таламдаш министрликтерге,

мамлекеттик комитеттерге жана администрациялык ведомстволорго, ошондой

эле жарандык сектордун уюмдарына 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча

мамлекеттик программаны турмушка ашыруу боюнча консультациялык жардам

көрсөтөт.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИДге карата мамлекеттик программаны тур-

мушка ашыруу жөнүндө жылдык отчет негизги аткаруучулар менен талкуула-

нат жана СМККнын жыйынында каралат. Иштин жылдык планын СМККнын

мүчөлөрү жана мамлекеттик, эларалык жана коммерциялык эмес уюмдардын

ичинен негизги өнөктөр менен макулдашуу боюнча СМККнын төрагасы беки-

тет.

5. КАРЖЫЛОО

Пилоттук ишчараларды институтташтыруу зарылчылыгы жана ВИЧ/СПИДдин

алдын алуунун туруктуу комплекстүү системасын түзүү каржылоонун адек-

ваттуу дењгээлин талап кылат. Саламаттык сактоо секторун каржылоо ыкма-

ларын өзгөртүү ВИЧ/СПИД боюнча программаларды козгогон жок. Саламаттык

сактоо уюмдарын, анын ичинде ЖЖБИге, ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү үчүн жо-

оптуу болгон ар кандай ведомстволорду каржылоо иштин акыркы натыйжасына

эмес, ресурстук камсыз кылуунун көрсөткүчтөрүнө негизделген. Башка сек-

торлордо ВИЧ/СПИД боюнча ишчараларга акча каражаттарын бөлүү жетишсиз

көлөмдө жүргүзүлөт.

Кыргыз Республикасындагы социалдык-экономикалык абал ВИЧ/СПИДдин

алдын алуу боюнча ишчараларын толук өлчөмдө мамлекеттик бюджеттин кара-

жаттарынан каржылоого мүмкүндүк бербейт. Кирешелеринин дењгээли төмөн

болгон көпчүлүк өлкөлөрдөгүдөй эле, өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таралышынын ал-

дын алуу боюнча ишчараларга жумшалуучу каражаттардын негизги үлүшү тыш-

кы булактардан келип түшө тургандыгы болжолдонууда.

2005-жылы өлкөнүн демилгелерин донордук жамаат каржылык, техника-

лык жана башкаруу жардамы түрүндө колдоду, бул ВИЧ/СПИД эпидемиясынын

алдын алуу боюнча ишчараларды натыйжалуу турмушка ашыруу үчүн Кыргыз

Республикасынын мүмкүнчүлүктөрүн кењейтүүгө мүмкүндүк берет. Каражат-

тардын негизги бөлүгүн ВИЧ/СПИДдин таралышынын алдын алуунун комп-

лекстүү системасын түзүүгө жана бардык секторлордо жергиликтүү адистер-

дин потенциалын жогорулатууга пайдалануу пландаштырылууда.

ВИЧ/СПИДдин таралышынын алдын алуу системасынын туруктуулугун кам-

сыз кылуу максатында төмөнкүдөй ишчараларды жүргүзүү пландаштырылууда:

- Программаларды турмушка ашырууну бардык таламдаш тараптар менен

координациялоо үчүн жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын экономикалык натый-

жалуулугун аныктоо боюнча ыкмаларды иштеп чыгуу;

- ишчараларды пландаштыруу жана каржылоо боюнча эксперттик-талдоо

топторун түзүү жолу менен каражаттарды, анын ичинде донор уюмдар бөлгөн

каражаттарды пландаштыруу жана макулдашып пайдалануу жагынан координа-

циялык механизмди (СМККны жана анын катчылыгын) күчөтүү;

- негизги сегменттер: алдын алуу, диагноз коюу, дарылоо жана реа-

билитациялоо боюнча чыгымдарды комплекстүү пландаштырууну жүзөгө ашы-

руу;

- ар бир сегмент жана аткаруучу сектор боюнча муктаждыктарга баа

берүү;

- сегменттердин ар бири боюнча жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын нар-

кына баа берүү жана экономикалык натыйжалуулукка баа берүү;

- ишчаралар жана сегменттер боюнча пландаштырылып жаткан чыгымдар-

ды ар кандай булактардын ортосунда бөлүштүрүү: иштин түрүнө жоопкерчи-

ликке жана функцияларга жараша мамлекеттик бюджет, донор уюмдардын жана

аткаруучулардын каражаттары;

- каржылык ресурстарды башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү;

- кошумча ресурстарды, анын ичинде жергиликтүү жана облустук

дењгээлдерде, ошондой эле жеке сектордон бөлүнгөн каражаттарды тартуу

жана пландаштыруу учурунда алардын эсебин жүргүзүү:

- ВИЧ/СПИД боюнча программаларды каржылаган уюмдар үчүн салык

жењилдиктеринин системасын киргизүү;

- ВИЧ/СПИД боюнча программаларды, анын ичинде мамлекеттик уюмдар

жана жарандык коом мекемелери үчүн мамлекеттик заказдын программаларын

каржылоонун жањы ыкмаларын киргизүү;

- "ВИЧ/СПИД боюнча улуттук эсептердин" (каржылык агымдарды жөнгө

салуу жана контролдоо үчүн) жана өлкөнүн бюджетинде ВИЧ/СПИД боюнча

иш-чараларды каржылоонун тиешелүү мөөнөттөрүнүн системасын түзүү.

2006-2010-жылдары Кыргыз Республикасында

ВИЧ/СПИД эпидемиясынын жана анын социалдык-экономикалык

кесепеттеринин алдын алуу боюнча мамлекеттик

программанын алдын ала бюджети

6. МОНИТОРИНГ ЖАНА БАА БЕРҮҮ

Мониторинг жана баа берүү системасы (мындан ары - МжБ) Кыргыз Рес-

публикасынын Өкмөтү колдонгон отчеттуулуктун бардык дењгээлдериндеги

механизмди, ошондой эле ВИЧ/СПИДдин таркалуу кырдаалы жөнүндө маалымат-

тарды чогултуу, сактоо, талдоо, изилдөө, жүргүзүлгөн иштерди жана анын

жыйынтыктарын билдирет.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын мони-

торингинин жана баалоонун бирдиктүү системасы бардык жүргүзүлгөн чара-

ларды текшерет жана натыйжалуулугун аныктайт, ишмердүүлүктөрүн тактоо

үчүн зарыл каржы каражаттарынын жана стратегиялык маалыматты алуунунун

бирдиктүү механизмин камсыз кылат.

Бул система маалыматтардын жана ресурстардын натыйжалуу пайдаланы-

лышына, ар кандай мекемелердин ишин бири-бири кайталоосун болтурбоого,

программаны аткаруунун жүрүшү тууралуу объективдүү жана толук маалымат-

ты алууга өбөлгө түзөт.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткаруу

алкагында Кыргыз Республикасынын министрликтери, мамлекеттик комитетте-

ри жана администрациялык ведомстволору, ошондой эле жергиликтүү мамле-

кеттик администрациялар, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары жана

жарандык сектордун мекемелери тарабынан аны жүзөгө ашыруунун пландары

иштелип чыгат. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик програм-

манын стратегияларынын алкагында ишчараларды аткаруу бекитилген

мөөнөттөрдө СМККнын Президиумуна, катчылыгына жана техникалык секторуна

туруктуу отчеттор аркылуу улуттук индикаторлордун негизинде

көзөмөлдөнөт.

Менчигинин түрүнө жана ведомстволук таандыктыгына карабастан бар-

дык өнөктөштөр жана кызыкдар тараптар өздөрүнүн программаларынын жана

долбоорлорунун мониторинг жана баалоо планын ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекет-

тик программанын мониторинг жана баалоо планы менен макулдашуулары ке-

рек, ал Кыргыз Республикасынын Өкмөтү бекиткен планга ылайык жүзөгө

ашырылат.

Мониторинг жана баалоо системасы өзүнө төмөнкү компоненттерди кам-

тыйт:

- МжБнын регламенти, анын ичинде башкаруу схемасын, маалыматтар

базасын, негизги көрсөткүчтөрдү, чогултуунун жол-жоболорун жана маалы-

маттарды берүүнү так жазуу;

- эпидемиологиялык, анын ичинде серологиялык жана жүрүм-турумду

көзөмөлдөө;

- атайын изилдөөлөр, анын ичинде эпидемиологиялык, жүрүм-турумдук,

баалоо жана социалдык;

- каржы каражаттарын пайдалануунун мониторинги;

- кызыкдар тараптардын программалык ишмердүүлүгүнүн мониторинги;

- 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны баа-

лоо;

- маалыматтарды чогултуу, сактоо, талдоо жана таркатуу үчүн маалы-

маттык система.

Улуттук статистикалык комитет мониторинг үчүн базалык жалпы улут-

тук көрсөткүчтөрдүн тизмесин бекитет, статистикалык маалыматтардын жана

отчеттуулукту чогултуунун жалпы эрежесин аныктайт. Ошондой эле кызыкдар

тараптар менен Улуттук статистикалык комитет изилдөөлөрдүн ыкмаларын

иштеп чыгат жана бекитет, аларды пландаштырууну жана контролдоону, ар

кандай мекемелердин маалыматтарын чогултууну контролдоону,

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткаруунун

жыйынтыктары тууралуу маалыматтарга талдоо жүргүзүүнү жана таркатууну

жүзөгө ашырат.

Саламаттык сактоо министрлиги (тактап айтканда, "СПИД" республика-

лык бирикмеси) мониторинг жана баалоо үчүн жалпы улуттук

көрсөткүчтөрдүн тизмесин өзгөртүү боюнча, ошондой эле аларды социал-

дык-эпидемиологиялык мониторингдин жалпы системасына киргизүү үчүн су-

нуштарды иштеп чыгууда, усулдук сунуштарды иштеп чыгууга жана басылма-

ларды чыгарууга, ВИЧ/СПИД боюнча өлкөлүк отчетторду талдоого жана

түзүүгө катышат.

Мониторинг жана баалоонун бардык катышуучуларына техникалык жетек-

чиликти, координациялоону жана өзара аракеттешүүнү камсыз кылууну,

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткаруунун

көзкарандысыз баалоону уюштурууну (максатка ылайыктуулук, натыйжалуу-

лук, үнөмдүүлүк, таасир берүү, туруктуулук) СМКК алдындагы мониторинг

жана баалоо боюнча техникалык сектор жүзөгө ашырат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын атка-

руунун мониторингин жана баалоону жүргүзүүгө катышкан кызыкдар минист-

рликтер, мамлекеттик комитеттер жана администрациялык ведомстволор,

ошондой эле жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү

өзалдынча башкаруу органдары, айрым мекемелер алардын ишмердүүлүк жак-

тарына тиешелүү көрсөткүчтөр боюнча маалыматтарды чогултууга, ошондой

эле 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткаруу-

га кошкон салымдары жөнүндө жыл сайын отчетторду берүүгө жоопкерчиликте

болушат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны ишке

ашырууга катышкан коммерциялык эмес уюмдар, аялуу топтордун жамааттары-

нын өкүлдөрү, ЛЖВС, көзкарандысыз эксперттер, жеке структуралар прог-

рамманын милдеттерин жүзөгө ашырууга жана эларалык милдеттенмелерге

ылайык каржы каражаттарынын сарпталышынын натыйжалуулугуна жана калктын

аялуу топторунун муктаждыктарына коомдук контролду камсыз кылышат.

ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа 2006-2010-жылдардын аралы-

гында аракетте болот. Ортосундагы мезгилде (2008-жылы) 2006-2010-жыл-

дарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны ишке ашырууда улуттук жа-

на жергиликтүү дењгээлде бардык кызыкдар тараптардын кошкон салымын,

Кыргыз Республикасы жетишкен прогресс алдын-ала карлып чыгат.

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны тышкы

баалоо көзкарандысыз эксперттер тобунун катышуусу менен программаны ат-

каруунун үчүнчү жана бешинчи жылдарында (2008 жана 2010-жылы)

жүргүзүлөт.

КОРУТУНДУ

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны иштеп

чыгуу өлкөдөгү эпидемиологиялык кырдаалдын өнүгүшүнүн мүнөзүн жана

ВИЧ/СПИД жаатында улуттук институттардын ишмердүүлүгүнүн жыйынтыктарын

эске алуу менен ВИЧ/СПИДдин таркалуусун алдын-алуу боюнча ишчаралардын

комплекси болуп саналат.

Программанын негизги максаттарынын бири, ВИЧ/СПИДдин таралуусун

баштапкы стадияда чектөө болуп саналат. Программанын форматы жана

структурасы салыштырмалуу аялуу калк үчүн алдын-алууга, диагностикалоо-

го, дарыланууга жана кароого жапырт жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу боюн-

ча негизги маселелерди аныктоого мүмкүндүк берди.

Документ үч негизги компонентке бөлүнгөн, ар бир компонент

2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны ишке ашыруу

боюнча ишмердүүлүктүн маанилүү багытын аныктайт;

Ошентип, биринчи компонент ВИЧ/СПИД жаатында калктын аялуу тобунун

арасында ишчараларды ийгиликтүү жүзөгө ашыруу үчүн колдоочу чөйрөнү

түзүүдө жана программаны башкарууда мамлекеттик саясатты өнүктүрүүгө

багытталган.

Экинчи компонент негизги болуп саналат жана аялуу топтор үчүн иш-

чараларды камтыйт. Бул компонентти толук көлөмдө жүзөгө ашыруу

ВИЧ/СПИДдин таралышын чектөөгө алып келет, аялуу топтогу жогорку тобо-

келдиктеги жүрүм-турумдагы ВИЧ/СПИДдин өлкөнүн жалпы калкына таралышын

алдын-алууга мүмкүн болот, балдарды ВИЧ-инфекция жугушунан сактайт жана

Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД таралышынын социалдык-экономикалык ке-

сепеттерин жумшартат.

Программанын үчүнчү компоненти калктын аялуу тобуна көрсөтүлө тур-

ган кызматтарды билдирет. Ал ошондой эле жалпысынан калк арасында

ВИЧ/СПИДдин алдын-алууга багытталган медициналык жол-жоболордун кооп-

суздугу боюнча чоњ блокту камтыйт.

Бул программа жаштарда ВИЧ/СПИД жугууну коопсуздук жүрүм-турумду

калыптандыруу, өзүнүн денсоолугуна жоопкерчиликтүү мамилени жогорула-

туу, адептик баалуулуктарды күчөтүү, чөйрөнүн терс таасирине каршы ту-

руу жолдору менен болтурбоого багытталган. Программа гендердик-сезим-

талдуу болуп саналат жана аялдарды кодулоонун бардык түрлөрүн болтурбоо

жана гендердик тењдештикти өнүктүрүү боюнча ишчараларды өткөрүүнү ка-

райт.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ыкмаларын,

ошондой эле ВИЧ/СПИД жагында программаны өнүктүрүү үчүн жагымдуу кырда-

ал түзүү боюнча атайын программаларды өркүндөтүү Кыргыз Республикасынын

мыйзамдарын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык кел-

тирүүгө мүмкүндүк берет.

Жарандык сектордун, ЛЖВС жана ЛПВС чечимдерди кабыл алуу маселеле-

ринде алардын көп сектордуу координациялык комитеттердин ишине катышуу-

су, программаларды натыйжалуу аткаруунун мониторингин жүргүзүүдө, ошон-

дой эле эларалык уюмдардын долбоорлорун аткарууда ачыктыкты камсыз кы-

луу республикалык жана жергиликтүү дењгээлдерде башкаруунун демократия-

лык түрлөрүн андан ары өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт. Иш калктын аялуу тобу-

нун муктаждыктарына карата пландаштырылат.

Программаны ийгиликтүү жүзөгө ашыруунун өбөлгөсү мамлекеттик,

өкмөттүк эмес жана эларалык уюмдардын арасынан программанын аткаруучу-

ларынын лидерлерин жана өнөктөштүктөрүн өнүктүрүү болот.

Кыргыз Республикасы мамлекеттик саясатты жүргүзөт жана ВИЧ/СПИД

жагында программаларды жүзөгө ашыруунун өзүнүн тажрыйбасы, даярдыктан

өткөн улуттук эксперттери, мамлекеттик башкаруу системасы, ошондой эле

эларалык жана гуманитардык кыйла жардамды алууга мүмкүнчүлүгү бар.

Ушунун бардыгы 2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД

эпидемиясын жана анын социалдык-экономикалык кесепеттерин болтурбоо бо-

юнча Мамлекеттик программаны натыйжалуу ишке ашырууга ишенимдүү негиз

түзөт. Программанын максаттарын жана маселелерин аткаруу өлкөдө

ВИЧ/СПИДдин баштапкы стадиясында таралышын чектөөгө мүмкүнчүлүк берет.

СӨЗДҮК

Аутрич ыкма - кесиптик кызматтын атайын даярдыктан өткөн же ыкты-

ярдуу кызматкерлери калк жана айрым топтор менен иштөө ыкмасы, мында

максаттуу топтун жолугушуу, жүрүү, эс алуу жана иштеген жайларына чыгы-

шып, колдоо көрсөтүшөт, басылма материалдарды жана коргонуу каражатта-

рын таратышат, жеке кењеш берет.

Аутрич-кызматкер - максаттуу топтун өкүлдөрү жүргөн жана жашаган

жерлерде талаа жумуштарын өткөргөн кызматкер.

КООПСУЗ ЖҮРҮМ-ТУРУМ - адамдын денсоолугу үчүн психикалык мертинүү

жана зыяндуу кесепеттердин мүмкүнчүлүгү жок кылынган сексуалдык өзара

мамилелер.

ВИЧ - адамдын иммунотартыштык вирусу, ал СПИД оорусуна алып келет.

Лентивирустарга, ретровирус чакан топторго кирет. Көпчүлүк вирустардын

генетикалык коду бактерия, өсүмдүктөр жана жаныбарлар сыяктуу эле

ДНКдан турат, ал эми РНК атайы белокторду куруу үчүн колдонулат. Ретро-

вирустун генетикалык материалы - РНК өзү болуп саналат. ВИЧ өзүнүн

РНКсын кожоюн-клетканын ДНКсына киргизет, ошону менен клетканын нормал-

дуу иштешине тоскооолдук кылып, вирус өндүрүү боюнча фабрикага айлан-

тат.

ВИЧ-инфекция - адамдын иммунотартыштык вирусу козгогон дарт.

Гепатит - бир нече оору пайда кылуучу факторлордун бирин козгогон

боордун сезгениши, алар вирустар, алкоголду көп пайдалануу, кээ бир да-

ры-дармектер ж. б. болушу мүмкүн. Мында оору өнөкөт түрүнө айланып,

өмүр үчүн коркунуч туудурушу мүмкүн. Вирустук гепатиттердин 4 түрү бар:

гепатит А (инфекциялык), ал фекалдык-оралдык жол аркылуу берилет, гепа-

тит А оорусунан кийин өмүр бою сакталуучу иммунитет түзүлөт; гепатит В,

жыныс жолдору же кан аркылуу берилет; гепатит С (парентеральный жол ме-

нен) гепатит В сыяктуу эле жыныс жолдору, карым-катнаш же кан аркылуу

жугат, гепатит Е (фекалдык-оралдык жол менен); гепатит D (дельта-вирус

инфекциясы), ал гепатит В жуккан адамдарды жабыркатат. А жана Е гепати-

тин алдыналуу - гигиена эрежелерин сактоо жана тамак-аш азыктарынын жа-

на суунун тазалыгын контролдоо. В, С жана D гепатиттерин алдын-алуу

ВИЧ/СПИДди жуктурууну алдын-алууга окшош - презервативдерди жана сайы-

нуу үчүн таза ийнелерди колдонуу. Өнөкөткө айланган В гепатитин дарылоо

үчүн гендик инженерия жолу менен алынган рекомбинанттык альфа-интерфе-

рон колдонулат.

Кодулоо - ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адам-

дардын укуктарын жана эркиндиктерин, ВИЧ/СПИДге шылтоо кылуу менен бас-

мырлоо.

Достук медициналык сервис - денсоолукту сактоо жана социалдык кор-

кунучтуу ооруларды алдын-алуу маселелери боюнча атайын медициналык,

психологиялык жана социалдык жардам көрсөтүү. Башка медициналык мекеме-

лерге салыштырмалуу муктаж адамдар үчүн достук медициналык кызматтарды

көрсөтүүгө атайын даярдалган клиника алгач жаштар менен иштөө принциби

боюнча айырмаланышат: жеткиликтүүлүк, жылуу маанай, купуялык, пациент-

терге сый жана жакшы мамиле, көрсөтүлгөн кызматтардын комплекстүүлүгү,

клиниканын ишинде жаштардын өздөрүнүн катышуусу жана жаштар менен иштөө

үчүн атайын даярдалган персонал.

ЖЖБИ - жыныстык жол менен берилүүчү инфекция, анын ичинде козго-

гучтар чакырган, жыныстык катнаш убагында берилүүчү венерологиялык оо-

рулар (гонорея, котон жара ж.б.).

Иммунитет - организмдин инфекциялык жана инфекциялык эмес агент-

терге жана заттарга: бактерияларга, вирустарга, ууларга жана организм

үчүн жат башка нерселерге карата кабыл албоосу. Тубаса жана кабылданган

иммунитет деп айырмалашат. Тубаса иммунитет башка генетикалык белгилер

сыяктуу эле тукум аркылуу берилет. Кабылданган иммунитет (ал активдүү

же пассивдүү пайда болот) ооруп айыккандан кийин же эмдөөдөн кийин пай-

да болот жана тукум боюнча берилбейт.

Иммуноблот - ВИЧке антителолордун бар экендигин билүү үчүн кандын

сывороткасын лабораториялык изилдөө ыкмасы, бул ИФАга караганда так

талдоо жана ИФАнын бүтүмдөрүн тактоо үчүн колдонулат.

Иммунотартыштык - иммун системасынын кээ бир звенолорунун нормал-

дуу иштей албашы, анын натыйжасында адамдын организминин инфекциялык

агенттерге каршылык көрсөтүшү төмөндөйт жана ар кандай оорулар менен

ооруп калуу мүмүкүнчүлүгү күчөйт, мында башка учурда пациент оорубашы

да мүмкүн эле (оппортунисттик инфекцияларды кара). ВИЧ менен байланыш-

туу ооруларда Т-лимфоцитжардамчы функциясы менен байланыштуу клеткалык

иммунитет бузулат.

Иммуноферменттик талдоо - ИФА - канда ВИЧантителолордун болушун

аныктаганга мүмкүндүк берген лабораториялык изилдөөлөр, ВИЧ-антителого

тест.

Инвазивдик медициналык кийлигишүүлөр - пациенттин терисинин жана

былжыр кабыкчаларынын бүтүндүгүн бузуу менен байланышкан процедуралар,

аны дарылоо үчүн медициналык кызматкерлер жүргүзүшөт.

Бањгизаттарды сайынып колдонуучулар - бул коюлган диагнозго жана

бањгизаттарга көзкарандылыгына, узактыгына жана бањгизаттардын канчалык

тез пайдаланышына жана түрүнө, пайдаланган дозасына карабастан сайынуу

жолу менен бањгизаттарды колдонгон эркектер жана аялдар.

Купуялык - "ишенимдүү", "ишенимге негизделген". Купуя изилдөөдө

жана дарыланууда пациенттин аты-жөнү врачка белгилүү, бирок башка адам-

дарга айтылбайт.

Латенттик абал - адамдын денесинде оору козгоочу микроорганизм

бар. Бирок ал активдүү эмес: көбөйбөйт жана оору пайда кылбайт. ВИЧ-ин-

фекцияга колдонууга карата: адамга ВИЧ жукса да, эреже катары клиника-

лык латенттүүлүк мезгилинде болот, башкача айтканда оору билинбейт, ал

эми чындыгында вирус эч убакта нагыз латенттүүлүктө болбойт. Ал тургай

ВИЧ/СПИД оорусунун алгачкы стадияларында да, вирустун көп саны фоллику-

лярдык дендриттик клеткалардын тармагы менен курчалган лимфоиддик ор-

гандарда активдүү. Айланасында жугууга дуушарланган CD4+ көп клеткалары

болот. Вирустун бөлүкчөлөрү жуккан клеткаларда да, эркин бош түрүндө да

топтолушат.

ЛЖВС (ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар) - адамдын иммунотартыштык ви-

русу козгогон иммун системасынын терењ жабыркаган стадиясында да, оору-

нун белгилери билинбеген стадиядагы да адамдын иммунотартыштык вирусу

жуккан адамдар.

ЛПВС (ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдар) - туугандары жана жакын

адамдары ВИЧ/СПИД жукканына байланыштуу моралдык жана мүлктүк зыян

тарткан адамдар.

Метадон - оору белгилерин жењилдетүү же опиаттык көзкарандылыкты

(мисалы, героиндик) дарылоо үчүн ооз аркылуу колдонулуучу синтетикалык

бањгизат.

Мигранттар - башка өлкөлөрдө жашашкан же узакка дейре жүрүшкөн

кыймылдуу адамдар.

"Тењге-тендей" окутуу ыкмасы - ВИЧ/СПИДди алдын-алуу үчүн дүйнөлүк

тажрыйбада кењири колдонулган ыкма, өзгөчө окутуунун интерактивдүү ык-

маларын өткөрүү аркылуу жаштар арасында колдонулат. Анын башкы максаты

- маалыматтарды берүү, жөндөмдүктөрдү жана ыкмаларды өнүктүрүү,

ВИЧ/СПИД проблемасына карата тартип-тарбияны жана мамилени өзгөртүү.

Калктын кыймылдуу тобу - туруктуу жана сезондуу жумуштарды издөө

же жашоо үчүн туруктуу жашаган жерлерин таштап кетишкен топтор (качкын-

дар, ички мигранттар, эмгек-мигранттары - "коммерсант-челноктор", алыс-

кы каттамдардын айдоочулары, поезддердин узатуучулары ж.б.)

МСМ - эркектер менен сексуалдык байланышта турган эркектер.

ВИЧ/СПИДдин алдын-алуунун контекстинде көп колдонгон термин, мында эр-

кектин сексуалдык багытынын мааниси андай деле мааниге ээ эмес, бирок

жүрүм-турум мүнөздөмөсү маанилүү, ага ылайык алдын-алуу иштеринин стра-

тегиясы түзүлөт. Төмөнкүдөй МСМ топтору байкалат:

- ачык МСМ - гомосексуал эркектер, алар үчүн сексуалдык жашоонун

ачык стили мүнөздүү. Бул жыйырмадан ашык эмес адамды камтыган анча чоњ

эмес топ. Кыргыз Республикасындагы көпчүлүк МСМ көптөгөн өнөктөрү менен

сексуалдык мамиледе турушат жана аналдык сексти колдонушат;

- гомосексуал жана бисексуал эркектер, эки мүнөздөгү турмушта жа-

шашат, эреже катары алардын үйбүлөсү жана балдары бар. Алардын айрым

бөлүгү башка эркектер менен туруктуу байланышта. Башкалары - маал-маалы

менен. Өлкөдөгү көпчүлүк МСМ ушул категорияга киришет;

- гетеросексуал эркектер башка эркектерге сексуалдык кызмат

көрсөтүүнү экономикалык кызыкчылыкка байланыштуу сунуш кылышат, алардын

кээ бирлери бањгизаттардын же ичимдиктердин таасири астында эркектер

менен сексуалдык байланышта болушат же зордук-зомбулуктун курмандыгы

болушат. Түрмөдөгү же армиядагы эркектер ушул категорияга кирип калышы

мүмкүн. Бул топтун саны жана сексуалдык байланыштардын канчалык кайта-

ланып турушу белгисиз.

Коопсуз жүрүм-турум көндүмдөрү - сергек жашоо ыњгайын жүргүзүү

көндүмдөрү, коргонуу каражаттарын колдонуу ж.б.

Нейрокотон жара - адамдын борбордук, перифериялык жана вегета-

тивдүү нерв системасынын котон жара инфекциясынын кесепетинен жабырка-

шы.

Жалпы калк - калктын шарттуу бөлүнгөн аялуу тобуна кирбеген эркек-

тер жана аялдар. Бул жынысы, курагы, билим дењгээли, улуту, экономика-

лык абалы, туткан дини, социалдык статусу, жашаган жери, жүрүм-туруму-

нун өзгөчөлүктөрү жана башка белгилери боюнча айырмаланган адамдарды

камтыган бир кылка эмес топ. Калктын улуу мууну ВИЧ/СПИДдин таркалышына

зор таасир көрсөтө алат.

Жамаат тибиндеги уюм - аялуу топтор үчүн алардын муктаждык талап-

тарын эске алуу менен күн-түн тартибинде кызмат кврсөтүүлөргө атайын

багытталган ВИЧ/СПИДдин алдын-алуу чөйрөсүндө иштеген НКО.

Ањсезимдүү макулдук - ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өтүүгө же клиникалык

сыноолорго катышууга жана б.у.с. мындай изилдөөнүн же дарылануунун мак-

саттары, ыкмалары, жол-жоболору жана күтүлүүчү оњ же терс натыйжалары

тууралуу маалыматтарды жазуу жүзүндө алган соњ ыктыярдуу макулдук. Кли-

никалык сыноолорго катышкысы келген пациент анын макулдугун тастыктаган

жана изилдөө жөнүндө толук маалыматты камтыган документке кол коет.

АРВ терапияга берилгендик - чоњ дозаларда дайындалган 3 препарат-

тан кем эмести камтыган антиретровирус препараттарын күнүгө өмүр бою

кабыл алууга болгон зарылчылык.

Алдын алуу (биринчи) - бийлик жана башкаруу органдары, мекемелер,

жарандар жүргүзгөн саясий, экономикалык, социалдык, эпидемияларга кар-

шы, гигиеналык жана медициналык ишчаралардын системасы жана ал калктын

денсоолугунун жогорку дењгээлине жетишүүгө жана сактоого багытталган.

Алдын алуу (экинчи) - оорулууларды алгачкы этабында табуу, кайра

кайталанып күчөп кетишин жана өтүшүп кетүүлөрүн алдын-алууга багыттал-

ган экономикалык, социалдык, эпидемияга каршы, гигиеналык жана медици-

налык ишчаралардын системасы.

Күйүп кетүүнү алдын-алуу (ЛЖВСлар үчүн) - ЛЖВСларда депрессия,

тынчсыздануу, стресс сыяктуу аффективдүү бузууларды болтурбоо үчүн иш-

чаралардын комплекси.

Психосоциалдык кењеш берүү - ВИЧ/СПИДке карата психоэмоционалдык

стрессти жењүүгө, чечим кабыл алууга мүмкүнчүлүк берүүчү изилденип жат-

кан адам менен колдоо көрсөтүүчү адамдын ортосундагы жашыруун диалог.

ВИЧ-инфекцияда психосоциалдык консультация берүү процесси тестке чейин-

ки жана тесттен кийинки консультация берүүдөн турат.

Референттик тест-системалар - тактык, кайра кайталап түзүү, талдо-

одон өткөрүлүп жаткан заттын жана калиброватель менен өлчөөдө натыйжа-

лардын параллелдүүлүгүн баалоо, ар кандай ыкмалар менен алынган анализ-

ден өткөрүлүп жаткан заттын аныкталган натыйжаларын салыштыруулар кир-

ген биологиялык стандарттар боюнча диагностикалык топтомдордун сапатын

баалоо үчүн сунуш кылынган критерийлердин тизмесине ылайык диагностика-

лык маалыматтарды баалоого мүмкүндүк берүүчү тест-системалар.

Күйүп кетүү - клиенттер менен узакка дейре иштеп жаткан учурда со-

циалдык кызматкерлерде, психолог-консультанттарда, ишеним телефондору-

нун операторлорунда пайда болуучу психологиялык маанай чөгүү абалы. Со-

циалдык-психологиялык кызматтар "күйүп кетүүлөрдү" алдын-алуу үчүн

өзүнүн кызматкерлери үчүн ар дайым колдоо ишчараларын уюштурушат.

Секс-кызматкерлер (СК) - материалдык акы алуу шартында сексуалдык

кызмат көрсөтүшкөн адамдар (эркектер жана аялдар).

Котон жара - жыныс жолдору аркылуу берилген өнөкөт жугуштуу оору.

Козгогуч - мала-кызгылтым трепонема бактериясы. Көбүнчө коргонуу кара-

жаттары жок жыныстык катнаш учурунда, кээде - турмуш тиричилик шартында

жугат. Ар кандай органдарды жана ткандарды кабылдантышы мүмкүн. Баштап-

кы симптомдору билинбеген мезгил кээде бир нече жылга созулат. Өз уба-

гында дарыланбаса, баш мээнин айыккыс кабылдоосуна жана өлүмгө алып ке-

лиши мүмкүн. ВИЧ-терс адамдар үчүн дарыланбаган котон жарадан өлүүнүн

тобокелдиги 30 пайызды, ВИЧ-оњ адамдар үчүн ал кыйла жогору пайызды

түзөт.

Зыянды азайтуу - бањгизаттарды колдонуудан зыян тартууларды азай-

тууга багытталган күч-аракеттердин концентрациясы (бањгизаттардын өзүн

колдонууну жок кылууга эмес). Зыянды азайтуу боюнча ишаракеттердин мак-

саты: айрым адамдарга да карата, жалпы жамаатка карата да кан менен бе-

рилген инфекциялардын таралышын алдын-алуу (ВИЧ, гепатит ж.б); өлүм ме-

нен аяктоо күмөндүгү менен коштолгон дозадан ашык алуу жана кырсык то-

бокелдигин төмөндөтүү, бањгизаттарды колдонуунун терс кесепеттерин жум-

шартуу (жардылык, кылмыштуулук ж.б.) Зыянды төмөндөтүүнүн негизги стра-

тегиясы төмөнкүлөрдү камтыйт: шприцтерди жана ийнелерди алмаштыруу

программасы, дарылоо-терапиясы, кењеш жана маалымат берүү, медициналык

жардам алуу үчүн врачтарга жиберүү, бањгизаттарды коопсузураак сайынып

колдонууда бөлмөлөрдү бөлүү, бањгизаттар менен байланышкан бузуулар

үчүн кылмыштык жазаны азайтуу же алып салуу.

Өзара көзкарандылыктагы адамдар - аялуу топтун өкүлдөрүнүн айлана-

сындагы адамдар (үйбүлө мүчөлөрү, достор, жакын туугандар ж.б..).

СПИД эпидемиясына чалдыккан жамаат - жашоо мүнөзүнө жана жугуу

жолдоруна карабастан ВИЧ/СПИДге чалдыккан бардык адамдарды, ошондой эле

ВИЧ/СПИД проблемасы медициналык, психологиялык жана социалдык

көрүнүштөрүндө алардын үйбүлөлөрүнө жана жакын адамдарына кошо тийген-

диктен, бириктирип турган түшүнүк.

Социалдык маркетинг - сергек жашоо ыњгайын пропагандалоо үчүн кор-

гонуу каражаттарын пайдалануу, жогорку сапаттагы продуктыларга жана

төлөй ала турган баадагы кызматтарга жеткиликтүүлүк аркылуу жайылуу

үчүн коммерциялык маркетинг ыкмаларын колдонуу.

СПИД-сервистик уюм - ВИЧ/СПИДдин алдын-алуу. Дарылоо же ВИЧ/СПИД

эпидемиясына тиешеси бар адамдарды колдоо менен жигердүү алектенген ме-

дициналык, социалдык жана бардык башка уюмдар жана кызматтар.

Коргонуу каражаттары - ВИЧ/СПИДди, жыныс жолдору аркылуу берилүүчү

инфекцияларды жуктурууну жана кошбойлуулукту болтурбоо үчүн колдонулат.

Стигматизация - ВИЧ/СПИДке байланыштуу адамга же адамдардын тобуна

анын аброюна шек келтирүүчү жарлыктарды тагуу.

Толеранттуулук (сабырдуулук) - жашоонун башка стилине карата са-

бырдуу болуу.

Байланышуу кыйын болгон топтор - алдын-алуу иштери үчүн

өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу кыйынчылык менен байланышка чыккан аялуу

топ (МСМ, СК, БИК).

Кургак учук - кургак учук микробактериялары козгогон жугуштуу оо-

ру. Көбүнчө кургак учук дем алуу органдарын жабыркатат, бирок башка ор-

гандардын (өпкөдөн сырткары), заара-жыныс органдарынын системасын, көз,

перифериялык лимфотүйүндөрдүн, сөөктөрдүн жана муундардын, теринин кур-

гак учугу да кездешет. Эреже катары аба-тамчы жолу аркылуу - ооруган

адам жөтөлгөндө, чүчкүргөндө, сүйлөгөндө бөлүнгөн түкүрүктүн жана какы-

рыктын микроскоптук чачырандылары менен дем алганда жугат. Диагноздоо-

нун негизги ыкмасы - тери алдына Манту пробасын жасоо. Дарылоодо изони-

азид, рифампин колдонулат.

Аялуу топ - ВИЧ-инфекция таралышында анын мүчөлөрүнүн жүрүм-турум-

дардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу, тагыраак айтканда корголбогон секс

же бањги заттарды венага алуу жана коомдук денсоолукка өтө эле коркунуч

туудурган салыштырмалуу аялуу топ.

Химиялык алдын алуу - химиялык заттардын жардамы менен оорулардын

алдын-алуу.

Эпидемия - белгилүү бир жерде оорунун адаттагы дењгээлинен кыйла

ашып кеткен жугуштуу оорунун таралышы.