Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин (2025-2028-жылдарга Балдар укугу жөнүндө конвенцияны аткаруу тууралуу Кыргыз Республикасынын сунушталган бириктирилген бешинчи жана алтынчы мезгилдик баяндамаларынын жыйынтыгы боюнча БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлерин ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планын бекитүү тууралуу) тескемеси

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТИНИН ТЕСКЕМЕСИ

2025-жылдын 24-февралы № 104-т

Кыргыз Республикасынын Балдар укугу жөнүндө конвенцияны ратификациялоого байланыштуу кабыл алынган эл аралык милдеттенмелерин өз убагында аткаруу жана 2023-жылдын 12-13-сентябрында Женева шаарында болуп өткөн 94-сессиянын жүрүшүндө Балдар укугу жөнүндө конвенцияны аткаруу тууралуу Кыргыз Республикасынын сунушталган бириктирилген бешинчи жана алтынчы мезгилдик баяндамаларынын жыйынтыгы боюнча БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлерин ишке ашыруу максатында, "Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 13, 16, 17-беренелерине ылайык:

1. 2025-2028-жылдарга Балдар укугу жөнүндө конвенцияны аткаруу тууралуу Кыргыз Республикасынын сунушталган бириктирилген бешинчи жана алтынчы мезгилдик баяндамаларынын жыйынтыгы боюнча БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлерин ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планы (мындан ары - План) тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдары, Кыргыз Республикасынын Жогорку соту (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясы (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын (Омбудсменинин) аппараты (макулдашуу боюнча), Кыйноолорду жана башка катаал, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты басмырлаган мамиленин жана жазанын түрлөрүнүн алдын алуу боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук борбору (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Адвокатурасы (макулдашуу боюнча), Кыргыз Республикасынын Президентинин облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары (макулдашуу боюнча):

- Планды белгиленген мөөнөттөрдө ишке ашыруу жана аткаруу боюнча зарыл чараларды көрүүнү камсыз кылсын;

- квартал сайын, отчеттук мезгилден кийинки айдын 10унан кечиктирбестен Планды ишке ашыруунун жүрүшү жөнүндө маалыматты Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигине берсин.

3. Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги Планды ишке ашыруунун жүрүшү жөнүндө жыйынтыкталган маалыматты Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Үй-бүлө, гендердик өнүктүрүү, социалдык коргоо жана балдардын укуктарын коргоо маселелери боюнча улуттук кеңешинин жыйынтыктоочу жыйынында берсин.

4. Пландын өз убагында жана сапаттуу аткарылышы үчүн Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдарынын жетекчилеринин, Кыргыз Республикасынын Президентинин облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын башчыларынын жеке жоопкерчилиги белгиленсин.

5. Пландын иш-чараларын каржылоо ишке тартылган мамлекеттик органдардын тиешелүү жылдарга республикалык бюджетте каралган каражаттарынын чегинде, ошондой эле донорлордон тартылган каражаттардын жана башка тыюу салынбаган каржылоо булактарынын эсебинен жүзөгө ашырылат деп белгиленсин.

6. Бул тескеменин аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясынын Президенттин жана Министрлер Кабинетинин чечимдерин аткарууну контролдоо башкармалыгына жүктөлсүн.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин Төрагасы

А.А. Касымалиев

Тиркеме

2025-2028-жылдарга Балдар укугу жөнүндө конвенцияны аткаруу тууралуу Кыргыз Республикасынын сунушталган бириктирилген бешинчи жана алтынчы мезгилдик баяндамаларынын жыйынтыгы боюнча БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлерин ишке ашыруу боюнча ИШ-ЧАРАЛАР ПЛАНЫ

№

Милдеттер

Иш-аракеттер

Аткаруучулар

Аткаруу мөөнөттөрү

Индикаторлор

Каржылоо булактары

Процесс индикаторлору

Күтүлгөн жыйынтык

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) колдонуудагы Балдар жөнүндө кодексти Конвенцияга шайкеш келтирүү, анын ичинде балдарга, үй-бүлө курчоосунан ажыраган балдарга карата зомбулукка жана жашы жете электерге карата сот адилеттигине тиешелүү бөлүгүндө;

b) балдар укугу үчүн балдарга тиешелүү саясаттын жана мыйзамдардын натыйжаларын системалык баалоо жол-жоболорун иштеп чыгуу жана киргизүү;

c) балдардын жана жарандык коомдун балдарга тиешелүү мыйзамдарды иштеп чыгууга, колдонууга жана мониторинг жүргүзүүгө, анын ичинде Балдар жөнүндө кодексти жана Үйбүлө кодексин кайра карап чыгуу процессине катышуусун камсыз кылуу

1

Балдар укугу жөнүндө конвенциянын жоболорун Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында балдарды коргоо, балдардын укуктарын жана эркиндиктерин камсыз кылуу чөйрөсүндө имплементациялоо

Баланын кызыкчылыктарына байланыштуу мыйзамдарга талдоо жүргүзүү жана Балдар укугу жөнүндө конвенциянын негизги жоболоруна шайкеш келтирүү

ЭСКММ ЮМ БИМ ИИМ ССМ ММЖСМ БП Омбудсмен (макулдашуу боюнча)

2025-2026

Тиешелүү ЧУА иштелип чыкты

Тиешелүү ЧУА кабыл алынды

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2

Баланын артыкча кызыкчылыктарын камсыз кылуу максатында ченемдик укуктук базаны түзүү

1. Баланын артыкча кызыкчылыктарын камсыз кылуу боюнча ЧУА экспертиза (балдар экспертизасы) жүргүзүү боюнча методологияны иштеп чыгуу жана киргизүү.

2. Баланын артыкча кызыкчылыктарын камсыз кылуу боюнча экспертиза жүргүзүүнү милдеттүү экспертизалардын тизмегине киргизүү боюнча мыйзамдарга киргизүү.

3. Баланын артыкча кызыкчылыктарын камсыз кылуу боюнча экспертиза жүргүзүүнү окутуу.

4. Иштелип чыккан методологияга ылайык баланын кызыкчылыктарынын сакталышы боюнча болгон ЧУАга инвентаризация жүргүзүү

ЭСКММ

2025-2028

Тиешелүү ЧУА иштелип чыкты Иш-чаралар планын аткаруу боюнча жарандык мониторинг жүргүзүү механизми түзүлдү

Баланын артыкча кызыкчылыктарын камсыз кылуу боюнча экспертиза жүргүзүү мыйзамдар менен бекитилди

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3

Балдар экспертизасын жүргүзүү боюнча бекитилген методологияга ылайык балдарга тиешелүү мыйзамдарды иштеп чыгууга, колдонууга жана мониторинг жүргүзүүгө жарандык коомдун жана балдардын катышуусу

Балдар экспертизасын жүргүзүү боюнча бекитилген методологияга ылайык турмуштук оор кырдаалда турган балдарды жана социалдык жактан корголбогон үй-бүлөлөрдү коргоо максатында балдарга тиешелүү мыйзамдарга мониторинг жүргүзүү боюнча мамлекеттик социалдык заказдын программасын иштеп чыгуу жана киргизүү

ЭСКММ БИМ ССМ

2025-2028

Балдарга тиешелүү мыйзамдарга мониторинг жүргүзүү боюнча мамлекеттик социалдык заказдын программасы бекитилди

Балдарга тиешелүү мыйзамдарга мониторинг жүргүзүүгө жарандык коомдун жана балдардын катышуусу көбөйдү. Балдарга тиешелүү мыйзамдарга мониторинг жүргүзүүнүн жыйынтыгы боюнча жарандык коомдун отчетторунун болушу

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Конвенция менен камтылган, бардык облустарга таралуучу жана конкреттүү, мөөнөттөрү боюнча чектелген жана өлчөөгө мүмкүн болгон максаттарды камтыган, балдардын катышуусу менен Конвенцияны жүзөгө ашыруу боюнча баары камтылган саясатты жана иш-аракеттер планын иштеп чыгуу жана кабыл алуу. Улуттук жана жергиликтүү деңгээлдерде жана бардык секторлордо Конвенцияны жүзөгө ашырууга байланышкан бардык ишти контролдоо жана координациялоо үчүн жетиштүү ресурстары жана так мандаты бар, жетиштүү ыйгарым укуктарга ээ болгон жалгыз мамлекеттик органды аныктоо

4

Балдар укугун камсыз кылуу боюнча өзүнчө стратегиялык документти, ага иш-чаралар планын кабыл алуу. Балдар укугун сактоо боюнча институционалдык механизмдерди күчөтүү

1. 2025-2030-жылдарга калкты социалдык коргоону жана балдарды коргоону өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу жана бекитүү.

2. Мандатты күчөтүү бөлүгүндө БУЫУӨ жобосуна өзгөртүүлөрдү киргизүү

ЭСКММ ЮМ БИМ ССМ БП БУЫУӨ

2025-2028

ЧУА долбоору кабыл алынды

Тиешелүү ЧУА кабыл алынды

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) бардык балдар үчүн бюджеттин конкреттүү беренелерин аныктоо, мында жагымсыз абалда калган жана позитивдүү социалдык чараларга муктаж болушу мүмкүн болгон балдарга өзгөчө көңүл буруу керек жана бюджеттин бул беренелери экономикалык кризис убагында да корголушун камсыз кылуу;

b) бөлүнгөн каражатты көзөмөлдөөнүн, мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун жана жарандык коомдун, коомчулуктун жана балдардын кеңири жана натыйжалуу катышуусунун негизинде бюджетти ачык-айкын түзүүнү камсыз кылуу менен балдардын кызыкчылыктарын камсыз кылууга бөлүнгөн финансылык каражаттарды өздөштүрүүнүн улуттук алдыңкы принциптерин колдонуу

5

Балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоо үчүн чыгымдарды көзөмөлдөө боюнча программалык бюджетте чараларды аныктоо. Оптималдаштыруу жана кыскартуулардан балдардын кызыкчылыктарын жана өнүгүүсүн коргоого багытталган чыгымдарды коргоону камсыз кылуу

1. Балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоого багытталган чыгымдарды көзөмөлдөө үчүн программалык бюджетте чараларды аныктоо боюнча ЧУАга өзгөртүүлөрдү киргизүү.

ЭСКММ ФМ

2025-2028

Министрликтер жана ведомстволор боюнча бөлүү менен балдарга кеткен чыгымдар жөнүндө актуалдуу маалыматтын болушу жана тиешелүү ЧУА кабыл алынды.

Балдардын кызыкчылыктарына бюджеттик каражаттарды максаттуу пайдалануу

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоого багытталган бюджеттик программаларга талдоо жана инвентаризация жүргүзүү.

3. Балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоого жана өнүктүрүүгө багытталган бюджеттик чараларды жана чыгымдарды аныктоо боюнча мамлекеттик органдардын кызматкерлерин окутуу

ЭСКММ БИМ ССМ ИИМ

Жыл сайын жүргүзүлгөн талдоонун жыйынтыгы боюнча отчеттор берилди

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

6

Жарандык коомдун, коомчулуктун жана балдардын бюджеттик каражаттарды көзөмөлдөө, мониторинг жүргүзүү жана баалоо процесстерине кеңири жана натыйжалуу катышуусун камсыз кылуу

1. Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 1-августундагы № 436 токтомун ишке ашыруунун алкагында бюджеттик программалардын жана чаралардын натыйжалуулугун баалоо жана мониторинг жүргүзүү тобунун курамына жарандык коомдун өкүлдөрүн киргизүү.

ЭСКММ ФМ

2025-2026

ЧУА кабыл алынды

Балдарга карата бюджетти колдонуунун натыйжалуулугун баалоого жана мониторинг жүргүзүүгө катышкан ЖКУ катышуусу күчөдү.

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. "АМС Казна бюджетке" балдар чыгымдарынын маркировкасын киргизүү.

ФМ

Жыл сайын 2025-2026

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоого багытталган бюджеттик программалардын жана чаралардын натыйжалуулугун баалоо боюнча методологияны иштеп чыгуу жана киргизүү.

ЭСКММ ФМ

Жыл сайын

Министрликтердин расмий сайттарында ачык маалыматтардын болушу

4. Министрликтердин расмий сайттарында балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалда турган балдарды колдоого багытталган программалык бюджеттерди жарыялоо

ЭСКММ БИМ ССМ

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) тиешелүү ведомстволор тарабынан колдонулган, мисалы, Конвенция жана анын Факультативдик протоколдору камтыган бардык тармактарга жайылуучу жана жаш курагы, жынысы, майыптыгы, географиялык абалы, этникалык келип чыгуусу, жарандыгы жана социалдык-экономикалык абалы боюнча бөлүштүрүлгөн сапаттык сыяктуу эле, сандык көрсөткүчтөрдү да камтыган маалыматтарды чогултуунун борборлоштурулган системасын түзүү жолу менен программалык камсыздоонун туура келбестигин жоюу;

b) туруктуу өнүктүрүү жаатындагы Максаттар боюнча маалыматтарды чогултуунун жана талдоонун натыйжалуулугун жогорулатуу, анын ичинде көрсөткүчтөрдүн спектрин кеңейтүүнүн эсебинен жогорулатуу жана альтернативдүү кам көрүү мекемелеринде жайгашкан балдардын, майыптыгы бар балдардын, азчылык топторуна таандык балдардын, ошондой эле балдардын - баш калка сурагандардын, качкындардын жана мигранттардын абалы жөнүндө маалыматтарды чогултууну камсыз кылуу;

c) статистикалык маалыматтарды үзгүлтүксүз жарыялоону камсыздоо жана аларды тиешелүү мамлекеттик органдардын, министрликтердин, профессионалдык топтордун жана жарандык коомдун уюмдарынын арасында жайылтуу, ошондой эле балдар укугун коргоо жаатындагы саясатты жана программаларды баалоо үчүн аларды пайдалануу

7

Балдар боюнча расмий жана административдик статистикалык маалыматтарды чогултуу системасын өркүндөтүү. Турмуштук оор кырдаалда турган балдардын автоматташтырылган маалыматтык база системасын ишке киргизүү

1. Балдар боюнча статистикалык маалыматтарды (комплекстүү жана бөлүштүрүлгөн) республикалык жана жергиликтүү деңгээлдерде чогултуунун улуттук автоматташтырылган системасын иштеп чыгуу.

2. Болгон сунуштамаларды эске алуу менен ТОК АМСти толук иштеп чыгуу. Балдар боюнча кийин бирдиктүү база түзүү үчүн кызыкдар мамлекеттик органдардын АМСи менен "Түндүк" ЭВӨС аркылуу ТОК АМСке интеграция жүргүзүү

ЭСКММ Улутстатком (макулдашуу боюнча) СӨМ БИМ ССМ БП ИИМ МКЖӨАБИБМА

2025-2028

ЧУА кабыл алынды

Ведомстволук статистикалык отчеттуулуктун формалары киргизилди. Балдар боюнча маалыматтардын статистикалык порталы БУКка ылайык бөлүштүрүлгөн маалыматтарды камтыйт. Турмуштук оор кырдаалда турган балдар боюнча ведомстволук статистика жакшыртылды. Маалыматтарды чогултуу жана талдоо методологиясынын болушу

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

8

Эсепке алуу, каттоо жана отчеттуулук процесстерин жакшыртуу

1. Колдонуучулар үчүн жынысы, жаш курагы, майыптыгы, улуту, социалдык статусу ж.б. боюнча зарыл болгон балдар боюнча статистикалык маалыматтардын тизмегин аныктоо.

2. Турмуштук оор кырдаалда турган балдарды баштапкы эсепке алуу, каттоо жана маалыматтык базасын түзүү үчүн ЖӨБО жоопкерчилигин күчөтүү бөлүгүндө мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү.

3. Турмуштук оор кырдаалда турган балдар боюнча отчеттуулуктун бирдиктүү формасын иштеп чыгуу

ЭСКММ БИМ ССМ БП МКЖӨАБИБМА УСК (макулдашуу боюнча)

2025-2028

Ведомстволук отчеттуулуктун жаңы формаларын иштеп чыгуу жана киргизүү. "Турмуштук оор кырдаалда турган балдарды аныктоо тартиби жөнүндө" жобого жана Балдар жөнүндө кодекске тиешелүү өзгөртүүлөр киргизилди

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

9

Балдар боюнча маалыматтар жөнүндө мамлекеттик органдардын жана жарандык коомдун маалымдуулугун жогорулатуу

1. Статистикалык отчеттуулук формасынын негизинде балдар боюнча маалыматтарды жыл сайын сайтка жарыялоо.

2. Тиешелүү мамлекеттик органдардын расмий сайттарыңда сунуштамаларга ылайык балдар боюнча маалыматтарды жыл сайын жайгаштыруу

УСК Бардык кызыкдар мамлекеттик органдар

Жыл сайын

Статистикалык маалыматтарды колдонуучулар үчүн зарыл болгон балдар боюнча статистикалык маалыматтардын тизмеги. Сайтка балдар жөнүндө көрсөткүчтөрдү жайгаштыруу жөнүндө Улутстаткомдун буйругу. Балдар боюнча көрсөткүчтөрдү мезгилдүү жаңылоо

Балдар боюнча ишенимдүү көрсөткүчтөр бар

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) Балдар укугу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлдүн ыйгарым укуктарын тактоо жана аны кеңири коомчулукка, балдарга жеткирүү, ошондой эле анда балдардын укуктарынын сакталышына мониторинг жүргүзүү, аларга карата достук маанайда балдардын даттанууларын алуу, иликтөө жана кароо үчүн жетиштүү адам, финансылык жана техникалык ресурстардын болушун камсыз кылуу;

b) Балдар укугу боюнча ыйгарым укуктуу өкүл жана Омбудсмен тарабынан адам укуктарын коргоо жана колдоо (Париж принциптери) менен алектенген улуттук мекемелердин статусуна тиешелүү, анын ичинде аларды каржылоо жана тандоо процесстерине карата принциптердин толук сакталышын камсыз кылууну улантуу

10

Укук коргоо мониторингин жүргүзүү улуттук институттарынын потенциалын, көз карандысыздыгын жана ресурстарын күчөтүү

1. Балдар укугу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлдүн иши жөнүндө маалыматтарды кеңири коомчулукка жеткирүү максатында медиа планды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу.

2. Иш-чаралар планын аткаруу боюнча жарандык коомдун өкүлдөрүнүн жана балдардын катышуусу менен жыл сайын мониторинг жүргүзүү үчүн жумушчу топту түзүү.

3. Мониторинг жүргүзүүнүн жыйынтыктарын Гендердик маселелер, балдарды коргоо жана социалдык коргоо боюнча улуттук кеңештин аянтчасына жыл сайын алып чыгуу жана кийин жарыялоо.

4. Балдардын даттанууларын алуу, кароонун колдонуудагы механизмдерин кайра карап чыгуу жана аларга карата достук маанайда санариптик технологияларды колдонуу менен иликтеп чыгуу

БУЫУӨ КР ПЫУӨ

2025-2028

Медиа план бекитилди. ЖМК жана социалдык тармактарда тиешелүү маалымат жарыяланды.

Балдар укугунун сакталышын баалоо жана көз карандысыз мониторинг жүргүзүү системасы түзүлдү

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУЫУӨ КР Омбудсмени (макулдашуу боюнча) ЭСКММ

Жыл сайын

Бардык маалымат ресурстарында отчетторду жарыялоо.

2025-2026

ЧУА кабыл алынды.

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) балдардын активдүү катышуусунда балдар укугу жөнүндө калктын маалымдуулугун жогорулатуу боюнча ишти улантуу;

b) балдар жана алардын кызыкчылыктары менен иштеген бардык адистер үчүн балдар укугуна, Конвенцияга жана анын Факультативдик протоколдоруна байланышкан маселелер боюнча системалуу окутууну камсыз кылуу

11

Кыргыз Республикасынын калкынын балдар укугу жөнүндө маалымдуулугун камсыз кылуу

1. Жергиликтүү жамааттардагы жана жалпы билим берүү уюмдарындагы жоопкерчилик жана балдар укугу жөнүндө маалыматтык-агартуучулук иш боюнча балдардын мектеп жана балдар демилгелерин өткөрүүнү жана колдоону жана жарандык компетенцияны калыптандырууда билим берүү уюмдарынын академиялык эркиндигин камсыз кылуу.

2. Инновациялык мамилелер жана креативдүү багыттар боюнча балдар бирикмелеринин арасында идеялар жана долбоорлор боюнча улуттук конкурстарды өткөрүү, балдар укугу жана жоопкерчилиги жөнүндө калктын маалымдуулугун жогорулатуу, долбоорлорду ишке ашырууда жеңүүчүлөрдү тиешелүү финансылык камсыздоо

БИМ ЭСКММ

2025-2028

Кыргыз Республикасынын калкынын балдар укугу жөнүндө маалымдуулугун жогорулатууга багытталган тиешелүү министрликтердин ведомстволук актылары кабыл алынды. Улуттук конкурсту уюштуруу жөнүндө анын конкурстардын форматын, камтылышын, датасын ж.б. көрсөтүү менен ЭСКММ буйругу чыкты. Конкурстук комиссия түзүлдү. Конкурсту уюштурууга финансылык каражаттар бөлүндү

Балдар укугу жөнүндө калктын маалымдуулугунун көрсөткүчтөрүнүн көбөйүшү.

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Балдар укугу жөнүндө маалыматтык-агартуучулук иш-чараларына тартылган балдардын санынын көбөйүшү. Жарандык компетенцияны калыптандырууда, дисциплина аралык интеграцияланган мамилелерди киргизүүдө билим берүү уюмдарынын академиялык эркиндигин камсыз кылуу

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

12

Балдар укугу жөнүндө конвенциянын жоболорунун жана анын Факультативдик протоколдорунун маселелери боюнча балдар менен иштеген адистердин квалификациялык деңгээлин жана укуктук сабаттуулугун жогорулатуу

1. Социалдык коргоо, билим берүү, саламаттык сактоо, сот жана укук коргоо жана башка органдардын кызматкерлерин аттестациялоо жана квалификациясын жогорулатуу программасына киргизүү жана иш багытын адистештирүүнү эске алуу менен Балдар укугу жөнүндө конвенциянын жоболору жана анын Факультативдик протоколдору жөнүндө окутуу программаларын иштеп чыгуу.

2. Балдар менен иштеген адистер үчүн балдар укугу жөнүндө онлайн өз алдынча окуунун жана тестирлөөнүн бирдиктүү санариптик контентин иштеп чыгуу

ЭСКММ БИМ ИИМ ЮМ ССМ СӨМ ЖС САМ БП ЖАМК

2025-2028

БУК жоболору боюнча окуу материалдары жана модулдары иштелип чыкты, мамлекеттик органдарды окутуу планы бекитилди жана кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу жана аттестациялоо программаларына өзгөртүүлөр киргизилди. Мамлекеттик органдын расмий сайтында онлайн-тиркеме же санариптик ресурс, ошондой эле, өз алдынча окуу платформасы үчүн видеоматериалдар, анкеталар жана тесттер түзүлдү

Балдар укугу жөнүндө конвенциянын жоболору жана Факультативдик протоколдор жөнүндө билимдерге ээ болгон балдар адистеринин санын көбөйтүү

Тиешелүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) адам укуктары, атап айтканда, балдар укугу жаатындагы иш менен алектенген жарандык коомдун көз карандысыздыгын камсыздоо максатында, анын ичинде чет элдик каржылоого жетүү мүмкүндүгүнө жана каттоо жол-жоболоруна негизсиз чектөөлөргө жол бербөө жана өкмөттүк эмес уюмдардын иши үчүн жагымдуу шарттарды түзүү жолу менен коммерциялык эмес өкмөттүк эмес уюмдар жөнүндө мыйзам долбоорун кайра карап чыгуу;

b) жарандык коом уюмдарын жана укук коргоочуларды, анын ичинде укук коргоочу балдарды ашыкча чектөөлөргө туш болбостон пикирлерди жана ынанымдарды эркин билдирүүгө өз укуктарын жүзөгө ашыруу жана балдардын укуктарын колдоо мүмкүнчүлүгүн камсыздоо;

c) жарандык коом уюмдарынын, балдар уюмдарынын жана укук коргоочу балдардын балдар укуктарына байланыштуу маселелерди чечүүдө, ошондой эле балдардын укуктарына тийиштүү саясатты, мыйзамдарды жана программаларды иштеп чыгууга, жүзөгө ашырууга, мониторинг жүргүзүүгө жана баалоого катышуусун кеңейтүү

13

Өкмөттүк эмес уюмдардын иши үчүн чөйрөнү жакшыртуу

1. Балдардын укуктарын коргоо чөйрөсүндө ишти жүзөгө ашырган жарандык коом үчүн жагымдуу шарттардын болушу жана көз карандысыздыгынын абалына ЧУАга талдоо жүргүзүү.

2. Жарандык коом уюмдары (мындан ары - ЖКУ) менен кызматташууда мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу боюнча региондук жана улуттук консультативдик жолугушууларды өткөрүү

ЭСКММ БИМ ССМ

2025-2028

ЧУАны талдоо боюнча отчет, корутунду. ЖКУ үчүн сунуштар иштелип чыкты

Мамлекеттик органдардын жана жарандык коомчулуктун өз ара аракеттенүүсү так механизмдери аныкталды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

14

Балдардын укуктарын илгерилетүү жана жарандык активдүүлүктү өнүктүрүү үчүн ЖКУ, мамлекеттик органдар жана ЖӨБО өз ара аракеттенүү механизмдерин кеңейтүү

ЖКУ, мамлекеттик органдар жана ЖӨБО менен өз ара аракеттенүү механизмдерин карап чыгуу жана кеңейтүү

Мамлекеттик органдар, ЖӨБО (макулдашуу боюнча)

2025-2028

ЖКУну биргелешип иштөөгө тартуу боюнча ведомстволук актылар кабыл алынды

Балдардын укуктарын коргоо чөйрөсүндө долбоорлорду ишке ашырган ЖКУ саны

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

15

Балдардын укуктары жана кызыкчылыктарына тийиштүү бардык маселелер боюнча чечимдерди кабыл алууда балдардын жана жарандык коомдун катышуусун кеңейтүү

Балдар укуктарын коргоо чөйрөсүндө иштеген уюмдар жана балдар үчүн туруктуу диалог аянтчаларын түзүү

ЭСКММ БИМ ЮМ ССМ МИ ЖАМК

2025-2026

Уюмдар жана балдар үчүн диалог аянтчалары түзүлдү

Балдар укуктарын коргоо чөйрөсүндө иштеген уюмдардын жана балдардын катышуусу жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

16. "Бала" термининин аныктамасын бардык улуттук мыйзамдарда жана саясат чараларында Конвенцияга шайкеш келтирүү, "Мамлекеттик жаштар саясатынын негиздери жөнүндө" Мыйзамын ишке ашырууда 18 жашка чейинки курактагы "жаш жарандар (жаштар)" балдар катары каралышын камсыз кылуу жана минималдуу нике курагын эч кандай мүмкүнчүлүк калтырбастан 18 жаштан өйдө кылып мыйзамдардын негизинде бекитүү

16

Бардык тийиштүү мыйзамдарга жана саясатка бала аныктамасын имплементациялоо. Эрте никенин алдын алуу

1. БУКта каралган балдардын укуктарына шайкеш келүүсү предметине КР мыйзамдарын инвентаризациялоо.

2. "Бала" терминин бирдей колдонуу жана түшүнүү бөлүгүндө мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү, 18 жаш куракка чейинки жашы жете электер менен никеге турууну жокко чыгаруу.

3. Диний уюмдар менен өз ара аракеттенүү программасын аныктоо, макулдашуу, бекитүү, ага ылайык алар менен эрте/балдар никелерине тийиштүү ченемдик-укуктук актылардын жоболорун түшүндүргөн маалыматтык жолугушууларды туруктуу негизде өткөрүү

ЭСКММ ЮМ КРП ЫУӨ ДИМК

2026-2028

Тиешелүү ЧУА долбоорлору иштелип чыкты жана кабыл алынды. Диний уюмдар менен өз ара аракеттенүү программасы

"Бала" түшүнүгүн укуктук жактан бекитүү Диний уюмдар менен өз ара аракеттенүү жакшыртылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) жагымсыз абалда калган бардык балдарга карата, анын ичинде кыздарга, майыптыгы бар балдарга, этностук азчылык топторуна таандык балдарга, башпаанек суроочулардын, качкыңдардын жана мигранттардын балдарына, келүүсү мыйзамдык макамга туура келбеген балдарга, ЖЖА (жарандыгы жок адамдардын) балдарына, лесбиянкалардын, гейлердин, бисексуалдардын, трансгендерлердин жана интерсекстердин катарына таандык балдарга, альтернативдик кам көрүү мекемелериндеги балдарга, чет жакка иштеп кетип, ата-энелери калтырып кеткен балдарга карата басмырлоону жок кылуу боюнча максаттуу багытталган программаларды жана саясатты жүзөгө ашыруу;

b) басмырлоо учурларында алардын жардамы менен адилеттикке жетише алуусу үчүн балдарга түшүнүктүү болгон ыкмаларды карап чыгуу, зарыл болгон учурда жагымсыз абалда калган балдардын медициналык кызмат көрсөтүүлөргө, билим алууга жана татыктуу жашоо деңгээлине жетүүсүн камсыз кылуу;

c) укук коргоо органдарынын, сот органдарынын, прокуратура органдарынын кызматкерлерин жана балдардын кызыкчылыктары үчүн иштеген башка адистерди балдарды басмырлоодон коргоо маселелери боюнча системалуу окутууну камсыз кылуу;

d) басмырлоого шарт түзгөн жүрүм-турум моделдерин жана социалдык ченемдерди өзгөртүү, басмырлоого, өзгөчө, жыныстык белгиси жана майыптыгы боюнча басмырлоого тыюу салуу жөнүндө коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатуу, ошондой эле жагымсыз абалда калган балдарга карата стигматизациялоого каршы күрөшүү максатында жалпыга маалымдоо каражаттарында өнөктүктөрдү жүргүзүү;

e) басмырлоого каршы күрөшүү боюнча чараларга жана стратегияларга мониторинг жүргүзүү

17

Бардык балдарды, өзгөчө социалдык макамга ээ жана аярлуу абалда калган балдарды басмырлабоо саясатын илгерилетүү

Мектепке чейинки, мектептеги билим берүүнүн деңгээлинде жарандык иденттүүлүктү калыптандырууну камсыз кылуу

ЭСКММ БИМ ММЖСМ

2025-2028

ЧУА долбоору кабыл алынды

ЧУА кабыл алынды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Жарандык иденттүүлүктү калыптандыруу боюнча программалар

Мектепке чейинки, мектептеги билим берүүнүн деңгээлинде жарандык иденттүүлүктү калыптандыруу программаларын киргизүү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

18

Басмырлоого учураган жана жагымсыз абалда калган балдардын билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтарын башкалар менен тең алышы үчүн жеткиликтүү механизмдерди камсыз кылуу

1. Басмырлоо учурунда жагымсыз абалда калган балдар үчүн медициналык кызмат көрсөтүүгө, билим берүүгө жеткиликтүү платформаларды түзүү.

2. Инклюзивдик билим берүү жана медициналык колдоо программаларын түзүү.

3. Басмырлоого кабылган балдардын базалык кызмат көрсөтүүлөргө жетүүсүнө мониторинг жүргүзүү системасын киргизүү

ЭСКММ БИМ ССМ

2025-2028

Психологдор жана юристтер менен коопсуз байланышуу үчүн күнү-түнү иштеген ыкчам линияларды, чат-ботторду жана мобилдик тиркемелерди ишке киргизүү. Мектептерди жана медициналык мекемелерди инклюзивдүүлүк үчүн ресурстар менен камсыз кылуу. Кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүк жөнүндө мониторинг жүргүзүү жана отчетторду жарыялоо

Балдарды басмырлоо учурларында ыкчам таасир этүү жана социалдык изоляциялоону төмөндөтүү жана инклюзивдик программалар аркылуу балдардын жашоо сапатын жакшыртылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

19

Укук коргоо жана сот органдарынын кызматкерлеринин жана башка балдар менен иштеген адистердин БУК негизги принциптери боюнча потенциалын жогорулатуу

Окуу борборлорунун (квалификациясын жогорулатуу) базасыңда укук коргоо жана сот органдарынын кызматкерлеринин, ошондой эле, Балдар иштери боюнча комиссиянын (БИК) адистери үчүн даярдоо/кайра даярдоо боюнча окутуу модулун иштеп чыгуу

ЭСКММ БИМ ИИМ ССМ ЖС CAM БП

2025-2028

Басмырлоодон балдарды коргоо маселелери боюнча окутуу модулу иштелип чыкты

Окутулган адистердин саны көбөйдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

20

Балдарды басмырлоого тыюу салуу жөнүндө коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатуу

1. Жыныстык белгиси жана майыптыгы боюнча басмырлоого тыюу салуу боюнча, ошондой эле жагымсыз абалда калган балдарга карата стигматизациялоого каршы күрөшүү максатында коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатуу боюнча медиапланды иштеп чыгуу.

2. ЖМК өкүлдөрүн балдарга байланыштуу маселелерди чагылдырууда этика принциптери жөнүндө окутуу

ММЖСМ ЭСКММ БИМ ССМ БП

2025-2028

Медиапландын долбоору иштелип чыкты

Медиаплан бекитилди

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

ЖМК өкүлдөрү окутулду

Окутулган ЖМК кызматкерлеринин саны көбөйдү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

21

Үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү жана баалоо аркылуу басмырлоого каршы күрөшүү боюнча чаралардын ачыктыгын жана натыйжалуулугун камсыз кылуу

Балдарга карата басмырлабоо боюнча мамлекеттик саясатты ишке ашырууга биргелешкен мониторинг жүргүзүү жана саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү (ВИЧ, кургак учук) кызмат көрсөтүүлөргө укуктук тоскоолдуктарды жеңүү боюнча пландын аткарылышына мониторинг жүргүзүү

ССМ ЭСКММ БИМ

2025-2028

Пландын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүлдү жана жыйынтыктары боюнча тийиштүү тапшырмалар жөнөтүлдү

Мониторингдин жыйынтыктары боюнча сунуштамалар иштелип чыкты

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) балдарга тийиштүү бардык программаларда жана мыйзамдык, административдик жана соттук практикада, анын ичинде үй-бүлөлүк зомбулукка, ата-эненин камкордугуна, альтернативдик кам көрүүгө, башпаанек берүүдө жана жашы жете электерге карата сот адилеттигине байланышкан маселелерде бул принциптин ырааттуу колдонулушун камсыз кылуу

b) баланын артыкча кызыкчылыктарын аныктоо жана баалоо боюнча бардык тиешелүү адистердин потенциалын бекемдөө жана бул принципке биринчи даражадагы факторлордун бири катары тийиштүү деңгээлде көңүл буруу

22

Баланын артыкча кызыкчылыктарын аныктоо жана баалоо боюнча бардык профилдик адистердин потенциалын бекемдөө

1. Кесиптик практикадагы негизги принцип катары баланын артыкча кызыкчылыктарын баалоо методологиясын иштеп чыгуу.

2. Баланын артыкча кызыкчылыктарын аныктоо боюнча адистер (социалдык кызматкерлер, мугалимдер, медиктер, юристтер, соттор ж.б.) үчүн үзгүлтүксүз тренингдерди жана семинарларды өткөрүү.

3. Адистердин квалификациясын жогорулатуу жана даярдоо программаларына аталган принципти окутууну киргизүү.

4. Ар башка категориядагы адистер үчүн мыкты практикалардын жана кейстердин мисалдары менен окуу материалдарын жана колдонмолорун иштеп чыгуу жана жайылтуу

ЭСКММ БИМ ССМ ИИМ ЖС САМ БП

2025-2028

Методологияны иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзүлдү

Методология иштелип чыкты Адистер окутулду

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) бардык балдардын өз көз караштарын билдирүү укугун камсыздоо жана аларга тийиштүү бардык чечимдердин кабыл алынышында, анын ичинде соттордо жана тиешелүү административдик жана соттук териштирүүлөрдө бул көз караштарды эске алуу, ошондой эле мындай териштирүүлөр балдарга карата достук маанайда өтүшүн, алардын көз караштарына жетиштүү көңүл бурууну камсыз кылуу боюнча тиешелүү адистер үчүн процедураларды жана колдонмолорду иштеп чыгуу;

b) жагымсыз абалда калган бардык балдардын, анын ичинде кыздардын жана майыптыгы бар балдардын үй-бүлөнүн, жергиликтүү жамааттардын жана мектептин турмушуна улуттук жана жергиликтүү саясат маселелери боюнча балдар менен консультацияларды өткөрүү үчүн ылайыкташтырылган инструменттердин топтомун иштеп чыгуу аркылуу, ошондой эле балдардын коомдун турмушуна катышуусуна тоскоолдук жараткан терс социалдык түшүнүктөргө каршы күрөшүү боюнча маалыматтык-агартуучулук иш-чараларды өткөрүү жолу менен мазмундуу жана толук кандуу катышуусуна жана баланын үнү угулушу укугуна арналган мугалимдер жана башка тиешелүү адистер үчүн окутууларды уюштурууга көмөк көрсөтүү;

с) Президенттин 2021-жылдын 29-январындагы Жарлыгына байланыштуу Конвенциянын 29-беренеси менен бекитилген балдар тарабынан башкарылган уюмдардын ишинде бардык баалуулуктардын чагылдырылышын камсыз кылуу

23

Балдардын үнү угулушу укугун жана алардын пикирлерин сот процесстеринде эске алууну камсыз кылган жол-жоболорду иштеп чыгуу жана жайылтуу. Соттук жана башка жол-жоболордун алкагында балдардын процесске ыңгайлуу катышуусуна өбөлгө болуучу балдар үчүн достук чөйрөнү түзүү. Балдардын үнү угулушу укугун ишке ашырууну жана тийиштүү процесстерде балдардын пикирлерин эске алууну тийиштүү деңгээлде камсыз кылуу үчүн балдар менен иштеген адистердин квалификациясын жогорулатууну камсыз кылуу

1. Баланын пикирин эске алуу жол-жобосун жөнгө салуучу мыйзам алдындагы актыларды иштеп чыгуу, анын ичинде:

- балдардын жаш курагынын өзгөчөлүгүн жана психологиялык-эмоциялык абалын эске алуу менен балдарды угуу методикасын бекитүү;

- бала менен ачык сүйлөшүүгө шарт түзгөн достук жана коопсуз жагдайда баарлашуу тартибин аныктоо;

- соттук, административдик жана социалдык процесстердин алкагында кабыл алынган жыйынтыктоочу чечимдерде баланын пикирин протоколдоштуруу жана аны милдеттүү түрдө чагылдыруу эрежесин бекитүү.

2. Адистештирилген процессуалдык балдар психологдорун жана педагогдорду даярдоо жана кайра даярдоо

ЭСКММ ССМ БИМ БП

2025-2028

Достук чөйрөнү түзүү методикасы боюнча сунуштар иштелип чыкты

Баланын макулдугун талап кылган жана анын пикирин эске алган суроолордун тизмеги көбөйтүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Окуу планы, окутуу материалдары иштелип чыкты

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

24

Балдар укуктарына жана кызыкчылыктарына тийиштүү бардык маселелер боюнча чечимдерди кабыл алууга балдардын катышуусун кеңейтүү

Балдардын чечимдерди кабыл алуу процесстерине тартууга жана сынчыл ой жүгүртүүсүн калыптандырууга өбөлгө болгон шарттарды түзүү

БИМ ЭСКММ

2025-2028

Балдардын чечимдерди кабыл алуу процесстерине катышуусун жана активдүүлүгүн жогорулатуу үчүн инструменттер иштелип чыккан

Балдардын чечимдерди кабыл алуу процесстерине катышуу деңгээли жогорулатылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

25

Баланы ар тараптуу өнүктүрүүгө, адам укуктарын сыйлоого, маданий жана улуттук өз алдынчалыкка, толеранттуулукка, жаратылышка бирдей жана сый мамиле кылууга багытталган билим берүүнү Балдар укугу жөнүндө конвенциянын принциптерине ылайык ишке ашыруу

Президенттин 2021-жылдын 29-январындагы № 1 Жарлыгынын "Инсандын руханий-адеп-ахлактык өнүгүүсү жана дене тарбиясы жөнүндө" жоболорун жана Балдар укугу жөнүндө конвенциянын 29-беренесин эске алуу менен балдардын бүтүндөй дүйнө таанымын калыптандырууну камсыз кылуу, билим берүү системасында салттуу маданий, адеп-ахлактык жана үй-бүлөлүк баалуулуктарга тарбиялоо

БИМ ЭСКММ ММЖСМ

2025-2028

Билим берүү мекемелеринде бекитилген тарбия иштеринин программасы бекитилди.

Балдар укугу жөнүндө конвенциянын принциптери жөнүндө балдардын маалымдуулугун жогорулатылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Билим берүү жаатында мугалимдер, тарбиячылар жана башка адистер үчүн квалификацияны жогорулатуу программаларын бекитүү боюнча ведомстволук актылар

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

а) ата-энесинин иммиграциялык статусуна же келген статусуна карабастан, бардык балдардын туулганда катталуу жана ким экендигин ырастаган күбөлүк алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуу укугун камсыз кылуу боюнча күч-аракеттерди улантуу, мисалы, төмөндөгүлөр аркылуу:

i) туулгандыгын каттоо жана туулгандыгы жөнүндө күбөлүктү берүү үчүн, айрыкча ата-энелеринин зарыл документтери жок болгон балдар үчүн документтерди алууга талаптарды жөнөкөйлөтүү; ii) муктаж үй-бүлөлөргө баланын туулгандыгын өз убагында каттабагандыгы үчүн айып пулдарды жокко чыгаруу; жана iii) бала төрөлгөндө берилүүчү "балага сүйүнчү" жөлөк пулу ага муктаж болгондордун бардыгына жеткиликтүү болушун камсыз кылуу;

b) апатрид болуп калбашы үчүн балдардын жарандыкты алуусун жеңилдетүү максатында, жарандыкты жана жашап туруу укугун алууга арыздарды берүү жол-жобосун жөнөкөйлөтүү жана келүүсү мыйзамдуу статуска ээ болбогон балдарга негизги кызмат көрсөтүүлөрүнүн жеткиликтүү болушун камсыз кылуу;

c) апатрид балдарды талаптагыдай идентификациялоо жана коргоо максатында жарандыгы жок балдар үчүн статусун аныктоо жол-жобосун иштеп чыгуу, ошондой эле мүчө мамлекет 2019-жылы өзүнө алган милдеттенмелерге ылайык 1954-жылдагы Апатриддер статусу жөнүндө конвенцияны жана 1961-жылдагы Жарансыздыкты кыскартуу жөнүндө конвенцияны ратификациялоо мүмкүнчүлүгүн кароо

26

Ата-энесинин иммиграциялык статусуна же келген статусуна карабастан КР аймагында жаңы төрөлгөн бардык балдарды каттоодон өткөрүү жана бардык жаңы төрөлгөн балдарды туулгандыгы тууралуу күбөлүк менен камсыз кылуу

1. Баланын туулгандыгы тууралуу медициналык күбөлүгүн толтуруу боюнча нускамага төмөнкүлөр каралган өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүнчүлүгүн кароо:

- ким экендигин күбөлөндүргөн документтери (паспорту) жок төрөп жаткан аялга карата төрөт үйүндө баланын туулгандыгы тууралуу медициналык күбөлүктү толтуруу;

- бала медициналык мекемеден тышкары жерде төрөлгөн учурда, эгерде баланын энеси кош бойлуулугу боюнча медициналык мекемеде каттоодо турса, 72 саат өткөндөн кийин туулгандыгы тууралуу медициналык күбөлүктү толтуруу.

2. Турмуштук оор кырдаалдагы

балдар катары андан ары коштоо үчүн туулгандыгы тууралуу күбөлүк менен документтештирилбеген балдарды табуу.

3. Жарандыгы жок адамдардын статусун аныктоо жана жарандыгы жок адамга күбөлүк берүү, ошондой эле жарандыгы жок адамдын документтерин кабыл алуу, тариздөө жана жарандыгы жок адам күбөлүгүн берүү тартиби боюнча ченемдик актыны кабыл алуу.

4. КР мыйзамдарына энеси качкын, баш паанек издеген жана жарандыгы жок адам болуп саналган балдарга "Балага сүйүнчү" жөлөк пулун берүү маселесин кароо мүмкүнчүлүгү боюнча талдоо жүргүзүү

СӨМ ССМ ЭСКММ ЖӨБО (макулдашуу боюнча) Кыргыз Республикасынын Президентинин Иш башкармасынын "Кызмат" ММ

2025-2028

Жаңы төрөлгөн балдарды каттоо процессин жөнөкөйлөтүлдү

Ата-энесинин статусуна карабастан каттоого алынган жаңы төрөлгөн балдардын үлүшү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Документтери жок балдарды идентификациялоо жана коштоо камсыз кылынды

Документи жок жана турмуштук оор кырдаалда табылган катталган балдардын саны.

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Социалдык жөлөк пулдун жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү камсыз кылынды

Жарандыгы жок адамдарга берилген күбөлүктөрдүн саны көбөйгөн.

ЧУА кабыл алуу жана жарандыгы жок адамдарга документтерди жана күбөлүктөрдү жөнөкөйлөтүлгөн берүү тартибин киргизүү

"Балага сүйүнчү" жөлөк пулун алган балдардын үлүшү көбөйгөн

27

1954 жана 1961-жылдардагы апатриддер боюнча конвенцияларга кошулуу мүмкүнчүлүгүн кароо

1954 жана 1961-жылдардагы апатриддер боюнча конвенцияларга кошулуу зарылдыгы жана КР даярдыгы жөнүндө корутундуну берүү. Зарылдыгына жараша 1954 жана 1961-жылдардагы апатриддер боюнча конвенцияларга кошулуу маселеси боюнча макулдашуу жол-жоболорун өткөрүү

ЭСКММ КРП ИБ "Кызмат" ММ Кызыкдар мамлекеттик органдар

2025-2026

Корутунду

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) ашкере чектөөлөрдүн алдын алуу, балдарды цензурадан жана санариптик байкоодон коргоо, ошондой эле балдардын маалыматты жана идеяларды өз тандоосуна жараша ар кандай каражаттардын жардамы менен издей алуусун, табуусун жана тарата алуусун камсыздоо жолу менен, балдардын маалыматка жетүү укугуна жана алардын ой-пикирин мектепте жана санариптик чөйрөдө эркин билдирүү укугун ишке ашыруусуна кепилдик берүү;

b) жагымсыз абалда калган балдардын санариптик технологиялар менен камтуу деңгээлин жогорулатуу жана алардын санариптик технологияларды колдонбогон же алар жеткиликтүү болбогон балдарга мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн сактоо менен Интернетке кошулуу мүмкүнчүлүгүн жана онлайн-кызмат көрсөтүүлөргө тең укуктардын жана баанын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга көмөктөшүү;

c) балдардын, мугалимдердин, үй-бүлөлөрдүн санариптик көндүмдөрүнүн, сабаттуулугунун жана маалымдуүлугунун деңгээлин жогорулатуу

28

Балдардын маалыматты эркин издөө жана алуу мүмкүнчүлүгүн жакшыртуу

1. Балдар үчүн, алардын жаш курагын эске алуу менен жана алардын жөндөмдөрүн өнүктүрүү максатында, ошондой эле ар түрдүү, анын ичинде маданият, спорт, искусство, саламаттык сактоо, балдар укуктары, мамлекеттик органдар көрсөткөн кызматтар жөнүндө маалыматка ээ болуусу үчүн көп тилдүү санариптик контентти (тиркемени) түзүү.

2. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнү жана көп тилдүүлүктүн камсыз болуусун эске алуу менен Улуттук электрондук китепкананын контентин популярдуу жана балдар үчүн пайдалуу ресурстар менен ай сайын жаңылоо

ММЖСМ БИМ ЭСКММ ССМ СӨМ КРП ИБ "Кызмат" ММ

2025-2027

Көп тилдүү санариптик контентти түзүү боюнча ведомстволук акт иштеп чыгуу.

1. Балдардын маалымдуулугу жогорулатылды жана маалымат алуу булактарынын жана ресурстарынын саны көбөйтүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Улуттук электрондук китепкананын балдар үчүн маалымат базасын көбөйтүү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

29

Жагымсыз абалда калган балдарга санариптик технологияларга жана онлайн кызмат көрсөтүүлөргө бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу

Жалпы билим берүү уюмдарын, жана башка окуу жайларын, балдар жана жаштар борборлорун, китепканаларды, ошондой эле медициналык стационардык мекемелерди, жатак тибиндеги мекемелерди интернет менен камтууну камсыз кылуу

БИМ СӨР ЭСКММ ССМ ЖӨБО (макулдашуу боюнча)

2025-2028

Балдар барган жана келип турган мекемелерде жана уюмдарда интернетке кошулуунун саны жөнүндө маалыматтарды чогултуу

Интернет менен камтылган балдар мекемелеринин жана уюмдарынын саны көбөйтүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

30

Балдардын, мугалимдердин жана үй-бүлөлөрдүн санариптик сабаттуулугун жана маалымдуулугун жогорулатуу боюнча шарттарды түзүү

1. Балдарды, мугалимдерди жана үй-бүлөлөрдү санариптик сабаттуулукка, санариптик жүрүм-турумга окутуу программасын мектепке чейинки, жалпы билим берүүчү уюмдарга, интернат тибиндеги мекемелерге киргизүү жана санариптик чөйрөдө балдардын коопсуздугун камсыз кылуу.

2. Санариптик сабаттуулук боюнча телеберүүлөрдүн циклин түзүү жана мезгил-мезгили менен көрсөтүү

БИМ СӨР

2025-2028

Балдардын жаш курагын эске алган окутуучу программалар жана модулдар иштелип чыкты.

Окутулган балдардын санынын жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Медиа программалар иштелип чыкты

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Комитет катышуучу мамлекетке бардык балдардын Конвенция менен кепилденген ассоциациялар жана тынч чогулуулар эркиндиги укугун толук камсыздоону, ошондой эле жеке демилгелерди көтөрүп чыгуусун жана өз ассоциацияларын түзүүсүн колдоону жана кубаттоону сунуштайт

31

Өз өлкөсүнүн активдүү жараны болууга жолтоо болгон тоскоолдуктарды четтетүү үчүн балдардын жана жаштардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү

Балдардын демилгелерин колдоо аркылуу аларды социалдык жана коомдук турмушка тартуу жана активдүүлүгүнө дем берүү

БИМ

2025-2028

Жолугушуулар, тренингдер, семинарлар, мектеп парламенти

Балдардын социалдык-коомдук турмушка катышуусу жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Балдарга карата зомбулук (19, 24 (3), 28 (2), 34, 37 (а) жана 39-беренелер), балдарга карата кыйноолор жана катаал мамиле, анын ичинде күч колдонуп жазалоо, гендердик зомбулук, сексуалдык эксплуатация жана зыяндуу практикалар

a) альтернативдик кам керүү мекемелеринде камакта жалгыз кармоону колдонууга түз тыюу салынган мыйзам чараларын кабыл алуу жана бардык персоналды мажбурлоого негизделбеген жана балдардын кызыкчылыктарын эске алган кам көрүү ыкмасына окутууну камсыздоо;

b) альтернативдик кам көрүү мекемелеринде жана камакта кармоо жайларында купуялуу, баланын кызыкчылыгы эске алынган жана көз карандысыз даттануу механизмдерине балдардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу, ошондой эле мындай даттанууларды берген адамдар өч алуу актыларына туш болбоосун камсыз кылуу;

c) эркиндигинен ажыратылган жайларда жана альтернативдик кам көрүү мекемелеринде кармалган балдарга, анын ичинде майыптуулугу бар балдарга карата кодулоо жана катаал мамиле учурларынын бардыгын териштирүү, күнөөлүүлөрдү тийиштүү жоопкерчиликке тартуу жана жабыркагандарга зыяндын ордун толтуруп берүү;

d) бардык альтернативдик кам көрүү мекемелеринде жана камакта кармоо жайларында мониторинг үчүн мүмкүнчүлүктөрдүн улуттук превентивдик механизмин жана жетишерлик ресурстардын болушун камсыз кылуу.

Күч колдонуп жазалоо

a) үй-бүлөдө, альтернативдик кам көрүү мекемелеринде жана күндүзгү жайгашуу мекемелеринде биринчи кезекте жана мыйзамдуу түрдө күч колдонуп жазалоо, ошондой эле "Билим берүү жөнүндө" Мыйзамга ылайык мектептерде күч колдонуп жазалоого салынган тыюуну бекем сактоону камсыз кылуу;

b) күч колдонуп жазалоону колдонуу учурунда аракеттердин протоколдорун жана жол-жоболорун иштеп чыгуу, анын ичинде балдардын кызыкчылыктарын эске алган, айрыкча мектептерде жана альтернативдик кам көрүү мекемелеринде мындай учурлар жөнүндө коопсуз жана купуялуу кабарлоо жана күнөөлүүлөрдү тийиштүү жоопкерчиликке тартууну камсыз кылуу үчүн даттанууларды берүүнүн купуялуу механизмдерин түзүү;

c) ата-энелерге, балдарга, мугалимдерге жана башка балдар менен жана алардын кызыкчылыгында иштеген адистерге даректелген маалыматтык-агартуучулук өнөктүктү активдештирүү, ага ылайык кандай шарттарда болбосун күч колдонуп жазалоого мамилени өзгөртүүгө түрткү берүү жана тарбиялоонун позитивдүү, зомбулуксуз жана партисипативдик формаларын үгүттөө.

Катаал мамиле жана камкордуктун жоктугу

а) балдарга карата зомбулуктун бардык формаларын жок кылуу боюнча иш-аракеттердин улуттук планын кабыл алуу жана ал: i) тийиштүү субъекттердин конкреттүү функцияларын жана милдеттерин, жыйынтыктарын жана көрсөткүчтөрүн өлчөөгө мүмкүн болгон, конкреттүү чектелген мөөнөттөрүн камтышын, ошондой эле пландын аткарылышын баалоону жана мониторинг механизмин камтышын; жана ii) анын аткарылышы үчүн жетишерлик адамдык, техникалык жана финансылык ресурстар менен бекемделишин камсыз кылуу;

b) балдарга карата зомбулуктун бардык учурларында, анын ичинде катаал мамиле жана камкордуктун жоктугуна кийлигишүү жана мындай учурларга реакция кылууга атайын даярдыктан өткөн адистерди тартуу менен ыкчам жана натыйжалуу тергөөнү камсыздоо;

c) балдарды жана жамааттардын лидерлерин тартуу менен үй-бүлөлүк зордук-зомбулукту жана балдарга карата катаал мамилени алдын алууга багытталган жамааттардын деңгээлинде ишке ашырылуучу программаларды иштеп чыгуу, ошондой эле үй-бүлөлүк зомбулук учурларында кийлигишүү жабыркоочуга жардам берүүгө багытталышын жана балдардын кызыкчылыгы үчүн жүзөгө ашырылышын камсыз кылуу.

Сексуалдык эксплуатация жана сексуалдык кодулоо, ошондой эле гендердик зомбулук

a) балдарга карата гендердик зомбулуктун, сексуалдык эксплуатациянын жана сексуалдык кодулоолордун жогорку деңгээли жана мындай учурлар жөнүндө мурдагыдай эле дээрлик таптакыр кабарланбай турган фактысы;

b) кыздарга карата гендердик зомбулукту алдын алуу жана болтурбоо үчүн мыйзамдык жана институционалдык базанын жетишээрлик эместиги, ошондой эле зордуктоонун юридикалык аныктамасы никедеги зордуктоону камтыбай тургандыгы жана "каршылык көрсөтө албаган абалда" гана жабыркаган аялдарга карата колдонуу фактысы;

c) сексуалдык кодулоо, гендердик зомбулук кылган жана кыз ала качкан адамдардын жоопко тартылбай калуу маданияты, мындай кылмыштар соттук куугунтуктоолордун жоктугу менен айгинеленет;

d) кыздарга карата сексуалдык кодулоо жана гендердик зомбулукту, анын ичинде кыз ала качууну алдын алуу жана болтурбоо боюнча чаралардын жетишсиздиги катышуучу мамлекетте кеңири таралган жана социалдык алгылыктуу практика бойдон калууда;

e) гендердик зомбулуктан жабыркагандарды балдардын кызыкчылыктарын эске алган көп профилдик колдоонун жоктугу жана аларды кайталанган виктимизацияланышын алдын алууда чаралардын жетишсиздиги;

f) балдардын кызыкчылыктарын жана алардын укуктарынын сакталышын эске алуу менен сексуалдык эксплуатация жана сексуалдык кодулоо учурларын кароо жана курмандыктарды ачыкка чыгаруу үчүн балдар жана алардын кызыкчылыктары менен иштеген адистердин потенциалынын жетишсиздиги;

g) гендердик зомбулуктун себеби, ошондой эле мындай зомбулук жөнүндө кабарлаган кыздарды стигматизациялоо болуп саналган терең тамыр алган патриархалдык калыпка кирген пикирлер жана гендердик стереотиптер;

a) гендердик зомбулук үчүн жазалоону караган мыйзамдарды бекемдөө, анын ичинде зордуктоо аныктамасын адам укуктары чөйрөсүндөгү эл аралык стандарттарга ылайык келүүсүн камсыз кылуу;

b) балдарга карата сексуалдык кодулоонун жана гендердик зомбулуктун түпкү себептерин зомбулуктун курмандыгы жана күбөсү болгон кыздарды полицияга кайрылуудан кармаган дискриминациялык стереотиптерден жана стигмадан, патриархалдык калыпка кирген пикирлерден арылуу максаттарында жамааттык жана диний лидерлер менен кызматташтыкта маалыматтык-агартуучулук иш-чараларды киргизүү жана мектеп программаларына милдеттүү бөлүмдөрдү киргизүү аркылуу жок кылууга багытталган чараларды күчөтүү;

c) сексуалдык эксплуатация жана сексуалдык зомбулук учурлары жөнүндө маалымат берүүнүн жашыруун, балага достук, жамааттык механизмдерин камсыз кылуу;

d) дисциплиналар аралык мамилени колдонуу жана кайталап виктимизацияга жол бербөө аркылуу сексуалдык эксплуатациялоонун жана сексуалдык кодулоонун, гендердик зомбулуктун жана кыз ала качуунун бардык учурларын ыкчам териштирүүнү, ошондой эле күнөөлүүлөрдү жоопкерчиликке тартууну жана аларды тиешелүү түрдө жазалоону жана жабырлануучуларга келтирилген зыяндын ордун толтурууну камсыз кылуу;

e) сексуалдык кодулоого жана сексуалдык эксплуатацияга же гендердик зомбулукка туш келген балдардын баарынын курмандык катары каралышын, мыйзам боюнча адекваттуу коргоого алынышын жана ар тараптуу колдоо жана укуктук коргоонун сектор аралык каражаттарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.

f) балдардын кызыкчылыктары эске алынган, кыз ала качуу практикасынын курмандыгы болгон кыздарды коргоо программасын, ошондой эле аларды психологиялык реабилитациялоо жана социалдык реинтеграциялоо боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү иштеп чыгуу;

g) балдардын укуктары, гендердик зомбулукка жана кыз ала качууга таюу салуу, ошондой эле иштерди кароо процедуралары жана балдардын кызыкчылыктарын эске алуу менен гендердик зомбулуктун курмандыктарына жардам көрсөтүү боюнча сот системасынын кызматкерлеринин, полиция кызматкерлеринин жана башка тийиштүү топтордун өкүлдөрүнүн милдеттүү жана тутумдуу даярдыктан өтүшүн камсыз кылуу;

h) балдарга карата сексуалдык кодулоо жана гендердик зомбулук жөнүндө, ошондой эле соттук тартипте каттоонун, териштирүүнүн жана куугунтуктоонун предмети болгон учурлар жөнүңдө маалыматтардын тутумдуу жана координацияланган топтомун жана талдоосун камсыз кылуу.

Үй-бүлөнүн курчоосу жана альтернативдик кам көрүү (5, 9-11, 18 (1) жана (2), 20, 21, 25 жана 27 (4)-беренелер) Үй-бүлөнүн курчоосу

а) ата-энеси чет мамлекеттерде иштеген балдарга кам көрүүнү жүзөгө ашырган адамдарга балдарды тарбиялоо боюнча милдеттенмелерди аткаруусуна байланыштуу тийиштүү жардамдарды көрсөтүү жана колдоо, ошондой эле, мындай балдарга жамааттардын деңгээлинде психосоциалдык колдоо көрсөтүү жаатында кызмат көрсөтүүлөргө жана катаал мамиле фактылары жөнүндө кабарлоого мүмкүнчүлүк берген даттанууларды берүү механизмдери менен камсыз кылуу.

Үй-бүлөнүн курчоосунан ажыраган балдар

g) альтернативдик кам көрүү мекемелеринде балдардын, айрыкча, майыптуулугу бар балдардын өлүмгө туш келген учурларын жана аларга зомбулук көрсөтүлгөн учурларын ыкчам тартипте териштирүү, күнөөлүүлөрдү жоопкерчиликке тартуу жана жабыркагандардын балдар үчүн ыңгайлуу каналдар аркылуу даттанууларды жеткиликтүү бере алуусун жана зыяндын ордун толтуруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү жана оозеки котормочулардын, анын ичинде сурдокотормочулардын акысыз жардамдарын алышын камсыз кылуу.

Майыптуулугу бар балдар (23-берене)

е) майыптуулугу бар балдар туш келген кодулоо, көзөмөлсүздүк жана зомбулук учурларын, анын ичинде кыздарга карата сексуалдык зомбулукту алдын алуу жана иликтөө боюнча ыкчам чараларды кабыл алуу жана алардын колдоо боюнча зарыл кызмат көрсөтүүлөргө жана укуктук коргоо каражаттарына жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.

Билим берүү, бош убактысын өткөрүү жана маданий иш-чаралар (28-31-беренелер) Билим берүү, анын ичинде кесиптик даярдык жана багыт

h) мектептерде балдарды кодулоо менен күрөшүү жана мындай чаралар алдын алууну, эрте аныктоо механизмдерин, балдардын жана адистердин укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнү, кийлигишүү протоколдорун, кодулоонун зыяндуу кесепеттери жөнүндө маалымдуулукту жогорулатууну, ошондой эле мугалимдерди үй-бүлөдөгү зомбулукту алдын алуу ыкмаларына жана ага жооп берүү жолдоруна үйрөтүүнү камтышын камсыз кылуу;

i) жетектөөчү принциптерди иштеп чыгуу жана мугалимдерди кемсинткен окуучуларды жана/же алардын ата-энелерин жазалоого мүмкүнчүлүк берген мыйзамдарга кыянаттык кылууну алдын алуу максатында мугалимдерге зомбулук менен жана башка мектептердеги укук тартибин бузуулар менен күрөшүү боюнча үзгүлтүксүз тренингдерди өткөрүү жана мугалимдер тарабынан окуучулардын кызыкчылыктарын эске алган жана мындай укук бузууларга зомбулуксуз мамилени колдонууну камсыз кылуу.

Коргоонун атайын чаралары (22, 30, 32, 33, 35, 36, 37 (b)-(d) жана 38-40-беренелер) Адамдарды сатуу

a) адам сатуунун курмандыктарын кайра жөнөтүү улуттук механизмин натыйжалуу жайылтууну камсыздоо, ошондой эле, адам сатуунун курмандыгы болушкан балдардын психологиялык колдоого, юридикалык жардамга жана башка колдоо боюнча кызмат көрсөтүүлөргө ээ болушу;

b) балдарды сатуу учурларын иликтөө, кылмыш-жаза тартибинде артынан түшүү жана алардын тийиштүү жоопкерчиликке тартылышын камсыздоо.

Конвенцияга Факультативдик протоколдордун аткарылышына тийиштүү Комитеттин мурдагы корутунду эскертмелери жана сунуштамалары менен байланыштуу кийинки аракеттер Балдар укугу жөнүндө конвенцияга балдарды сатууга, балдар проституциясына жана балдар порнографиясына катыштуу факультативдик протокол

a) Катышуучу мамлекеттегидей эле, анын чет жактарында, анын ичинде проституция сферасында мажбурлап никеге туруу үчүн кыздарды сатуу, сексуалдык эксплуатация же сексуалдык кодулоо учурларын натыйжалуу иликтөөнү камсыздоо жана мындай кылмыштар үчүн тиешелүү кылмыш-жаза чараларынын колдонулушун камсыздоо;

b) Сексуалдык эксплуатация жана сексуалдык кодулоо максаттарында интернет аркылуу балдарды сатууну алдын алуу жана токтотуу, анын ичинде тийиштүү адистерди окутуу аркылуу жана интернет кызмат көрсөтүүлөрүнүн провайдерлери мыйзамга ылайык интернетке жайгаштырылган сексуалдык кодулоолор жөнүндө материалдарды милдеттүү түрдө ыкчам блоктоп жана өчүрүшүн камсыздоо;

c) Факультативдик протоколдо камтылган кылмыштардан жабыркаган балдарга курмандык катары кайрылуу жана аларга балдардын кызыкчылыктарын коргогон колдоо боюнча адистештирилген кызмат көрсөтүүлөрдү берүүнү камсыз кылуу;

d) курмандык катышуучу мамлекеттин жараны болгон Факультативдик протоколдо камтылган бардык кылмыштарга карата экстерриториалдык юрисдикцияны белгилөө

Зордук-зомбулукту алдын алуу

32

Балдар арасында зомбулукту, катаал мамилелерди жана кыйноолорду, гендердик зомбулукту, анын ичинде күч колдонуп жазалоону, сексуалдык эксплуатацияны жана зыяндуу практикаларды алдын алууну жакшыртуу. Сексуалдык кодулоолордун себептерин түп-тамыры менен жок кылууга багытталган чараларды күчөтүү. Позитивдүү ата-энелик боюнча адистердин жана ата-энелердин маалымдуулугун жогорулатуу. Зомбулук учурларында жамааттык реакция кылуу жана маалымдоо механизмдерин өнүктүрүү. Балдарга карата зомбулукту өз убагында маалымдоо жөнүңдө ата-энелердин жана кызматтык адамдардын жоопкерчилигин жогорулатуу. Жалпы билим берүүнүн бардык субъекттери үчүн окутуунун жана окутууну уюштуруунун коопсуз жана зомбулуксуз чөйрөсүн камсыз кылуу. Коопсуз билим берүү чөйрөсүн камсыз кылуу үчүн уюштуруучулук жана финансылык шарттарды түзүү, коопсуз билим берүү чөйрөсүн калыптандыруу боюнча билим берүү процессинин бардык катышуучуларынын потенциалын жогорулатуу, коопсуз жүрүм-турум көндүмдөрүн иштеп чыгуу жана калыптандыруу

1. Жалпы билим берүүчү уюмдарда коопсуз билим берүү чөйрөсү боюнча жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдары, укук коргоо органдары, ата-энелер жамааттары жана башка уюмдар менен биргеликте өз ара аракеттенишүү менен иш-чаралардын жана чаралардын жыйындысын кабыл алуу;

БИМ ЭСКММ ИИМ ФМ ЖӨБО

2025-2028

Жалпы билим берүүчү уюмдарда коопсуз чөйрөнү камсыз кылуу боюнча чаралар кабыл алынды.

Билим берүү мекемелериндеги балдар зомбулук учурунда өздөрүн кантип коргоону жана коопсуздандырууну билишет.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Мектептерде (атайын курстарда) балдарга карата зомбулуктун жана катаал мамилелердин алдын алууну, анын ичинде күч колдонуп жазалоону, гендердик зомбулукту, сексуалдык эксплуатацияны жана зыяндуу практикаларды алдын алууга багытталган билим берүү программаларын иштеп чыгуу жана жайылтуу. Билим берүү программасына төмөнкү темаларды камтуу:

- күч колдонуп жазалоону, гендердик зомбулукту, мажбурлап никеге туруулардын алдын алуу;

- репродуктивдик укуктар жана үй-бүлөнү пландаштыруу;

- зомбулуктун бардык формаларынан балдарды коргоо үчүн дененин коопсуздугу (балдар үчүн эрте курактан баштап);

- онлайн мейкиндигиндеги зомбулук жана киберкылмыштуулук;

- балдардын жана мажбурланган никелердин алдын алуу;

- кыз ала качуунун кесепеттери жана мыйзамсыздыгы жөнүндө маалымдуулукту жогорулатуу.

Зомбулуктун бардык формаларын алдын алуу боюнча балдар үчүн жана адистер үчүн өзүнчө жайылтылган билим берүү программалары (курс). Социалдык роликтер жана берүүлөр иштелип чыкты. Роликтерди трансляциялоо жана радио жана телеберүүлөрдү берүү. Зомбулукту алдын алуу боюнча штабдардын жана комитеттердин ишине талдоо жүргүзүү.

Мугалимдер балдар арасында алдын алуу иштерин жүргүзүү үчүн практикалык ресурстарга ээ. Ата-энелер жана балдар менен иштеген адистер күч колдонуу менен жазалоону пайдаланышпайт. Балдарга жана аялдарга карата зомбулуктун бардык формалары маселелери боюнча калктын маалымдуулугун жогорулатылды. Маалыматтык өнөктүккө калктын тартылышы жогорулатылды. Мектептеги зомбулук фактыларына реакция кылуу, окутуу, жүрүм-турумун өзгөртүү үчүн шарттар түзүлдү.

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Ата-энелерди позитивдүү ата-энелик жана балдарды зомбулуксуз тарбиялоо боюнча окутуу үчүн программаны иштеп чыгуу жана жайылтуу.

БИМ ЭСКММ

Мугалимдер, ата-энелер, жетекчилер жана балдар үчүн антибуллинг программасын кабыл алуу.

4. Калк арасында балдарга карата зомбулукту алдын алуу, зомбулук учурларында реакция кылуу жаатында кеңири масштабдагы маалыматтык өнөктүктү өткөрүү. Бул үчүн төмөндөгү конкреттүү иш-чараларды өткөрүү:

- балдар маселелери жана үй-бүлөлүк тарбиялоо боюнча жылына кеминде эки ТВ программа, ошондой эле, укук коргоо органдарына, балдардын саламаттыгын сактоо уюмдарына жана социалдык кызматтарга балдарга карата зомбулук жана катаал мамилелер жөнүндө кайрылуу боюнча маалымат камтылган видеороликти кеминде 1 жолу токтоосуз жана милдеттүү түрдө чыгаруу;

- балдар никесин жана мажбурлап никеге туруулардын тамырын кыркуу боюнча иш-чараларга жамааттардын лидерлерин жана диний лидерлерди тартуу;

ЭСКММ ММЖСМ

Педагогдордун квалификациясын жогорулатуу программасына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө ведомстволук актыларды кабыл алуу.

- позитивдүү ата-энелик боюнча ата-энелер үчүн агартуу иш-чараларын өткөрүү.

ДИБМК БИМ

5. ЖӨБОдо зомбулуктун алдын алуу боюнча түзүлгөн штабдардын жана комитеттердин ишинин натыйжалуулугуна анализ жүргүзүү.

БИМ ЭСКММ

6. Оор турмуштук кырдаалдагы балдардын абалына алардын арасында зомбулук тобокелдиктерине жана мындай балдардын арасында зомбулукту алдын алуу боюнча чараларды иштеп чыгууга тийиштүү талдоо жүргүзүү.

7. Кыргызстандын бардык мектептеринде мугалимдер, ата-энелер, жетекчилер жана балдар үчүн антибуллинг программасын иштеп чыгуу.

КР ПП ПКР ЖӨБО (макулдашуу боюнча)

8. Мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу системасына мектептерде балдарга карата зомбулукту ачыктоо инструменттерин, мектепте зомбулукту алдын алуу иштерин жүргүзүү программасын иштеп чыгуу жана жайылтуу.

БИМ ИИМ ЭСКММ

Зордук зомбулуктан коргоо

33

Балдарга карата зомбулуктун бардык формаларын жок кылуу боюнча иш-аракеттердин улуттук планын иштеп чыгуу жана жайылтуу. Балдардын кызыкчылыктарын эске алган көп профилдүү колдоону жакшыртуу. Үй-бүлө кодексиндеги нике курагын төмөндөтүүнү жөнгө салган нормаларды карап чыгуу. Үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыркагандарга жардам көрсөтүү системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу

1. Балдарга карата зомбулуктун бардык формаларын жок кылуу боюнча иш-аракеттердин улуттук планын иштеп чыгуу жана ЧУА жана бардык программаларды инвентаризациялоо.

ЭСКММ БИМ ИИМ БП ССМ

2026-2028

Пландын долбоору (ЧУА)

Улуттук план бекитилди.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Сунуштамалары менен даярдалган анализ

ЧУА өзгөртүү боюнча сунуштамалар түзүлдү.

2. Төмөнкү ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана жайылтуу:

- балдарды зомбулуктан, балдарга карата зомбулуктан, кыйноолордон жана катаал мамилелерден, анын ичинде күч колдонуп жазалоодон, гендердик зомбулуктан, сексуалдык эксплуатациядан жана зыяндуу практикалардан коргоону жүзөгө ашыруу тартиби жөнүндө (Балдар жөнүндө кодексти жана үй-бүлөлүк жүзөгө ашыруу максатында);

- зомбулуктан балдарды коргоону жана зомбулуктан жабыркаган балдарга түз жардам көрсөтүүнү жүзөгө ашырган мамлекеттик органдардын өз ара аракеттенүү тартиби.

ЭСКММ

2025

Диний уюмдар менен өз ара аракеттенүү программаларынын долбоору

ЧУА кабыл алынды.

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Мониторинг жүргүзүү

Балдарга карата зомбулуктун бардык формаларынын учурларында реакция кылуу процедуралары бекитилди

3. Үй-бүлөлүк кодекстин 14-беренесинин 2-бөлүгүн ЖААК органдарында никени каттоодон өткөргөндөн кийин гана мечитте мусулман салты боюнча никеге туруу жөнүндө жаңы бөлүк менен өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча ЧУАны иштеп чыгуу.

ЭСКММ КРП ИБ "Кызмат" ММ ЖӨБО

2025-2026

4. Диний никеге турууга чейин никени жарандык каттоо жөнүндө талаптардын аткарылышын камсыздоо.

5. Зомбулукту алдын алуу боюнча түзүлгөн түзүмдөрдүн ишине мониторинг жүргүзүү жана аларды жакшыртуу боюнча сунуштарды киргизүү

ДИБМК

ЭСКММ ЖКУ

2025-2027

Сот адилеттигине жеткиликтүүлүк

34

Балдарды зомбулуктан коргоо маселелерине тартылган бардык субъекттердин потенциалын жогорулатуу

1. Балдарды зомбулуктан коргоо жана аларга карата зомбулуктун бардык түрлөрүн жок кылуу маселелерине тартылган тергөөчүлөрдү, прокурорлорду, сотторду жана башка адистерди кайра даярдоо үчүн жолдоштук мамилелерди эске алуу менен окутуу модулдарын иштеп чыгуу жана киргизүү.

СЖМ ЖС МИ ИИМ академиясы ЭСКММ ССМ

Даярдоо модулдарын иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ. Адистердин потенциалын жогорулатуу боюнча 4төн ашуун модулдар иштелип чыгууда.

Балдарды зомбулуктан коргоо жана балдарга карата зомбулуктун бардык түрлөрүнүн алдын алуу маселелерине тартылган тергөөчүлөрдүн, прокурорлордун жана соттордун, субъекттердин өкүлдөрүнүн потенциалы жогорулатылды. Балдардын кызыкчылыктарын эске алуу менен гендердик зомбулук жана кыз ала качуу жөнүндө иштерди кароонун сапатын жакшыртуу. Курмандыктарга эл аралык стандарттарга ылайык, натыйжалуу жардам көрсөтүү жана колдоо.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Сексуалдык зомбулук жөнүндө иштер боюнча тергөө жүргүзүү, далилдерди чогултуу жана баалоо маселелери боюнча тергөөчүлөр, адвокаттар, судьялар үчүн окуу-методикалык колдонмону иштеп чыгуу.

СЖМ БП ИИМ

2025-2028

Тийиштүү профессионалдык топтор үчүн милдеттүү квалификацияны жогорулатуу программаларына окутуу курстарын камтуу. Кызматкерлерге аттестациялоо жүргүзүү.

Балдарга карата зомбулуктан, кыйноолордон жана катаал мамилелерден, анын ичинде күч колдонуп жазалоодон, гендердик зомбулуктан, сексуалдык эксплуатациядан жана зыяндуу практикалардан жабыркаган жашы жете электер үчүн адилеттүү кылмыш-жазага жетүүсүн камсыз кылуу боюнча ЧУА жакшыртуу

3. Көбүнчө онлайн мейкиндикте же зыяндуу практикаларга катыштуу кылмыштарда жүргөн гендердик зомбулук боюнча кылмыштарды тергөө боюнча соттордун жана тергөөчүлөрдүн квалификациясын жогорулатуу.

ЖС СЖМ ИИМ ЭСКММ

4. Балдарга карата зомбулуктун кесепеттерин документтештирүү боюнча медициналык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу боюнча планды кабыл алуу.

5. Сот процесстерине (видеоконференцияда) балдардын аралыктан катышуусун камсыз кылуу. Көрсөтмөлөрдү депонирлөө.

ССМ

Медициналык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу планынын долбоору.

6. Кылмыш иштерин кароонун соттук жана тергөө практикасына мониторинг жүргүзүү жана ЖӨБО жана башка мамлекеттик органдар менен өз ара аракеттенишүүдө бирдиктүү мыйзамдык ченемдерди колдонуу үчүн сунуштарды иштеп чыгуу.

ИИМ БП

Мониторинг жүргүзүлдү.

Балдар үчүн коопсуздук жана конфиденциалдуулук шарттары түзүлдү

ЖС БП ИИМ

КР ЖС Пленумунун токтому кабыл алынды.

7. Балдарга карата зомбулук, үй-бүлөлүк жана гендердик зомбулук боюнча кылмыш иштерин сотторго конкреттүү түшүндүрмөлөр менен кароо практикасы жөнүндө Жогорку соттун пленумунун токтомун иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

ЖС

ЧУА долбоорлору иштелип чыкты. Балдар үчүн коопсуздук жана конфиденциалдуулук шарттары түзүлдү.

8. Тийиштүү ЧУАга ылайык өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүңдө мыйзам долбоорун иштеп чыгуу боюнча жумушчу топту түзүү.

БП ИИМ

9. Кылмыш-жаза кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү:

- "Зомбулук" түшүнүгүнүн аныктоо.

- Зомбулук жана сексуалдык мүнөздөгү кол салуу күч колдонууга эмес макулдуктун жоктугуна негизделген, ошондой эле, каршылык көрсөтүүнүн жоктугу макулдук катары чечмеленбешин караган сексуалдык зомбулук жөнүндө иштерге мамилени өзгөртүү.

10. Оор кылмыштар боюнча пробациялык көзөмөлдү колдонуу (пробацияны четтетүү) жаатында КР КПКга өзгөртүүлөрдү киргизүү.

11. ДНК экспертизасын жүргүзүү боюнча лабораторияларды ачуу мүмкүнчүлүгүн кароо.

БП ИИМ

12. КР Министрлер Кабинетине балдарды зомбулуктан коргоо боюнча эл аралык стандарттарга ылайык соттук-медициналык жана психологиялык-психиатриялык экспертизаны ишмердүүлүккө алып келүү боюнча комплекстүү чаралардын долбоорун кароого киргизүү

КР СЭК ССМ ФМ

Зордук зомбулуктан жабыркагандарды реабилитациялоо жана реинтеграциялоо

35

Балдарга карата зомбулуктун, кыйноолордун жана катаал мамилелердин, анын ичинде күч колдонуп жазалоонун, гендердик зомбулуктун, сексуалдык эксплуатациядан жана зыяндуу практикалардын курмандыктарынын жашоосун узак мөөнөттүү жакшыртуу үчүн натыйжалуу чараларды иштеп чыгуу.

1. Балдарга карата зомбулуктан, кыйноолордон жана катаал мамилелерден, анын ичинде күч колдонуп жазалоодон, гендердик зомбулуктан, сексуалдык эксплуатациядан жана зыяндуу практикалардан жабыркаган балдарды натыйжалуу реабилитациялоону жана реинтеграциялоону баалоо жана мониторинг жүргүзүү механизмин иштеп чыгуу (кейс-менеджмент системасы боюнча).

ЭСКММ БИМ

2025-2028

Мониторинг жөнүндө жобонун долбоору Коррекциялык программалардын долбоорлору

Зомбулуктан жабыркаган балдарды натыйжалуу реабилитациялоо жана реинтеграциялоону баалоо жана мониторинг жүргүзүү механизми түзүлдү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Балдар үчүн жеке жана группалык терапияны үч жыл аралыгында коштоп жүрүүнү камтуу менен балдар үчүн адистештирилген калыбына келтирүү программаларын кайрадан карап чыгуу. Жабыркагандар үчүн билим берүү жана кесиптик даярдык программалары, ишке орношууга көмөкчү болуу.

БИМ ЭСКММ

Зомбулуктун бардык түрлөрүнөн жабыркаган балдар үчүн натыйжалуу реабилитациялоо жана реинтеграциялоо механизми түзүлдү

3. Зомбулуктан жабыр тарткан балдар үчүн зарылдыгына жараша жеке жана группалык психологиялык терапия жеткиликтүүлүгүн камсыздоо.

ЭСКММ

4. Жашы жете элек балдарга карата кылмыш жасаган адамдар менен иштөө боюнча түзүлгөн коррекциялык программалардын натыйжалуулугун баалоо жана мониторинг жүргүзүү.

5. Мониторингдин жана баалоонун сунуштамаларынын негизинде жашы жете элек балдарга карата кылмыш жасаган адамдар менен иштөө боюнча коррекциялык программаларды жакшыртуу.

ЭСКММ ЮМ алдындагы Пробация департаменти

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Үй-бүлө курчоосу

а) ата-энелери чет мамлекетте иштеген балдарга камкордук көрүүчү адамдарга балдарды тарбиялоо боюнча милдеттерин аткаруусуна байланыштуу колдоо жана тиешелүү жардамдарды көрсөтүү, ошондой эле, мындай балдардын жамааттардын деңгээлинде психосоциалдык колдоого чөйрөсүндөгү кызмат көрсөтүүлөрдүн жана катаал мамилелер фактылары жөнүндө кабарлоого мүмкүнчүлүк берген даттанууларды келтирүү механизмдеринин жеткиликтүү болуусун камсыз кылуу;

Үй-бүлө курчоосунан ажыраган балдар

а) Конкреттүү бюджетти, персоналды бөлүп берүү жана мыйзамдарды реформалоо боюнча чаралар менен деинституционалдаштыруу боюнча улуттук планды жана иш-аракеттер планын төмөнкү максаттарда кабыл алуу: i) өз үй-бүлөлөрүндө, үй-бүлөлөрдүн жана жамааттардын базасында кала албаган балдарга кам көрүүнүн варианттарын приоритеттештирүү жана колдоо; ii) алдын ала кызмат көрсөтүү чараларын жана алгачкы этабында кийлигишүү чараларын өнүктүрүү; жана iii) Балдардын кызыкчылыктарын эске алган социалдык коргоо кызматын көрсөтүү жана саясатты жүргүзүү аркылуу аялуу абалда турган үй-бүлөлөрдү колдоону күчөтүү;

Майыптуулугу бар балдар (23-берене)

с) майыптуулугу бар балдардын ата-энелерин колдоону күчөтүү жана бул балдардын үй-бүлөнүн курчоосунда, анын ичинде төмөндөгүлөр аркылуу өсүү укуктарын камсыз кылуу: i) ооруну эрте аныктоо жана алгачкы этабында кийлигишүү боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу; ii) майыптуулугу бар балдарды зарыл колдоо кызматтарына, анын ичинде жеткиликтүү медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү көрсөткөн адистештирилген мекемелерге жөнөтүүнү камсыз кылуу; жана iii) майыптуулугу бар балдардын бардыгын кошумча киреше жана социалдык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу.

36

Социалдык жана башка жардамга балдардын укуктарын коргоону камсыздоо

1. Социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү нормаларын, үй-бүлөнү колдоону күчөтүүгө багытталган социалдык колдоо боюнча нормаларды, балдардын өз үй-бүлөсүнүн курчоосунда өсүү укугун, оор турмуштук кырдаалдагы жана үй-бүлөсүнөн ажыроо тобокелдигинде турган топтогу балдарды жана үй-бүлөлөрдү колдоону күчөтүүнү, алдын алууну, эрте ачыкка чыгарууну жана кийлигишүүнү камсыз кылуу камтылган "Социалдык тейлөөнүн негиздери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясын иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

2. "Социалдык тейлөөнүн негиздери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясын ишке ашыруу боюнча КР КБ токтомуна өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө КР Министрлер Кабинетинин токтомунун долбоорун иштеп чыгуу.

3. Мамлекеттик социалдык заказдын алкагында күндүз жайгашуу борборлорунун жана кризистик борборлордун ишин жүзөгө ашыруу

ЭСКММ

2025-2027

"Социалдык тейлөөнүн негиздери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы долбоору иштелип чыкты.

Социалдык колдоого камтылган жана ачыкталган балдардын саны өстү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

ЧУА кабыл алынды.

Өз үй-бүлө курчоосунда жашаган балдардын саны жогорулады. Мамлекеттик социалдык заказдын алкагында күндүз жайгашуу борборлорунун жана кризистик борборлордун иштеринин натыйжалуулугун жогорулатуу

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Үй-бүлө курчоосу

b) ата-энесинин экөө тең чет мамлекетте иштеген балдар үчүн расмий убактылуу асыроону киргизүү;

c) аталар үчүн алардын балдарын тарбиялоого активдүү катышуусун колдогон стимулдарды түзүү жана балдарды тарбиялоого байланыштуу гендердик стереотиптерди жеңүүгө багытталган маалыматтык-агартуучулук иш-чараларды өткөрүү

37

Балдардын кароосуз калуусун алдын алуу жана кам көрүү жана тарбиялоо кепилдиктерин камсыз кылуу

Ата-энесинин экөө тең же бирөө чет мамлекетке кеткен балдарга кам көрүүнү жүзөгө ашырган адамдарды камкорчулукка убактылуу, соттон тышкары жана жөнөкөйлөтүп дайындоо үчүн "Кыргыз Республикасынын Балдар жөнүндө кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын долбоорун иштеп чыгуу

ЭСКММ

2025-2027

Кыргыз Республикасынын Балдар жөнүндө кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыгууда

Мигранттардын балдарына балдар көзөмөлүн жүргүзүүгө укуктук кепилдиктердин болушу белгиленди

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

38

Аталыкты коргоо жана мамлекеттик коргоо институтун өнүктүрүү

1. Аталардын балдарга кам көрүү жана тарбиялоого катышуусуна байланыштуу негативдүү маданий жана укуктук ынанымдарды жана башка стереотиптерди төмөндөтүүгө багытталган маалыматтык-агартуучулук медиа программаларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

ЭСКММ ММЖСМ УТРК ЭлТР

2026-2028

Маалыматтык-агартуучулук медиа программалар иштелип чыкты. Мамлекеттик жана телеканалдарда жана башка мамлекеттик медиа жана интернет платформаларда берилди.

Реабилитациялык жана маалыматтык чараларга тартылган аталардын санынын көбөйүшү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Мурдагы ичкиликке жана баңги затка көз каранды, кылмыш жоопкерчилигине тартылгандар жана башка турмуштук оор кырдаалга кабылган адамдар болушкан аталарга реабилитациялоо программаларын иштеп чыгуу жана буга байланыштуу чектелген, ата-энелери укуктан ажыратылган же тарбиясы чектелген балдардын мыкты кызыкчылыктарын камсыз кылууну эсепке алуу менен үй-бүлөнү бириктирүү.

Реабилитациялоо программалары иштелип чыгууда.

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Үй-бүлөнүн курчоосунан ажыраган балдар

b) майыптуулук же миграциялык макам эч кандай жагдайда үй-бүлөдөн ажыратуу үчүн жападан жалгыз негиз болуп саналбашын, эгер бул алардын артыкча кызыкчылыктарына жооп берсе, алардын кырдаалын ар тараптуу баалоонун жыйынтыгы боюнча камсыз кылуу;

c) Альтернативдик кам көрүү мекемесине балдарды жайгаштыруу жөнүндө чечимдерди үзгүлтүксүз жана предметтик кайра кароону камсыз кылуу, камсыздалган кам көрүүнүн сапатын көзөмөлдөө, ошондой эле, аларды альтернативдик кам көрүү мекемесине жайгаштыруу чечимин кабыл алууда алардын чечимдеринин ал жакта болгон бардык мөөнөттүн аралыгында эске алынышын камсыз кылуу;

d) Балага үй-бүлөнүн курчоосунда камкордук көрүү боюнча чараларды кабыл алууну камсыз кылуу жана бул адистердин үй-бүлө курчоосунан ажыраган балдардын муктаждыктары жана укуктары жөнүндө маалымдуулугун жогорулатуу үчүн үй-бүлө жана балдар менен иштеген адистердин, асыресе, социалдык кызматкерлердин потенциалын бекемдөө;

e) өлкөдөгү өз үй-бүлөлөрүндө кала алышпаган балдарды асыроочу үй-бүлөгө жетиштүү финансылык каражаттарды жана асырап алуучу ата-энелерди тийиштүү деңгээлде даярдыктан өткөрүүнү камсыздоо жолу менен тарбиялоого берүү системасын бекемдөө;

f) альтернативдик кам көрүү мекемелерин калтырып кеткен балдардын билим жана көндүмдөрдү алуусун, өз алдынча жашоо үчүн турак-жайга жана мүмкүнчүлүктөргө ээ болуусун камсыз кылуу;

Майыптуулугу бар балдар (23-берене)

d) майыптуулугу бар балдарды жеке өнүктүрүү жана социалдык интеграциялоону колдоо боюнча, анын ичинде майыптуулугу бар балдардын өзгөчө муктаждыктары жана укуктары чөйрөсүндө балдарды коргоо боюнча адистердин потенциалын бекемдөө жана майыптуулугу бар балдардын персоналдык жардамга, реабилитациялоого жана ассистивдик түзүлүштөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу аркылуу чараларга каражаттарды салуу.

39

Балдарды жатак мекемелерине негизсиз жөнөтүүдөн соттон тышкары чаралар жана соттук коргоо механизмдерин жакшыртуу.

1. Сотторго, прокурорлорго, БИК адистерине, балдарды коргоо органдарына, билим берүү, саламаттык сактоо мекемелерине баланын үй-бүлөнүн курчоосунда болуу укугу мамлекеттик саясаты жана балдардын пикирлерин эске алуу жана жатак мекемелерине жөнөтүү шарттары жөнүндө окутуу жүргүзүү.

2. "Кыргыз Республикасынын балдар жөнүндө кодексине, Кыргыз Республикасынын Жарандык-процессуалдык кодексине" өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Мыйзамына төмөнкүлөрдү киргизүү боюнча мыйзам долбоорун иштеп чыгуу:

- балдарды жатак мекемесине жөнөтүүгө жол берүү же жол бербөө критерийлери;

- балдарды жатак мекемесине жөнөтүү жөнүндө ишти милдеттүү жана системалык түрдө кайрадан карап чыгуу механизмдери

ЖС ЭСКММ БП БИМ ССМ

2025-2027

Окутуу программалары иштелип чыкты. Окутуу планын бекитүү жөнүндө ведомстволук акт кабыл алынды.

Соттон тышкаркы тартипте жатак мекемелерине жөнөтүүгө жана жатак мекемелерине негизсиз жөнөтүүгө тоскоолдук кылган укуктук кепилдик механизмдеринин болушу

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

ЭСКММ

Балдар жөнүндө кодекске, Жарандык-процессуалдык кодекске өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыгууда

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

40

Үй-бүлөлөр жана балдар менен иштеген адистердин потенциалын жогорулатуу

1. Балдар жана үй-бүлөлөр менен иштеген адистердин функционалдык милдеттенмелерине ылайык эмгек акы нормаларын иштеп чыгуу менен потенциалын жогорулатуу.

2. Балдарга жана социалдык коргоонун башка объекттерине кызмат көрсөтүүгө багытталган социалдык кызматтардын ресурстарын кайрадан бөлүштүрүү

ЭСКММ

2025-2027

Балдарды коргоо мекемелеринин жана органдарынын милдеттери, штаттык саны боюнча сунуштар иштелип чыкты.

Балдарды коргоо боюнча кызматтардын потенциалы жакшыртылды. Үй-бүлөлөргө кызмат көрсөтүү боюнча социалдык кызматтын натыйжалуу системасы иштеп жатат

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

ЧУА долбоорлору

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

41

Асырап алуучу үй-бүлөлөр институтун бекемдөө

Асырап алуучу үй-бүлөлөр институтун популяризациялоо жана асыралып алынган балдарды тарбиялоо жана аларга кам көрүү үчүн асырап алуучу ата-энелерге талапкерлерди даярдоо боюнча жыл сайын мамлекеттик социалдык заказ программасын ачуу

ЭСКММ

2025-2027

Асырап алуучу ата-энелерге талапкерлерди даярдоо долбоорлорун камтыган мамлекеттик социалдык заказ программасы кабыл алынды.

Жатак мекемелеринде жашаган балдардын санынын төмөндөшү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Асырап алуучу ата-энелерге талапкерлерди даярдоо боюнча ишке ашырылган долбоорлору.

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

42

Интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрүн колдоонун мамлекеттик чараларын жакшыртуу

1. Интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрүн колдоонун мамлекеттик чараларын жакшыртуу боюнча Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштарды иштеп чыгуу.

ЭСКММ БИМ

2025-2028

Мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыгууда.

ЖОЖдордо окуган, мамлекеттик турак-жайды жана башка социалдык-укуктук жардамды алган ээ болгон интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрүнүн саны көбөйдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Мыйзамдардын сакталышына мониторинг жүргүзүү, ошондой эле интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрү үчүн жогорку окуу жайларда орундарга квота берүү жөнүндө мыйзамдын аткарылышын пландык көзөмөлдөөнү ишке киргизүү.

Квота берүү жөнүндө мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөө боюнча талдоо методу түзүлүүдө.

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрүнүн жашоосуна жана аларга социалдык, укуктук, эмгектик жана башка жардамдардын көрсөтүлүшүнө мониторинг жүргүзүү боюнча колдоо программасын иштеп чыгуу жана кабыл алуу

Интернат мекемелеринин бүтүрүүчүлөрүн колдоо программасын бекитүү жөнүндө укуктук акт кабыл алынды

Эркиндигинен ажыраган адамдардын балдары

a) балага кам көргөн негизги адамга өкүм чыгарууда биринчи кезекте баланын эң мыкты кызыкчылыктарын эске алуу жана абакта кармоонун альтернативдүү варианттарын кароо;

b) балага кам көргөн адамды абакта кармабоо мүмкүн эмес болгон учурларда балдардын талаптагыдай мектепке чейинки билим алуу, тамактануу жана медициналык тейлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болуу, ойноо укугун пайдалануусу жана алардын физикалык, акыл-эс жана социалдык өнүгүүсүнө кепилдик берүү үчүн социалдык кызматкерлердин дайыма баруусу

43

Жашы жете элек балдардын жалгыз багуучусу болуп саналган адамдарга Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамдарын гумандаштыруу

Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексине жана Кыргыз Республикасынын Жаза аткаруу кодексине жалгыз ата-эне жана балдардын багуучусу болуп саналган адамга эркиндигинен ажыратууга байланышпаган жазаны дайындоо жана балдардын жалгыз багуучусу болуп саналган адамды шарттуу мөөнөтүнөн мурда бошотуу жөнүндө жоболоруна өзгөртүүлөрдү киргизүү

ЖАМК ЭСКММ БП

2025-2028

КР КЖК жана КР КПКга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыкты

Кылмыш-жаза мыйзамын гумандаштыруу жөнүндө мыйзамдын болушу.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Пенитенциардык мекемелердеги балдардын санынын төмөндөшү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

44

Ата-энелери түзөтүү мекемелеринде жаза өтөп жаткан балдарды социалдык коргоону жакшыртуу

1. Ата-энелери сотко чейинки стадияда, соттук өндүрүштө жана жаза өтөөдө эркиндигинен ажыратылган балдарды социалдык коштоо механизмдерин иштеп чыгуу.

ЭСКММ

2025-2028

Аныктоо жана социалдык коштоо механизмдерин бекитүү жөнүндө укуктук акт кабыл алынды.

Социалдык коргоого алынган балдардын көбөйүшү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Мыйзамдардын аткарылышына мониторинг жүргүзүү, ошондой эле балдардын мектепке чейинки билим берүү, тамактануу, медициналык тейлөө жана башка базалык укуктарынын камсыздалышын пландык көзөмөлдөөнү жана контролдоону ишке киргизүү

Мониторинг жана көзөмөлдөө боюнча отчет түзүлдү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Майыптыгы бар балдар (23-берене)

а) майыптык жөнүндө өзгөртүлгөн мыйзамдын долбоорун кабыл алуу жана майыптыгы бар балдарга үй-бүлөлүк кам көрүү варианттарын өнүктүрүү үчүн жетишерлик ресурстарды бөлүү;

b) майыптыктын бардык түрлөрү бар балдарга кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, социалдык коргоо боюнча жана майыптыгы бар балдар үчүн коомдук жайлардын, имараттардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн жана акыл-эстүү ыңгайланышын камсыз кылуу үчүн эрежелерди иштеп чыгуу аркылуу колдоо көрсөтүү боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү алууга көмөктөшүү;

f) майыптыгы бар балдардын стигматизациясына каршы күрөшүү боюнча маалыматтык-агартуучулук кампанияны активдештирүү жана укуктарды алып жүрүүчүлөр катары алардын позитивдүү образын калыптандыруу

45

Майыптыгы бар адамдарга укуктарды жана кепилдиктерди регламенттештирген ченемдик-укуктук базаны жакшыртуу

1. БУК жана КПИ ылайык майыптыгы бар балдарга үй-бүлөлүк кам көрүү варианттарын өнүктүрүү боюнча ченемдерди караган майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө мыйзам долбоорун кабыл алуу.

ЭСКММ

2025-2028

ЧУА кабыл алынды. Мамлекеттик заказ же аутсорсингге берүү программасы бекитилди.

Майыптыгы бар адамдарды кызмат көрсөтүүлөр менен камтууну камсыз кылган ченемдик-укуктук базанын жана физикалык инфраструктуранын болушу

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Майыптыгы бар балдар үчүн үч жылдан кем эмес үй-бүлөлүк курчоого багытталган социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү үчүн мамлекеттик социалдык заказ программаларын ишке киргизүүнү кароо.

3. Жекелештирилген мамиленин, инклюзия формасын аныктоонун, ден соолугунун жана жашоо-тиричилигинин иштөө классификациясынын негизинде өзгөчө билим берүүгө муктаждыгы болгон билим алуучуну комплекстүү изилдөөнүн жана (же) кайра изилдөөнүн эсебинен мектепке чейинки жана жалпы билим берүүчү уюмдарга өзгөчө билим берүүгө муктаж болгон адамдарды киргизүү үчүн методологияны иштеп чыгуу жана бекитүү

Баланын жеке билим берүү муктаждыктары боюнча коррекциялык билим берүү маршрутун диагностикалоо жана тандоо үчүн методология иштелип чыкты

Өнүгүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

46

Жеткиликтүү (инклюзивдик) чөйрөнү жана майыптыгы бар балдар менен базалык кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу

1. Майыптыгы бар адамдар үчүн "Жеткиликтүү өлкө" жана 2023-2030-жылдарга Кыргыз Республикасында калктын башка мобилдүүлүгү аз топтору үчүн "Артыкчылык-5, "Инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү" мамлекеттик программасынын милдеттерин ишке ашыруу боюнча 2023-2026-жылдарга иш-чаралар планын ишке ашыруу үчүн мониторинг жүргүзүү жана контролдоо.

ЭСКММ БИМ ССМ СӨМ

2025-2028

Мониторинг боюнча отчет түзүлдү. Санариптик чечимдер жана дизайн иштелип чыкты. Жеткиликтүүлүк камсыз кылынды.

Баланын инклюзивдик билим алуу укугун ишке ашыруу үчүн жеткиликтүү билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн саны көбөйдү, медициналык мекемелерди жана башка социалдык объекттерди модернизациялоо жана өнүктүрүү камсыз кылынды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Жеткиликтүү форматтарды пайдалануу менен маалымдоонун милдеттүү талаптарын сактоонун жана интернет-сайттарды, расмий санариптик платформаларды, жеткиликтүү форматтарда маалыматтын жеткиликтүүлүгүн жана жайгаштырылышын камсыз кылууга багытталган мамлекеттик санариптик тиркемелерди модернизациялоонун талаптарын киргизүү же ведомстволук жоболорду кабыл алуу.

Ведомстволук актылар кабыл алынды Физикалык терапевттин билим берүү стандарты (көндүмдөрдүн, билгичтиктердин топтому, билим берүү деңгээли) калыптандырылды.

3. Майыптыгы бар балдарды окутуу боюнча атайын даярдалган мугалимдерди комплектөөнү эске алуу менен коррекциялык класстарды түзүү. Инклюзиянын формасын аныктоо, өзгөчө билимге муктаж адамдардын билим алуудагы жетишкендиктерин баалоо жана/же мезгил-мезгили менен кайра баалоо ата-энелердин (мыйзамдуу өкүлдөрдүн) катышуусунда, иши окутуунун өзгөчө шарттарына муктаж адамдардын кызыкчылыктарын коргоого байланышкан уюмдардын түздөн-түз катышуусу менен жүргүзүлөт.

Өнүгүүсү начар баланын үй-бүлөсүнө колдоо көрсөтүү үчүн трансдисциплинардык команданын стандарты иштелип чыкты. Трансдисциплинардык команда менен майыптыгы бар балдардын үйлөрүнө баруу модулу иштелип чыкты жана бекитилди.

4. Заманбап принциптерге ылайык заманбап реабилитациялык жана абилитациялык адистиктерди - физикалык терапевтти, эрготерапевтти өнүктүрүү

Үй-бүлөгө багытталган ыкманы өнүктүрүү менен балдардын реабилитациялык борборлорунун ишин оптималдаштыруу

47

Басмырлоодон, стигматизациядан жана зомбулуктан эркин чөйрөнү камсыз кылуу

1. Мамлекеттин катышуусу менен телеканалда жума сайын "Тоскоолдуксуз жашоо" телепрограммасын уюштуруу.

2. Майыптыгы бар адамдарды мамлекеттик массалык иш-чараларга тартуу

ММЖСМ БИМ ЭСКММ ССМ ЖӨБО УТРК ЭлТР

2025-2026

Программанын медиа контенти иштелип чыкты.

Басмырлоого, стигматизацияга жол бербөө жөнүндө калкка маалымдоо үчүн шарттар түзүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Программаны ишке киргизүү жөнүндө ведомстволук актылар кабыл алынды. Майыптыгы бар адамдарды мамлекеттик массалык иш-чаралар программаларына киргизүү боюнча ведомстволук актылар кабыл алынды

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Ден соолукту коргоо жана медициналык тейлөө

a) балдарды ооруканага негизсиз жаткыруу проблемасын медициналык кызматкерлердин квалификациясын үзгүлтүксүз жогорулатуу аркылуу чечүүнү улантуу, амбулатордук дарылоо менен алектенген квалификациялуу медициналык адистердин, анын ичинде педиатрлардын, балдар психологдорунун жана психиатрларынын саны медициналык жардам көрсөтүүгө балдардын муктаждыктарын канааттандыруу үчүн жетиштүү болгондой камсыз кылуу;

b) балдардын - баш паанек суроочулардын, качкындардын, мигранттардын жана апатриддердин баштапкы медициналык-санитардык жардамды алуусун камсыз кылуу;

c) социалдык кызматкерлер, коомдордун лидерлери жана жарандык коомчулук менен кызматташтыкта баладан энеге ВИЧтин жугуусун алдын алуу боюнча чараларды көрүү; ВИЧ/СПИДге чалдыккан балдардын антиретровирустук терапияга жана үзгүлтүксүз байкоого алуу мүмкүнчүлүгүн, мисалы, бейтаптарды комплекстүү электрондук системанын жардамы менен мониторинг жүргүзүүнү; жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан балдарга карата стигматизацияга каршы күрөшүүнү камсыз кылуу;

d) балдар арасындагы семирүүгө жана ашыкча салмакка каршы күрөшүүдө тамактануу маселелери боюнча калктын маалымдуулугун жогорулатуу аркылуу чараларды көрүү;

e) эмчек эмизүүгө үгүттөө жана эмчек сүтүн алмаштыргыч азыктардын маркировкасы жөнүндө жоболордун тийиштүү ченемдик актыларда болушун камсыз кылуу аркылуу Эмчек сүтүн алмаштыргыч азыктарды сатыкка чыгаруу боюнча эрежелердин эл аралык жыйындысын ишке киргизүү

48

Балдардын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн жашаган жерлерине түздөн-түз жакын жайгашкан амбулатордук шарттарда дарылоо жана баланы өнүктүрүү проблемаларын эрте аныктоо максатында баштапкы медициналык-санитардык жардамды чыңдоо

1. "Түндүк" маалыматтык системасы, адистештирилген медициналык-маалыматтык системалар аркылуу кошуп жазуу/кайра кошуп жазуу электрондук тартибин ишке киргизүү.

ССМ КР Президентинин ИБ алдындагы "Кызмат" ММ

2025-2028

ЧУА кабыл алынды. Телемедицина боюнча платформаны интеграциялоо менен балдардын санариптик амбулатордук электрондук карталары иштелип чыкты

1. Балдарды медициналык кызмат көрсөтүүлөр менен камтуу көбөйдү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү балдардын алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу үчүн телемедицинаны БМСЖ деңгээлинде ишке киргизүү

2. Телемедицина өлкөнүн БМСЖ 50% көбүндө ишке киргизилди

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

49

Балдардын аялуу катмарына медициналык-санитардык жардамдын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу

Мамлекеттик кепилдиктер программасынын 1-тиркемесинде каралган көлөмдөрдө жана шарттарда мигранттардын балдарын, жарандыгы жок адамдарды, жашабаган чет өлкөлүк жараңдарды жана адам сатуунун курмандыктарын Кыргыз Республикасынын жарандары менен бирдей медициналык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу максатында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 20-сентябрындагы № 491 токтому менен бекитилген Милдеттүү медициналык камсыздандыруу полиси жөнүндө жобого өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштарды иштеп чыгуу

ССМ ЭСКММ БИМ КР Президентинин ИБ алдындагы "Кызмат" ММ ФМ

2025-2028

Милдеттүү медициналык камсыздандыруу полиси жөнүндө жобого өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыкты

Качкындардын, мигранттардын, апатриддердин балдарына медициналык-санитардык жардамды алуу мүмкүнчүлүгү көбөйдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

50

ВИЧтин жугуусун алдын алуу, балдардын стигматизациясына жана ВИЧтин башка жагымсыз кесепеттерине каршы күрөшүү системасын жакшыртуу

1. Санариптик технологиялардын негизинде балдар арасында ВИЧ/СПИД эпидемиологиялык көзөмөл системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

ССМ

2025

ЧУА, ВИЧ/СПИД эпидкөзөмөлдүн санариптик платформасы кабыл алынды.

Балдар арасында ВИЧ/СПИД эпидкөзөмөлдүн колдонуудагы системасы.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. ВИЧ/СПИДге чалдыккан балдарга басмырлоосуз жана стигматизациялоосуз билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүн берүүнү камсыз кылган ведомстволор аралык буйрукту иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

ССМ БИМ

2025

Ведомстволор аралык буйрук кабыл алынды.

ВИЧ/СПИДге чалдыккан балдарды басмырлоо жана стигматизациялоо деңгээли төмөндөдү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Интернат тибиндеги балдар мекемелеринде, билим берүү уюмдарында ВИЧ/СПИДди алдын алуу жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан балдарга билим берүү, социалдык коргоо кызмат көрсөтүүлөрүн берүү боюнча билим берүү жана социалдык коргоо кызматкерлерин окутуу

ССМ ЭСКММ БИМ

2025-2028

Билим берүү жана социалдык коргоо системаларынын окутулган кызматкерлеринин саны

51

Сергек жашоо образын жүргүзүү боюнча программаларды күчөтүү

1. Ден соолук жана тамактануу жөнүндө маалыматтарды жайылтууга жана ден соолук маселелериңде сабаттуулукту жогорулатууга багытталган маалыматтык-агартуучулук программаларды өткөрүү.

ССМ БИМ

2025-2028

Маалыматтык медиа материалдар иштелип чыкты.

Алдын алуу программаларына, анын сергек жашоо образы жана тамактануу маселелери боюнча балдарды камтуу жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Балдар, анын ичинде толук балдар үчүн профилактикалык кызмат көрсөтүүлөрдү иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

3. Семирүүнү алдын алуу максатында жалпы билим берүү уюмдарындагы шарттарга жана окутууну уюштурууга карата санитардык-эпидемиологиялык талаптарга өзгөртүүлөрдү киргизүү

ССМ

2025-2026

ЧУА кабыл алынды

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

52

Эмчек эмизүүнү жайылтуу

Эмчек сүтүн алмаштыргыч азыктардын маркировкасын ишке киргизүү боюнча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү

ССМ

2026-2027

ЧУА кабыл алынды

Эмчек сүтүн алмаштыргыч азыктардын маркировкасы мыйзамдуу түрдө ишке киргизилди

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Психикалык саламаттык

a) коомдук деңгээлде психикалык саламаттыкты сактоо боюнча терапевттик кызмат көрсөтүүлөрдү жана мектептерде, үй-бүлөдө жана альтернативдик кам көрүү мекемелеринде консультацияларды берүүнү камтыган балдардын психикалык саламаттыгын сактоо программасын иштеп чыгуу максатында балдардын психикалык саламаттыгын изилдөө;

b) психикалык саламаттыкты коргоо жаатында балдарга стационардык сыяктуу эле амбулатордук кызматтарды көрсөтүүнүн улуттук стандарттарын, анын ичинде стационардык психиатриялык дарылоонун узактыгын аныктоо жана тийиштүү түрдө кийинки байкоолорду жүргүзүү стандарттарын бекитүү;

c) психикалык саламаттыкты коргоо жаатындагы кызмат көрсөтүүлөр купуя негизде, стигматизациясыз жана баланын жеке жашоосунун кол тийбестиги укуктарын сактоо жана анын пикирин эске алуу менен берилишин камсыз кылуу;

d) балдар арасында начар психикалык саламаттыктын, депрессиянын жана денесинин бир жерин майып кылуунун негизги себептерин жоюу боюнча чараларды күчөтүү жана алдын алуу чараларына каражаттарды бөлүү.

Өспүрүмдөрдүн ден соолугу

d) жаштарга багытталган наркологиялык жардам системасын өнүктүрүү, ошондой эле психоактивдүү заттарды колдонбостон жашоо образы жөнүндө агартуу жана маалымдуулукту жогорулатуу аркылуу өспүрүмдөр арасында колдонууга каршы күрөшүү боюнча саясатты иштеп чыгуу

53

Саламаттык сактоо, билим берүү, социалдык коргоо секторлорунун, жергиликтүү бийлик органдарынын, ата-энелер жана коомчулуктардын ортосунда интеграцияны жакшыртуу менен балдардын, анын ичинде качкындардын балдарынын психикалык саламаттыгын коргоо программасын жакшыртуу

1. Балдардын психикалык саламаттыгы жаатында Кыргыз Республикасынын калкынын психикалык саламаттыгын сактоо боюнча 2018-2030-жылдарга карата Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасын баалоо.

2. Өспүрүмдөрдүн менталдык саламаттыгынын абалын үйрөнүү боюнча изилдөө жүргүзүү.

ССМ БИМ ЭСКММ

2025-2027

Кыргыз Республикасынын калкынын психикалык саламаттыгын сактоо боюнча 2018-2030-жылдарга карата программаны баалоонун натыйжаларынын негизинде Иш-чаралардын экинчи беш жылдык планын бекитүү боюнча ЧУА кабыл алынды.

Балдардын психикалык саламаттыгын коргоо боюнча мамлекеттик саясаттын чараларынын болушу

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Кыргыз Республикасынын калкынын психикалык саламапыгын сактоо боюнча 2018-2030-жылдарга карата программаны ишке ашыруу максатында балдардын психикалык саламаттыгын коргоо боюнча чараларды камтыган 2026-2030-жылдарга иш-чаралар планын иштеп чыгуу жана бекитүү

Өспүрүмдөрдүн менталдык саламаттыгы боюнча кырдаалды үйрөнүү боюнча изилдөөнүн жыйынтыктары жөнүндө отчет даярдалды

54

Психиатриялык, психологиялык жана психиатриялык жардамдын комплекстүү кызмат көрсөтүүлөрүн жакшыртуу

1. КР ССМге адаптацияланган ДСУнун (mhGAP) колдонмосунун негизинде психикалык жана неврологиялык жабыркоолорго, ошондой эле психоактивдүү заттарды колдонууга байланыштуу жабыркоолорго саламаттык сактоонун адистештирилбеген мекемелеринде купуялуулуктун негизинде стигматизациясыз жана баланын жеке жашоосуна кол тийбестик укуктарын жана анын пикирлерин эске алуу менен жардам көрсөтүү боюнча амбулатордук шарттарда психикалык саламаттыкты коргоо жаатында медициналык кызмат көрсөтүү стандарттарын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

ССМ

2025-2028

Тийиштүү клиникалык колдонмолор жана протоколдор кабыл алынды.

Наркологиялык, психологиялык жана психиатриялык жардам көрсөтүү кызматтарын алган балдардын саны көбөйдү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

Психиатриялык дарылоонун адистештирилген стационарларында балдар бөлүмдөрүндө жоболорду, протоколдорду ж.б. бекитүү боюнча ЧУА кабыл алынды.

Балдар арасында суицидди алдын алуу системасы түзүлдү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Наркологиялык жардам көрсөтүү кызматтарын эске алуу менен өспүрүм балдар үчүн адистештирилген психиатриялык дарылоо стационарларынын бөлүмдөрүнүн ишин жөнгө салган ченемдик укуктук актыларды кайра кароо.

Балдарды алардын курагындагы психикалык саламаттыгына скрининг жүргүзүү стандарттарын бекитүү боюнча ЧУА кабыл алынды.

3. Амбулатордук деңгээлде балдарга 3 жаш курагында, 6-7 жашында жана 13-14 жашында скрининг жүргүзүү үчүн стандарттарды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү.

Балдардын психикалык саламаттыгы чөйрөсүндө телемедицинаны ишке киргизүү боюнча маалыматтык, консультациялык материалдар жана техникалык шарттар иштелип чыкты.

4. Психикалык саламаттык чөйрөсүндөгү адистердин (психиатрлардын, психологдордун, логопеддердин, дефектологдордун) консультацияларын балдардын жана өспүрүмдөрдүн алуу мүмкүнчүлүгүн телемедицинаны жана үй-бүлөлүк врачтардын мүмкүнчүлүктөрүн жана потенциалын кеңейтүү менен камсыз кылуу.

5. Билим берүү системасынын жана социалдык коргоо адистери, анын ичинде логопеддер, дефектологдор, психологдор, психикалык саламаттыкты коргоо маселелери боюнча социалдык кызматкерлер үчүн стандарттарды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү

Логопеддерди, дефектологдорду, психологдорду, психикалык саламаттыкты коргоо маселелери боюнча социалдык кызматкерлерди кошкондо социалдык коргоо жана билим берүү системасынын адистери үчүн стандарттарды бекитүү боюнча ЧУА кабыл алынды

Өспүрүмдөрдүн саламаттыгы

a) өспүрүмдөрдүн сексуалдык жана репродуктивдик саламаттык жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө жана жаш курагына жараша үй-бүлөнү пландоо жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө, анын ичинде баасы жеткиликтүү же акысыз бойго бүтүрбөөчү каражаттардын жана кош бойлуулукту коопсуз токтотуу жана бойдон алдыргандан кийин медициналык жардам кызмат көрсөтүүлөрүнүн жеткиликтүү болушун камсыз кылуу;

b) өспүрүмдөрдүн сексуалдык жана репродуктивдик саламаттыкты сактоо жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө укуктары маселелери боюнча тийиштүү адистер үчүн окутууларды жүргүзүү;

c) жаш курагына жараша камтыган жана тийиштүү сексуалдык жана репродуктивдик саламаттык жөнүндө маалыматты билим берүүнүн бардык деңгээлдеринде мектеп программаларына жана окутуучуларды даярдоо программаларына милдеттүү киргизүү жана бул программалардын сексуалдык көп түрдүүлүк, сексуалдык жана репродуктивдик укуктар, жоопкерчиликтүү сексуалдык жүрүм-турум жана зомбулуктун алдын алуу маселелерин камтышын камсыз кылуу

55

Сексуалдык жана репродуктивдик саламаттык боюнча кызмат көрсөтүү тарамдарын жакшыртуу

1. Иштеп жаткан саламаттык сактоо уюмдарынын (ҮДТ) базасында өспүрүмдөрдүн репродуктивдик саламаттык жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө жана үй-бүлөнү пландоо жаатында өспүрүмдөрдүн муктаждыктарына жооп берүүгө багытталган купуя жана сексуалдык саламаттык сактоо боюнча басмырланбаган кызмат көрсөтүүлөргө, контрацепция маселелери боюнча маалымат берүүгө жана билим берүүгө, жыныстык жол менен жугуучу ооруларды дарылоонун, эненин саламаттыгын коргоо жана жеке гигиена боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү алуу мүмкүнчүлүктөрүн камсыз кылуу.

2. Балдарды коргоо адистерин, социалдык кызматкерлерди, медициналык кызматкерлерди жана билим берүү кызматкерлерин сексуалдык жана репродуктивдик саламаттыкты коргоо боюнча окутуу

ССМ ЖӨБО ФМ

2025-2028

Өспүрүмдөрдүн репродуктивдик саламаттык жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө жана үй-бүлөнү пландоо жаатында өспүрүмдөрдүн муктаждыктарына жооп берүүгө багытталган купуя жана сексуалдык саламаттыкты сактоо боюнча басмырланбаган кызмат көрсөтүүлөргө, контрацепция маселелери боюнча маалымат берүүгө жана билим берүүгө, жыныстык жол менен жугуучу ооруларды дарылоонун, эненин саламаттыгын коргоо жана жеке гигиена боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү алуу мүмкүнчүлүктөрүн камсыз кылуу менен МКП кайра каралды. Окутуу материалдары, отчеттор, окутуу планы, катышуучулар-дын тизмелери ж.б. бекитилди

Сексуалдык жана репродуктивдик саламаттык чөйрөсүндө кызмат көрсөтүүлөрдү камтыган өспүрүмдөрдүн саны жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

56

Балдардын жыныстык жана репродуктивдик ден соолугу жөнүндө маалымдуулугунун деңгээлинин жогорулатуу

Бардык өспүрүмдөр үчүн, анын ичинде калктын аялуу катмарындагы балдардын жагдайларын эске алуу жана санариптик жана инновациялык мамилелерди колдонуу менен жеткиликтүү камсыз кылуунун альтернативдик форматтарында маалыматтык материалдарды иштеп чыгуу

ССМ БИМ

2025-2028

Маалыматтык материалдар иштелип чыкты

Жыныстык жана репродуктивдик ден соолук жөнүндө маалымдалган балдардын, анын ичинде калктын аялуу катмарындагы балдардын саны жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

а) бардык балдардын жетишерлик жашоо деңгээлин камсыз кылуу боюнча, анын ичинде аларды талаптагыдай деңгээлде жана узак мөөнөттүү социалдык турак-жайга жетүүсүн камсыздоо аркылуу жана мамлекеттик жөлөк пулдарды камтууну кеңейтүүнүн эсебинен балдар жакырчылыгы көйгөйүн чечүү үчүн өзүнүн социалдык коргоо программасын реформалоо боюнча чараларды күчөтүү;

с) жакырчылык менен күрөшүү боюнча чаралар баланын укуктарына багытталган мамилеге ылайык келишин, аталган чараларды көрүүдө жагымсыз абалда калган, өзгөчө этникалык азчылык топторуна таандык балдарга, майыптуулугу бар балдарга, ошондой эле, баш паанек сураган, качкын жана мигрант - балдарга өзгөчө көңүл бурулуусун камсыз кылуу

57

Балдардын жашоо деңгээлин жана балдарды социалдык коргоону жакшыртуу

1. Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү жана балдарды коргоо стратегиясын иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

ЭСКММ

2026-2028

КР МК "Калкты социалдык жактан коргоо жана балдарды коргоо стратегиясын бекитүү жөнүндө" токтому кабыл алынды.

Иш жүзүндө муктаждыгынын негизинде жөлөк пулдар жана башка кызмат көрсөтүүлөр түрүндө социалдык коргоо чараларына тартылган балдардын санынын көбөйүшү

Тийиштүү жылга бекитилген тийиштүү мамлекеттик органдардын бюджеттери

2. Санариптештирүү боюнча учурдагы процесстерди карап чыгып (арыздарды берүү жана каттоо жол-жобосун ВЭӨС жана "Санарип аймак" АМС аркылуу автоматташтыруу) УБК жөлөк пулун дайындоо үчүн кайрылуунун тартиби жөнүндө жобонун жаңы редакциясын иштеп чыгуу.

КР МК "УБК жөлөк пулун дайындоо үчүн кайрылуу тартиби жөнүндө жобону бекитүү тууралуу" токтому кабыл алынды.

Өнүктүрүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. МКЖӨБМАнын 2023-жылдын 5-июлундагы № 163 буйругу менен бекитилген "Санарип аймак" АМСке иш жүзүндө жашаган орду жана келген жери боюнча социалдык паспорттоштурууну тездетүү жана улуттук өнөктүктү өткөрүү.

Улуттук кампанияны өткөрүүнүн, отчеттордун планы бекитилди.

4. ЭСКММдин бардык маалыматтык системаларын "Түндүк" ВЭӨС аркылуу башка мамлекеттик органдар менен интеграциялоо.

Маалыматтык системаларды интеграциялоо боюнча техникалык шарттар иштелип чыкты.

5. Социалдык контракттын эмгектин өндүрүмдүүлүгүнө багыт алуу жана формалдаштыруу менен жана пайызсыз кредиттин негизинде аз камсыз болгондорго жолдоо. Аз камсыз жана жакыр үй-бүлөлөрдүн ишкердигин колдоонун жана потенциалын өнүктүрүүнүн атайын программаларын киргизүү.

Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 6-декабрындагы № 193 Мыйзамынын жана КР Президентинин 2024-жылдын 18-декабрындагы № 370 Жарлыгынын аткарылышы боюнча ЧУА кабыл алынды.

6. Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик жөлөкпулдар жөнүндө" Мыйзамын аткаруу үчүн "Бийик тоолуу аймактардын жашоочуларына көмөк" жөлөк пулун жана КР Президентинин 2024-жылдын 18-декабрындагы № 370 "Бийик тоолуу шарттарда жана алыскы барууга кыйын зоналарда туруктуу жашаган көп балалуу энелерге бир жолку "Бала Береке" төлөмү жөнүндө" Жарлыгын аткаруу максатында мамлекеттик жөлөк пулдарды төлөөнү камсыз кылуу.

Мамлекеттик жөлөк пулдарды дайындоо үчүн кайрылуу жана мамлекеттик жөлөк пулдарды дайындоо тартибине өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө ЧУА кабыл алынды.

7. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 29-июнундагы № 307 токтому менен бекитилген Мамлекеттик жөлөк пулдарды дайындоо үчүн кайрылуу тартиби жана мамлекеттик жөлөк пулдарды дайындоонун тартиби жөнүңдө жобого жалгыз бой энелерге жана көп балалуу энелерге жөлөк пулдарды дайындоо тууралуу толуктоолорду киргизүү боюнча механизмдерди иштеп чыгуу боюнча сунуштарды киргизүү.

СЖКМСти жакшыртуу боюнча техникалык шарттар иштелип чыкты.

8. Бирдиктүү интеграцияланган санариптик экосистемага трансформациялоо менен СЖКМС өркүндөтүү.

Балдары бар аялдардын жумуш менен камсыз болуусуна жана аялдар ишкерлигине көмөктөшүү программаларын бекитүү боюнча ЧУА кабыл алынды.

9. Балдары бар аялдардын жумуш менен камсыз болуусуна жана аялдар ишкерлигине көмөктөшүүнүн атайын программаларын иштеп чыгуу жана киргизүү.

10. Жеңилдиктерди алуу жол-жоболорун, каралган каражаттардын максаттуу пайдаланылышына мониторинг жана контроль жүргүзүүнү жөнөкөйлөтүү боюнча чараларды киргизүү

Ведомстволук актылар кабыл алынды.

58

Качкындардын балдарын социалдык коргоо чараларын жакшыртуу

"Качкындар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына балдары бар жана аны качкын катары таануу жөнүндө өтүнүч менен кайрылган адамдардын мыйзамдарга ылайык жалданып иштөө боюнча укуктарына тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү

ЭСКММ

2026-2028

"Качкындар жөнүндө" КР Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар иштелип чыкты

Социалдык жана башка жардам берүү чаралары камтылган балдар категориялары көбөйдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Баланын укуктарына климаттын өзгөрүүсүнүн таасири

a) шаар райондорунда абанын сапатын жакшыртуу боюнча чараларды жана абанын сапаты жөнүндө мыйзамдарды кабыл алуу;

b) климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүүгө жана кырсык тобокелдиктерин башкарууга багытталган саясатты жана программаларды иштеп чыгуу үчүн аялуулуктун өзгөчө факторлору, балдардын муктаждыктары жана көз караштары эске алынышын камсыз кылуу;

c) мектептердин активдүү катышуусунда балдардын таза, сергек жана туруктуу айлана-чөйрөгө укуктарын аңдап-түшүнүүсүнө жана алардын климаттын өзгөрүшүнө жана айлана-чөйрөнүн деградацияланышына даярдыгын, анын ичинде аталган предметти мектеп программасына жана мугалим кадрларды даярдоо программаларына киргизүү аркылуу камсыз кылууга өбөлгө болгон чараларды күчөтүү.

59

Климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүүгө жана кырсык тобокелдиктерин башкарууга багытталган саясатты жана программаларды иштеп чыгууда аялуулуктун өзгөчө факторлорун, балдардын муктаждыктарын жана көз караштарын эске алууну камсыздоо

1. Кырсык тобокелдиктерин төмөндөтүү (КТТ) боюнча Жол картасын гендердик аспекттерди эске алуу менен мектептерде киргизүү жана мониторингди ишке ашыруу.

Минкурулуш БИМ ССМ

2025-2027

Кырсык тобокелдиктерин төмөндөтүү боюнча Жол картасы иштелип чыкты жана киргизилди.

Климаттын өзгөрүү факторлоруна туруктуулук жана маалымдуулук жогорулатылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. БМСЖ квалификациялуу кызматтарды көрсөтүү үчүн кадр потенциалын бекемдөө. 2.4.1, 2.4.2, 2.4.3-пункттар (2024-2030-жылдарга калктын саламаттыгын коргоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча программалардын иш-чаралар планы)

КТТ төмөндөтүү модели жана климаттын өзгөрүшүнө аялуулукту төмөндөтүү боюнча чаралар иштелип чыкты жана киргизилди. Климаттын өзгөрүшүнө аялуулукту төмөндөтүү боюнча маалыматтык материалдар иштелип чыкты

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Кесиптик даярдыкты жана багыт берүүнү кошуп алганда билим берүү Төмөнкүлөр боюнча терең тынчсыздануусун билдирет:

a) жетишсиз же коопсуз инфраструктурага ээ мектептерге барган балдардын кыйла олуттуу болушу, ошондой эле класс бөлмөлөрүнүн жана мугалимдердин жетишсиздиги окутуунун жыйынтыктарына жана мектепке калтырбай баруусуна терс таасирин тийгизет;

b) кыздар, азчылык топторуна таандык балдар жана жагымсыз социалдык-экономикалык абалдагы балдар туш келген окутуунун жыйынтыктары жаатында теңсиздик;

c) кадимки мектептерде окуган майыптуулугу бар балдардын үлүшүнүн аздыгы;

d) мектептерде кодулоонун жана күч колдонуп жазалоонун таралышы;

a) бардык балдар үчүн сапаттуу инклюзивдик билим берүүгө бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу боюнча жана кыздарга, майыптуулугу бар балдарга, айылдарда жана алыскы райондордо жашаган балдарга, этникалык азчылыктардын, ошондой эле, баш паанек суроочулардын, качкындардын, мигранттардын балдарына өзгөчө көңүл буруу менен мындай билим берген окутуу мекемелеринде аларды кармоо боюнча чараларды камсыз кылуу;

b) кыйроо абалында турган мектептердин көйгөйлөрүн шашылыш тартипте чечүү үчүн жетиштүү ресурстарды бөлүп берүү жана мектеп инфраструктурасын, анын ичинде кошумча класс бөлмөлөрүн куруу, класстагы окуучулардын санын кыскартуу, ошондой эле, суу жана санитардык ресурстардын сапатын жана санын жогорулатуу аркылуу жакшыртуу;

c) мектептерде коопсуздукту камсыз кылуунун минималдуу стандарттарын бекитүү жана тиешелүү маселелер боюнча отчеттуулук жана мониторинг механизмин иштеп чыгуу;

d) мектептерде Коопсуздук жөнүндө декларацияны жактыруу жана чыр-чатактар мезгилинде мектептердин коопсуздугун камсыз кылуу боюнча милдеттенмелерди өзүнө алуу;

e) мектепте билим берүүнүн жана окутуунун сапатын жогорулатуу, билим алуу үчүн балдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жана бардык деңгээлдерде, анын ичинде мугалимдердин санын, айрыкча, айыл жергесинде жогорулатуунун эсебинен алардын жыйынтыктарын жакшыртуу, мугалимдердин санариптик технологиялар менен иштөө көндүмдөрүн жогорулатууга көмөкчү болуу жана аларды адам укуктарына окутуу, ошондой эле, аларга адекваттуу эмгек акы төлөп берүү;

f) билим берүү жөнүндөгү мыйзам долбооруна баланын өз эне тилинде билим алуусуна укугун түшүндүргөн "көп тилдүү билим берүү" термининин аныктамасын киргизүү жана азчылык топторуна кирген балдарга көп тилдүү мугалимдердин жана тийиштүү материалдардын жана билим берүү технологияларынын жардамы менен көп тилдүү сапаттуу билим берүүнү камсыз кылуу;

g) мугалимдер жана билим берүү мекемелеринин администраторлору үчүн майыптуулугу бар балдарды окутуунун жеткиликтүүлүгүнүн минималдык стандарттарына арналган окутууну уюштуруу аркылуу мектепке чейинки мекемелерде жана адаттагы мектептерде майыптуулугу бар бардык балдар үчүн инклюзивдик билим берүүнү камсыздоо, окутууда өзгөчө кыйынчылыктарга туш келген майыптуулугу бар балдар мектеп инфраструктурасынын ыңгайлуу каражаттары, адаптацияланган окутуу программалары, ошондой эле, атайын педагогдордун даярдалышын камсыздоо жана жеке колдоого ээ болушу жана жетиштүү көңүл бурулушу үчүн аларды интеграцияланган окутуу класстарына жолдоо;

h) мектептердеги балдарды кодулоо менен күрөшүүнү камсыздоо жана мындай чаралар алдын алуу, эрте аныктоо механизмдерин, балдардын жана адистердин укуктарынын жана мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейтилишин, кийлигишүү протоколдорун, кодулоонун терс кесепеттери жөнүндө маалымдуулуктун жогорулашын, ошондой эле, мугалимдерди мектептеги зомбулукту алдын алуу жана ага реакция кылуу ыкмаларына окутууну камтуу;

i) окуучуларды жана/же алардын мугалимдерди басмырлаган ата-энелерин жазалоого мүмкүнчүлүк берген мыйзам ченемдерин кыянаттык менен пайдаланууну алдын алуу максатында мугалимдер үчүн зомбулук жана мектептердеги башка тартип бузуулар менен күрөшүү боюнча үзгүлтүксүз тренингдерди өткөрүү жана жетектөөчү принциптерди иштеп чыгуу;

j) мектептерде динди окутуу балдардын диндердин көп түрдүүлүгүн жана ой эркиндигин, абийирди, ынанымдарды жана диндерди урматтоого тарбияланышына көмөкчү болушун камсыз кылуу;

k) эс алууга, оюн ойноого, бош убактысындагы иш-чараларга, маданий турмушка жана искусство менен алектенүүгө, анын ичинде коопсуз жана жеткиликтүү оюн аянтчаларын уюштуруунун жардамы менен балдардын укуктарын камсыз кылуу

60

Мектеп уюмдарынын жабдылышы жана инфраструктурасынын жакшыртылышы. Сапаттуу окутуу үчүн педагогикалык кадрлардын жетиштүүлүгү

1. Инклюзивдик билим берүүнү ишке киргизүү даярдыгы жана коопсуздук деңгээлдери боюнча мектептердин реестрин түзүү жана көз карандысыз эксперттик баалоону жүргүзүү.

Минкурулуш БИМ ӨКМ ССМ ЭСКММ Мэриялар ЖӨБО БИМ

2025-2028

Коопсуздук жана инклюзивдик деңгээлдери боюнча мектептердин реестри. Эл аралык келишимге кошулуу боюнча сунуштар иштелип чыкты.

Инклюзивдик билим берүүдө балдардын натыйжалуу бөлүштүрүлүшү. Жергиликтүү жамааттардагы балдардын санына негизделген жана зарыл каражаттар менен жабдылган окутуунун заманбап талаптарына жана тийиштүү стандарттарга ылайык келген жалпы билим берүү уюмдарынын саны көбөйдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Мектептердин коопсуздугу жөнүндө Декларацияга КР кошулуу зарылдыгы жөнүндө анализ.

3. Педагогдордун кесипкөй даярдыгы жана кесиптик даярдоо, кайра даярдоо жана валидациялоо шарттарын карап чыгуу

Педагогдордун кесипкөйлүгүн өнүктүрүү системасы

61

Мектепке чейинки жана жалпы билим берүүнүн ар түрдүү категорияларынын кеңейтилип камтылышы

1. 2024-2027-жылдарга Кыргыз Республикасында 2021-2040-жылдар мезгилинде билим берүүнү өнүктүрүү программасын ишке ашыруу боюнча ар түрдүү категориядагы балдардын билим алууга жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу чараларын камтуу менен иш-аракеттер планын жеткире иштеп чыгуу.

БИМ ЭСКММ

2025-2028

ЧУА долбоорлору кабыл алынды

Мектепке чейинки жана жалпы билимге ээ балдардын ар түрдүү категорияларын камтуу жогорулады.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Билим берүүдөн чыгып калуу тобокелдигинде турган балдардын, алардын аялуу экендигин эске алуу менен муктаждыктарын аныктоо жана талдоо механизмдерин кайрадан карап чыгуу.

3. Билим берүүдөн чыгып калуу тобокелдигинде турган балдар үчүн ата-энелерди жана адистерди тартуу, ошондой эле, алар менен натыйжалуу иштөөгө педагогдорду жана психологдорду окутуу менен жеке пландарды иштеп чыгуу жана киргизүү.

4. Билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүн каржылоонун ваучердик механизмин этап-этабы менен киргизүү.

5. Мектепке чейинки жана жалпы билим алуунун милдеттүүлүгү жана зарылдыгы жөнүндө, анын ичинде аялуу абалда турган балдар жашаган жамааттарда маалыматтык-агартуучулук кампанияны жүргүзүү.

6. Зарыл интеграцияланган кызмат көрсөтүүлөрдү аныктоо, ошондой эле жалпы билим берүү уюмдарынан чыгып калуу тобокелдигинде турган балдарга жардам көрсөтүүгө жеке пландарды киргизүүнү камсыз кылуу үчүн аялуу балдардын муктаждыктарын талдоо инструменттерин жалпы билим берүү системасына киргизүү

Билим алуунун, анын ичинде мектепке чейинки билимдин маанилүүлүгү жөнүндө маалымдуулук жогорулады

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

62

Ар түрдүү категориялардагы балдар үчүн жалпы билим берүүнүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу

1. Инклюзивдик билим берүүнүн методологиясын, коштоп жүрүү кызматынын ишинин жобосун, баланын жеке картасы боюнча ченемдик документтерди, баалоо системасын иштеп чыгуу.

БИМ ЭСКММ

2025-2027

Методологияны бекитүү боюнча чыгарылган ведомстволук акт.

Инклюзивдик билим берүүнү өнүктүрүүгө багытталган чараларга мониторинг жүргүзүү үчүн шарттар түзүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Эрте кийлигишүү жана жеке билим берүү каттамдарын ишке ашыруу программалары боюнча комплекстүү, координацияланган, дисциплина аралык, ведомстволор аралык ишти күчөтүү

Чыгарылган ведомстволук акт жана ведомство аралык акт

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

63

Дин тутуу эркиндигине баланын укугун камсыздоо

1. Педагогикалык кызматкерлер тарабынан мектепке чейинки жана жалпы билим берүүчү уюмдарда диний үгүт жүргүзүүгө жол берилбестигине түшүндүрүү иштерин жүргүзүү.

БИМ ДИБМК

2025-2028

Мектепке чейинки жана жалпы билим берүүчү уюмдарда диний үгүт жүргүзүүгө жол берилбестиги жөнүндө түшүндүрүү иштерин жүргүзүү пландары иштелип чыкты жана бекитилди.

Мектепке чейинки жана жалпы билим берүүчү уюмдарда баланын дин тутуу эркиндигине укуктары жөнүндө педагогикалык курамдын потенциалы жогорулатылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. "Диндердин өнүгүү тарыхы" мугалимдери үчүн баланын ой жүгүртүү, абийир, ынанымдар эркиндиги жөнүндө укуктарынын принциптери тууралуу тренингдерди өткөрүү

Окуу материалдары жана модулдар иштелип чыкты. Тренингдерди өткөрүү пландары иштелип чыкты жана бекитилди

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

64

Баланын эс алууга жана бош убактысын өткөрүүгө укугун эске алуу менен калктуу конуштардын инфраструктурасын жакшыртуу

1. Турак жай жана транспорттук пландоо, шаардын инфраструктурасын долбоорлоо, баланын эс алууга, ойноого, бош убактысын өткөрүү иш-чараларына, маданий турмушка жана искусство менен алектенүүгө укуктарынын болушу жана жоболорунун жетиштүүлүгү предметинде парктарды жана башка жашыл зоналарды түзүү жөнүндө мыйзамдарына талдоо жүргүзүү.

Минкулуш ММЖСМ ЖӨБ (макулдашуу боюнча)

2025-2027

Баланын эс алууга, ойноого, бош убактысын өткөрүү иш-чараларына, маданий турмушка жана искусство менен алектенүүгө укуктарынын болушу жана жоболорунун жетиштүүлүгү предметин талдоо.

Эс алуу, оюн аянтчаларында орундардын, бош убактысын өткөрүүгө иш-чаралардын жана искусство менен алектенүү үчүн уюмдардын саны көбөйтүлдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери

2. Маданий уюмдардын жеткиликтүүлүгүн, оюн үчүн аянтчалардын болушун, ошондой эле, калктуу пункттарда балдардын санын эсепке алуу менен муктаждыктарын баалоо жана мониторинг жүргүзүү

Маданият жана искусство уюмдарына жеткиликтүүлүгү боюнча маалыматтар жөнүндө отчет түзүлдү

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

65

Мектепке чейинки жана жалпы билим берүүчү уюмдардын билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын жогорулатуу

1. Мектепке чейинки жана мектептеги билим берүүнүн сапатын көз карандысыз баалоо жана мониторинг жүргүзүү системасын жеткире иштеп чыгуу жана бекитүү. Формалдык билим берүүнүн сапатын мамлекеттик билим берүү стандарттарына жана (же) Кыргыз Республикасы катышуучу болуп саналган эл аралык билим берүү программаларына шайкеш келүүсүн баалоону уюштуруу.

2. Мектепке чейинки билим берүү уюмдарын ченемдик каржылоо механизмдерин иштеп чыгуу.

3. Формалдык билим берүүнүн бардык деңгээлдеринде мугалимдерди кесиптик өнүктүрүү үчүн чаралар көрүлдү.

БИМ ФМ СӨМ ЭСКММ ЖӨБО

2025-2028

Көз карандысыз баалоо жыйынтыктары боюнча ачык маалыматтарды жарыялоо менен мамлекеттик стандарттарга жана эл аралык программаларга ылайык билим берүүнүн сапатын көз карандысыз баалоо жана мониторинг системасы бекитилди. Мектепке чейинки билим берүүгө жана финансылык милдеттенмелер-дин чектелишине багытталган финансы каражаттарын пайдалануунун айкындуулугун жогорулатуу

Билим берүү уюмдарынын академиялык, финансылык, административдик автономиясын, билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатына мониторинг жүргүзүүнүн жана педагогикалык кызматкерлердин кесиптик өнүгүүсүн камсыздоонун эсебинен билим берүүнүн сапаты жогорулады. Билим берүүнүн сапатын баалоо тандалма тестирлөө системасынын жана (же) башка баалоо жол-жоболорунун негизинде көз карандысыз эксперттер же уюмдар тарабынан жүргүзүлөт

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Баш паанек сураган, качкын жана мигрант - балдар

a) балдарга багытталып, баланын мыкты кызыкчылыктарынын эске алынышы жана качкындардын эл аралык укугуна жана адам укуктарынын эл аралык укуктарына ылайык келиши үчүн качкындарды коргоо системасын жана качкын макамын аныктоо жол-жобосун бекемдөө;

b) баш паанек берүү жөнүндө өтүнүчтү кароо мөөнөттөрүн кыскартуу жана бардык балдарга - баш паанек суроочуларга турак-жайга, билим алууга, медициналык кызмат көрсөтүүлөргө, психосоциалдык колдоого жана социалдык камсыздоодон жардам алууга ыкчам жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;

c) балдарга - баш паанек суроочуларга, качкындарга жана мигранттарга келүү макамын жана алардын социалдык интеграциялоо жардамын алуусун камтуу менен узак мөөнөттүү чечимдерди чыгаруу;

d) коштолбогон балдардын укуктарын камсыздоо боюнча, анын ичинде сектор аралык координациялоонун негизинде улуттук жетектөөчү принциптерди иштеп чыгуу жана коштолбогон балдарды ыкчам аныктоону камсыз кылган жана аларды кесипкөй даярдыктан өткөн камкорчуга же адамдарды издөө менен алектенген органдарга убактылуу камкордукка же балдардын муктаждыктарын эске алуу менен адистештирилген кызматтарга берүүгө жолдоо механизмин түзүү

66

Өзгөчө муктаждыктарды жана керектөөлөрдү аныктоо максатында каттоо формасын жакшыртуу. БУУ Башкы ассамблеясынын 45/116 Резолюциясы менен кабыл алынган Берүү жөнүндө типтүү келишимге мыйзам ченемдерин шайкеш келтирүү

1. Жарандыгы жок балдардын, качкындардын "статусун" мыйзамдуу аныктоо.

2. Качкындар менен иштөө боюнча жобого өзгөртүүлөрдү киргизүү

ЭСКММ УКМК КР Президентинин ИБ "Кызмат" ММ

2025-2028

ЧУА кабыл алынды

Качкындарга көрсөтүлгөн кызматтардын сапаты жогорулады

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

67

Башпаанек берүү жөнүндө өтүнүчтүн каралышын тездетүү жана башпаанек издөөчү балдардын социалдык колдоого ыкчам жетүүсүн камсыз кылуу.

1. Башпаанек берүү жөнүндө өтүнүч берилген учурдан тартып БИА күбөлүгүн берүү мөөнөтүн кароо.

2. Убактылуу турак жай берүү жана мектептерге жана ооруканаларга баруу үчүн мамлекеттик жана жеке мекемелер менен макулдашууларды түзүү.

3. Бардык балдарга психосоциалдык колдоону жана жергиликтүү жамааттарга интегралдашууну камсыз кылуу боюнча чараларды киргизүү

ЭСКММ КР Президентинин ИБ "Кызмат" ММ

2025-2028

Башпаанек берүү жөнүндө өтүнүчтү кароонун орточо мөөнөтү 3 айга чейин кыскартылды. Мамлекеттик социалдык заказ аркылуу өнөктөштүк

Өтүнүч берилгенден кийин 7 күн ичинде билим алуу жана убактылуу турак жай менен камсыздалган балдардын үлүшү. Башпаанек суроочу балдардын бардыгына келгенден кийин 1 ай ичинде мектеп программалары жеткиликтүү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

68

БИАга ИЖН берилишин камсыз кылуу

1. Башпаанек суроочу балдарга ИЖН берүү тартибине ИЖНге персоналдык маалыматтарды актуалдаштыруу жана/же ИЖНди оңдоо мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен өзгөртүүлөрдү киргизүү.

2. БИА жана качкындар боюнча автоматташтырылган маалымат базасын түзүү жана ИЖН ыйгаруу үчүн ЖААК АМС менен интеграциялоо, ошондой эле ТОК балдарды андан ары коштоо же БИА жана качкындарды жана алардын балдарын ТОК АМСте каттоого алуу жана ИЖН ыйгаруу үчүн АИС ЖААК менен интеграциялоо

ЭСКММ КР Президентинин ИБ "Кызмат" ММ

2025-2028

ИЖНди берүү тартибине өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча ченемдик базага талдоо жүргүзүү жана сунуштарды иштеп чыгуу.

1. ИЖНдин берилишине жана оңдоого тийиштүү ченемдик актыларга киргизилген өзгөртүүлөр;

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери.

Миграциялык органдар, ЖААК жана ЮМ менен консультациялар.

- ИЖНди оңдоого орточо убакыт - кайрылуудан кийин 5 жумуш күнүнөн ашпайт.

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Маалыматтарды актуалдаштыруу жана оңдоо мүмкүнчүлүгү менен ИЖН системасын жаңылоо.

2. ЖААК АМС жана ТОКко интеграцияланган, иштеген автоматташтырылган маалымат базасы;

Качкындарды жана БИАны каттоого алуу үчүн АМСти иштеп чыгуу жана ишке киргизүү;

- ИЖНи бар башпаанек издөөчү балдардын үлүшү;

- автоматтык түрдө ИЖНди ыйгаруу үчүн ЖААК АМС менен интеграциялоо;

- ТОК балдарды коштоо үчүн ТОК АМС менен интеграциялоо

- баланы базада каттаган соң ИЖН ыйгаруу убактысы - 2 жумуш күнүнө чейин

69

Мамлекеттик, социалдык жана билим берүү мекемелеринин ортосунда натыйжалуу өз ара аракеттенүү үчүн сектор аралык координациялоону түзүү

Ведомство аралык жумушчу топту түзүү. Коштоосуз калган балдарды (качкындарды, БИА, ЖЖА) ЖТ тарабынан коштолбогон балдар катары андан ары коштоп жүрүү үчүн аныктоо. Коштолбогон балдарды ыкчам аныктоо механизмин түзүү, аларды даярдалган камкорчуларга же адистештирилген кызматтарга өз убагында жөнөтүүнү камсыз кылуу

ЭСКММ БИМ БП ЖС ЖӨБО

2025-2028

ЖТ тарабынан коштолбогон балдарды ыкчам аныктоо механизми иштелип чыкты

Коштолбогон балдардын санын аныктоо көбөйдү; коштолбогон балдарды ыкчам аныктоо механизми киргизилди

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) балдар эмгегинин эң оор формаларын түп-тамыры менен жоюу жана балдар эмгеги жөнүндө мыйзамдардын сакталышын камсыз кылуу боюнча стратегияны иштеп чыгуу, ошондой эле аталган мыйзамдардын аткарылышы үчүн жетиштүү ресурстарды бөлүп берүү;

b) "Ишкердиктин субъекттерине текшерүүлөрдү жүргүзүү тартиби жөнүндө" Мыйзамга эмгекти коргоо боюнча инспекторлордун келүүсү жөнүндө алдын ала он күндүк мөөнөттө билдирүү жөнүндө талапты жокко чыгарган түзөтүүлөрдүн долбоорун тез арада бекитүү;

с) эмгекти коргоо боюнча инспекторлор тарабынан жүргүзүлгөн текшерүүлөрдү инспекторлорду балдар укугу жөнүндө мыйзамдардын сакталышын камсыз кылуу көндүмдөрүнө окутуу жана айыл чарба жана экономиканын формалдуу эмес секторлорундагы инспекторлордун санын көбөйтүү жолу менен күчөтүү, ошондой эле, мыйзамдын бузулушуна күнөөлүүлөрдүн жоопкерчиликке тартылышын камсыз кылуу;

d) балдар эмгегин эксплуатациялоону токтотуу боюнча чараларды күчөтүү жана мындай эксплуатациянын курмандыгы болгон балдардын билим берүү программаларына жана реинтеграциялоо программаларына жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;

e) ишкерлер арасында маалыматтык-агартуучулук, ошондой эле, айыл чарбасы жана формалдык эмес секторлордо балдарды эмгекке эксплуатациялоону болтурбоо, анын ичинде балдар эмгеги маселелери боюнча жана тийиштүү мыйзамдардын маселелери жаатында иш-чараларды өткөрүү;

f) балдар эмгегинин эң оор формаларынын масштабы жана мүнөзү жана жаш курагы, жынысы, качкындардын жана мигранттардын статусу жана башка тийиштүү факторлор боюнча бөлүштүрүлгөн бул чөйрөдөгү тенденциялар жөнүндө үзгүлтүксүз негизде маалыматтарды топтоо, учурдагы жана болочоктогу саясатты жана стратегияны негиздөө менен маселенин масштабдары жөнүндө түшүнүк алуу

70

Балдар эмгегинин эң оор формаларын түп-тамыры менен жоюу боюнча стратегияны иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу

1. Эмгекти коргоо боюнча инспекцияларды өркүндөтүү боюнча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү.

ЭСКММ КРП ЫУӨ КПСФ Бишкек жана Ош ш. мэриялары Омбудсмен (макулдашуу боюнча) БУЫУӨ

2024-2027

Тийиштүү ЧУА кабыл алынды.

Балдар эмгегинин эң оор формалары түп-тамырынан жоюлду жана балдар эмгеги жөнүндө мыйзамдардын сакталышы камсыз кылынды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

2. Балдар эмгегин болтурбоо жана эмгек мыйзамдарынын сакталышы маселелери боюнча ишкерлер арасында маалыматтык иш-чараларды өткөрүү.

Өнөктүктүн медиа планы. Жеке коштоп жүрүү пландарын иштеп чыгуу.

3. Үй-бүлөлөрдү социалдык коргоо программаларын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү, ошондой эле жабыркаган балдардын психосоциалдык реабилитациялоого жана кесиптик даярдоого жетүүсүн камсыз кылуу.

4. Балдар эмгеги жөнүндө маалыматтарга үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү, топтоо жана талдоо жана кесиптик бирликтери менен бирге балдардын билим берүү кызматтарына жетүүсүн камсыз кылуу.

5. Демографиялык жана миграциялык факторлорду эске алуу менен балдар эмгегинин эң оор формалары жөнүндө маалыматтарга мониторинг жүргүзүү, топтоо жана талдоонун жергиликтүү механизмдерин жайылтуу, ошондой эле балдар укуктарынын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү

Мониторингдин жыйынтыгы боюнча талдоону даярдоо

71

Балдар эмгеги жөнүндө мыйзамдардын бузулушу үчүн жоопкерчиликти күчөтүү

Балдар эмгекке тартылган учурларды аныктоо жана бузуучуларга санкцияларды колдонуу үчүн үзгүлтүксүз инспекция жана мониторинг жүргүзүү системасын киргизүү

ЭСКММ КРП ЫУӨ КПСФ Бишкек жана Ош ш. мэриялары Омбудсмен (макулдашуу боюнча) БУЫУӨ

2025-2026

Бузууларды натыйжалуу ачыкка чыгаруу жана болтурбоо үчүн эмгек инспекторлору жана укук коргоо органдарынын кызматкерлери үчүн тренингдерди өткөрүү

Балдар эмгеги жөнүндө мыйзамдардын бузулушу аныкталган учурлардын жана жүргүзүлгөн инспекциялардын саны өстү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

72

Жабыркаган балдардын билим берүү жана реинтеграциялык программаларга жетүүсүн камсыз кылуу

Балдардын эмгекке тартылышын алдын алуу үчүн аярлуу абалдагы үй-бүлөлөрдү колдоо багытында социалдык программаларды иштеп чыгуу

ЭСКММ КРП ЫУӨ КПСФ Бишкек жана Ош ш. мэриялары Омбудсмен (макулдашуу боюнча) БУЫУӨ

2025-2028

Социалдык программалардын болушу

Социалдык программаларга аярлуу үй-бүлөлөрдөгү балдардын камтылышынын деңгээли

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

73

Жумуш берүүчүлөрдүн балага балдар эмгегинин терс таасири жөнүндө маалымдуулугун жогорулатуу

Маалыматтык жолугушууларды өткөрүү

ЭСКММ КРП ЫУӨ КПСФ Бишкек жана Ош ш. мэриялары Омбудсмен (макулдашуу боюнча) БУЫУӨ

2025-2028

Маалыматтык жолугушуулар жана тренингдер Басма брошюралар

Формалдуу эмес секторлордо балдар эмгегинин үлүшү төмөндөдү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

a) жашы жете электерге карата сот адилеттигин ишке ашыруу системасын түзүү үчүн өз ичине соттук мекемелерди, жол-жоболорду жана атайын дайындалган, кылмыш-жаза мыйзамдарын бузууга айыпталган балдардын бардыгынын иштери жашы жете электерге карата сот адилеттигинин адистештирилген системасынын алкагында каралышы үчүн квалификациясын жогорулатуудан туруктуу негизде өтүп турган судьяларды жана прокурорлорду камтыган финансы, адам жана техникалык ресурстарды жетиштүү деңгээлде бөлүп берүү;

b) жашы жете электерге карата сот адилеттигин ишке ашыруу боюнча жаңы мамлекеттик программаны кабыл алуу жана аны натыйжалуу ишке ашыруу үчүн жашы жете электерге карата сот адилеттиги боюнча Мекеме аралык координациялык топтун тажрыйбасын пайдалануу жолу менен жетиштүү түрдө ресурстарды бөлүп берүү;

c) сотко чейинки камакта кармоонун узактыгынын чегин бекитүү; эркинен ажыратуунун жана эркинен ажыратуу мөөнөтүнүн узартылышынын мыйзамдуулугу жөнүндө маселени кароо үчүн камакка алынган жана эркинен ажыратылган балдарды компетенттүү органга ыкчам тартипте жеткирүүнү камсыз кылуу менен аны колдонуудан качуу; соттук тартипте сотко чейинки камакта кармоо жөнүндө чечимдерди үзгүлтүксүз карап чыгууну камсыз кылуу;

d) сот системасынын кызматкерлери, адвокаттар, укук коргоо органдарынын кызматкерлери жана башка сот системасында балдар менен иштеген тийиштүү кызматтык адамдар үчүн сот өндүрүшүндөгү балдардын кызыкчылыктарын эске алган жана балдар укуктары маселелери боюнча системалуу негизде окутууларды уюштуруу;

e) кылмыш-жаза мыйзамдарын бузгандыгы үчүн айыпталган же аны бузууга күнөөлүү деп таанылган балдардын бардыгы баштапкы стадиясында жана териштирүүлөрдүн бардык мезгилинде квалификациялуу жана көз карандысыз юридикалык жардам алышын камсыз кылуу;

f) кылмыш кылууга айыпталган балдар үчүн кылмыш жоопкерчилигин алмаштырган түзөтүүчү таасир этүүчү альтернативдик, ортомчулук жана консультация берүү түрлөрү сыяктуу соттон тышкаркы чаралар менен активдүү дем берүү; балдарга шарттуу айыптоо же коомдук иштер сыяктуу эркинен ажыратуу менен байланышпаган жазалардын колдонулуу ыктымалын кароо;

g) камакта кармоо акыркы чара катары колдонулушун жана камакта кармоо жөнүндө чечимге даттануу мүмкүн болушу жана камакка кармоону жокко чыгаруу ыктымалдыгы үзгүлтүксүз негизде кайрадан каралышы үчүн максималдуу кыска мөөнөттү камсыз кылууну улантуу;

h) эркинен ажыратуу акыркы чара катары ишке ашырылган өзгөчө учурларда балдар улуу адамдар менен бирге камакта кармалбоосун жана кармоонун шарттары эл аралык стандарттарга ылайык келишин камсыз кылуу;

i) жашаган жери боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү, ошондой эле балдар арасында рецидивизмди болтурбоо максатында үй-бүлөлөрдү колдоо жана реинтеграциялоо кызмат көрсөтүүлөрүн күчөтүү жана рецидив тобокелдигине дуушар болгон балдарга колдоо көрсөтүү

74

Кармоонун шарттарынын эл аралык стандарттарга ылайык келишин камсыз кылуу менен жашы жете электер үчүн сот адилеттиги системасынын натыйжалуулугун баалоо жана мониторинг жүргүзүү механизмдерин түзүү. Соттук териштирүүнүн бардык этаптарында балдар үчүн көз карандысыз жана квалификациялуу юридикалык жардам көрсөтүүнүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. Камакта кармоо жөнүндө чечимдерге даттануу жол-жоболорун жана мындай чечимдерди үзгүлтүксүз кайрадан кароону киргизүү

1. Балдардын укуктарын коргоо, анын ичинде айыпталуучу менен бетме-бет жолуктурууга тыюу салуу жана сот процесстерине психологду жана педагогду милдеттүү катыштыруу жагында кылмыш-жаза мыйзамдарын өркүндөтүү.

2. Камакка алынган балдарды кармоонун мыйзамдуулугун текшерүү үчүн аларды органдарга ыкчам жеткирүүнү камсыз кылуу.

3. Сотко чейин камакта кармоо жөнүндө чечимдерди милдеттүү түрдө үзгүлтүксүз кайрадан карап чыгууну киргизүү.

4. Жаңы ювеналдык юстиция мамлекеттик программасын кабыл алуу боюнча сунуштарды киргизүү

ИИМ БП ЭСКММ Адвокатура (макулдашуу боюнча) Омбудсмен (макулдашуу боюнча)

2025-2028

Тиешелүү ЧУА иштеп чыгуу жана кабыл алуу

Соттук териштирүүнүн бардык этаптарында балдар үчүн юридикалык жардам камсыз кылынды. Жашы жете электерге карата сот адилеттиги системасын түзүү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Ирактагы жана Сирия Араб Республикасынын лагерлериндеги катышуучу мамлекеттин жарандары болушкан балдарды репатриациялоо үчүн кабыл алынган чараларды канааттануу менен белгилеп, Комитет катышуучу мамлекетке Сирия Араб Республикасынын лагерлериндеги бардык балдарды репатриациялоо үчүн натыйжалуу чараларды көрүүнү жана мындай балдарды алардын кызыкчылыктарын эске алуу менен өз жамааттарына ыкчам реинтеграциялоону сунуштайт

75

Ирактагы жана Сириядагы куралдуу чыр-чатактар зоналарынан 18 жаш куракка чейинкилердин бардыгын терроризмдин курмандыгы деп таанууну камсыз кылуу менен, КР жарандарын, балдарды жана аялдарды репатриациялоо процессин улантуу. Аларды жергиликтүү жамааттарга интеграциялоо жана социалдаштыруу боюнча чараларды кабыл алуу

1. Жергиликтүү жамааттарды жана жарандык коомчулукту тартуу менен алардын жамааттарына балдарды реинтегралдаштыруу прогрессин баалоо жана мониторинг жүргүзүү системасын киргизүү.

2. Куралдуу чыр-чатактар зоналарынан репатриацияланган балдар жана үй-бүлөлөр менен иштөөдө пайдалануу үчүн психологиялык, социалдык-экономикалык, билим берүүчү жардамдардын стандарттарын иштеп чыгуу жана жайылтуу.

ЭСКММ ТИМ БИМ ММЖСМ ССМ УКМК БП ДИМК ЖӨБО

2025-2028

Балдарды алардын жамааттарына реинтеграциялоо прогрессин баалоо жана мониторинг жүргүзүү системасы Тренингдер жана маалыматтык жолугушуулар, билим берүүчү жана окутуучу иш-чаралар.

Аялдар ишкердиги менен алектенген жана ага тартылган аялдардын саны өстү. Аялдарга жана балдарга психологиялык консультациялардын саны өстү

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Репатрианттар менен иштеген укук коргоо органдарынын, социалдык кызматтардын кызматкерлери жана медициналык адистер үчүн үзгүлтүксүз тренингдерди өткөрүү

Аялдарды жана репатриант балдарды тартуу менен жергиликтүү жамааттардын иш-чаралары

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Куралдуу чыр-чатактарга балдардын катышуусуна тийиштүү Балдар укуктары жөнүндө конвенциянын Факультативдик протоколу

a) 18 жашка чыга элек куракта бир дагы адам согуштук операцияларга жөнөтүлбөй тургандыгы кепилдигин мыйзамдарда бекитүү;

b) жогорку аскердик окуу жайларына жана башка аскердик окуу жайларга тапшырган балдардын, ошондой эле, алар үчүн ата-энелик жоопкерчиликти алышкан бардык адамдардын алар мындай окуу жайларына тапшырганга чейин аскердик кызматтын милдеттери жана коркунучтары жөнүндө толук маалымат алышын жана балдар ал окуу жайларга ата-энелердин же камкорчулардын/багуучулардын тийиштүү түрдө таризделген макулдугу менен кабыл алынышын камсыз кылуу;

c) жарандык билим берүү системасынан курал-жаракты пайдаланууга байланышкан бардык иш-чараларды алып салуу жана ага Конвенцияга ылайык, тагыраак айтканда, 28 жана 29-беренелерге жана Комитеттин билим берүүнүн максаттары жөнүндө жалпы тартиптеги № 1 (2001) сын пикирине ылайык дүйнө маданияты жана адам укуктары маселелери боюнча агартуучулукту камтуу;

d) сектор аралык координациялоо жана тийиштүү органдардын потенциалын бекемдөө аркылуу катышуучу мамлекеттин аймагына киргенден кийин чет өлкөдө куралдуу чыр-чатактарда пайдаланылышы мүмкүн болгон же катышуу үчүн тартылышы ыктымал болгон балдардын бардыгын эрте жана натыйжалуу аныктоону камсыз кылуу боюнча чараларды күчөтүү жана алардын физикалык жана психологиялык калыбына келүүсүн, реабилитацияланышын жана коомго интеграциялануусун колдоону камсыз кылуу;

e) балдарды аскердик аракеттерде колдонууга жана тартууга байланыштуу кылмыштарга экстерриториялык юрисдикцияны жайылтуу мүмкүнчүлүгүн кароо

76

Куралдуу чыр-чатактарга катышуу үчүн тартылышы ыктымал болгон балдарды эрте жана натыйжалуу аныктоону камсыз кылуу боюнча чараларды күчөтүү. Аскердик окуу жайларында окутуу эрежелери жөнүндө балдарга жана ата-энелерге маалымат берүү. Балдар укуктары жөнүндө конвенцияга ылайык дүйнө маданияты жана адам укуктары маселелери жаатында окутууну интеграциялоо. Балдарды аскердик аракеттерде колдонууга жана тартууга байланыштуу кылмыштарга экстерриториялык юрисдикцияны жайылтуу мүмкүнчүлүгүн кароо

1. Баланын аскер окуу жайына тапшыруу процессинде укуктарын жана милдеттерин ата-энелерге жана камкорчуларга түшүндүрүү үчүн маалыматтык өнөктүктөрдү жана семинарларды өткөрүү.

УКМК КМ Министрликтер жана ведомстволор БП Аскердик окуу жайлары

2025-2028

Маалыматтык өнөктүктөрдүн жана семинарлардын планын бекитүү

Өнөктүктөр жана семинарлар өткөрүлдү. Иш-чараларга камтылган ата-энелердин жана камкорчулардын саны өстү.

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери.

2. Куралдуу чыр-чатактарга катышуу үчүн тартылышы ыктымал болгон балдарды эрте аныктоо үчүн инструменттерди түзүү.

Куралдуу чыр-чатактарга катышуу үчүн тартылышы ыктымал болгон балдарды эрте аныктоо үчүн инструменттерди иштеп чыгуу жана ишке киргизүү

Эрте аныктоо боюнча кырдаалга мониторинг жүргүзүлдү. Окутулган адистердин саны өстү. Кызматтардын ортосундагы координация жакшыртылды.

Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

3. Куралдуу чыр-чатактарга катышууну баштан кечирген балдарды эрте аныктоо жана колдоо маселелери боюнча укук коргоо органдарынын, социалдык кызматтардын кызматкерлери жана медициналык адистер үчүн үзгүлтүксүз тренингдерди өткөрүү

Окутуу модулдарын иштер чыгуу

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Балдардын укуктарын ишке ашыруу боюнча иштерди андан ары бекемдөө үчүн Комитет катышуучу мамлекетке билдирүүлөр жол-жоболоруна байланыштуу Конвенциянын Факультативдик протоколуна кошулууну сунуштайт

77

Балдардын укуктарын ишке ашыруу боюнча иштерди андан ары бекемдөө үчүн билдирүүлөр жол-жоболоруна байланыштуу Балдардын укуктары жөнүндө Конвенциянын Факультативдик протоколуна кошулуу мүмкүнчүлүгүн карап чыгуу

1. Протокол, учурдагы улуттук мыйзамдар жана практикалар боюнча милдеттенмелерди изилдөө жана салыштырмалуу талдоо жүргүзүү.

2. КР Министрлер Кабинетине Факультативдик протоколго кошулуу маселеси боюнча корутундуларды киргизүү

ЮМ (АУКК катчылыгы) ЭСКММ БП ТИМ

2025

Мониторинг жана талдоо Эксперттер менен консультацияларды өткөрүү

Көрсөтүлгөн протоколду КРда ратификациялоо мүмкүнчүлүгү/максатка ылайык эместиги боюнча аналитикалык маалымкат

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Балдардын укуктарын ишке ашыруу боюнча иштерди андан ары бекемдөө максатында Комитет катышуучу мамлекетке адамды күч колдонуп уурдоодон бардык адамдарды коргоо үчүн эл аралык Конвенцияны ратификациялоо мүмкүндүгүн карап чыгууну сунуштайт

78

Балдардын укуктарын ишке ашыруу боюнча иштерди андан ары бекемдөө максатында Комитет катышуучу мамлекетке адамды күч колдонуп уурдоодон бардык адамдарды коргоо үчүн эл аралык Конвенцияны ратификациялоо мүмкүндүгүн кароо

1. Конвенция боюнча милдеттенмелер жана учурдагы улуттук мыйзамдар менен практикаларды изилдөө жана салыштырмалуу талдоо жүргүзүү.

2. Конвенциянын милдеттенмелерин аткаруу үчүн зарыл болгон финансылык жана административдик ресурстарды баалоо.

3. КР Министрлер Кабинетине Конвенцияга кошулуу маселеси боюнча корутунду киргизүү.

УКМК БП ТИМ ЭСКММ

2025

Мониторинг жана талдоо Эксперттер менен консультацияларды өткөрүү

Көрсөтүлгөн Конвенцияны КРда ратификациялоо мүмкүнчүлүгү/максатка ылайык эместиги боюнча аналитикалык маалымкат

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

БУУнун Балдар укугу боюнча комитетинин корутунду сын пикирлери:

Кийинки чаралар жана маалыматты жайылтуу Комитет катышуучу мамлекетке ушул корутунду сын пикирлерде камтылган сунуштамаларды толугу менен аткарууну камсыз кылуу үчүн бардык тийиштүү чараларды көрүүнү жана алардын ыңгайлуу версиясын балдар арасында, анын ичинде жагымсыз абалга туш болгон балдар арасында жайылтууну жана аларга кеңири жетишин камсыз кылууну сунуштайт. Комитет ошондой эле аталган корутунду сын пикирлерди жана бириктирилген бешинчи жана алтынчы мезгилдүү баяндамаларды өлкөдө колдонулган тилдерде кеңири жайылтылышын камсыз кылууну сунуштайт. Комитет катышуучу мамлекетке бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамаларды тапшыруу датасын бекитет жана серептин сегиз жылдык циклинин негизинде баяндамаларды тапшыруунун алдын ала белгиленген графигине ылайык жана эгерде катышуучу мамлекетке ылайык келсе, баяндаманы тапшырууга чейин темалардын жана маселелердин тизмесин кабыл алгандан кийин өз убагында кабарлайт. Баяндама Комитеттин 20 конкреттүү келишимдер боюнча баяндамаларды тапшыруу боюнча айкалышкан жетектөөчү принциптерине шайкеш келип, 21 200 сөздөн ашпоосу зарыл

79

Корутунду сунуштамаларда жана аларды балдарды камтуу менен калк арасында ишке ашыруу боюнча Иш-чаралар планында алынган Балдардын укуктары жөнүндө конвенция тууралуу кеңири маалыматтык өнөктүктү өткөрүү

Корутунду сунуштамаларда жана аларды балдарды камтуу менен калк арасында ишке ашыруу боюнча Иш-чаралар планында алынган Балдардын укуктары жөнүндө конвенция тууралуу басма, аудио жана видео продукцияларды иштеп чыгуу жана жайылтуу

ЭСКММ

2027-2028

Иштелип чыккан басма, аудио жана видео продукциялар

Балдардын укуктары жөнүндө конвенция жана мамлекет тарабынан баланын укуктары боюнча көрүлгөн чаралар тууралуу жарандардын маалымдуулугун жогорулатуу

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүгүү жаатындагы өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

80

Бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамаларды даярдоо

1. БУУ Комитетинин корутунду сунуштамаларын ишке ашыруу боюнча Иш-чаралар планынын аткарылышына жыл сайын мониторинг жүргүзүү.

2. Бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамаларды даярдоо боюнча жумушчу топту түзүү.

3. Бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамалардын долбоорун Адам укуктары боюнча координациялык кеңешменин жыйналышында талкуулоо, жеткире иштеп чыгуу жана колдоо

ЭСКММ БУЫУӨ

2027-2028

Бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамалардын иштелип чыккан долбоору

Бириктирилген жетинчи жана сегизинчи мезгилдүү баяндамалардын долбоору жактырылды

Тийиштүү мамлекеттик органдардын тиешелүү жылга бекитилген бюджеттери Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр (макулдашуу боюнча)

Кыскартуулардын тизмеси

ЖС

-

Кыргыз Республикасынын Жогорку соту

ЖС караштуу САЖМ

-

Жогорку сотуна караштуу Сот адилеттигинин жогорку мектеби

МКЖӨБМА

-

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Мамлекеттик кызмат жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери боюнча мамлекеттик агенттик

Дин комиссиясы

-

Кыргыз Республикасынын Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясы

УКМК

-

Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети

БП

-

Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы

ДМЧА

-

ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адам

ИИМ

-

Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги

ССМ

-

Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги

ТИМ

-

Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлиги

Минкурулуш

-

Кыргыз Республикасынын Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба министрлиги

ММЖСМ

-

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги

БИМ

-

Кыргыз Республикасынын Билим жана илим берүү министрлиги

САЧКӨМ

-

Кыргыз Республикасынын Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлиги

ТКМ

-

Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги

ЭСКММ

-

Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык коргоо жана миграция министрлиги

СӨМ

-

Кыргыз Республикасынын Санариптик өнүктүрүү министрлиги

ӨКМ

-

Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги

ФМ

-

Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги

ЖРЭТКМ

-

Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлиги

ЭМ

-

Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлиги

ЭКМ

-

Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги

КМ

-

Кыргыз Республикасынын Коргоо министрлиги

ЮМ

-

Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги

УСК

-

Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети

ЧУА

-

ченемдик укуктук акт

ЖӨБО

-

жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары

ЖКУ

-

жарандык коом уюму

КРПЫУӨ

-

Кыргыз Республикасынын Президентинин облустагы ыйгарым укуктуу өкүлү

БУЫУӨ

-

Кыргыз Республикасынын Балдар укугу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү

ЖАК

-

Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигине караштуу Жазадарды аткаруу кызматы

ЭВӨС

-

электрондук ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү

КСБФ

-

Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясы