«2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү» Стратегиясы

КР Президентинин 2009-жылдын 31-мартындагы ПЖ № 183 Жарлыгына ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылдын 16-майындагы Жарлыгы менен бекитилген

2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү СТРАТЕГИЯСЫ

(Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 7-майындагы ПЖ № 158, 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359 Жарлыктарынын редакцияларына ылайык)

I. КИРИШҮҮ

1.1 Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу

1.2. ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси

II. ЖАКЫРЧЫЛЫКТЫ КЫСКАРТУУНУН УЛУТТУК СТРАТЕГИЯСЫНЫН ИШКЕ АШЫРУУНУН АЗЫРКЫ АБАЛЫН ЖАНА ЖЫЙЫНТЫГЫН ТАЛДОО

2.1. Азыркы абалын талдоо

III. ӨНҮГҮҮНҮН МАКСАТТАРЫ ЖАНА ӨҢҮТҮ IV. ӨНҮКТҮРҮҮ ЧӨЙРӨСҮН ЖАКШЫРТУУ

4.1. Социалдык-саясий туруктуулук

4.2. Макроэкономикалык саясат

4.3. Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы

4.4. Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат

4.5. Финансы секторун өнүктүрүү

4.6. Фискалдык реформа

4.7. Экспортту колдоо жана дем берүү

4.8. Гендердик теңчиликтин саясий жетишкендиктери

V. ӨНҮКТҮРҮҮНҮН БАГЫТТАРЫ ЖАНА АРТЫКЧЫЛЫКТАРЫ

5.1. Экономикалык дараметти жогорулатуу

5.2. Коррупция менен күрөшүү

5.3. Адамзаттык жана социалдык өнүгүү

5.4. Экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу

VI. РЕГИОНДОРДУН ӨНҮКТҮРҮҮДӨГҮ РОЛУ ЖАНА КАТЫШУУСУ VII. СТРАТЕГИЯНЫ ТУРМУШКА АШЫРУУ ПРОЦЕССИ

7.1. Процессти башкаруу

7.2. Ресурстук камсыз кылуу

7.3. Тобокелдиктер жана коркунучтар

VIII. МОНИТОРИНГ ЖАНА БААЛОО IX. ТИРКЕМЕЛЕР Кыскартуулардын тизмеси

I. КИРИШҮҮ

1.1. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу

1. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы (ӨӨС) 2007-2010-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнүгүшүнүн жана ишмердигинин негизги багыттарын аныктаган орто мөөнөттүү көрүм чагылдырган олуттуу концептуалдык документ болуп саналат. ӨӨСтин жалпы максаты - туруктуу экономикалык өсүштүн, толук кандуу иш менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, жогорку жана туруктуу кирешелерди алуу, социалдык кызматтардын кеңири спектринин жеткиликтүүлүгү жана айлана чөйрөнүн саламаттыгы үчүн жагымдуу жашоонун жогорку стандарттарын сактоо аркылуу жарандардын турмуш деңгээлин жана сапатын жогорулатуу.

2. Кыргызстандын өнүгүшүнүн жаңы орто мөөнөттүү көрүүсүн иштеп чыгуунун жана бекитүүнүн актуалдуулугу, биринчи кезекте акыркы жылдарда республикада орун алган социалдык-экономикалык, саясий өзгөрүүлөргө жана өзгөртүп түзүүлөр менен шартталган. 2005-жылдын 24-мартындагы окуялардан кийин калк жаңы бийликти жаңы үмүттөр жана күтүүлөр, өлкөнүн өнүгүшүнүн мүмкүнчүлүктөрү жана перспективалары менен элестетет. Мындан сырткары бул документ боюнча муктаждык 2003-2005-жылдарга эсептелген Кедейчиликти кыскартуунун улуттук стратегиясын (ККУС) жүзөгө ашыруу процессинин бүтүшү менен байланыштуу.

3. ККУСту жүзөгө ашыруу мезгилинде бир катар багыттар боюнча реформаларды жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк болду. Ал макроэкономикалык туруктуулукту жана 5% деңгээлде орточо жылдык экономикалык өсүштү камсыз кылды, элдин реалдуу кирешелери жогорулады, кээ бир көрсөткүчтөр боюнча саламаттык сактоо жана билим берүү чөйрөсүндө тейлөө көрсөткүчтөрү жакшырды, ал жалпысынан кедейчилик деңгээлинин 52%дан 44%га чейин төмөндөшүнө алып келди.

4. Бирок, 2005-жылдардагы окуялар акыркы бир нече жылдардын аралыгында жетилген кемчиликтерди жана каталыктарды жылаңачтап көрсөттү, өлкөнүн саясий системасынын алсырашы, мамлекеттик түзүмдөрдү коррупциянын өсүшү жана коом үчүн олуттуу чечимдерди кабыл алууда анык ачыктыктын жоктугу алардын эң башкыларынын бири болуп калды, аялдардын, балдардын, майыптардын жана башка калктын аялуу катмарларынын теңукуктуулук жана абалынын начарлашы маселелеринде артка кетүү белгиленүүдө. Мамлекеттик башкаруунун алсыздыгы жана натыйжасыздыгы экономикалык өсүштүн темпин басаңдатты жана экономикалык өсүштүн жыйынтыктарынын жетишсиз адилет бөлүштүрүлүшүнүн себеби болуп калды.

5. Экономикалык фундамент байкалаарлык бекемирээк болуп калганына карабастан дагы эле туруксуз жана алсыз бойдон калууда, бир катар орчундуу маселелер чечилбей келет. Ушу күнгө чейин экономиканын стратегиялык ишканаларын менчиктештирүү аягына чыга элек. Энергетиканы чыңдоо саясаты натыйжасыз болуп калды. Кыргызстандагы түзүлгөн инвестициялык климат натыйжасыздык жана күтүлбөгөндүк менен мүнөздөлөт.

6. Акыркы жылдары мурунку өсүш булактары өзүнүн маанисин жогото баштады: Кумтөрдөгү алтын запастары акырындап түгөнүүдө, ал эми айыл чарбасы өндүрүмдүүлүктүн олуттуу кризисине туш болууда. Ошондуктан Кыргызстандын алдында толук масштабда экономикалык өсүш булактарын диверсификациялоо, аны узак мөөнөтүү туруктуулугун камсыз кылуу милдети турат.

7. Кедейчиликтин жалпы деңгээли төмөндөгөнүнө карабастан калктын көпчүлүк бөлүгүнүн жашоо деңгээли дагы эле төмөн бойдон калууда. Бул көйгөй калктын жарымынан көбү эң жөнөкөй турмуштук керектөөлөргө, анын ичинде турак жайга жетишпеген айыл жериндегилерге жана тоолуу райондорго өзгөчө актуалдуу. Масштабдуу жана өсүп жаткан эмгек миграциясы жумушсуздуктун жогорку деңгээли жана иш менен толук эмес камсыздыгы жөнүндө кабар берет. Мурункудай эле реформалардын социалдык блогун колдоо жана олуттуу инвестицияларды жүргүзүү боюнча республиканын мүмкүнчүлүктөрү кандайдыр бир деңгээлде эларалык финансылык институттардын каржылашына байланыштуу.

8. Ушуга байланыштуу азыркы кырдаалды эске алган жана болуп жаткан тоскоолдуктарды жеңүүгө багытталган жаңы иштиктүү мамлекетти өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгуунун жана ишке ашыруунун зарылдыгы бышып жетти. Стратегиянын парадигмасы качан өздүк ресурстар көбүрөөк колдонулуп жатканда жана республиканын атаандаштыгын жогорулатуу маселесине өзгөчө көңүл бурулуп жатканда мындай өнүгүү жолуна өтүү зарылдыгында турат. Жүргүзүлүп жаткан өзгөртүп түзүлүүлөр төрт артыкчылык багытка бурулган реформалардын кеңири аймагын камтыйт: (i) экономикалык дараметти жогорулатуу, (ii) коррупцияга каршы күрөшүү, (iii) багытталган социалдык өнүгүү жана (iv) экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу.

9. Сапаттуу социалдык-багытталган мамлекеттик саясат бюджетке жогорку кирешелерди камсыз кылып жаткан жана өзүнүн ресурстарын натыйжалуу жана адилет бөлүштүрө жана башкара ала турган күчтүү экономикалык өндүрүш дараметке ээ мамлекет коомдук көзөмөл процедураларын ишке ашыруу жана активдүү граждандык коомго таянуу аркылуу гана кура алат. Стратегия чараларды камтыйт, аларды комплексте ишке ашыруу биринчиден өлкөнүн ичинде, ошондой эле анын чегинен сырткары экономиканын субъектилеринин атаандаштык жөндөмдүүлүгүн камсыз кыла турган институттарды, инфраструктураны жана механизмдерди түзөтөт жана өркүндөтөт; экинчиден, мамлекеттик башкаруунун үзүрдүүлүгүн жогорулатууга, мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн сапатынын өсүшүнө жана шартынын жакшырышына алып келет; үчүнчүдөн, адамдык капиталдын өнүгүшү үчүн шарт жана стимул түзөт; төртүнчүдөн, эксперттөө жана көзөмөлдөө, коомдук башкаруу процедураларын жана форматтарын ченемдик бекитет.

10. Бул стратегиянын өзгөчөлүгү региондор боюнча алганда артыкчылыктарды тандоодо дифференцияланган мамиледе турат. Ошого ылайык милдеттерди аныктоо жана аларды чечүү ар кандай региондор үчүн ар башка болот. Ошого карабастан стратегияны ишке ашырууга өлкөнүн бардык территорияларынын катышуусу экономикалык, финансылык жана социалдык жактарды борбордоштуруудан ажыратуу боюнча реформаларды ишке ашыруу аркылуу аныкталат.

1.2. ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси

11. 2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы бардык кызыктар тараптардын тыгыз консультациясында жана жеке сектор, жарандык коом, мамлекеттик бийлик органдары менен кеңири талкуулагандан кийин өлкө бийлиги тарабынан иштетилип чыгып, Кыргызстанды стратегиялык өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңеште үстүбүздөгү жактырылган.

12. Иштеп чыгуу процессинде өнүктүрүү боюнча эларалык өнөктөр менен жигердүү диалог жүргүзүлдү. Миң жылдык өнүгүү максаттары, Кедейликти кыскартуу Механизми жана Экономикалык Өсүшкө Көмөктөшүү (КМЭӨК), Өлкөгө Көмөктөшүү Стратегиясы (ӨКС) өңдүү эларалык макулдашууларда жана демилгелерде жана башка кызматташуу жөнүндө меморандумдарда каралган саясаттын чаралары эске алынды. Эларалык коомчулук жалпысынан процессти колдоду жана демократияны, экономиканы өнүктүрүүнү жана өлкөнүн социалдык бакубаттуулугун чыңдоодо Кыргызстандын күч-аракеттеринин анык умтулууларын билдирди.

13. Документтин мазмундук бөлүгү 2006-жылдын 28-сентябрындагы "Өнүгүүнүн улуттук стратегиясы жана жакынкы милдеттер жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Президенти К.С.Бакиевдин Кыргызстандын элине кайрылуусунда аныкталган өнүгүүнүн артыкчылыктарынын негизинде каралды. Документ эларалык жана атамекендик уюмдардын тарабынан Кыргызстан боюнча даярдалган иликтөөлөрдүн, миссиялардын эларалык уюмдардын жана донор-өлкөлөрдүн меморандумдарынын, эскерүү жазууларынын жыйынтыктарын жана бүтүмдөрүн, аткаруу бийлигинин органдарынын иштеринин азыркы багыттары боюнча Парламенттин депутаттарынын негизги сын пикирлеринин, кайрылууларынын жана каалоолорунун, Кыргыз Республикасынын жалпыга маалымдоо каражаттары, ӨЭУ, өлкөнүн жеке секторлору тарабынан дайыма көтөрүлүп жаткан бир кыйла курч жана актуалдуу көйгөйлөрдү өзүнө тандап алды. Иштеп чыгуу процессинде документ экологиялык жана гендердик экспертизага дуушар болду.

14. Стратегияны иштеп чыгууда колдонулган методологиялык мамиле эки фазаны камтыды: аналитикалык фаза жана пландоо фазасы. Аналитикалык фаза өзүнө көйгөйлөрдүн, максаттардын, программалардын жана стратегиялардын талдоосун камтыды. Бул фазада "келечектеги каалаган кырдаалды" киргизүү жана ага жетүү жолдорун иштеп чыгуу максатында өлкөнүн азыркы кырдаалы иликтенди. Пландоо фазасы өзүнө төмөнкүдөй этаптарды камтыды: стратегиянын түзүлүшүн иштеп чыгуу, иш-чараларды пландоо, ресурстарды жана чыгымдарды пландоо, мониторинг жана баалоо системаларын иштеп чыгуу.

15. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын мурунку стратегиялардан принципиалдуу айырмачылыгы болуп, анын так натыйжаларга жетишүүгө багытталгандыгы; граждандык коом, донорлор коому, жекече сектор менен өнөктөштүктүн жаңы механизмдери аркылуу алардын ой-пикирлерин чыныгы эсепке алуу; саясатты ишке ашыруунун так иш-чараларын иштеп чыгуу; стратегияны бюджеттик процесс жана бюджеттин орто мөөнөттүү божомолу менен тыгыс байланыштыруу; аткарылган иштин жыйынтыгын туура баалоо жана системалык мониторинг жүргүзүү.

16. Кыргызстан мурда ККУС иштеп чыгуу процессинде мындай концептуалдык документтерин иштеп чыгуу, ишке ашыруу, мониторинг жана баалоо баштапкы институционалдык негизди түзө алган, анын натыйжасында документ кыска мөөнөттө жарыкка чыгуусу мүмкүн болду. Иштеп чыгуу процесси жалпыга маалымдоо каражаттарында кеңири чагылдырылды. Маалымат ар кандай кереге кеңештерди, эки тараптуу жана көп тараптуу тематикалык жолугушууларды, семинарларды жана конференцияларды өткөрүү аркылуу Интернет тармагында жайылтылды.

II. ЖАКЫРЧЫЛЫКТЫ КЫСКАРТУУНУН УЛУТТУК СТРАТЕГИЯСЫНЫН

ИШКЕ АШЫРЫЛЫШЫНЫН АЗЫРКЫ АБАЛЫН ЖАНА ЖЫЙЫНТЫГЫН ТАЛДОО

2.1. Азыркы абалын талдоо

17. Өткөн жүз жылдыктын 90-жылдарына салыштырганда Кыргыз Республикасында көптөгөн реформалардын эсебинен социалдык-экономикалык дараметти бир кыйла чыңдоого жетишилди, анын натыйжасында 90-жылдардын ортосунун деңгээлинен 1,6 эсеге жана 4,5 эсеге тийиштүү түрдө, өндүрүш жана мамлекеттик бюджет(1) боюнча ашкан деңгээлге жетишилди.

18. Бул жылдарда, багыттардын кеңири спектри боюнча реформалар жүргүзүлдү: бааларды жана тышкы сооданы либералдаштыруу мамлекеттен ажыратуу жана менчиктештирүү, өндүрүштү реформалоо, агрардык реформа, саламаттык сактоо жана билим берүү, мамлекеттик башкаруу жаатында түзүмдүк реформалоо. Бирок, тездетилген реформанын алга жылышы башында аларды жүзөгө ашыруунун кийинки баскычтарында логикалык улантылган жок, ал ошондой эле акыркы бир нече жылдары өлкөнүн экономикалык өсүшүнүн кандайдыр бир басаңдашына алып келди(2). Андан сырткары көрүлгөн чаралар коомчулуктун колдоосуна кеңири чагылдырылган жок.

19. Реформаны андан ары жылдыруу максатында, ККУС жүзөгө ашыруунун алкагында негизги көңүл үч негизги багытка бурулду: (i) экономикалык өсүштү күчөтүү жана жумуш орундарын түзүү, (ii) социалдык жактан коргоонун жана адамзаттын өнүгүшүнүн үзүрдүүлүгүн жана даректүүлүгүн жакшыртуу, жана (iii) мамлекеттик сектордун үзүрдүүлүгүн жана институционалдык жана адамдык дараметти башкарууну өркүндөтүү.

20. Жетишилген экономикалык өсүшкө карабастан, эң башкы маселелердин бири чечилген жок - калктын иш менен камсыз болушун жогорулатуу жана жумушсуздукту азайтуу. Мындан сырткары, өндүрүштө жана керектөөдө түзүмдүк өзгөрүүлөр, экономика дагы эле туруктуу экономикалык өсүш жолуна тура албаганын далилдейт. Стратегиялык объектилерди жана алар менен тутумдаш компанияларды башкаруу, бизнести жүргүзүүнү жөнгө салуу жолу аркылуу экономикага мамлекеттин кийлигишүүсү өтө жогорку деңгээлде сакталууда.

21. Эларалык коомчулук тарабынан колдоого алынган социалдык блоктогу масштабдуу реформалар саламаттык сактоонун жана билим берүүнүн дараметин сактоого мүмкүндүк берди. Ошону менен бирге эле кирешесинин деңгээли төмөн бойдон калып жаткан калктын социалдык жактан камкордукка муктаж катмарынын көйгөйлөрү чечилбей келет. Балдар менен иштер жетиштүү жүргүзүлбөй жатат жана гендердик көйгөйлөр иш жүзүндө чечилген эмес. Социалдык программалар гендердик аспектини эске алган эмес.

22. Мамлекеттик башкаруудагы реформалардын жетишсиз темптери башка тармактарда өсүү темпинин басаңдашынын себеби болууда жана жарандардын жыргалчылыгына, экономикалык өсүшүнө тескери таасир тийгизүүдө. Мамлекеттик башкаруу органдары тарабынан экономикага кийлигишүүсүнүн жана коррупциянын жогорку деңгээли дагы эле сакталууда. Чечим кабыл алуу процессинде гендердик теңсиздик сакталууда.

2.1.1. Социалдык-экономикалык жагдай

23. Катуу экономикалык саясат макроэкономикалык туруктуулукту сактоого мүмкүндүк берди. 2003-2005-жылдарда экономика жыл сайын орточо 4,4% өстү, ИДП калктын санына карата 384төн 475 АКШ долларына чейин өстү. Инфляциянын деңгээли мурункудай эле төмөнкү деңгээлде сакталууда, калктын реалдуу кирешеси акыркы үч жылда орточо жылына 5%га өстү. Ошону менен бирге эле, экономикалык өсүштүн тушунда расмий катталган жумушсуздуктун өсүшү байкалууда, ал 2005-жылы 10% жетти.

Таблица 3.1. 2000-2005 Кыргыз Республикасынын орчундуу экономикалык көрсөткүчтөрү

2000

2001

2002

2003

2004

2005

ИДПнын реалдуу өсүшү (%)

5,4

5,3

0,0

7,0

7,0

-0,2

Инфляция (%)

18,7

6,9

2,0

3,1

4,1

4,9

Жумушсуздук (%)

7,8

8,6

8,9

9,0

9,7

Азыркы операциялардын эсеби (% ИДП)

-5,7

-1,6

-3,1

-4,2

-3,4

-8,3

Кең акчалардын өсүшү (%)

12,1

12,2

35,1

34,5

33,6

17,6

Бюджеттин алгачкы дефицити (% ИДП)

-6,9

-4,4

-5,1

-4,3

-3,4

-4,2

Тышкы карыз (% ИДП)

102,0

94,15

114,5

104,2

95,5

77,1

Маалымат булактары: УСК, КРУБ, Финансы министрлиги, ЭВФ.

24. Акыркы жылдарда экономикалык өсүшкө таасир эткен негизги факторлор төмөнкүлөр болду: (i) негизги соода өнөктөш-өлкөлөрдө экономиканын туруктуу өсүшү - 7%-12% деңгээлге (Кытай, Казакстан, Россия); (ii) жеке керектөөнүн жыл сайын 11% өсүшү, мында анын анык салмагы 2003-жылы 78%га, 2005-жылы 85%га чейин өстү; (iii) инвестициялоонун коэффицентинин туруктуулугу ал жылда орточо болжол менен 20% түздү, жана (iv) бюджеттин жана фискалдуу мобилизациянын деңгээлинин туруктуу өсүшү.

25. ИДП өндүрүшүнүн түзүмү байкаларлык өзгөрүүлөргө дуушар болду. Өнөр жай өндүрүшүнүн үлүшү 2003-жылы 17,3%дан, 2005-жылы 16,1%га чейин кыскарды, ал эми айыл чарбасынын үлүшү - 2002-жылдан тартып айыл чарба үлүшүн жогорулатып 2005-жылы 40,2% түзгөн, кызмат көрсөтүү секторунун үлүшүнүн кеңейишинин эсебинен 2003-жылы 33,6%дан, 2005-жылы 30,5%га чейин кыскарды.

26. 2003-2005-жылдары өндүрүштүн өсүшү орточо 2,5% түздү ал негизинен алтын өндүрүү жана энергосектордун базалык ишканалары менен байланыштуу болгон. Алардын таза салмагы өндүрүш продукциясынын көлөмүндө орточо 57,2% түзөт. Алтынды жана энергетикалык секторду эске албаганда, өндүрүштө орточо жылдык өсүш дээрлик 3% түздү.

27. 2005-ж. жагымсыз жаратылыштык-климатикалык шарттар, ГСМге баалардын өсүшү, мал чарбачылыгынын продукцияларынын кыскарышы, айыл чарба өндүрүшүнүн көлөмүнүн 4,2% кыскарышына жана 2003-2005-жж. орточо жылдык өсүш темп, жылына бир пайыздан ашыгыраак болду, жыйынтыкта айыл чарбасынын салыштырма салмагынын азайышына алып келди.

28. 2003-2006-жж. курулуш продукциясынын орточо жылдык өсүш темпи негизинен ички жеке инвестициялардын алга кеткен өсүшүнүн эсебинен 7,3% түздү. Тышкы инвестициялар азайуу тенденциясына ээ болду, негизинен МИП портфели 2005-жылдын ИДПсына карата 2003-жылы 3,6%дан 3,2%га чейин (гранттарсыз) кыскарды. Жалпысынан капиталдык салымдардын колдонулушу 2003-жылы 9,0 млрд. сомдон 2006-жылы 14,3 млрд. сомго чейин өстү.

29. Төлөм балансынын сальдосу акыркы жылдарда оң болууда, ал 2003-жылдын аягында 389 млн. АКШ долларына жана 2005-жылдын аягында 612,4 млн. АКШ долларына жеткен эларалык резервдер менен болгон кырдаалды байкалаарлык жакшыртууга мүмкүндүк берди. КРУБнын резервдик активдеринин деңгээли 2003-жылдын 4,1 импорт айына салыштырганда 4,4 импорт айын түздү.

30. Акча-кредиттик жөнгө салуу жаатында көрүлүп жаткан түзүмдүк чаралар жалпысынан өлкөнүн финансылык системасын жана банк секторун чыңдоого мүмкүндүк берди. Каттоо ставкасынын 4% деңгээлинде туруктуулугу милдеттүү резервдердин нормасынын 10% чейин азайышы менен айкалышы 90-жылдын аягына салыштырганда монетардык саясаттын жумшаргандыгы жөнүндө далилдейт. Коммерциялык банктардын жыйынды капиталы 2003-2005-жылы 1,9 эсеге өстү жана 3,5 млрд. сомду түздү. Коммерциялык банктардын активдери үч жылда 2,8, милдеттенмелер - 3,1 эсеге көбөйдү. Бир катар чет элдик банктардын келиши банктардын өнүгүшүнө оң таасирин тийгизди, алардын үлүшүнө 2/3 банк системаларынын активи туура келет. Бул фактылардын бардыгы банк системасына ишенимдердин кайта башталышы жөнүндө жана чарбалык субъектилердин экономикалык ишмердигин каржылоодо анын ролу өсүп жаткандыгы жөнүндө кабар берет.

31. Кыргыз Республикасы мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтө алды, анын деңгээли 1991-жылдын деңгээлине чейин калыптанды. 2003-2005-жылдары мамлекеттик бюджеттин кирешеси ИДПнын 20% түздү, бул 2000-2002-жылдардын (16,2%) бюджетинин деңгээлинен бир топ эле жогору. Мамлекеттик бюджеттин чыгашалары 2003-2005-жылдары жыл сайын орточо 11%га өстү жана 2005-жылы ИДПнын 25% түздү. Мамлекеттик инвестициялар программаларды каржылоонун жалпы көлөмү ИДПга 32% деңгээлге чейин төмөндөдү, ал тышкы карыздар кырдаалын катуу башкаруу керектиги менен байланыштуу. Мамлекеттик инвестиция программаларын эске алуу менен бюджеттин дефицити төмөнкү чектерден ашкан жок жана ИДПнын 4,3 жана 4,4% түздү. Ошентип Өкмөт маанилүү макроэкономикалык милдеттердин бири болгон - мамлекеттик бюджеттин дефицитин кыскартууну жана контролдоонун аткарылышын камсыз кыла алды. Ошону менен бирге калктын эң эле камкордукка муктаж катмарынын киреше деңгээлин иш жүзүндө жогорулатуу үчүн жетиштүү ресурстарды таба алды.

32. Кыргыз Республикасы жалпысынан тышкы карыздарды башкарууда оң жылыштарга жетише алды, ал 2003-жылы ИДПнын 104,2%нан 2005-жылдын ИДПсына 82,4% чейин кыскарды. Бирок, мамлекеттик бюджеттин жогорку деңгээли, мурункудай эле жүргүзүлүп жаткан социалдык-экономикалык саясатта олуттуу чектөө бойдон калууда. 2000 жана 2005-жылдары Париж клубунун алкагында карыздарды реструктуризациялоого карабастан, республика жарандардын жыргалчылыгын өнүктүрүү жана жогорулатуу максатында бошотулган ресурстарды пайдалануу максатында карыздарды андан ары жеңилдетүү мүмкүнчүлүктөрүнө муктаж жана аны карап жатат.

33. Өнүгүүнүн орчундуу социалдык багыттарын номиналдуу каржылоонун көлөмү туруктуу өсүш тенденциясына ээ. Каржылоонун эң эле көп көлөмү билим берүү секторуна туура келет. 2000-2002-жылдарга салыштырганда билим берүүгө мамлекеттик чыгымдардын көлөмү ИДПнын 3,5% 2003-2005-жылдары ИДПнын 4,6% чейин көбөйдү. Бирок номиналдык өсүшкө карабастан саламаттык сактоодо чыгымдардын көлөмү салыштырма чоңдукта негизинен өзгөргөн жок, орточо ИДПнын 2,0% түздү. Мындай кырдаал социалдык жактан коргоодо да байкалды 2002-2003-жылдары чыгашалардын ИДПнын 3,1% чейин белгилүү өсүшү байкалды, бирок 2004-2005-жылдары ИДПнын 2,8% чейин азайышы белгиленди.

34. Социалдык чөйрөдө негизги өзгөртүп түзүлүүлөр каржылоонун адекваттуу булактарын издөөгө, көрсөтүлгөн жардамдардын даректүүлүгүнө, социалдык жактан коргоонун деңгээлин жогорулатууга багытталган. 2003-2005-жылдары бюджеттегилердин кызмат акыларын, жөлөкпулдун, жеңилдиктердин жана башка жардамдарды көбөйтүү боюнча КР Өкмөтү тарабынан көрүлгөн чараларга карабастан бул категориядагы калкты каржылоо жана киреше деңгээли эң эле төмөн деңгээлде турат. Социалдык жөлөкпулдардын орточо жылдык өлчөмү 366,6 сомду же минималдуу керектөө бюджетинин (МКБ) 20% түздү, ал эми билим берүү жана саламаттык сактоо мекемелеринин орточо айлык кызмат акысы 4,5% жана МКБга ылайык 63,6% түзөт.

35. 2000-2004-жылдардын аралыгында 2003-жылы кедейчиликтин чегин баалоонун жана кайра эсептөөнүн ыкмасына карабастан кедейликтин жалпы деңгээли байкалаарлык төмөндөшү байкалды. Ошентип калктын санынын керектөөсү боюнча кедейчиликтин деңгээли эски кедейчиликтин чегинин эсептөөлөрү боюнча 2000-жылы 62,5%дан 2003-жылы 46,4%га төмөндөдү. Жаңы чектерге негизделген эсептөөлөр боюнча кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 49,9% жана 2005-жылы 43,1% түздү. Калктын жан башына бөлгөндөгү чыгым боюнча баалоо кедейчиликтин деңгээли 2000-жылы 52% түзсө, ал эми 2003-жылы 39,3% чейин кыскарды. Жаңы чектердин негизинде эсептөөлөр боюнча кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 47,9% жана 2005-жылы - 37,5% түздү. Өтө эле кедейликтин төмөндөшү байкалды, анын деңгээли калктын жан башынын керектөөсү боюнча баалоо менен 2000-жылы 32,9%дан 2003-жылы 17,25%га жана 2005-жылы 11,1%га төмөндөдү.

36. 2003-2004-жылдары кедейликтин бир кыйла кыскарышы шаар калкынын арасында белгиленди, бирок 2001-2002-жылдары айыл жергесинде кедейчиликтин кыскаруу темпи шаарларда кедейчиликтин кыскаруу темпинен ашып жаткан эле. Кедейчиликтин жаңы белгилерин колдонуу менен шаар жеринде кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 35,7% жана 2004-жылы 28,3% түздү. Кедейчиликтин бир кыйла жогорку белгилерин колдонуунун себеби боюнча айыл жергесинде кедейчиликтин көрсөткүчтөрү өзгөрдү жана 2003-жылы 57,4%, ал эми 2004-жылы 55,5%ды түздү.

37. Кедейчиликтин бир кыйла кыскарышына карабастан өлкөдө жалпысынан кедейчиликтин деңгээлинде бир кыйла аймактык айырмачылыктар сакталууда. Кедейчиликке байланыштуу бир кыйла татаал кырдаал Баткен облусунда байкалууда, ал жерде 2005-жылы кедейчиликтин деңгээли 59,1% түздү, Жалалабат жана Ош облустарында 55,9% түздү. Талас жана Жалалабат облустарын кошпогондо негизинен бардык аймактарда айыл жергесинде кедейчиликтин деңгээли шаардагыга караганда жогору. Ысыккөл облусунун айылдарында кедейчилик 62,9%, Ош облусунда 59,7%, Баткенде 59,4% түздү. Шаарлардын жана айылдардын ортосунда бир кыйла айырмачылык Ысыккөл облусунда байкалууда, ал жерде шаарда 23,1%, ошол эле мезгилде айылда 62,9% түздү.

38. Кыргыз Республикасы бүгүнкү күндө 98,7% түзгөн калкынын билимдүүлүгүнүн жогорку деңгээли менен мүнөздөлүп келген. Республика ошондой эле балдарды билим берүүнү камтуунун жогорку деңгээлин камсыз кыла алды. 2003-2005-жылдары балдарды базалык билим берүү менен (1-9-класстар) камтуунун деңгээли болжол 95% түздү. Негизги орто билим берүү чөйрөсүндө камтуунун бийик көрсөткүчтөрүн колдоого карабастан билим берүү сапатынын начарлашы фундаменталдуу көйгөй бойдон калууда, өзгөчө бул көйгөй айыл жерине мүнөздүү. Ар жыл сайын актуалдуу болуп жаткан маанилүү көйгөй мектеп инфраструктурасын колдоо жана өнүктүрүү эсептелет.

39. 2003-жылга чейин Кыргыз Республикасында наристелердин өлүмүнүн төмөндөшүнүн туруктуу тенденциясы байкалууда. Бирок, 2003-2005-жылдары жаңы методикага жана баалоо критерийлерине өткөндөн кийин наристелердин өлүмүнүн көрсөткүчү көбөйдү жана 29,7 промилле түздү. Региондор боюнча бул көрсөткүчтөрдө байкалаарлык теңсиздик байкалууда - перинаталдык борборлор жайгашкан региондордо наристелердин өлүмү жогору (Бишкек, Ош ш.).

40. 2000-2001-жылдарга салыштырганда акыркы жылдары кырдаал бир топ начарлап кетти, энелердин өлүмү орточо 48,2 киломилле(3) түзсө, 2002-жылы бул көрсөткүч 58,4 киломилле. 2003-жылы 53,1 киломилле түздү, 2004-жылы бир топ жылыштар болду - 46,4 киломилле, бирок 2005-жылы бул көрсөткүч 61 киломиллеге чейин көбөйдү.

41. Эларалык коомчулуктун жардамы менен Кыргыз Республикасы 2003-2005-жылдары калктын иммунизациясынын жогорку деңгээлин 98,7% камсыз кыла алды, ал корь жана кызамык ооруларынын деңгээлин төмөндөттү, ал эми табигый поливирус республиканын аймагында жок, ВОЗ аркылуу да тастыкталды. Акыркы үч жылдын аралыгында кургак учук оорусунун туруктуулугуна жетишилди. Малярия жана эхинококкоз оорулары төмөндөдү. Ошону менен бирге 2003-2005-жылдары 22% өсүп кеткен бруцеллез ооруларынын кескин өсүп кетиши өзгөчө көңүл бөлүүнү талап кылат. Акыркы жылдары брюшной тифтин күчөшү, курч ашказан инфекциялары, вирустук гепатит ооруларынын төмөндөбөй жатышы байкалууда. Жыл сайын брюшной тиф оорулары катталууда, бул таза суунун сапатынын төмөндүгү же жоктугуна байланыштуу.

42. Саламаттык сактоо кызматынан пайдаланууга мүмкүнчүлүгү жок калктын деңгээли 2000-2004-жылдары 11,4% дан 7,8%га чейин төмөндөдү. Медициналык кызматтар, жарандардын кеңири чөйрөсүнө жетиштүүлүгүнө карабастан, алардын баалары жана кээ бир калктуу конуштардын медициналык мекемелерден алыстыгы алардан пайдалануу үчүн олуттуу тоскоолдук бойдон калууда, ал өзгөчө айыл жерлерине мүнөздүү.

43. ДБ жана АӨБнын колдоосунун аркасында, калктын таза сууга жетишин камсыз кылуунун деңгээлин 2005-жылы 84,4% деңгээлинде сактоого жетише алдык. Калктын санитардык-гигиеналык шарттарга жетишинде терс тенденция байкалууда, тийиштүү көрсөткүч 2000-жылы 32,8% көрсөткүчтөн 2005-жылы 23,9% чейин төмөндөдү. Кырдаал кошумча күчтөрдү талап кылууда, өзгөчө республиканын түштүк регионунда инфекциялык оорулардын пайда болушу менен тастыкталууда.

44. Акыркы жылдары Өкмөттүн алдында турган маанилүү милдеттердин бири пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу болду. 2003-2005-жылдары камсыздандыруу төлөмдөрүнүн түшүү көлөмү номиналдуу чагылышында жыл сайын 11%га өсүп жатты. Бул социалдык фонддун позициясын бекемдөөгө жана пенсияларды төлөп берүү боюнча бардык милдеттерди өз убагында аткарууга мүмкүндүк берди. Башкарууну жакшыртуунун жана камсыздандыруу төлөмдөрүнүн жыйымдарынын өсүшүнүн аркасында пенсиянын базалык бөлүгүнүн жыл сайын жогорулашына жана пенсиянын камсыздандыруу бөлүгүнүн дифференциацияланган көбөйүшүнө жетүүгө мүмкүн болду. Бирок ошого карабастан, пенсиянын төмөн өлчөмү бул стратегиянын алкагында чечиле турган олуттуу көйгөй бойдон калууда.

45. Азыркы учурда өлкөнүн алдында турган олуттуу көйгөйлөрдүн бири балдарды колдоо маселеси. Ар кандай баалоолор боюнча азыркы учурда республикада 10 миңден ашык көзөмөлсүз балдар, 23 миңден ашык иштеп жаткан балдар жана мектепке барбаган 20 миңден ашык бала эсептелүүдө. Балдарды колдоо көйгөйүнө көбүрөөк көңүл бөлүү керек, себеп дегенде колдоонун жетишсиздиги өлкөнүн адамдык капиталынын "декапитализациясына" алып келиши мүмкүн.

2.1.2. Мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу

46. Акыркы жылдары Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунун сапатын жогорулатууга байланыштуу жетиштүү интенсивдүү процесстер жүрдү. Бул деген саясий күчтөрдүн балансын камсыз кылууга багытталган мамлекеттик бийликтин аткаруу, мыйзам чыгаруу, сот бутактарынын ортосунда ыйгарым укуктардын бөлүштүрүлүшү. Бул бир палаталуу Парламентти түзүүгө алып келген өлкөнүн Парламентинин түзүмүн реформалоо. Гендердик теңдештикке жетүү боюнча мыйзамдарды өркүндөтүүдө Кыргызстан бир катар позитивдүү кадамдарды жасай алды, бирок алардын практикалык ишке ашышы кошумча күч аракеттерди талап кылат. Адам укуктарын коргоо институттарын жана жол жоболорун күчөтүү, социалдык кодулоонун бардык түрлөрүнө тыюу салуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары болуп эсептелет.

47. Мамлекеттик башкаруунун келечектеги системасына карата Кыргыз Республикасы мамлекеттик башкаруу системасын реформалоонун, Улуттук коррупцияга каршы стратегиясын жана Мамлекеттик башкарууну борбордон бөлүү улуттук стратегиясын кабыл алуу аркылуу өз көз карашын так чагылдырды.

48. Институционалдык мүнөздөгү бир катар конкреттүү чаралар иш жүзүнө ашырылды. 2004-жылы Акыйкат башкаруу боюнча Улуттук кеңеш жана Мамлекеттик кызмат боюнча кеңеш түзүлдү, Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Кыргыз Республикасынын агенттиги түзүлүп, мамлекеттик кызматтардын саясий жана администрациялык кызматтарга бөлүнүшүн караган мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзам жакшыртылган.

49. Бардык Республикалык жана жергиликтүү бийлик органдарын, ошондой эле жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын функционалдык талдоо боюнча интенсивдүү иштер жүргүзүлдү. Өзгөчө көңүл бирин-бири кайталаган жана эскирген башкаруу структураларын жана рынок экономикасынын талаптарына жооп бербеген функцияларды таап чыгууга жана жоюуга, мамлекеттик башкаруу органдарынын түзүмүн өркүндөтүүгө, кызматкерлердин оптималдуу штаттык санын аныктоого бөлүнгөн.

50. Мамлекеттик башкаруунун сапатын жакшыртуу аракеттерине карабастан, мамлекеттик түзүмдөрдү коррупциянын өсүшү жана олуттуу чечимдерди кабыл алууда анык тунуктуктун жоктугу өлкөнү өнүктүрүү үчүн реалдуу токтоткуч бойдон калууда. Бүткүл Дүйнөлүк Банк, Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкы, Транспаренси Интернешнл өңдүү эларалык уюмдардын баасы боюнча Кыргызстан коррупциянын жогорку деңгээли бар өлкөлөрдүн тобунда туруктуу калууда.

III. ӨНҮГҮҮНҮН МАКСАТТАРЫ ЖАНА ӨҢҮТҮ

51. Кыргыз Республикасы өнүгүү процессин туруктуу адамдык өнүгүү аркылуу комплекстүү карап жатат, о.э. өнүгүүнүн борбору жана акыркы максаты болуп адам эсептелет. Мындай өнүгүү кедейчиликтен арылууга, жарандардын жашоо деңгээлинин жана сапатынын жогорулашына, татыктуу эмгек үчүн шарт түзүү аркылуу(4), жашоо жана ден соолук үчүн жагымдуу айлана чөйрөгө, коомчулуктун жуурулушуна, элдин маданий жана нравалык баалуулуктарынын сакталышына жана артылышына, жарандык укуктун корголушуна жана гендердик адилеттикке жетүүгө, үзүрдүү демократиялык башкарууга багытталган. Анын ичинен демократиялык башкаруу деп, ар бир активдүү граждандардын чечим кабыл алуу процессине катышуусу жана коомдук башкарууга катышуу мүмкүнчүлүгүнө кепил бере турган ушундай форматтарды жана процедураларды натыйжалуу кылган камсыз кылуу түшүнүлөт.

52. Коюлган максаттарга жетүү жогорку экономикалык өсүш темпин камсыз кылганда гана мүмкүн. 2007-2010-жылдары ИДП ар жылдык өсүү темпи 8-9%га жетүү керек. Стратегияны аяктаган кезде Кыргыз Республикасы калктын жан башына карата эсеп боюнча 872 АКШ доллары деңгээлинде ИДП өндүрүүгө жетүүнү пландоодо.

53. Экономикалык саясат биринчи кезекте өнүктүрүүнү интенсификациясы жана эмгектин өндүрүмдүүлүгүн алдыга кеткен өсүшү аркылуу өлкөнүн атаандаштык мүмкүнчүлүгүн жогорулатуунун аркасында туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылууга, ошондой эле тездетилген өсүштүн жана либералдуу тышкы соода саясатынын сакталышында жана өнүгүшүндө экспорттун диверсификациясы аркылуу дүйнөлүк экономикалык системага кыргыз экономикасынын жуурулушуу даражасын жогорулатууга багытталат.

54. Эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү, экспорттун диверсификациясы жана тездетилиши, кичи жана орто ишкердикти жана Кыргыз Республикасы көрсөткөн жана дараметтүү салыштырма артыкчылыктарга ээ болгон, атап айтканда, энергетика, кен казуу сектору, агроөнөржай секторунун кайра иштетүү тармактарында жана бир катар багытталган сервистик кызмат көрсөтүү тармактарды өнүктүрүүгө дем берүү.

55. Көрсөтүлгөн милдеттерди чечүүдө жеке сектордун өнүгүшү үчүн жагымдуу бизнес чөйрөнү андан ары өнүктүрүү жана колдоо, ошондой эле экономикалык өсүш үчүн зарыл болгон жеке, анын ичинде чет элдик инвестициялардын агымынын тездешине көмөктөшүү үчүн керектүү инвестициялык климаттын сапатын түп-тамырынан жакшыртуу негизги багыт болуп калат. Финансылык сектордун өнүгүшүнө багытталган реформалардын тереңдетилиши дагы ички ресурстардын эсебинен экономиканы каржылоонун көлөмүнүн жана үлүшүнүн өсүшү үчүн аманаттардын келишинин максаты болмокчу.

56. Салык системасын реформалоо чарбалык субъекттер менен салыктык тоскоолдуктарды төмөндөтүүгө жана экономикада көмүскө ишмердигин кыскартууга багытталган, анын эсебинен ИДПга карата мамлекеттик кирешелердин үлүшүн бир топ көбөйтүү болжолдонууда. Бажы системасын реформалоо анын натыйжалуулугунун өсүшүнө жана бизнестин экспорттук-импорттук операцияларга кетирген убактысын жана ресурсун бир кыйла кыскартууга багытталат.

57. Мамлекеттик чыгашалар саясатында негизги басым, ушул стратегияда аныктала турган өнүктүрүү программаларынын чыгашаларга болгон байланышын камсыз кылууга жана бюджеттин социалдык багытын күчөтүүгө жасалат. Мамлекеттик инвестициялардын программасы ушул стратегиянын максаттарына жана артыкчылыктарына ылайык өндүрүштүк, анын ичинде айыл чарбалык жана социалдык инфраструктуранын маанилүү элементтерин колдоону камсыз кылууга багытталат.

58. Кыргыз Республикасы ыкчамдык менен өсүүгө олуттуу тоскоолдук бойдон калып жаткан мамлекеттик карызды катуу башкарууну уланта берет. Бул себептен чет элдик финансылык кредиттик ресурстарды тартуу өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө алардын дараметтүү таасир этишинин максатка ылайыктуулугу, жеңилдиги жана максималдуулугу катуу регламенттелет.

59. Мамлекеттик башкаруу системаларын реформалоо азыркы олдоксон мамлекеттик машинанын ордуна калкка сапаттуу жана үзүрдүү кызмат көрсөтүүчү аткаруу бийлигинин чакан системасын түзүүгө багытталат. Мамлекеттик башкаруунун авторитардык ыкмасынан толук баш тартуу жана жаңы башкаруунун анык демократиялык моделине өтүү, жарандык коом менен өнөктөштүктө, башкарууда гендердик теңдикке жетишүү болжолдонууда.

60. Коррупция комплекстик чаралар менен жоюлмакчы, негизинен: рыноктук механизмдерге мамлекеттик структуралардын кийлигишүүсүн кыскартуу жана катуу регламенттөө, алардын иш аракетинин ачыктыгын жогорулатуу, укуктук талаасын жакшыртуу аркылуу жарандык коомдун астында мамлекеттик структуралардын жоопкерчилигин жана отчеттуулугун катуулатуу. Акыйкат жана үзүрдүү сот системасын түзүү менен бирге бул маселелердин бардыгын чечүү өлкөнүн экономикасына жеке инвестициялардын өсүшү үчүн зарыл шарттарды түзөт.

61. Мамлекеттик башкарууну борбордон ажыратуу милдетинин чечилиши жергиликтүү жамааттарга көбүрөөк ыйгарым укук берүүгө жана жергиликтүү бюджеттерди чыңдоого мүмкүндүк берет, аны менен стратегиялык максаттарга жетүүгө калкты толугураак мобилизациялайт: 2010-жылга карата ар бир Кыргызстандыкка татыктуу турмуш деңгээлин камсыз кылат.

62. Кыргызстандын өнүгүү тажрыйбасы акыркы бир нече жылда калктын эмгек кирешелеринин өсүшүндө жана кедейликти кыскартууда экономикалык өнүгүүнүн сындуу ролун көрсөттү. Социалдык саясат экономикалык өсүшкө дем берүү саясаты менен айкалышта калктын камкордукка муктаж катмарын колдоонун бир кыйла натыйжалуу жана даректүү саясатына, алдыга кетип жаткан пенсияларды камсыз кылуу максатында пенсиялык реформанын уланышына жана тереңделишине, билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтарынын жеткиликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатууга багытталат.

IV. ӨНҮКТҮРҮҮ ЧӨЙРӨСҮН ЖАКШЫРТУУ

63. Өлкөдө коомдук-саясий туруктуулукту жакшыртууда, тийиштүү мамлекеттик органдарды институционалдык күчөтүүдө, макулдашылган акча-кредиттик жана салыктык-бюджеттик саясатты жүргүзүүдө, банк системасын чыңдоодо жана структуралык реформалардын мындан ары алга жылышында финансылык рыноктордун тереңдетилиши тышкы карыз көйгөйүн кыскартууда жана өлкөнүн тышкы экономикалык позициясын күчөтүүдө чагылдырылган өнүктүрүү чөйрөсүн жакшыртуу, стратегиянын ийгиликтүү турмушка ашыруунун олуттуу божомолу болмокчу.

4.1. Социалдык-саясий туруктуулук

64. Ар бир коомдун экономикалык өсүшүнүн зарыл шарты болуп, социалдык-саясий туруктуулук эсептелет. Кыргызстан үчүн туруктуулук маселеси 2005-жылдын 24-мартындагы окуялардан кийин, мурунку бийлик кетип, жаңы бийлик мамлекеттик институттарды чыңдоого багыт алганда өтө курч турду. Бул шарттарда митинг жана пикет түрүндө элдик нааразылыкты билдирүү жаңы демократиялык технологиялар социалдык-саясий кырдаалды туруксуздаштыруучу курал болуп калды. Көпчүлүк учурда мындай акциялар коомчулуктун айрым топторунун укуктарын бузуу менен колдонуудагы мыйзамдарды бузуп өткөрүлүүдө, ал өлкөнүн экономикасынын өнүгүшүнө жалпысынан терс таасир тийгизүүдө. Санкцияланбаган митингдердин жана пикеттердин эң эле терс таасири - адамдардын аң сезимине бардыгы боло берерин бекемдөөдө. Митинг - бул адамдардын эркин билдирүүнүн механизми, анын жардамы менен жарандык коом башка ыкмалар иштебей калганда бийликтин чечим кабыл алышына таасир эте алат. Ошол эле учурда мындай митингдердин жүрүшүндө туруктуулукту жоготуу коркунучунан коомду коргоону камсыз кыла турган мыйзамдуу түрдө таризделген жол жоболор керек. Санкцияланбаган митингдердин жана пикеттердин өткөрүлүшү, ошондой эле мындай акциялар башка адамдардын укугун бузса, экономикалык ишаракеттерге зыян алып келсе, өлкөдөгү кырдаалды туруксуздаштырса саясатчылардын, саясий партиялардын жана кыймылдардын, айрым адамдардын жеке жоопкерчилигин кароо зарыл.

65. Коомдун өнүгүшүнүн туруктуулугуна ошондой эле этникалык мүнөздөгү факторлор дагы таасир этет. Айрым саясий күчтөр бул факторду дагы жеке көйгөйлөрүн чечүүдө кээ бир учурларда өлкөдөгү абалды туруксуздаштыруу үчүн колдонууга аракеттенип жатышат. Этника аралык, улуттар аралык ынтымак - көп улуттуу мамлекетте туруктуулуктун башкы шарты. Финансылык жана экономикалык ресурстарга ар кандай жеткиликтүүлүк, кадрдык саясатта кайчылаштыктар, айыл чарбасынын сугат жерлеринин жетишсиздиги, өзгөчө Фергана өрөөнүндө, социалдык теңсиздик, улуттук, маданий жана билим берүү программаларынын бузулушу - бул аспектилердин бардыгы этникалык чыр чатактардын чыгышы үчүн фактору болуп эсептелет. Ошондуктан, Өкмөт тарабынан бардык топтолгон көйгөйлөр жана аларды чечүү жолдору чагылдырылган мамлекеттин так этникалык саясаты айтылышы керек.

66. Улуттар жана регион аралык жаңжалды тутантып жаткан жоопсуз саясатчыларды жана жарандарды ырайымсыз жазалоо керек. Мамлекеттик институттар улуттар жана регион аралык макулдашууну өнүктүрүүгө багытталган конкреттүү иш аракеттердин программаларын иштеп чыгышы керек. Эгерде өздөрүнүн иш аракеттери менен жана кызмат абалынан пайдаланып этникалар жана регион аралык мамилелерге зыян келтирсе мамлекеттик кызматкерлерге жазыктык жоопкерчилик кароо керек.

67. Акыркы жылдарда трайбализмдин жана регионализмдин өнүгүшү коомубузду кооптондурбай койбойт. Качан трайбализм жана регионализм коомдун турмушуна таасир эте баштаганда мында да оңолгус зыян келтирет. Бул көйгөйдү айтпай коюуга же суранууга мүмкүн эмес. Бул маселелерде салттуу мамилелер жыйынтык гана бербестен эки жүздүү моралдын өсүшүнө алып келет. Жыйынтыгында трайбалисттик жана регионалдык мамилелер мамлекеттик башкарууда кесипкөйлүктүн төмөндөшүнө жана өлкөнүн атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнүн начарлашына алып келет, ошондой эле коомдун ички туруктуулугуна коркунуч болуп саналат. Өкмөт стратегиянын алкагында трайбализмге жана регионалдуулукка каршы күрөшүүгө багытталган иш аракеттердин конкреттүү программасын иштеп чыгууну көздөйт.

4.2. Макроэкономикалык саясат

68. Стратегиядагы көрсөтүлгөн ишчараларды турмушка ашыруунун жыйынтыгында реалдуу ИДПнын өсүшү 8,4% түзөрү болжолдонууда. Жыйынтыгында калктын жан башына ИДПнын көрсөткүчү 2010-жылы 872 АКШ долларын түзүп, 2006-жылдын деңгээлине карата 60,6% көбөйөрү болжолдонууда. Мында орточо эмгек акынын ар жылдык реалдуу өсүшү 14-15% деңгээли болжолдонууда, ал калктын акча кирешесинин көбөйүшүнө алып келет. Өз кезегинде, калктын акча кирешелеринин реалдуу өсүшү жыл сайын орточо 2-2,5%га болжолдонууда, ал жыл сайын кедейчиликтин деңгээлинин 2-3% кыскарышына алып келет.

Таблица 4.2.1. 2006-2010-жж. Негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшүнүн темпи (салыштырма баада, өткөн жылдагыга %)

2000-2005 жалпы

2006

2007

2008

2009

2010

10 жалпы

ИДПнын өсүшүнүн темпи

119,8

102,7

108,0

108,0

108,5

109,0

137,9

Иш менен камсыз болгондордун санынын өсүшүнүн темпи

109,4

102,4

102,3

102,3

102,2

102,2

109,3

Эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн темпи

112,0

109,6

110,8

110,1

110,6

111,1

149,9

Реалдуу эмгек акынын өсүшүнүн темпи

174,4

112,7

114,7

114,7

114,7

115,2

173,8

Жумушчу күчтүн бирдигинин баасы %

62,3(**)

63,0

64,1

64,4

64,0

63,6

Кедейчиликтин деңгээли %

43,1(***)

40,6

37,4

34,8

32,8

29,8

(*) - каралып жаткан мезгилдин жылы боюнча; (**) - 2005-жылга; (***) - 2004-жылга жакырчылыктын жаңы чеги.

69. Келерки 5 жылга өнүгүүнүн мындай саясатын тандоо азыркы учурда жогорку өндүрүмдүүлүгү жана жогорку кошумча баасы менен орундарынын жетишсиз сунушу жана бир эле мезгилде эки максатка жетүүнүн зарылдыгы менен мүнөздөлгөн экономиканын түзүлгөн структурасын эске алуу менен түшүндүрүлөт:

(i) эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн, жумушчу күчтүн бирдигинин баасынын туруктуулугунун жана мындан ары кыскарышынын жардамы аркасында экономиканын натыйжалуулугунун, атаандаштык жөндөмдүүлүгүнүн жана инвестициялык жагымдуулугунун өсүшү; (ii) кедейчиликтин деңгээлин кыскартуу боюнча ӨӨСтүн көрсөткүчү үчүн жетишкендиктеринин негизги каражаты катары, эмгек ишмердигинен(5) иш менен камсыз кылуунун жана кирешенин өсүшү аркылуу кедейчиликти кыскартууга колдоо берүүчү экономикалык өсүштүн мүнөзүнүн сакталышы жана тереңдетилиши.

70. Өкмөт жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы инфляциянын деңгээлин 2007-жылы 5-6 пайыздан (декабрь, 2006-жылдын) ашырбай кармоого багыттала турган баанын туруктуулугуна жетүү жана колдоо максатында тийиштүү акча-кредиттик саясатын жүргүзүүнү улантат. Инфляциянын динамикасы ички суроо-талаптарды, тышкы рыноктордо баанын ыргалышы, бюджеттик-салыктык жана тарифтик саясат менен аныкталат. Орто мөөнөттүү келечекте сүзүүчү алмаштыруу курсунун саясаты сакталат. Валюталык интервенциялар алмаштыруу курсу тез ыргалышына карата жөнгө салуу үчүн керектүү көлөмдө жүргүзүлөт. Мында эларалык резервди товарлардын жана кызматтардын импорттун 4,3-3,5 ай кем эмес деңгээлде кармоо пландалууда. Өкмөт жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу максатында КРУБнын көз карандысыздыгын мындан ары чыңдоо боюнча бардык чараларды көрөт. Акча-кредиттик саясатынын жүргүзүлүшүнүн ачыктыктыгынын мындан ары жогорулашы маанилүү багыт болот, ал калктын жана рыноктун катышуучуларынын банктарга ишенимин бекемдөөгө мүмкүндүк берет.

71. Орто мөөнөттүү фискалдык саясат чыгаша бөлүгүнө салыштырмалуу консолидацияланган мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн алдыга кетип өсүшүнө багытталат, ал ушул мезгилинде ИДПга карата 2006-жылы 4,1%, 2010-жылы ИДПга карата 3,8% бюджеттин дефицитинин бир кыйла азайышына алып келет.

72. Өкмөттүн кепилдиги менен чет элден карыз алуунун көлөмүн кыскартуу боюнча саясат улантылат. Төлөм балансын каржылоого ошондой эле Мамлекеттик инвестициялардын программаларын каржылоодо заемдор кыскартылат. МИПнин алкагында мамлекеттик инвестициялар 2007-жылы 4,2% дан 2010-жылы (тышкы бөлүгү) ИДПга карата 1,8% чейин кыскартылат. Ошол эле мезгилде Өкмөт МИП долбоорлорунун натыйжалуулугун жогорулатууга бардык күч-аракетин жумшайт. Негизги донорлордун гранттык тышкы жардамдарынын көбөйүшү болжолдонууда.

73. Орто мөөнөттүү инвестициялык саясатты турмушка ашыруу, дүң инвестициясынын ИДПнын 36,5% деңгээлине чейин өсүшүнө алып келет. Алардын өсүшү, бардык административдик барьерлерди жоюунун, ишенимди реалдуу бекемдөөнүн жана инвесторлордун мүмкүн болгон тобокелчилигин камсыздандыруу үчүн, ошондой эле жагымдуу бажы жана салык тартибин түзүү үчүн финансылык системанын жана банктык сектордун туруктуулугун жогорулатуунун натыйжасында жеке салымдардын көбөйүшүнүн эсебинен камсыз кылынат.

74. Өкмөт туруктуу тышкы карыз маселелерине өзгөчө көңүл бөлөт. Бюджеттик саясаттын контекстинде карыздык туруктуулук мындай топтолгон тышкы карыз көлөмүн жана аны тейлөөгө такай чыгымдардын өлчөмүн бюджеттин башка статьялары жана жалпысынан экономиканы өнүктүрүү үчүн чыгашасыз өндүрүлө турган төлөмдөр болжолдонууда. Туруктуу өсүштү камсыз кылууга дараметтүү коркунуч келтирип жаткан тышкы карыздын жүгүн кыскартуу максатында Өкмөт аны мындан ары реструктуризациялоонун бардык мүмкүнчүлүктөрүн карап чыгат.

4.3. Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы

75. 90-жылдардын башында Советтер Союзунун таркашы жана көз карандысыздыкты алуу жаш суверендүү Кыргызстандын алдында өз алдынча чечүүгө зарыл болгон бир топ маселелерди койду. Чоң көлөмдөгү өздүк каражаттын жоктугу, биргелешкен Союздук бюджеттен алынуучу дотациялардын токтолушу, финансылык каражатты чет өлкөлөрдөн алуунун зарылчылыгын пайда кылды. Алынып келинген кредиттик каражаттар айыл чарбасы, транспорт жана коммуникация, өнөр жай, энергетика, билим берүү, саламаттыкты сактоо, мамлекеттик башкаруу жана жекече сектор сыяктуу экономиканын секторлорун өнүктүрүүгө жана реформалоого багытталган. Каражаттардын көпчүлүк бөлүгү, 30 пайызга жакыны бюджетти жана улуттук валютаны колдоого жумшалды. Ошону менен эле бирге карыз алуунун бирдиктүү саясатынын жоктугу, бул чөйрөдө зарыл болгон тажрыйбанын жоктугу менен шартталган тышкы карызды башкаруунун начардыгы, тышкы карыздын 1992-жылдагы нөлдүк деңгээлден 2006-жылы 2 млрд. АКШ долларына чейин өсүшүнө алып келди.

76. Тышкы карызды тейлөө боюнча кыйынчылыкты сезе баштап, өткөн он жылдыктын аягында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тышкы карыздын деңгээлин кыскартуу боюнча бир топ чараларды көрдү, анын ичинен Өкмөттүн токтому менен кабыл алынган 2002-2005-жылдарга тышкы карыздын деңгээлин кыскартуу боюнча стратегиясы. Ошол стратегияны ишке ашыруунун натыйжасында Кыргыз Республикасынын тышкы карыз боюнча көрсөткүчтөрү жакшырган эле, 2001-2004-жылдарга Кыргыз Республикасынын төлөм мүмкүнчүлүгүнө жана ликвиддүүлүгүнө байланыштуу болгон маселелер жолго коюлган болучу. Бул стратегиянын аймагында: (i) тышкы карызды тартууну жеңилдиги 35 пайыздан кем эмес учурда тартуу; (ii) МИП деңгээли кыскартылды жана гранттын көлөмү көбөйтүлдү; (iii) Кредиторлордун Париждик Клубунун 2002-ж. 7-марттагы жана 2005-ж. 11-марттагы протоколдорунун аймагында тышкы карызды кайрадан кароо жүргүзүлгөн; (iv) тышкы карызды тейлөөнү кечиктирүүгө жол берилген эмес.

(КР Президентинин 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

77. Тышкы карызды кредиторлордун Париж Клубунун алкагында кайрадан кароонун натыйжасында, эки жактуу кредиторлордун алдында Кыргыз Республикасынын карызды тейлөөгө бюджеттен кеткен чыгымы үч жылдын ичинде 109 млн. АКШ долларынан 7,5 млн. АКШ долларына чейин кыскарган. Ошол мезгилдеги тышкы карызды тейлөөгө кеткен чыгымдардын кыскарышы, бошогон каражаттарды мамлекеттин башка муктаждыгына (социалдык камсыздоо, саламаттыкты сактоо жана билим берүү) жумшоого шарт түздү. 2002-жылы жетишилген макулдашууларды ийгиликтүү ишке ашыруу, Кыргыз Республикасы үчүн Париж клубунун кредиторлоруна карыздарды бир топ жеңилдетүү, атап айтканда чогулган карызды кыскартуу максатында кайрадан кайрылуу мүмкүнчүлүгүн ачты. Мына ушуга байланыштуу 2005-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Париж клуб кредиторлоруна экинчи жолу кайрылды. Берилген жеңилдик 2005-жылы эки жактуу кредиторлордун алдындагы карыздарды тейлөө маселелерин чечүүгө жана ошондой эле узак мөөнөттө (2020-жылга чейин) мамлекеттик бюджеттин каражаттарын сарамжалдоого, тышкы карыздын жеңилдетилген шарттарына жетишүүгө мүмкүнчүлүк берди.

78. Тышкы карызды натыйжалуу башкаруу жана аны кыскартуу боюнча чараларды ишке ашыруу, ошондой эле 2002 жана 2005-жылдары Париж клубун комплекстүү кайрадан структуралаштыруу, карыз боюнча көрсөткүчтөрдү жакшыртууга алып келди. Тышкы карыздын ИДПга болгон катышы 2001-жылы 112 пайыздан 2005-жылы 78 пайызга чейин кыскарды. Мамлекеттик бюджеттин кирешесине тышкы карызды тейлөө үлүшү 31 пайыздан 12 пайызга чейин кыскарды. Бирок бүгүнкү күнү мамлекеттик карыз боюнча абал дагы эле болсо туруксуз. 2007-жылдын 31-январына карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызы 2136,3 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен ички карыз 179 млн. АКШ долларын, тышкы карыз - 1957,3 млн. АКШ долларын түзөт. Карыздын туруксуздугу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан жүргүзүлө турган экономикалык реформаларга тоскоол болот. Ушул жагдайды эсепке алып, анан дагы 2002-2005-жылдарга Тышкы карызды кыскартуу боюнча орто мөөнөттүү стратегиясынын өкүм сүрүү мөөнөтүнүн аяктагандыгына байланыштуу, мамлекеттик карызды башкаруу системасын мындан ары жакшыртуу жана анын туруктуулугуна жетишүү максатында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын башкаруу боюнча (2007-2010-жж.) жаңы стратегиясы иштелип чыкты.

79. Иштелип чыккан стратегия мурдагы мамлекеттик карызды башкаруудагы жетишилген оң натыйжаларды сактоого жана мамлекеттик карыз алуунун жаңы багыттарын ишке ашырууга негизделген, Мамлекеттик Инвестиция Саясатына (МИС) туура келет жана өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнө тыгыз байланышкан. Стратегиянын максаты мамлекеттик карыздын туруктуу деңгээлине жетишүү болуп саналат, анын түзүмүн оптималдаштыруу жана мамлекеттик карызды башкаруунун натыйжалуу негизин төмөнкү иш-чараларды аткаруу аркылуу түзүү: (i) мамлекеттик тышкы карыздын тоскоолдугун азайтуу; (ii) ички карыздоонун көлөмүн өстүрүү; (iii) тобокелдерди башкаруу практикасын ишке киргизүү.

80. Жогорудагы максаттарга жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөндөгү принциптерге таянат: (i) мамлекеттик карызды өз учурунда тейлөө; (ii) жеңилдетилген тышкы кредиттерди тартуу; (iii) мамлекеттин приоритеттерине жана ар жылдык экономикалык өсүшкө жараша МИС аймагында тышкы кредиттерди тартуу; (iv) мамлекеттик баалуу кагаздар портфелин диверсификациялоо; (v) мамлекеттик баалуу кагаздар рыногун өнүктүрүү; (vi) мамлекеттик баалуу кагаздарды чыгаруунун жана жайгаштыруунун жеткиликтүүлүгү жана тунуктугу.

81. Ушул принциптерге жараша Өкмөт төмөнкү иш чараларды аткарууга багыт алат: (i) тышкы карызды кыскартуу боюнча ылайыктуу программаларга катышуу; (ii) Париж клубуна мүчө болбогон кредиторлордун алдында эки жактуу карызды кайрадан түзүмдөштүрүү боюнча сүйлөшүүлөрдү аяктоого аракет кылуу; (iii) кредиторлор менен конверсиялык операциялар боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү (карызды активге алмаштыруу, экологияга, өнүгүүгө); (iv) бардык кайрадан тартылуучу мамлекеттик тышкы карыздарга 35 пайыздык грант элемент минималдык талабын сактоо; (v) грант катарындагы сырткы жардамды түшүрүү жана тике инвестицияларды тартуу саясатын кеңейтүү; (vi) мамлекеттик гарантия берүү механизмин карай турган чектик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу, аны кабыл алганга чейин мамлекеттик гарантия берүүгө мораторий өкүм сүрөт; (vii) кредиттердин экономикалык натыйжалуулугун жана приоритеттүүлүгүн аныктоочу тышкы карыздарды тартуу процедуралары боюнча механизмди иштеп чыгуу жана бекитүү; (viii) ар жылдык макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн негизинде иштелип чыга турган ар жылдык карыздын көлөмүн аныктоо; (ix) мамлекеттин кепилдигисиз жеке карызды тартууда, муниципалдык органдарга жана 50 пайыздан ашуун мамлекеттик үлүшү бар ишканаларга мамлекет менен сөзсүз түрдө алдын-ала макулдашуу талабын жылдыруу; (x) мамлекеттик баалуу кагаздардын жаңы түрүн чыгаруу жана жайгаштыруу аркылуу ички карызды алуунун инструменттерин кеңейтүү; (xi) мамлекеттик баалуу кагаздарды жайгаштыруунун механизмин жакшыртуу; (xii) баалуу кагаздардын биринчилик жана экинчилик рыногун өнүктүрүү аркылуу баалуу кагаздарды кармоочуларды кеңейтүү; (xiii) мамлекеттик карыз боюнча чектик базаны жакшыртуу.

(КР Президентинин 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

4.4. Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат

82. Негизинен тышкы кредиттик ресурстардын эсебинен каржыланган мамлекеттик инвестициялардын үлүшүн алдыда турган бул кыскартуу менен келтирилген жогорку деңгээлдеги топтолгон тышкы карыздын айынан тышкы өздөштүрүүлөрдү чектөө шарттарында, 2007-2010-жылдардагы өлкөнүн башка дагы негизги жалпы экономикалык артыкчылыктары болуп өлкөнүн экономикасына жеке ички жана чет өлкөлүк инвестициялардын келүүсүн өлкөнүн инвестициялык кызыктыруусун олуттуу жакшыртуу үчүн чаралар комплексин ишке ашыруу жолу менен стимулдаштырылат.

83. Акыркы жылдарда орун алган ишкердүүлүктүн чөйрөсүн олуттуу жакшыртуудан айырмаланып, өлкөнүн инвестициялык кызыктыруусу өспөй жана жетишерлик либералдык инвестициялык мыйзамдарга жана акыркы жылдарда көрүлгөн бардык аракеттерге карабастан(6), инвестициялык климат дагы жагымсыз бойдон калууда. Дүйнөлүк банктын, ЕРӨБ BEEPS-2005(7) изилдеген маалыматтары боюнча Кыргыз Республикасындагы инвестициялык климаттын сапатынын интеграциялык көрсөткүчү Европа жана Борбордук Азия (ЕБА) өлкөлөрү үчүн орточо делген 18,2 баллга(8) салыштырмалуу 2005-жылы 25,2 баллды түзүп жана ЕБАнын бардык аймактарында жагымдуулардын бири деп бааланат. Ушуга байланыштуу ӨӨСтүн алкагында инвестициялык кызыктыруудагы 2005-жылкы ЕБА үчүн орточо делген деңгээлине 2009-жылы жетүү жана 2010-жылда эле бул деңгээлди ашуу маселеси коюлган.

84. Инвестициялык климатты маанилүү жакшыртуу жана экономикалык өсүштү тездетүү үчүн негизги маселелерди бизнес үчүн маанилүүлүгү боюнча төмөнкү тартипте чечүүгө зарыл: (i) салыктык башкаруучулуктун төмөнкү сапаты; (ii) мамлекеттин экономикалык саясатындагы өзгөрүүлөрдүн белгисиздиги жана болжолдоп айтылбастыгы; (iii) коррупциянын жогорку деңгээли; (iv) каржылоонун жогорку наркы; (v) макроэкономикалык туруктуулук; (vi) бажылык жана тышкы соодалык жөнгө салуу; (viii) кылмыштуулук жана тартиптин жоктугу; (viii) жумушчулардын төмөнкү квалификациясы; (ix) жеткиликтүү каржылоонун кыйынчылыгы; (x) сот системасы жана чыр-чатактарды чечүү.

85. Бул тизмеде даана болгондой инвестициялардын өсүшү жана бизнести өнүктүрүү үчүн негизги структуралык жана институционалдык тоскоолдуктар, инвестициялык климаттын сапатын жогорулатуу маселеси комплекстүү мүнөзгө ээ жана Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик башкаруунун жана жөнгө салуунун бардык чөйрөлөрүн козгоп өтөт. Ушул себептүү инвестициялык климатты жакшыртуу боюнча негизги чаралар ӨӨСтүн тийиштүү бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн.

4.5. Финансы секторун өнүктүрүү

86. Кыргыз Республикасында каржылык система басымдуулук деңгээлде банктык сектор менен көрсөтүлгөн. Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин (КМШ) башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу өнүккөн болуп, банктык эмес каржылык мекемелер жана микрокредиттөө сектору эсептелет, ал негизинен айыл чарбасын жана кредиттик ресурсу 2005-жылы банктык кредиттердин 26% түзгөн майда бизнести каржылайт(9). Баалуу кагаздар рыногу жана камсыздоо сектору өзүн орнотуунун башталгыч баскычында турат.

87. Акыркы 3 жылдагы банктык сектордун маанилүү өсүү темпине карабастан, анын экономикалык өсүүнү каржылоодо катышуусу ЕБАнын башка өлкөлөрүнө караганда дагы деле арзыбаган жана олуттуу эмес. Экинчи жагынан, акыркы бир нече жылдардагы орточо инфляция (5%дын чегинде) жана 2005-ж. 6%га чейинки кредитти кайтарып бербөө үлүшүнүн бир топ төмөндөшү кредиттөө наркынын олуттуу төмөндөшүнө алып келген жок (орто салмактуу кредиттик ставка сомдо 2005-жылы 24,9%, валютада - 18,7% түздү). 2005-ж. 18,7%ды түзүп, ЕБА өлкөлөрү боюнча орточодон 3 эсеге көп болгон спред (кредиттик жана депозиттик ставкалардын ортосундагы айырма) көлөмү өтө жогору бойдон калууда жана акыркы жылдарда орун алган кредиттик коркунучтун маанилүү кыскаруусу банктык системанын бир топ натыйжасыздыгы, эскирген технологияларды колдонуу жана күрөөлүк камсыз кылуунун наркына маанилүү, өтө жогорку талаптарды чагылдырган жогорку транкзациялык чыгымдар жөнүндө айтып турат. Депозиттик базанын кредиттик портфелге салыштырмалуу тез өсүүсү банктык системанын ликвиддүүлүгүнүн деңгээлинин бат өсүүсүнө алып келди. Экономиканы каржылоодо банктык системанын катышуу даражасы төмөн экени BEEPS-2005 маалыматы менен да такталат, ага ылайык Кыргыз Республикасындагы бизнестин каржылык ресурстардын 8,4% банктык системадан алынган, ал эми ЕБА өлкөлөрү үчүн бул көрсөткүч орточо 15,6%ды түзөт.

88. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасында банктык системаны өнүктүрүүдө 2007-2010-жж. негизги артыкчылык болуп, кредиттөөнүн көлөмүнүн өсүшү жана жетүү жолу менен, каржылык ортомчулуктун, банктардын туруктуулугу жана ишенимдүүлүгүн жана каржылык-кредиттик мекемелердин деңгээлинин алдыга кеткен өсүшү үчүн шарттарды түзүү эсептелет. Банктардын капиталдык базасын көбөйтүүнүн эсебинен тартуу көлөмүн депозиттер түрүндө кеңейтүү жана активдердин, кредиттердин жана депозиттердин деңгээлин өз ара катышын узак мөөнөттүү банктык каржылоо 2010-ж. ИДПга карата деңгээлин 30%га, 15%га жана 20%га ашыруу пландаштырылууда. Ошондой эле ишканалардын каржылык ресурстар портфелинде банктык кредиттердин үлүшүнүн көбөйүшү каралган.

89. Калктын банктык системага болгон ишенимин бекемдөө максатында жана ӨӨСтө пландаштырылган депозиттик базанын жана коммерциялык банктардын жана КРУБнын кредиттик ресурстарынын өсүү деңгээлине жетүү, донорлордун техникалык жардамы менен тобокелчиликтерди башкаруу, тийиштүү (окшош) капиталдын критерийлерин сактоо жана кредиттердин сапатына ылайыкташуу боюнча заманбап системалар жайылтылат. Депозиттерди камсыздоо системасын этап менен киргизүүгө даярдоо боюнча төмөнкүлөр аркылуу кадамдар жасалат: (i) Кыргыз Республикасынын "Депозиттерди коргоо жөнүндө" Мыйзамы кабыл алынат жана соттук-процесстик жана банктык мыйзамдарга тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү; (ii) депозиттерди камсыздоого жооптуу структураларды түзүү жана институционалдык күчөтүү; (iii) камсыздык төлөмдөрдү жыйноо процессин уюштуруу; жана (iv) КРУБнын планына жараша 2008-жылы депозиттерди коргоо системасын ишке киргизүү.

90. Банктык системанын натыйжалуулугун жогорулатуу жана экономиканы кредиттөө көлөмүнүн өсүшүн жана коммерциялык банктардын минималдуу капиталынын көлөмүнө талаптардын өсүшү аркылуу коммерциялык банктардын консолидациясын ирилентүүнүн жай процессин узартууга колдоо көрсөтөт, ошондой эле банк рыногунун ириленүүсүнө алып келген кошулуу, биригүү, сиңирүү процесстерин кызыктыруучу шарттарды түзүү. Тышкы тартуулар процессин жөнгө салуу өлкөлүк тобокелчиликти диверсификациялоо алкагында гана ишке ашырылат. Банк рыногунда таза конкуренцияны өнүктүрүү максатында, мамлекеттин коммерциялык банктардын капиталына катышуусун азайтуу каралган. Ушуга байланыштуу КСФК "Айыл Банкка" айлантылган. Мыйзамсыз түрдө жана терроризмди каржылоого алынган акча каражаттарын "жууп алууга" каршы ишаракеттерге багытталган, ошондой эле донорлордун катышуусу менен дагы тийиштүү атайлаштырылган структураларды түзүү жана аларды институционалдык күчөтүү боюнча мыйзамдарды кабыл алууга жана чараларды көрүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Пилоттук долбоордун аймагында Кыргыз Республикасы каржылоонун жана кредиттөөнүн исламдык принцибин байкап көрүү мүмкүнчүлүгү бар экендигин белгилеп кетпөөгө болбойт. Пилоттук долбоордун аймагында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аркылуу минималдык ченемдик укуктук актыларды иштөө улантылып жатат. Байкап көрүүнүн жыйынтыгы жакшы болуп, оң натыйжаларды бергенде бул принципти укуктук базаны түзүп, мыйзамдардын деңгээлинде ишке ашыруу болжолдонуп жатат.

91. Кредиттик ресурстардын наркын түшүрүү жана кредиттөөнүн жол-жоболорун жеңилдетүү үчүн Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" Мыйзамы менен кээ бир мыйзамдагы келишпестиктер жок кылынат жана банктар тарабынан күрөө мүлкүн сотсуз алып таштоо бөлүгүндө аны иш жүзүнө ашыруу, ошондой эле механизмдерге мыйзамдык чектөөлөр жана банктар тарабынан дыйканчылык (фермердик) чарбаларга ссуданы камсыз кылуу үчүн күрөөгө алынган айыл чарба жерлерин иштетүү жана ишке ашыруу мөөнөтү олуттуу начарлатылган, бул айыл чарбаны банктык кредиттөөсүнүн, күрөөлүк камсыз кылуу деңгээлин төмөндөтүү жана жер рыногун активдештирүүнүн зарыл шарттары болуп эсептелет.

92. Турак-жайды кредиттөө системасын жайылтуу жана кеңейтүү боюнча шарттарды жана механизмдерди түзүү, бул курулушту активдештирүү, аны каржылоонун ишенимдүү булактарын түзүүгө жана анын экономикалык өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчүнө айланышы үчүн зарыл болот, азыркы учурда бул көрүнүш КМШнын башка өлкөлөрүндө орун алган. Турак-жай кредиттөөнүн механизмдерин жайылтуу депозиттерди коргоо системасын жайылтуудагы схема боюнча ишке ашырылат, тактап айтканда: (i) турак-жай стратегияны талкуулоо жана кабыл алуу (ипотека моделин мамлекеттин, калктын, банктардын жана курулуш индустриясынын мүмкүндүктөрүнө жараша тандоо, атайылаштырылган структураларды түзүүнүн зарылдыгы жана мүмкүндүктөрү, баалуу кагаздардын түрүн тандоо, аларды камсыз кылуу жана айландыруу банктык көзөмөл системасындагы зарыл өзгөртүүлөр ж.б.; (ii) Кыргыз Республикасынын "Ипотека жана ипотекалык баалуу кагаздар жөнүндө" Мыйзамын кабыл алуу жана соттук-процесстик жана банктык мыйзамдарга тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү; (iii) турак-жай мамилелерди жөнгө салууга жооптуу структураларды түзүү жана институционалдык күчөтүү; жана (iv) 2009-ж. ипотекалык кредиттөө системасын ишке киргизүү.

93. Өлкөнүн алыскы аймактарындагы калктын каржылоо кызматтары тарабынан камтууну жогорулатуу, микрокаржылык рыноктун инфраструктурасын жана жаңы иш орундарын түзүү үчүн Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жж. микрокаржылоону өнүктүрүүнүн Орто мөөнөттөгү стратегиясын ишке ашыруу улантылат. Бул стратегияны ишке ашыруунун натыйжасы болуп, айылдык уюмдардын деңгээлинде микрокредиттик ассоциацияларды тиешелүү өстүрүү жолу менен микрокаржылоо секторунун заемщиктер санынын эки эсеге (220 миң адам) көбөйүшү эсептелет. Микрокаржылык институттардын адистештирилген банктык эмес жана микрокредиттик институттарга келген ресурстарды кызыктыруу жолу менен кредиттик портфелинин көлөмү 2 эсеге көбөйөт жана 6-7 млрд. сомду түзөт.

94. Төлөө системасын реформалоо коммерциялык банктарга счеттор аркылуу төлөөнү кожоюндук кылуучу субъектилеринин механизмдерин киргизүү жана калк үчүн ыңгайлуу шарттарды өнүктүрүүгө колдоо көрсөтөт. Банктык инновациялык кызматтар жана технологияларды колдонуу менен төлөмдөрдү кабыл алуу жана тейлөө боюнча инфраструктураны өнүктүрүү каралууда, ошондой эле республиканын бардык аймактарында үзгүлтүксүз жана бюджеттик төлөмдөрдү которуу, коммерциялык банктардагы счеттор аркылуу бюджеттик жумушчулардын эмгек акысын төлөө да каралган.

95. Кыргызстандын орто мөөнөттөгү келечегинде баалуу кагаздар рыногу түп-тамырынан берки өзгөрүүлөргө дуушар болушу керек, ал үчүн 2007-2010-жылдарга каржылык рынокту өнүктүрүүнүн Стратегиясын иштеп чыгуу зарыл, ал инвестицияларды тартууда фонддук рыноктун ролун көтөрүүгө, чет өлкөлүк инвесторлорго кыргыз компанияларынын акцияларын эл аралык фондулук рыноктордо сунуш кылууга (IPO) иш жүзүндө колдонуу жана экономиканы каржылоодо каражаттардын мобилизациясына багытталган, ошондой эле камсыздоо рыногунун, мамлекеттик эмес пенсиялык фонддорду, ойноочулук жана лотереялык ишаракеттердин, бухгалтердик учеттун, каржылык отчеттуулук жана аудит системасын жакшыртууну өнүктүрүүгө максатталган.

96. Бул багытта ачык жана натыйжалуу ишаракеттерди жогорулатуу менен бирге артыкчылыктуу болуп, баалуу кагаздар рыногунун институционалдык базасын мындан ары да бекемдөө боюнча чаралар эсептелет, тактап айтканда, бирдиктүү борбордук депозитарийдин жана банктык эмес каржылык секторду кайтарууну күчөтүү, мыйзамдуу коргоосу үчүн каржылык рынокто бирдиктүү мегарегуляторду түзүү.

97. Баалуу кагаздар рыногун өнүктүрүү Кыргыз Республикасындагы каржылык секторун өнүктүрүүнүн тең салмактуулугун камсыз кылат жана ошону менен экономиканын туруктуу өнүгүүсүн жана макроэкономикалык тобокелдеринин төмөндөшүнө колдоо көрсөтөт.

98. Кыргыз Республикасындагы камсыздоо сектору ушу тапта 2005-ж. ИДПдагы 0,13% көлөмдөгү жүгүртүлүүсү менен 11 жеке компаниялар менен көрсөтүлгөн. Орто мөөнөттөгү келечекте камсыздоо рыногун активдештирүү камсыздоонун милдеттүү формасын киргизүү аркылуу гана мүмкүн, тактап айтканда, автоунаа ээлеринин жарандык жоопкерчилиги, ошондой эле кооптуу жүктөрдү ташуучулардын жоопкерчилиги, ташуучулардын эл алдындагы жоопкерчилиги, иш берүүчүнүн, жумушчунун иш (кызматтык) милдеттерин аткарып жатып өмүрүнө жана ден соолугуна тийген залалы үчүн жоопкерчилиги. 2007-2010-жж. даярдоо кадамдарын ишке ашыруу пландаштырылууда: концепцияны иштеп чыгуу, тиешелүү мыйзамдык актыларды кабыл алуу, регуляцияларды жана тиешелүү институционалдык структураларды 2011-2012-жж. ичинде ишке киргизүү менен түзүү жана даярдоо.

4.6. Фискалдык реформа

99. Кыргызстандын салык системасын реформалоо үч маселенин чечилишин талап кылат: экономиканы өнүктүрүүнүн тең салмактуулугун камсыз кылуу, салык жүгүнүн төмөндөшү аркылуу бизнестин ишкердүү активдүүлүгүн стимулдаштыруу жана салыктык башкаруучулукту олуттуу жакшыртуу. Бул үчүн 2007-жылы Салык кодексинин жаңы редакциясы кабыл алынат, ал өлкөнүн бардык салыктык талааларын интеграциялап, салыктын жана салыктык ишаракеттин бардык түрлөрүн камтыган бирдиктүү кодифицияланган документ болот.

100. Салык кодексинин жаңы редакциясын иштеп чыгуу үчүн өбөлгөлөр төмөнкүлөр болот: (i) салык салууну жеңилдетүү зарылдыгы; (ii) арзан салык ставкаларын жана кеңири салык базасын колдонуу; (iii) салыктык жүктү салык төлөөчүлөрдүн ар кандай түрлөрүнүн арасында теңдештирүү; (iv) салыктык жеңилдиктерди колдонууну кыскартуу жана бошотуу; (v) ата мекендик жана чет өлкөлүк ишканалар жана адамдар үчүн салык салуучу окшош шарттарды түзүү; (vi) ак ниеттүү салык төлөөчүлөрдү сыйлоо.

101. Бул стратегиядагы фискалдык саясаттын башкы принциптери төмөнкүлөр болот: (i) болжолдоп айта ала тургандык; (ii) ачыктык; (iii) адилеттүүлүк; (iv) Кыргыз Республикасында 2006-2008-жж. бекитилген салык саясатын жакшыртуунун Стратегиясынын алкагында чаралардын системалуулугу.

102. Фискалдык реформанын стратегиясынын негизине төмөнкү чаралар киргизилген: (i) кошумча наркка карата салыктын (КНС) карызын төлөп берүү мөөнөтүн өткөрүүгө кыскартууну кошо КНСти төлөтүү системасын жакшыртуу; (ii) КНС боюнча жогорулатылган каттоо чегин сактоо; (iii) азыркы бошотууларды алып салуу жолу менен салыктык базаны кеңейтүү; (iv) кирешеге жараша алынуучу салыктын (10%) маңызсыз шкаласын жана кирешеге (10%) салыктын ставкасын сактоо; (v) камсыздоо төлөмүнүн тарифтик ставкасын мындан ары төмөндөтүү жана аны 25% деңгээлине жеткирүү; (vi) ачыктыкты жогорулатуу үчүн жылдык каржылык отчеттуулукту берүү менен бирдиктүү салыкты милдеттендирүүнү киргизүү аркылуу салык салууну жакшыртуу жана жеңилдетүү; (vii) каскаддык салыкты этаптуу алып салуу; (viii) алкоголго акциздик салыктын ставкаларын карап чыгуу жана киргизилип жаткан автоунаага жаңы акцизди киргизүү; (ix) кен иштетүү үчүн минералдык-сырьелук базаны өнүктүрүүдөгү жана өндүрүмдөгү "бонустарды" жана "роялтини" киргизүү менен салыкка которууларды өзгөртүп түзүү; (x) төлөтүү механизмин аягына чейин бекиткенден кийин мүлккө салыкты киргизүү; (xi) 2006-жылдын 1-январынан баштап унаа каражаттарынын ээлерине салык ставкалары көбөйтүлгөн, бул калктын камсыз болгон бөлүгүнө салыктын жүгүн кайта бөлүштүрүүгө колдоо көрсөтөт; (xii) айыл чарбалык эмес милдеттеги жер салыгына коюлган акчаларды көбөйтүү тарабына кайта карап чыгуу; (xiii) өндүрүштүк максат үчүн жабдуулардын импортуна КНСти төлөөдөн бошотуу; (xiv) Бишкек жана Каракол шаарларындагы ЭЭЗдерден башка бардык ЭЭЗдерди жоюу; (xv) айыл чарба азык-түлүгүн тапшыруудан КНСти төлөтүүнү алып салуу; (xvi) кредиттик бирикмелердин кирешелерине жана кирешеге жараша алынуучу салыкты - лотереялык утуштарга салык боюнча жеңилдиктерди алып салуу; (xvii) КНС ставкаларын азайтуу мүмкүнчүлүгүн карап көрүү.

103. Бул чаралар салыктык башкарууга реформаны жүргүзүү шартында гана ийгиликтүү болот, анда салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын укуктарынын теңсалмактуулугуна жетишүү, салык жана бажылык органдарында коррупцияны төмөндөтүү жана бул органдардын ишаракеттеринин натыйжалуулугун жогорулатуу. Салыктык башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча төмөнкү чаралар аткарылат: (i) салык органдарынын жекелик чечимдерин, же салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын жекелик макулдашуусун болжогон салыктык жол-жоболорду жоюу; (iii) салыкты жашыргандыгы үчүн кылмыштуулук жоопкерчилигин катуулатуу; (IV) кожоюндук кылуучу объектин салыктык карызын мойнуна алгандыгы талашсыз төлөтүү механизмдерин жеңилдетүү; (V) контролдук-кассалык аппараттарды колдонуу механизмдерин жакшыртуу.

104. Салык кызматтарынын ишаракеттерин өзгөртүп түзүү алкагында төмөнкүлөр белгиленген: (i) уюштуруу структураларын жана функцияларын оптимизациялоо; (ii) заманбап маалымат технологияларын киргизүү; (iii) башкаруунун комплекстүү системасын түзүү үчүн уюштуруучулук-ыкмалык иштин механизмдерин өзгөртүү; (iv) салык төлөөчүлөр менен сүйлөшүүлөрдү кыскартуунун эсебинен фискалдык органдарда коррупциялык көрүнүштөр үчүн шарттарды субъектилерди каттоодо жана салык отчетун тапшырууда "бир терезе" механизмин жайылтуу аркылуу алып салуу; (v) электрондук байланыш каналдары боюнча салык отчетторун тапшыруу мүмкүнчүлүгү; (vi) кожоюндук кылган субъектилердин салыкты төлөбөй коюу тобокелин баалоонун негизинде салыктык текшерүүлөрдүн санын кыскартуу; (vii) ири салык төлөөчүлөр менен иштешүүнү жакшыртуу.

105. Башкарууну оптималдаштыруу, салык төлөөчүлөрдүн жоопкерчилигин күчөтүү, ак ниетсиз фирмаларды каттоого каршы аракеттенүү жана түзүүчүлөрдүн жоопкерчилигин күчөтүү максатында менчиктин формасына, юридикалык статусуна жана кожоюндук кылуучу субъектилердин экономикалык ишаракеттеринин мүнөзүнө жараша минималдык уюштуруучулук төлөмдү белгилөөнү караган ченемдер кабыл алынат.

106. Бажылык башкарууну жакшыртуу боюнча негизги маселелери максималдуу жагымдуу чөйрөнү төмөнкүлөргө түзүп берүү болот: (i) Кыргыз Республикасындагы кожоюндук кылуучу субъектилердин тышкы экономикалык ишаракеттерин активдештирүү жана (ii) өлкөнүн экономикасына бир топ инвестицияларды келтирүү.

107. Бажылык жыйноолордун башкаруусунун натыйжалуулугун жана ачыктыгын которуу мүмкүнчүлүгүн төмөнкү чаралар берет: (i) чек арадагы бажылык текшерүүлөрдүн жол-жоболорун жеңилдеттүү тарабына карап чыгуу; (ii) бажылык тариздөөдөн жана контролдон өтүүнү, башка маалымат алмашуучу процесстерин, аны чогултуу жана талдоо, ошондой эле импорттук жана экспорттук декларацияларды электрондук толтуруу мүмкүнчүлүгүн толук автоматташтыруу; (iii) кадрларды даярдоо системасын өзгөртүү жана бажылык брокерлер институтун, бажылык ташуучулар, бул тармактагы эркин конкуренцияны бузууну катуу контролдоо менен бажылык складдарды стимулдаштыруу; (iv) бардык кызыккан жактар үчүн өздөрүнө зарыл бардык маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жолу менен бажы кызматтарынын ишаракетинин ачыктыгын камсыз кылуу, бажынын шериктештик кызматташтыгын жана бизнес уюмдарды өнүктүрүү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын бажы кызматтарынын жана анын негизги соода шериктештери, ошондой эле Кыргыз Республикасынын бөлөк башкаруу органдарынын ортосунда маалыматтар менен тез жана тоскоолдуксуз алмашууну камсыз кылуу.

108. Бажылык тариздөөнүн жол-жоболорун жеңилдетүү жана тездетүү үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт: (i) алдын-ала иштелген билдирүү кабыл алуу механизми иштелип чыгат жана жайылтылат, б.а. Кыргызстандын бажылык аймагына киргизилген товарлардын тигил же бул партиясына карата маалымат бажы тарабынан бул товардын келишине чейин алынат, бул бажылык тариздөөгө кеткен убакытты кыскартууга мүмкүндүк берет; (ii) радиоконтроль, ветеринардык, унаалык (радиациялык, ветеринардык, санитардык жана фитосанитардык контроль) контролдун жана башка түрлөрүнө жооптуу ведомстволор тарабынан биргелешкен контролду уюштуруу үчүн бир терезе принцибин жайылтуу, себеби ал бир жерде гана өткөрүлөт; (iii) бажылык баа жөнүндөгү ДСУнун Келишиминин талаптарына ылайык бажылык пошлиналарды жана төлөмдөрдү төлөтүү, ага ылайык бажылык пошлиналар ад-валор менен өкмөт тарабынан белгиленген баалардын базалык жана минималдык негизинде эмес счет-фактурада көрсөтүлгөн маалыматтын негизинде төлөтүлүшү керек, ал үчүн Кыргыз Республикасынын негизги соодалык шериктеш өлкөлөрүнүн бажылык кызматтарынын маалыматтар менен алмашуу үчүн натыйжалуу жана тез маалымат системасы, ошондой эле бажынын кызматкерлерин окутуу зарыл.

109. 2007-2010-жж. ичинде башкаруу ведомстволорунун акылуу кызматтарынын төлөтүүлөрдөн аз-аздан баш тартуу ишке ашырылат, ал 2009-2010-жж. толук мамлекеттик бюджеттен каржыланат.

110. Кыргызстандын экономикасына кошумча каржылык каражаттарды тартуу максатында кирешелерди легалдаштыруу жөнүндөгү мыйзамды иштеп чыгуу каралууда, ал акчаларды, мурда легалдуу экономикалык жүгүртүүдөн алынып салынган жана декларацияланбаган Кыргыз Республикасынын жарандарынын кыймылсыз жана кыймылдуу мүлкүн легалдаштыруу боюнча бир жолку акцияларды өткөрүүнү карайт.

111. Салыктарды жана башка түшүүлөрдү жыйноону көбөйтүүдө реалдуу стимулдарды берүү үчүн бюджет аралык мамилелердин натыйжалуулугун жогорулатуунун башкы шарты - бюджеттик системанын деңгээлдери ортосунда киреше булактарын так бөлүштүрүү болуп эсептелет. Ар бир жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органынын киреше дараметин аныктоо зарылчылыгы жалпы мамлекеттик салыктардан түшүүлөрдүн жаңы ченемдерин аныктоо, мамлекеттик чыгымдар саясатынын жана учурда өткөрүлүп жаткан салыктагы өзгөртүп түзүү байланышында кирешелердин менчик булактарын ЖӨБ органдарына бекитүү.

112. Ошондой эле экономиканын формалдуу эмес секторун легалдаштыруу маселелерине өзгөчө көңүл бурулат, ал (45-50%) ИДПга (БУУӨПдун изилдөөлөрү) жетет. Көмүскө экономика салык жана социалдык базага терс таасирин тийгизет жана салык жүгүнүн жана көмүскө сектордун бузук алкагынын эки тараптуу көбөйүшүнө алып келет. Көмүскө экономика катталган ишканалар үчүн акыйкатсыз конкуренцияны түзөт жана официалдуу статистиканы бурмалайт, ал саясат тармагындагы натыйжасыз чечимдерди кабыл алууга алып келет.

113. Көмүскө экономиканы мындан ары убактылуу көрүнүш катары кароого болбойт. Эгерде, иш алып баруу көбөйүп жана кирешелер акыйкаттуу бөлүштүрүлбөсө, экономикалык өсүш болбосо, ал көмүскө экономика өсө берет. Мындан тышкары, көмүскө экономиканын атрибуттары болуп жакырчылык жана гендердик теңсиздик эсептелет.

114. Ошол эле убакта көмүскө экономика, иш ордуларынын жана кирешелердин көбөйүшү боюнча караганда өзү маанилүү дараметти элестетет. Көмүскө экономиканы ачыкка чыгаруу жакырчылык менен күрөшүүгө жардам бере алат жана иш орундарынын, инновациялардын, кирешенин жана өсүүнүн натыйжалуу генератору болуп калат. Ушул себептүү, каржы министрлиги астында мамлекеттик жана коомдук уюмдардын катышуусу менен атайын комиссия түзүлөт, ал көмүскө экономиканы ачыкка чыгарууга багытталган реформаларды иштеп чыгууга жана аткарууга жооптуу болот, тактап айтканда:

(i) бизнести каттоо боюнча чыгымдарды төмөндөтүү аркылуу жагымдуу укуктук жана бизнес чөйрөнү түзүү жана жазылгандай официалдуу каттоодон түшкөн пайданы күчөтүү; (ii) ишкерлердин укугуна жана гендердик теңчиликке негизги басым жасалган экономиканын формалдуу эмес чөйрөсүндөгү ишкерлерди жана жумушчуларды билген жана коргогон мыйзамдарды кабыл алуу; (iii) унификацияланган, башкаруучулук көз караш менен караганда акыйкаттуу жана жөнөкөй салыктарды кабыл алуу, алар ишканалардын легалдуу бизнестен кетишине көкүтпөйт.

4.7. Экспортту колдоо жана дем берүү

115. Тышкы экономикалык саясаттын максаттары экономиканын ачыктыгы жана өсүүсү, диверсификация жана экспорттун стабилдүүлүгүн көтөрүүнү колдоо болуп кала берет. Ушуга байланыштуу, Өкмөт өндүрүштүк жана транкзациялык чыгымдарды кыскартуу жана тышкы рынокко атамекендик товарлардын жана кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу боюнча комплекстүү чараларды ишке ашырууда, алмаштыруу курсун башкаруунун эсебинен экспорттун импорт алмаштыруусун жана стимулдаштырууну колдоо, субсидияларды же импортко чектөөнү киргизүү боюнча бардык ишаракеттерден качып өтөт, бажылык-тарифтик саясатты жакшыртуу боюнча жана Кыргыз Республикасынын ЕврАзЭс мамлекеттеринин жалпы бажылык тарифти түзүүгө катышуу боюнча өлкөнүн ишканалары менен иш алып барат. ӨӨСтүн тышкы сооданы өнүктүрүү боюнча индикативдик көрсөткүчтөрү Х.4-Тиркемесинде көрсөтүлгөн.

116. Экспортко колдоо көрсөтүү тармагындагы аймактык кызматташтыкты өнүктүрүү жана азыркы соодалык, унаалык жана транзиттик барьерлерди жок кылуу негизги багыт болуп калат. Бул үчүн, Өкмөт эларалык уюмдар менен кызматташууда кошуна өлкөлөрүн ДСУго бат кирүүсүнө жана алар менен соодалык мамилелешүүдөн болжолдон негизге өтүүгө колдоо көрсөтөт. Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы болуп кыргыз товарларынын жана кызматтарынын бул өлкөлөрдүн рынокторуна жеткиликтүү соодалык макулдашуулар жана алардын аймактары аркылуу товарлардын транзитине чыгымдардын кыскартуусу болот.

117. Мындан тышкары, тышкы дүйнө менен байланыштырган унаалык инфраструктураны (автомобилдик жана темир жолдору, авиакатышуу) өнүктүрүү жана диверсификациялоо боюнча чаралар колдонулат. Кыргызстан коңшу өлкөлөр менен кызматташууда бажылык эрежелердин жана чек араны кесип өтүүдөгү жол-жоболорду жеңилдетүүгө, ачыктыгына жана айкалыштырышына, чек ара жана бажы органдарындагы мүмкүн болгон коррупцияны жок кылууга аракет кылат, региондогу бардык өлкөлөрдүн аймактары аркылуу транзитти жана Кыргызстандын аймагындагы транзитти кошо жеңилдетүү боюнча чаралар көрүлөт.

118. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү биргелешкен Өкмөттөр аралык комиссиялардын бардык негизги өлкөлөр менен - өлкөнүн соодалык шериктештери менен эки тараптуу кызматташтык маселелерин тез кароо боюнча ишаракеттерин активдештирип, экспортту өнүктүрүү үчүн келишимдерди жана башка документтерди КМШ, ЕврАзЭС, ШОС, ЭКО регионалдык уюмдарынын алкагында биргелешкен иштеп чыгуу ишин уланта берет.

119. Бирден бир маанилүү кадамдардан болуп, чектешкен мамлекеттер менен чекаралык сооданы кеңейтүү жана кыргыз экспортун жылдыруу боюнча иштеринде Кыргыз Республикасындагы чет элдик мекемелердин ролун жогорулатуу. Кыргызстанды аз жана аялуу экономикасы менен кичинекей өлкөлөрдүн тобуна кошуу мүмкүндүгүн карап чыгуу жана айыл чарба жана өндүрүштүк товарлар үчүн рынокко жеткиликтүүлүгү, сооданы жеңилдетүү боюнча сүйлөшүүлөргө катышуу белгиленген.

120. Өкмөт экспорттун чыгымдарын төмөндөтүү үчүн, Кыргызстандын азык-түлүктөрдүн тышкы рынокко жана тескерисинче жеткиликтүүлүгүнө тоскоол болгон стандарттардын эскирген системасынан баш тартат. "Кыргыз Республикасындагы техникалык жөнгө салуунун негиздери жөнүндө" Мыйзамынын негизинде техникалык жөнгө салуу тармагындагы реформалар улантыла берет. Коопсуздуктун параметрлери боюнча өнөр жайдын азык-түлүктөрүнө жана процесстерине ыктыярдуу стандарттар системасына өтүү жана техникалык регуляциялоо формасында милдеттүү талаптарды коюу пландаштырылууда. ISO 9000, ISO 14000 стандарттарынын талаптарына азык-түлүктүн жана өнөр жайдын ылайык келишин баалоо боюнча жол-жоболорду жайылтуу демилгеленет.

121. Өкмөт экспорттук дараметти өнүктүрүү, жогорку сапаттуу жана атаандаштыкка кудуреттүү азык-түлүк чыгарылышын өстүрүү, ошондой эле тышкы экономикалык ишаракеттердин мыйзамдык жана ченемдик базаларын жакшыртуу максатында Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж. экспортту өнүктүрүү жана импортту алмаштыруу Программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2007-ж. 09.02., № 43 токтому менен бекитилген) ишке ашырат.

122. 2010-жылга чейинки мезгилде Кыргыз Республикасынын тышкы соода жүгүртүүсүнүн 5316 млн. АКШ долларындагы өсүүсү байкалары күтүлүүдө. Тышкы соода структурасында экспорттун көлөмүнүн жылына орточо 17,6%га көбөйүүсүн болжолдоо, б.а. товарлардын жана кызматтардын экспорту 2007-жылдагы 1350 млн. импорттун өсүшүнүн орто жылдагы 12,8% темпине ылайык 2010-жылда 1986 млн. АКШ долларына чейин өсүшү керек.

Таблица 4.2.2. 2007-2010-жж. экспорт жана импорттун болжолдоо динамикасы

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2007- 2010 өсүү темпинин жыйынтыгы

ИДП (млн АКШ долл.)

2218,5

2460,8

2834,8

3249

3659

4137

4695

165,6

Товарлардын жана кызматтардын экспорту(млн. АК долл.)

943

942,3

1167,1

1350,0

1583,4

1837,2

1986,0

170,2

Товарлардын жана кызматтардын импорту(млн. АК долл.)

1127,5

1397,0

2205,1

2411,7

2693,0

3077,7

3330,0

151,0

Товарлардын жана кызматтардын соодалык балансы

-184,5

-454,6

-1038

-1061,7

-1109,6

-1240,5

-1344,0

Товарлардын жана кызматтардын экспорту (% ИДП)

42,5

38,6

41,2

41,6

43,3

44,4

42,3

Товарлардын жана кызматтардын импорту (% ИДП)

50,8

57,2

77,8

74,2

73,6

74,4

70,9

Товарлардын жана кызматтардын соодалык балансы (% ИДП)

-8,3

-18,6

-36,6

-32,7

-30,3

-30,0

-28,6

4.8. Гендердик теңчиликтин саясий жетишкендиктери

123. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу аял, үй-бүлө жана гендердик өнүктүрүү маселелери боюнча Улуттук кеңеш мамлекеттик гендердик саясатты турмушка ашырууда башкы координациялоочу орган болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы, Улуттук кеңештин төрагасы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын социалдык өнүктүрүү бөлүмү болуп саналган Секретариат жумушчу органы болуп эсептелет.

(Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 7-майындагы ПЖ № 158 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

124. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2006-жылдагы "Аялдар, үйбүлө жана гендердик өнүктүрүү боюнча Президенттин алдындагы Улуттук кеңештин жобосун жана түзүмүн бекитүү" боюнча Жарлыгында (13.02.06. № 64) Улуттук кеңештин статусу жогорулаган, полномочиялары жана түзүмү ага Кыргыз Республикасынын Өкмөт мүчөлөрүн киргизүү жана граждандык коомдун өкүлдөрүнүн үлүшүн көбөйтүү аркылуу кеңейтилген. Ошондой эле Улуттук кеңештин функциялары кеңейди: аялдар, үй-бүлө жана гендер маселелерине кошумча балдар тууралуу саясатты жүргүзүү киргизилди.

125. Граждандык коомдун жана мамлекеттик түзүмдөрдүн аракеттерин координациялоону камсыз кылуу, гендердик саясаттын приоритеттик багыттарын аныктоо үчүн Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы аялдар, үй-бүлө жана гендердик өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңештин иш-аракеттерин мындан ары чыңдоо жана натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл.

126. 1996-жылы Кыргызстан 1979-жылдын 18-декабрындагы Аялдарга карата кодулоонун бардык формаларын жоюу жөнүндө конвенцияга кошулду. Аны менен экономикалык, социалдык, маданий, жарандык жана саясий укуктар менен пайдаланууда аялдар жана эркектер үчүн тең укуктуу камсыз кылуу милдетин өзүнө алып, жыныстык белгиси боюнча кодулоону болтурбоо принцибин аныктады. Жалпы жонунан аялдардын жана эркектердин тең укугун орнотуу көз карашынан алып караганда Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын прогрессивдүү десек болот. Кыргыз Республикасынын Конституциясында, 2003-жылдын 12-мартындагы № 60 "Гендердик теңчиликти камсыз кылуунун мамлекеттик кепилдиктеринин негиздери жөнүндө", 2003-жылдын 25-мартындагы № 62 "Үй-бүлөдөгү зомбулуктан социалдык укуктук коргоо жөнүндө", 2000-жылдын 13-январындагы № 5 "Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында ж.б. гендердик жоболор камтылат.

127. Бирок акыркы жылдары Кыргызстанда гендердик саясаттын орчундуу аспектилеринде кандайдыр бир артка кетүү байкалууда. Консервативдик саясий күчтөрдүн гендердик теңчиликке жетишүү саясатын кулатуу, коомдун жана мамлекеттин өнүгүшүндө аялдардын салымын бекитүү аракетине тең укуктар менен мүмкүнчүлүктөр саясатын жүзөгө ашырууда башкаруу жана чечим кабыл алуу чөйрөсүндө түзүлгөн гендердик ассиметрияны жеңүүгө багытталган жаңы стратегияларды каршы коюу маанилүү.

128. 2000-2005-жылдары иштеген Парламенттин депутаттарынын арасында 7 аял болгон. Өткөн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине (Парламентине) шайлоолор жогорку деңгээлдеги бийликтин өкүлчүлүктүү бутагында аялдардын санынын өсүшү 2000-жылы шайлоолордо шайлоонун пропорциялуу системасынын (партиялык тизме боюнча) киргизилишине түрткү берди. 2003-жылдын 18-февралындагы референдумда Кыргыз Республикасынын жаңы Конституциясын кабыл алуу менен Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине депутаттарды пропорциялык система боюнча шайлоо мыйзамдан алынып салынган. 2005-жылдын февралында шайланган Парламенттин курамында бир да аял жок.

129. Мамлекеттик бийликтин жогорку деңгээлдеринде аялдар өкүлдүгүнүн өсүү динамикасы мурунку жылдарга салыштырмалуу төмөндөдү. Мамлекеттик бийликтин жогорку органдарындагы кадрдык саясат гендердик аспектилерди эске алуу менен реформалоону талап кылат.

130. Экономикалык чөйрөнүн эмгек рыногунда тик жана түз гендердик сегрегациянын болуусу байкалууда. Иш жоктуктун жалпы масштабы эркектерге караганда аялдар арасында 8%га жогору. Аялдарга жана эркектерге эмгек акысын төлөп берүү ажырымында өсүү тенденциясы бар.

131. Төрөлгөндөгү жашоонун күтүлүүчү узактыгы кыскарды, энелер жана наристелер өлүмүнүн деңгээли көбөйдү, аялдардын коркунучтуу жаңы пайда болуулар менен орууларынын өсүүсү болду, күн тартибине эркектердин репродуктивдүү ден соолук маселелери коюлууда, алкоголизм жана наркомания ооруулары жогорулады.

132. Билим берүү системасында, анын ичинде өмүр бою окутууда балдардын жана кыздардын, аялдардын жана эркектердин арасындагы гендердик диспаритетти жоюу зарыл. Гендердик теңчилик үчүн билим берүү: (i) гендердик мамилелерди, аялдар да, эркектер да өзүнүн дараметин өнүктүрүү үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү ала тургандай кылып трансформация кылууга; (ii) салттуу маданияттагы терс гендердик стереотиптерди жеңип чыгуу үчүн маданий салттарды жана мисалдарды пропагандалоого багытталышы керек.

133. Миграциялык процесстер күчөгөн көз карашта, адамдарды соодалашуу, соодалашуудан азап тарткандарды коргоо жана колдоону камсыз кылуу маселелери актуалдашууда.

134. Гендердик теңчиликке жетүүгө багытталган атайылаштырган Улуттук программалардын кабыл алынышы оң болуп эсептелүүдө: "Аялзат" Улуттук программасы (1996-2000-жж.) жана 2002-2006-жж. Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликке жетүү боюнча Улуттук ишаракеттер планы (УИП). Бирок, бул программалардын жетиштүү финансылык камсыз кылуусу болбогондуктан, бул аларды толук көлөмдө турмушка ашырууда тоскоолдук болуп берди. Ушул эки программаны жандандыруу зарыл, аларга жаңы импульс, багыт берип, программанын ишке ашырышын коомдук институттарга негиздеп, мамлекеттик органдарды алардын иш-аракеттерине активдүү жөндөмдөшүүнү милдеттендирүү аркылуу.

135. Кыргыз Республикасын 2001-2010-жж. Өнүктүрүүнүн комплекстүү негиздеринде (ӨКН) жана 2003-2005-жж. Кедейчиликти кыскартуунун улуттук стратегиясында (ККУС) гендердик маселелер сегрегирлүү эске алынган. Гендердик мамилелер бир топ тармактык стратегияларга, концепцияларга жана программаларга киргизилген. Өлкөнү өнүктүрүүнүн бул Стратегиясында гендердик мамилелер "өтмө" түрүндө жайылтылууда (гендердик мейнстриминг).

136. Мамлекеттик гендердик саясатты мындан ары ишке ашыруу үчүн ага кыргыздын үрп-адат баалуулуктарына негизделген жаңы аспектилерди киргизүү зарыл. Кыргыз Республикасында 2007-2010-жж. гендердик теңчиликке жетишүүнүн улуттук планы (УП-2) - орточо мөөнөткө багыттарды жана приоритеттерди аныктаган негиз коюучу документ иштелип жатат. УП мамлекеттик органдардын, мыйзам чыгаруучу жана аткаруу бийлигинин граждандык коомдун жана эларалык агентстволордун структуралары менен гендердик теңчиликке жетүү боюнча аракеттерин бириктирүүнү камсыз кылат жана 2007-2010-жж. ӨӨС гендердик теңчиликке жетүүнүн жана МӨП гендердик аспектилерин ишке ашыруу боюнча иш аракет планы болуп калат.

V. ӨНҮКТҮРҮҮНҮН БАГЫТТАРЫ ЖАНА АРТЫКЧЫЛЫКТАРЫ

5.1. Экономикалык дараметти жогорулатуу

137. Өлкөнү өнүктүрүүнүн экономикалык дараметтерин иштеп чыгуу жана негиздөө, экономиканы өнүктүрүүнүн маанилүү ички булактарынын негизинде - мындайча атаганда "экономикалык өсүштүн чекиттеринде" аткарылган.

138. Артыкчылыктарды тандоо боюнча негизги аспап катары баалоонун ар кандай экономикалык жана эконометриялык моделдери колдонулган: өлкөнүн тармактар аралык балансы (ТАБ)(10), Кобба-Дуглас жана SWOT-талдоо өндүрүштүк функциясы. Жогоруда көрсөтүлгөн ыкмаларды жана моделдерди талдоону колдонуу, өлкөнүн экономикасынын азыркы абалын баалоону өткөрүүнү, экономикалык саясатты жана ар кандай программаларды изилдөөнү, өсүү үчүн тоскоолдук болгон жана, ага ылайык, бул өнүгүү үчүн өбөлгө-барьерлерди жоюучу проблемалык тармактарды изилдөөнү болжогон.

139. Кыргыз Республикасында "өсүү чекиттерин" аныктоо үчүн, ТАБды жана Кобба-Дуглас өндүрүштүк функциясын изилдөө маселеси болуп, алардын продукциясын керектөөчү башка тармактарга абдан көп таасир кылган экономиканын тармактарын талдоо эсептелет, башкача айтканда, тармактардын ийкемдүүлүк деңгээлин карап чыгуу. Экономикалык ишаракеттердин түрлөрү боюнча кошумча нарк структурасы жана бул тармактардын кошумча нарк элементтеринин структурасы изилденип чыккан.

140. Экономиканын тармактар аралык балансынан алынган натыйжалар, тармактар байланышынын ийкемдүүлүгү жана өлкөнүн ички дүң азык-түлүгүнө, деңгээлине жана Кобба-Дугластын өндүрүштүк функциясынын негизинде өсүштүн булактарын талдоонун жыйындысы менен тармактардын кошумча нарк структурасына алардын таасири, Кыргыз Республикасы үчүн артыкчылыктуу секторлор болуп, биринчи кезекте, өндүрүш жана электр кубатын бөлүштүрүү, транспорттук сектор жана жардамчы транспорттук ишаракет, курулуш, тамак-аш азык-түлүгү аркылуу айыл чарбасын өнүктүрүү саналарын далилдейт.

141. Эконометрикалык талдоо жана баалоо аспаптарын колдонуу өзгөчө критерийлер болуп эсептелбешин белгилей кетүү керек, ага ылайык өнүгүүнүн экономикалык артыкчылыктары аныкталган, жана Стратегияны аныктоодо жөн гана башталгыч негиз кылып алынган чекит болуп эсептелген. Мисалы, жогорудагы келтирилген инструментти колдонуунун негизинде биринчи этапта тандалып алынган приоритеттер, биринчи кезекте экономиканын приоритеттүү тармактарында жумушчу орундарын түзүү призмасы аркылуу изилденген болучу. Бул же тигил тармактын башка тармактарга экономикада канчалык көп сандагы жумушчу орундарын түзүү боюнча атаандаштык мүмкүнчүлүгү аны өнүгүүнүн приоритеттерине киргизүүнүн бирден-бир башкы критерийи болуп калды.

142. Эконометрикалык талдоодон алынган натыйжалар кошумча комплекстүү талдоого кабылган. Ал өзүнө регионалдык рынок талдоону, анын өнүгүүсүн жана керектөөлөрүн божомолдоону, тандалып алынган артыкчылыктуу тармактардын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн талдоону, бул тармактарда баанын түзүлүшүн талдоону, артыкчылыктарды стимулдаштыруу зарылчылыгына карата текшерүүнү, бул секторлорго инвестицияларды көбөйтүү үчүн чечимдерди жана саясаттарды иштеп чыгарууну, менеджментти алмаштыруу зарылчылыгын жана бул багыттагы рынокко багытталган ыкмаларды башкарууну жана технологияларды жайылтууну жана жалпы эле мамлекеттик саясатты оңдоп-түзөтүү зарылчылыгын камтыйт.

5.1.1. Энергетика

143. Азыркы абалы жана өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы Борбордук Азиядагы энергетикалык ресурстардын 2%, анын ичинен көп запастагы көмүр кени жана анын онунчу бөлүгү гана иштетилген гидроэнергетикалык ресурстардын 30% ээлик кылат. Республиканын отун-энергетикалык балансынын структурасы 50% ашык импортту түзөт.

144. Өлкөбүздүн аймагында 70 көмүр кени чыккан жерлер белгилүү, ал эми 2006-ж. 1-январына жалпы запастар 1316,9 млн. тоннаны түзөт. Азыркы убакта 1,1 млн. тоннадай же жылына колдонулуучу 78%га жакын көлөмдөгү көмүр кени импорттолот. Көмүр тармагы өлкөбүздүн бюджетинен каржыланат.

145. Болжолдуу маалыматтануучу бааларга таянсак, өлкөбүздүн аймагында мунай жана газдын иликтелбеген ресурстарынын 289 млн. тоннадагы шарттуу отундары бар. Республика өзүн-өзү мунай азыктары менен камсыз кылуусу жалпысынан 30дан кем эмес пайызды түзөт.

146. Электр кубатына ИДПнын 5%га жакын үлүшү жана өнөр жай өндүрүшүнүн 16%гы көлөмү, мамлекеттин бюджетинин 10% кирешеси туура келет. Электр кубаты тармагы калктын 100%ын электр кубатынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылат. Ар бир жан керектөөчү электр кубатын колдонуу бир топ бийик көрсөткүчтү - 2400 кВтс түзөт. Республикабыздын 252 ири жана орто сууларынын гидроэнергетикалык дарамети 18,5 млн. кВт кубаттуулукту жана 160 млдр. кВтс электр кубатын иштеп чыгарууга бааланат. Гидроэнергетикалык ресурстардын эң ирилери Нарын (ортожылдык агымы 10-14 млрд. куб.м.) жана Сарыжаз (агымы - 3-4 млрд. куб.м.) сууларынын бассейндеринде топтолгон. Кичи суулардын жана суу агызгычтардын гидроэнергетикалык ресурстарынын дарамети орточо 3төн 50 куб.м/сек. чейинки көп жылдык чыгымдары жылына 5-8 млрд. кВтс түзөт жана анын 3% гана колдонулат.

147. Проблемалар. 2001-жылы башталган тик интеграциялык монополдук энергетикалык компаниянын реструктуризациясы, функционалдык негизде электр кубаты секторуна белгилүү либерализацияны жана инвестицияларды тартуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүүнү камсыз кылды. Функционалдык реструктуризация өндүрүштөгү чыгымдарды аныктоого, энергияны өткөрүү жана бөлүштүрүүгө жана электр кубатына жана жылуулук кубатына тарифтерди ачык түзүүгө мүмкүндүк берди. Бирок ал энергосистемада күткөн экономикалык көрсөткүчтөрдүн жакшыруусун камсыз кыла албады. Бул тармакты реструктуризациялоо жана приватташтыруу бүтпөгөндүгү, керектүү рынок механизминин жана тиешелүү укуктук базанын жоктугуна байланыштуу болду.

148. Энергетикалык компаниялардын финансылык абалы акыркы жылдарда эч жакшырбады. Мисалы, 2006-жылы колдонулган электр кубатына чогултулган төлөмдөр 72,3% түздү. Энергетикалык компаниялардын дебитордук карызы алардын башка кожоюндук кылуучу субъектилери менен финансылык мамилесине таасирин тийгизүүдө жана бюджет алдындагы кредиттик жана бажылык милдеттенмелерди аткарууда жактуу төлөбөө коркунуч чынжырчасын түзүүдө.

149. Электр кубаты тармагында системалуу жоготуулардын деңгээли 40%дан ашат, анын 25%ын коммерциялык жоготуулар жана уурдоолор түзөт. Жыйынтыгында, электроэнергиялык сектордогу бюджеттин квазифискалдык дефицити 2006-жылдын аягына ИДПдан 5,4% түздү жана макроэкономикалык стабилдүүлүккө жана өлкөнүн бюджетинин туруктуулугуна терс таасирин тийгизүүдө.

150. 2006-жылдын 1-майынан тартып тиричиликтик керектөөчүлөр үчүн 0,62 сом/кВтс (же 1,5 цент/кВтс) өлчөмүндө электр кубатынын бир түрдүү тарифи киргизилген. Аны менен бирге азыркы убакта кубаттуулук системасында орто өлчөмдөгү тарифи 0,94 сом/кВтс же 2,6 цент/кВтс түзгөн чыгымдарды толук жабуу тарифинен кыйла төмөн болуп калууда.

151. Акыркы жылдарда электр кубатын экспорттоодон түшкөн киреше бат эле төмөндөп кетти. Электр кубатын экспорттоодон жылда түшүүчү валюта, 2004-жылы электр кубатын болжол менен бирдей көлөмдө экспорттоодо, 2000-жылга салыштырмалуу 4 эсе кыскарды. Колдонулуп жаткан "суу-электр кубаты-отун" схемасындагы электр кубатын экспорттоо механизми импорттогу табигый газга акчалай төлөө зарылчылыгынан улам маанисин жоготууда.

152. Артыкчылыктар. Борбордук-азиялык региондогу энергетиканы белгилүү чекте адистештирүү республикабыздын гидростанцияларында өндүрүлүүчү электр кубаттуулугу бул региондогу энергетика рыногунда атаандаштыкка кудуреттүү болуп саналат. Бул Кыргызстандын ири экспорттук мүмкүнчүлүгүн, ошондой эле Кыргызстандын отун-энергетикалык балансындагы чыгашалуу бөлүгүнүн структурасында электр кубатын колдонуу үлүшүнүн өсүүсүн аныктайт. Республикада электр кубатын өнүктүрүү ОЭКти курууда артыкчылыктуу болуусу керек, Борбордук Азиядагы энергия ташуучулардын рыноктогу талаптарын камсыздоодо чоң мааниге ээ болушу керек.

153. Максат. Энергетикалык тармакта ӨӨСтүн негизги максаты Кыргыз Республикасынын 2025-жылга чейинки узак мөөнөттөгү убакытта финансылык жакшыруусу жана энергетикалык сектордун баланстык жана комплекстик өнүгүүсү жана энергетикалык коопсуздугу үчүн шарттарды түзүү болуп саналат.

154. Маселелер. Стратегиянын алкагында төмөнкү маселелерди чечүүгө тура келет:

(i) энергияны, биринчи кезекте, ички керектөөчүлөргө ишеничтүү жана үзгүлтүксүз жеткизүүнү камсыз кылуу; (ii) 2001-жылы башталган структуралык реформаларды бүткөрүү үчүн зарыл болгон институционалдык жана ченемдик-укуктук базаны түзүү; (iii) 2007-жылдын аягына чейин бөлүштүрүүчү электр кубаттуулук компанияларын концессияга же приватташтырууга өткөрүү. (iv) мыйзамдык түрдө, көз карандысыз аудиторлорду тартуу менен, энергосектордун активдерин жана объектилер наркын аныктоо жана баалоо; (v) мыйзамдык түрдө, Камбарата ГЭСин жана Бишкек жана Ош шаарларын, өздөрүнүн активдери менен ААК "Электр станцияларынын" курамынан бөлүп чыгаруу жана стратегиялык инвесторлорго 2008-жылга чейин курулушту бирдиктүү улантуу жана андан аркы эксплуатациялоо үчүн сунуш кылуу.

155. Саясат жана чаралар. Максатка жетүү саясаты үч бөлүктөн турат - институционалдык саясат, тарифтик саясат жана инвестициялык саясат.

156. Энергетикалык компаниялардын реалдуу чыгымдарын жабуу үчүн керектүү деңгээлде электр кубатына тарифтерди этап менен өстүрүү камсыз кылынат жана аялуу калк катмарына жана ирригациялык секторго компенсациянын механизмдерин иштеп чыгуу менен 2009-2010-жылдарга керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидирлөө алынып ташталат.

157. Энергетика секторундагы субъектилерди финансылык жана корпоративдүү башкарууну жакшыртуу, сектордогу коммерциялык жана финансылык тартипти күчөтүү, берилген электр кубатына чогултуу акынын деңгээлин көтөрүү аркылуу тармактын субъектилеринин рентабелдүүлүгүнө тарифтин өсүшү менен бирге жетишүү. Ушул процесстерди мониторинг жүргүзүүгө жеке гана көз карандысыз кесипчилик аудитти эмес, коомдук экспертизалоочу институттарды тартуу керек.

158. Тике инвестицияларды, Таджикистан энергиялык системасы менен кошуу үчүн 500 кВ кубаттуулуктагы электр берүүчү линияларын курууга жана электр кубаттуулугун Афганистандын жана Пакистандын рынокторуна чыгуусун камсыз кылууга, ошондой эле Камбарата-Кемин-Алматы маршруту боюнча 500 кВ кубаттуулуктагы электр берүүчү линияларын курууга тартуу зарыл.

159. Азыркы учурда энергетикалык системадагы орточо салмактык тариф андагы болуп жаткан чыгашаларды жабуудан бир кыйла төмөн. Тарифтин өлчөмү 106 тыйын/кВтс же 2,66 цент/кВтс болушу керек эле. Электр кубатындагы (энергия жылуулугун жана жаратылыш газын кошкондо) тарифтик саясаттын негизги багыты 2010-жылга (2010-жылга карата инфляциялык болжолдуу маалыматтарды эске алганда электр кубатынын номинал көрсөткүчүнүн орто тарифи 3,0 цент/кВтс түзүшү керек) өндүрүшкө, өткөрүүгө жана бөлүштүрүүгө кеткен чыгымдарды толук кайтаруу деңгээлинин тарифине жетүү максатталган. Тарифтер керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидирлөөнү жок кылуучу реалдуу сектордун өсүшүн баланстап жана стимулдаштырат, 2010-жылга 1,9% ИДПга чейин сектордогу квазифискалдык дефицитти жыл сайын этап менен кыскартууга максатталган. Тариф чыңалуу классы менен аныкталып, ага реалдуу секторду өнүктүрүүдө жардам болуучу четки керектөөчүнү кошуп байланыштырылат. Тарифтердин өсүшү, 2010-жылга накталай акча менен жыйноо деңгээлин 93%га чейин камсыз кылуу максатында энергетикалык сектордо финансылык тартипти жана контролду күчөтүү менен бирге болот.

160. Өкмөт социалдык жактан коргоо системасында баштаган реформаларды бүтүрөт жана калктын аз камсыз катмарларына (жеңилдик алгандарга) адекваттуу жана даректүү компенсациялоону камсыз кылуу үчүн 2008-жылга энергоалуучулар үчүн жеңилдиктерге монетизациялоону жүргүзөт. 2007-жылдын ичинде 2007-2010-жылдар ичинде электр жана жылуулук кубаттуулугуна атайын орто-мөөнөттөгү тарифтик саясат иштелип чыгат жана бекитилет.

161. Өнүгүү, республикабыздагы отун-энергетикалык комплексинин эффективдүү иштеши көбүнчө Борбордук Азиядагы мамлекеттердин рационалдык-функционалдык энергетикалык рынок регионундагы эки тарапка тең пайдалуу кызматташтыкты куруу маселелеринин чечилишинен көз каранды. Бул ГЭС, ЖЭЦ, мунайды кайра иштетүүнү жана көмүр кенин казуучу ишканалардын иш тартибин оптималдаштырууга мүмкүндүк берет, өзгөчө станциялардын кубаттуулугун генерациялаган суткалык жана жылдык режимди эффективдүү колдонууну камсыз кылат.

162. БАР мамлекеттеринин суу чарба чөйрөсүндө жана отун-энергетика тармагында өндүрүштүк жана технологиялык кооперацияны тереңдетүү процессине багытталган экономикалык эки тарапка тең пайдалуу мамилелерди өнүктүрүү керек, экспорттук дараметти кеңейтүү үчүн шарттарды түзүү, жаңы ишканаларды куруу жана колдонуудагысын реконструкциялоодо эки тарапка тең пайдалуу биргелешкен долбоорлорду иштеп чыгуу жана иш жүзүнө ашыруу, эки тарапка тең пайдалуу отун-энергетикалык комплексти курууга, өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу, талаптарга жооп берүүгө рационалдык адистешкендикти аныктоо керек.

163. Борбордук жана Түштүк Азия өлкөлөрүнүн ортосунда электр кубатын сатуу үчүн шарттар түзүлөт. Эксперттердин берген баасы боюнча электр кубатын экспорттоодо иштеп жаткан механизмден түшкөн акчаны жоготуу ондогон миллион АКШ долларлары болот. Бул тармактагы саясаттын чаралары орто мөөнөттүү убакытта электр кубатын күтүлүүчү көлөмдө экспорттоодо ар жылдын үчүнчү кварталында өткөрүлүүчү эл аралык тендерди өткөрүүгө багытталат. Анын баасы энергетика рыногунда түзүлгөн келишимдин датасына региондогу электр кубатынын өздүк наркынан төмөн болбошу керек.

164. Камбарата ГЭС жана Бишкек ЖЭЦтерине жеке инвестицияларды ишке ашырууга уруксат берген мыйзамдарга оңдоолорду киргизүү, Сарыжаз каскадындагы ГЭС, Көкөмерен ГЭС, Жогорку-Нарын ГЭСтерин курууга инвестицияларды түздөн-түз тартуу үчүн жакшы инвестициялык климатты түзүү керек.

165. Программалар жана долбоорлор. Энергетикалык натыйжалуулукту жана энергожыйноону көбөйтүү боюнча программаларды иштеп чыгуу жана турмушка ашырууну баштоо зарыл.

166. Углеводород сырьесун колдонууну азайтуу жана аны энергиянын альтернативдик булактары менен алмаштыруу программасын иштеп чыгуу, ошондой эле тармактарга кирүү эрежелери жана энергиянын альтернативдик булактарын жана анын продукциясына тарифтерди түзүү механизминин энергиясын сатуу.

167. Мамлекеттик программанын негизинде мунай менен жабдуу системасын мамлекеттен бөлүүнү жана приватташтырууну, мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун күчөтүү менен мунай унаалык тармактардын байланышын реконструкциялоону жана өнүктүрүүнү иш жүзүнө ашыруу.

168. Мамлекеттик программанын негизинде мунай-газ тармагын приватташтырууну баштап жана аягына чыгаруу. Жер астындагы кендерди иштетүүгө салык салууда тиешелүү мамлекеттик экономикалык саясатын оптималдаштыруу, мунай жана газдын жаңы кендерин иштетүү жана казуу үчүн инвестицияларды түздөн-түз тартууга дем берип кызыктыруу жолу аркылуу мунай бизнесине колдоо көрсөтүү.

169. Көмүр өндүрүшүндө республикалык бюджеттен мамлекеттик жардамды азайтуу жана акырындап жоюу долбоорун демилгелөө. Зыяндуу шахталарды жабуу жана бул процесс менен байланышкан, шахтерлордун адистигин которуу жана көчүрүүнү кошуп, социалдык чыгымдарга колдоо көрсөтүү.

170. Энергетикалык компанияларга жана директорлор кеңешине жетекчилик кызматтарга максималдуу ачык сынактарды өткөрүү аркылуу квалификациялуу жана компетенттүү кадрларды тандоо жол-жоболорун күчөтүү боюнча долбоорду өнүктүрүүнү улантуу, ошондой эле, компаниялардын жетекчилеринин финансылык отчет беришин жана жоопкерчилигин күчөтүү жана ал компаниялар алган таза кирешенин жыйынтыгына карап материалдык стимулдоо менен коштоо.

171. Энергожыйноону жана энергияны эффективдүү колдонуу программасы 2007-жылдын аягына чейин иштелип чыгат жана ал коммуналдык кызматка бөлүнгөн ассигнованиелерди бюджеттик уюмдар тарабынан сарамжалдуу колдонуусу үчүн социалдык-экономикалык өнүгүүнүн регионалдык жана муниципалдык программаларынын түзүүчү элементи болуп калышы керек.

172. Ресурстар. Энергетикалык сектордун орто мөөнөттөгү убакыт ичинде (2007-2010-жж.) өнүгүүсү үчүн жалпы керектөөсү 3,5 млрд. АКШ долларын түзөт. Энергетикалык сектордогу инвестициялык саясат, секторду өнүктүрүүгө тартылган жеке капиталга багытталат. Чараларды колдонуу саясаты энергетикалык сектордогу инвестициялык климатты, ага кошуп жаңы инвестициялар үчүн регулятивдик жана атаандаштык чөйрөнү жакшыртуу, фискалдык саясатты жакшыртуу жана энергетикалык компаниялардын чарбалык ишаракетине мамлекеттик органдардын кийлигишпөөсүн жакшыртууга жумшалат.

173. Коммерциялык жоготууларды кыскартуу жана мүмкүн болгон уурулукту жок кылыш үчүн инвестицияларды, биринчи кезекте, бөлүштүрүүчү компанияларга жиберүү керек. Бөлүштүрүүчү тармактарды реабилитациялоо жана приватташтыруу чыгымдардын көлөмүн техникалык ченемдерге чейин түшүрүүгө мүмкүндүк берет. Жалпысынан, бөлүштүрүүчү тармактардын минималдуу инвестицияларга муктаждыгы, эксперттердин баалоосу боюнча, 250 млн. АКШ долларын түзөт.

174. Иштеп жаткан генерирлөө кубаттуулукту жандандыруу үчүн инвестициялар орто мөөнөттүү убакытта зарыл болот. Бишкек ЖЭЦ-1, Учкоргон ГЭСи жана Атбашы ГЭСи артыкчылык объектилер катары каралат. Баалоо, инвестициялар ЖЭЦ-1 үчүн 15 млн. АКШ долларын, Учкоргон ГЭСине - 15 млн. АКШ долларын жана Атбашы ГЭСи үчүн 10 млн. АКШ долларын түзөт. Бул капитал топтоочу объектилерге карата өздөрүнүн каражаттарынын, мамлекеттик инвестициялар программасынын алкагындагы гранттардын жана инвестициялардын эсебинен камсыз кылынышы керек.

175. ОЭК объектилерин иштеп чыгууда жана жайылтууда милдеттүү түрдө стратегиялык экологиялык пландаштыруу киргизилет. Экологиялык туруктуулугу алсыз райондор үчүн же/жана коргоого алынган глобалдык экологиялык конвенциялар жана эл аралык макулдашуулар (биосфера, коруктар жана заказниктер, а/ч жерлеринин, жайыттардын жана токойду кыюунун деградацияланышы) үчүн экологиялык жактан таза энергия булактарын колдонуу каралат.

176. Натыйжалар. Бөлүштүрүүчү энергокомпаниялар приватташтырылат же стратегиялык инвесторлорго концессияга берилет.

177. Кредиттик карыздар жана бюджет алдында салык төлөмдөр боюнча карыздар кыскартылып, адамдык фактор менен байланышкан коррупциянын деңгээли төмөндөйт. Энерготармактагы кызматкерлердин иш мотивациясынын рыноктук экономикалык механизмдери иштейт.

178. Энерготармактын керектөөчүлөрү жана жумушчулары тарабынан электр кубатын уурдоо азаят, бул энергокомпаниялардын кирешесин көбөйтөт.

179. Электр кубатын өндүрүүчү өнөр жайдын ири сатып алуучуларына сатуу мүмкүнчүлүгү түзүлөт, бул анын финансылык абалын жакшыртат жана стабилдештирет. Өнөр жай керектөөчүсү электр кубатын ортомчуларды айланып өтүп экономикалык жактан акталган тариф менен сатып алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот.

180. Энергоресурстардын наркы жана электр кубатынын баасы энергокомпаниялардын чыгымдарын минималдаштыруу үчүн тышкы рынокто такай аныкталып турат, бул жылуулук станцияларында электр жана жылуулук кубатын өндүрүүдө өзнаркын түшүрүүгө мүмкүндүк берет.

181. Отун-энергетикалык тармакта жеке инвесторлор пайда болот жана анын натыйжасында менеджменттин жакшыруусу жана энергожабдуунун бекемдигин жана сапаттуулугун жогорулатат.

5.1.2. Тоо кендери

182. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Тоо кендерин казып чыгаруу тармагы өлкөдөгү өндүрүлгөн бардык өнөр жай продукцияларынын наркынын 48% ашыгын, ИДПдагы бөлүгү - 10,1%, экспортто жалпы көлөмү 41%, салыктан түшүшү - 11% түзөт. Тоо секторунда 15 миң жумушчу иштешет. Жер казынасын өздөштүрүүнүн жүз жылдан ашуун тарыхында профессионал кадрлар түзүлдү. Минералдык-сырьелук продукцияларга дүйнөлүк баанын туруктуу өсүшү өлкөнүн тоо-металлургия тармагын өнүктүрүү келечегин жагымдуу кылууда.

183. Бирок акыркы беш жылдын ичинде иштеп жаткан ишканалардын саны кескин кыскарган. Мына ушундай жагдайда минералдык сырьену казуу кыскарып, негизги өндүрүштө жумушчу орундарын жана кыйыр түрүндөгү жумуш орундарын жоготууга алып келет. Тоо кен өнөр жайындагы өндүрүштүн кыскарышы ИДПны төмөндөтөт, мамлекеттин казынасына салыктык түшүүлөр азаят жана экспорт кыскарат.

184. Кыргыз Республикасы минералдык ресурстарга өтө бай деп мүнөздөлөт жана тоо иштерин жүргүзүүдө инвестицияларды тартуучу өлкө катары каралат. Алтындын жалпы жер астындагы кендеги резерви 2500 тонна деп бааланат. 65-80 тонна өлчөмүндө көрөңгөсү бар эки кен байлыктуу жерди, 149 жана 96 миң тонналуу вольфрам жана олово көрөңгөсү бар ири кен байлыктуу жер жана башка объектилерди иштетүү даярдалып жатат. Мамлекеттин балансында минералдык сырьенун 37 түрү бар тегиз чалгындалган 199 кен чыккан жерлер бар. Ар кандай пайдалуу кендердин миңдеген майда кен чыккан жерлери табылды.

185. Проблемалар. Тармактын чечилбеген маселелери, негизинен рыноктук экономикага өтүү шарттарында кен чыгуучу жерлерди колдонуу чөйрөсүндөгү мыйзамдардын начардыгы менен байланыштуу болуп жатат.

186. "Жер казынасы жөнүндө", "Мунай жана газ жөнүндө", "Көмүр жөнүндө", "Жер казынасын пайдаланууда продукцияны бөлүшүү жөнүндө макулдашуулар тууралуу" иштеп жаткан мыйзамдардын негизги жоболору бири-бирине карама-каршы жана бирдиктүү стандартка келтирүүнү талап кылышат.

187. Азыркы иштеп жаткан Салык кодекси кен чыгуучу жерлерди колдонуу чөйрөсү боюнча карама-каршылыктарды камтыйт жана олуттуу жакшыртууну талап кылат.

188. Мамлекеттик тоо кендерин казып чыгаруучу ишканалар өкмөттүн дотациялары жана преференциялары менен пайдаланышат. Мамлекет жеке менчик ээси жана мамлекет регулятор болгон келише албас кызыкчылыктар пайда болууда. Мамлекеттик бөлүктүн катышуусу менен биргелешкен ишканаларды түзүү күткөндөй киреше алып келбейт.

189. Геологиялык маалыматтын маанилүү бөлүгү эскирген кагаздарда сакталуу, анын мүмкүн болгон жоготуусу тармакты өнүктүрүүдө кырсык болгондой чагылдырылат. Маалыматтар жаңы маалыматтар менен араң толукталып турат жана аэрокосмикалык заманбап технологияларды колдонууга ылайыкталган эмес, ансыз кен чыккан жерлерди табуу аз натыйжа берет. Чоң масштабдагы географиялык карталар негизсиз сыр бойдон калууда, ал геологиялык маалыматтын жеткиликтүүлүгүн чектейт.

190. Тоо, венчур издөө компаниялардын жана жергиликтүү калктын мамилелери ортосунда чыңалуу өсүүдө, бул кен чыккан жерди иштетүүдөгү маселелерди чечүүдө жергиликтүү калктын кызыкчылыгын эсепке алуу механизминин жоктугунан алардын ишине олуттуу тоскоол болууда.

191. Максат. Тоо кендерин казуу тармагын өнүктүрүү чөйрөсүндө стратегиянын максаттары болуп:

(i) бардык жер астындагы кендерди иштетүүчүлөр үчүн жагымдуу инвестициялык климатты түзүү жана Өкмөт өзүнө стимулдук, акыйкаттык жана институционалдык негизди кошкондогу инвестициялар үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүп берүү милдетин алган; (ii) 8-10 жыл ичинде тоо секторунан түшкөн кирешени өндүрүштү диверсификациялоо жана дүйнөлүк экономикага интеграциялоо жолу менен көбөйтүү, минералдык сырьену өндүрүүнүн өсүү темптерин эки эсеге көбөйтүү; (iii) кедейчилик менен күрөшүү жана миграциялык процесстерди алыскы бийик тоолуу аймактарда кошумча иш орундарын уюштуруу аркылуу токтотуу; (iv) бардык кен байлыктарды өндүрүүдөн түшкөн каражаттарды ачык сарптоону жогорулатуу.

192. Маселелер. Коюлган максаттарга жетүү үчүн стратегиянын чегинде тоо кендерин казып чыгаруу тармагында биринчи кезектеги маселелер болуп:

(i) мыйзам, салык башкармалыгы жана мамлекеттик жөнгө салуу тармактарында болгон маселелерди жок кылуу чараларын ишке ашыруу; (ii) даярдалган кен чыккан жерлерди иштетүү жолу менен алтын казуу өндүрүшүн тез өнүктүрүү; (iii) өндүрүлүүчү минералдык сырьенун ар кандай түрлөрүнүн тизмегин кеңейтүү; (iv) 2004-жылдын майында Өкмөт тарабынан кабыл алынган Өндүрүүчү тармактардын ишаракетинин ачыктыгын жогорулатуу демилгесинин (EITI) чегинде милдеттерин аткарууну жөнгө салуу.

193. Саясат жана чаралар. Жер астындагы кендерди иштетүүнү жөнгө салуу мыйзамындагы карама-каршылыкты жок кылуу үчүн жана аны рынок системасына ыңгайлаштыруу үчүн төмөнкү чаралар колдонулат:

(i) конкурс боюнча бөлүштүрүлгөн кен чыккан жерлердин тизмегин бекитүү; (ii) биринчи өтүнүч укугу боюнча бөлүштүрүлүүчү жана конкурс аркылуу бөлүштүрүүгө туура келген объектилерди так көрсөтүү менен лицензия берүү процедураларын жакшыртуу ("Жер казынасын лицензиялоо тууралуу" Жобонун жаңы редакциясындагы жер казынасын пайдаланууга укукту лицензиялоо процедурасын тактоо); (iii) лицензияны кармап калууга прогрессивдүү төлөмдөрдү киргизүү (лицензиондук төлөмдөрдөн түшкөн каражаттар аймактарда тоо компанияларынын катышуу кызыкчылыгын көтөрмөлөөгө, ошондой эле Тоо кадастра системасын колдоо үчүн жергиликтүү уюмдарга багытталат); (iv) акы төлөөнүн негизинде геологиялык фонддорго кеңири жана эркин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу; (v) керектүү рекультивациясы жок кен казылып жаткан жерден кетүүсү, алган геологиялык маалыматтарды өз убагында айтпагандыгы жана кен байлыктарды мыйзамсыз казып алуусу үчүн жер астындагы кендерди иштетүүчүлөрдүн жоопкерчилиги жогорулатылат; (vi) жалаң гана аттестацияланган долбоордук компаниялар тарабынан изилдөө-чалгындоо иштерин долбоорлоону талап кылууну токтотуу.

194. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Өндүрүүчү тармактардын ишаракетинин ачыктыгын жогорулатуу демилгесин (EITI) ишке ашыруу чегинде мындан ары да өзүнүн милдеттерин, EITIнин төлөмдөрү жана кирешелери тууралуу маалыматтарды такай жарыялоону кошуп аткара бермекчи.

195. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын максаттарына жетүү үчүн төмөнкү программалар жана долбоорлор ишке ашырылат:

(i) "Жер казынасы тууралуу" мыйзамдын жаңы редакциясын даярдоо. Жер казынасын пайдаланууну жөнгө салган башка мыйзамдарга жана Салык кодексинин долбоорунун "Жер казынасын пайдаланууга салык салуу жөнүндө" бөлүмүнө өзгөртүүлөрдү киргизүү. (ii) Тоо кендерин иштетүү тармагындагы объектилерди приватташтыруу.

a. "Центерра" акцияларын сатуу.

b. Лондондогу инвестициялар альтернативдик рыногунун (AIM: Alter№ative I№vestme№t Market) биржалык аянтчасындагы IPO (I№itial Public Offeri№g) жол-жоболор аркылуу ААК "Кыргызалтынды" приватташтыруу. ААК "Кыргызалтындын" кесиптик эмес ишкердик бөлүкчөлөрүн приватташтыруу.

c. Тоо-металлургиялык ишканаларды ("КГРК" АК, ХРАО) приватташтыруу.

d. Мамлекеттик "Кыргызкөмүр", "Кыргызмунайгаз" АК ишканаларын приватташтыруу.

(iii) Геологиялык инфраструктураны жакшыртуу программасы.

a. Болгон геологиялык маалыматтарды электрондук ташыгычтарга өткөрүү.

b. Геологиялык фонддорго (архивдерге) эркин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. Фонддорду компаниялардын жашыруу мөөнөтү чектелүү электрондук таратуучулар аркылуу геологиялык маалыматты берүүсү менен толуктоо.

c. Электрондук инфраструктура картасын билген мамлекеттик ведомстволор Мамлекеттик геология агенттигине берүүгө милдеттүү.

(iv) Кичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү программасы.

а. Кичине тоолуу өнөр жайлары өнүккөн Кытай жана башка өлкөлөрдө кичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү тажрыйбасын үйрөнүү.

(v) Өкмөт инвестициялар миссиясын толук бойдон өзүнө бардык коммерциялык коркунучун ала турган тоо өнөр жайындагы жеке секторго жүктөйт. Төмөнкү долбоорлор ишке ашырылышы керек:

a. Кумтөрдүн кенинин көрөңгөлөрүн кошумча чалгындоонун эсебинен Кумтөр руднигинин иштөө мөөнөтүн келечекте 2020-жылга чейин узартуу;

b. терең горизонтто жана Чыгыш фланг, Диоритовый аянтчаларында алтындын көрөңгөсүн кошумча чалгындоонун эсебинен Макмал руднигинин иштөө мөөнөтүн 2020-жылга чейин узартуу;

с. долбоорлоо учурунда турган 8 тоннадан 20 тоннага чейин көрөңгөлөрү бар анча чоң эмес кендүү жерлерди иштетүү: "Куру-Тегерек", "Иштамберды", "Тереккан", "Солтон-Сары", "Тоголок", "Андаш", "Куранжайлоо" ж.б.;

d. иштеп жаткан тоо-металлургия ишканаларын ("Кадамжай сурьма комбинаты" АК, "ХРАО") сырьелук база менен камсыз кылуу;

е. калай-вольфрам кени чыккан жерлерди ("Эмгекчил", "Үчкошкон", "Кеңсуу") иштетүү;

f. жетишпеген кен эмес материалдарды өндүрүүнүн тизмегин кеңейтүү;

g. ички рыноктук суроо-талап динамикасынын негизинде куруу материалдарды иштетүүнү 100%га өстүрүү;

h. көмүр казууну 1 млн. тоннага чейин, мунайды 100 миң тоннага чейин, газды 50 млрд. куб.метрге чейин өстүрүү;

i. минералдык сууларды куюштурууну жана бальнеодарылоону жүргүзүүнү өркүндөтүү.

196. Каражаттар. Жалпысынан долбоорлорду, программаларды жана иш чараларын жүзөгө ашырууга 540 млн. АКШ доллары талап кылынат.

5.1.3. Айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай тармактары

197. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Агрардык сектор жана кайра иштетүү өнөр жайы өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда жана калктын иш менен камсыз болуусунда негизгилерден болгон жана болуп кала бермекчи. Айыл чарбасы менен алектенгендер өлкөдөгү иш менен камсыздардын жалпы санынын 65%ын же 951 миң кишини түзөт. Мындан тышкары, экономика секторунда ИДПнын кошулган наркынын үчтөн бир бөлүгү түзүлөт, бул кайра иштетүү ишканаларын сырьелук ресурстар менен, калкты - тамак-аш, азык-түлүктөр менен камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн түзөт. Айыл чарба багытын өнүктүрүү аймактарында өлкөдөгү кедей калктын жалпы санынын 76%ын түзгөн аз камсыз калктын катмарлары жашашат.

198. Агрардык секторду реформалоодо 286 миң дыйканчылык (фермердик) чарбалар, 1200гө жакын уюмдар жана корпоративдер түзүлгөн. Конституциялык тартипте жерге жеке менчик киргизилип, "Айыл чарба багытындагы жерлерди башкаруу жөнүндө" Мыйзам кабыл алынган. Дыйкандар менен фермерлер негизги өндүрүүчүлөр болду. 95 пайыздан ашуун айыл-чарба азык-түлүгү жеке сектордо өндүрүлөт. Дыйканчылык жана фермердик чарбалардын үлүшү 44 пайызга жетти. Акыркы жылдарда айыл чарба өндүрүмү жылына 3төн ашык пайызга өстү.

199. Акыркы жылдарда жер рыногун түзүүгө реформалардын багытталгандыгы айылдын элинин кедей бөлүгү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачып берди, анткени күрөө мүлкү катары жерди коюп кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн түзүп берет.

200. Айыл чарба өндүрүүчүлөрдүн кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу микрокредит мекемелеринин тармактарынын өнүгүшүнө оң таасирин тийгизди. "Айылдык каржы институттары" аттуу бир гана долбоордун чегинде бүгүн 28 миң катышуучуну бириктирген 317 кредиттик бирикмелер иш алып барат.

201. Акыркы жылдарда агроөнөржай тармагына тышкы жардамдардын көлөмү өсүүдө. Өлкөгө келген тышкы жардамдарды бөлүштүрүү жыйындысын баалоо анын салыштырма салмагы (18,6%) айылды өнүктүрүүгө багытталаарын көрсөттү. Акыркы үч жыл ичинде айыл чарбасына жылына 385 млн. сом инвестиция келген.

202. Айыл чарба азык-түлүгүн кайра иштетүү өнөр жайындагы салыштырма салмагы 14%ды түзгөн бирден-бир маанилүү тармактардан болуп эсептелет. Тармакта 50 миңге жакын адам эмгектенет.

203. Проблемалар. Үрөндөрдү, материалдык-техникалык ресурстарды, товардык кредиттерди жана гранттарды бөлүштүрүү аркылуу фермерлер жана дыйкандардын жакыр бөлүгүнө колдоо көрсөтүлөт. Суу чарба объектилерин ремонттоо жана тургузуу иштерине, өсүмдүктөрдү коргоого жана карантинине, эпизоотологиялык абалды жакшыртууга жылына бюджеттен каражат каралат. Бюджеттик көлөмдү чектөөдөн, бюджеттен берилүүчү каражат муктаждыктардын 30-40% гана түзөт. Ошондуктан, бул секторду өнүктүрүүдө экстенсивдик ыкма колдонулуп, андан жердин табигый түшүмдүүлүгү, мал чарбачылыгынын дарамети жана башка өндүрүүчү күчтөр азаят. Натыйжада, өлкөнүн айыл чарба өнөр жайы майда товардуу жана аз кирешелүү болуп калды.

204. Керектүү акчанын түшпөй калышы жаңы техниканы жана жабдууларды сатып алуунун көп жолку азайышына жана айылдык товар өндүрүүчүлөрдүн көпчүлүк бөлүгүнүн негизги каражаттарынын физикалык жактан өспөй калуусуна алып келди, бул өнөр жай-техникалык дараметтин кыскаруусуна алып келди. Ошондуктан, атамекендик азык-түлүк продукциясына суроо-талаптар өскөн күндө да өнөр жайдын өсүшүндөгү ресурстук чектөөлөр, эмгектин анча жогору эмес өндүрүмдүүлүгү жана абдан төмөн эмгек акылары менен токтотулуп турат.

205. Майда чарбалардын көп болушу, айылда башкаруу квалификациясынын деңгээлинин төмөндөшү, жөнөкөй ыктар жана чарбачылыкты алып баруу ыкмаларынын үстөм болуусу, өндүрүлгөн азык-түлүктүн сапатынын төмөндөшүнө өбөлгө түздү.

206. Тармактар аралык баалар диспаритети жана киреше - чечилбеген маселе бойдон калууда. Экономиканы либерализациялоо шартында, ресурстарды монополдук түрдө жабдып туруучулар алдында айыл чарба коргоого алынбай калууда. Толгон жабдып туруучулар жана алып сатуучулар тарабынан баа кысымы айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүк үлүшүн чекенелеп сатуу баасын көп жолу төмөндөтүп салды.

207. Айыл жергесин өнүктүрүү бүгүнкү күндө экономикалык гана маселелер болуп калбастан, айылдын социалдык жактан өнүгүүсүнө да терс таасирин тийгизүүдө. Маселенин татаалдыгы айыл жергесинде айыл чарба иштеринен түшкөн башка киреше жоктугунда. Бул кожоюндук кылуучу субъектилерге айылдын инфраструктурасын максаттуу колдоого, алардын жайланыштыруу маселелерин чечүүгө жардам көрсөтүүгө жол бербейт.

208. Азык-түлүктүн төмөн сапатынан, өндүрүлгөн азык-түлүктө салыштырмалуу артыкчылыгы жана аны кайра иштетүү азык-түлүгү жок болгондугунан атаандашка каршылаша албайт жана өткөрүү жана экспорттоо маселелерин чечүүнү кыйындатат.

209. Айыл чарбасында болжолдоону жана талдоо жүргүзүүнү, уюштурултуп сатуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуучу өлкөдө бирдиктүү маалыматтык маркетинг системасынын жоктугу, фермердик чарбалардын кирешелүүлүгүнүн жана сатуулардын азайышына алып келет.

210. Айыл чарбасында кампа, сактоо жайлары, муздаткычтар жана терминалдар түрүндөгү маркетингдик жана логистикалык инфраструктуранын жоктугу толук башаламандыкка жана дүң алып сатуучулар аркылуу майда сатууларга алып келет, бул дагы тармактын кирешелүүлүгүн төмөндөтөт.

211. Демографиялык жана кадрдык дарамет маселелери, адистердин жана жетекчилердин жетишпестиги, менеджменттин, жаңы рыноктук структураларды түзүүдө жана иштетүүдө уюштуруу жана консультациялык иштеринин жетишпеген деңгээли да агроөнөржай секторун өнүктүрүүнү жайлатат.

212. Ошентип, агроөнөржай секторун тез өнүктүрүүнү токтоткон факторлор болуп: (i) "арзан" кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн чектөө; (ii) "алсыз" маркетинг жана айыл чарба продукциясын өткөрүүдө жана кайра иштетүүдө пайдалуу рыноктордун жана өлкөдө бирдиктүү маалыматтык маркетинг системасынын жоктугу; (iii) маркетингдик жана логистикалык инфраструктуранын жоктугу. Мунун натыйжасында: (i) сатып алуу баалары төмөн; (ii) эмгектин өндүрүмдүүлүгү төмөн жана (iii) өнөр жайдын кирешелүүлүгү төмөн болуп калды. Мындан тышкары айыл чарба секторунда жана кайра иштетүү өнөр жайында курч маселелер болуп: айыл товар өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүккө ички суроо-талабы тууралуу начар маалымдалуусу. Ал кайра иштетүүчү өнөр жайлар тарабынан түзүлүп жана кайра иштетүү үчүн сырьену керектөөсүнө жараша өндүрүлгөн азык-түлүктүн саны жана түрлөрүнө эки тараптуу байланыштырылуунун жоктугунун натыйжасы. Айыл чарбасында агрардык-жер реформасынын бүтпөй калышы жана кыймылсыз мүлк боюнча бирдиктүү маалыматтын жана кадастрдык маалыматтар базасынын жоктугу тезинен чечүүнү талап кылган негизги маселелерден болуп эсептелет.

213. Артыкчылыктар. Айыл чарбасын тез өнүктүрүүнүн "локомотиви" кайра иштетүү өнөр жайы болот. Кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүн артыкчылыктыгы талашсыз, анткени бул тармакта айыл чарба азык-түлүгүнүн тигил же бул түрүн өндүрүүгө реалдуу ички суроо-талап түзүлүүдө. Акыркы жылдарда бул тармак жылына 6%дан ашуун реалдуу өсүү темпи менен туруктуу өнүгүп турат. Тармактын структурасында ички өндүрүшүнө бардык салыктардын 7%дан ашыгын алкоголь өндүрүшү камсыз кылды. Кайра иштетүү тармагында башка дагы маанилүү багыт болуп саналат, кант өндүрүшү, пахтаны кайра иштетүү өндүрүшү, мөмө-жемиш, сүт азыктары ж.б.

214. Максат. Өндүрүш тармагында рыноктук мамилелерди чыңдоо, айыл чарба азык-түлүктөрүн кайра иштетүү жана сергек экологиялык чөйрөнү сактоону колдоо менен дыйкандардын жана фермерлердин кирешесин өстүрүү аркылуу агроөнөр жай секторун өнүктүрүү.

215. Маселелер. Негизги күчтөр төмөнкү маселелерди чечүү үчүн жумшалат: (i) натыйжалуу жер-агрардык реформа аркылуу фермердик чарбаларды чыңдоо; (ii) агрардык сектордогу өнөр жайынын жылына орточо 4%дан кем эмес жана кайра иштетүүчү өнөр жайда - 7%дан кем эмес өсүүсүн камсыз кылуу; (iii) айыл чарба кооперацияларын түзүү аркылуу туруктуу өткөрүү рынокторуна чыгуу; (iv) азык-түлүк рыногун кайра жөнгө салуу; (v) айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүүнүн жалпы көлөмүнөн кайра иштетүү көлөмүн жана экспорттоону көбөйтүү; (vi) айылдык кредиттөөнү кеңейтүү жана кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жеңилдетүү; (vii) колдоо көрсөтүүчү айыл чарба кызматтарын өнүктүрүү; (viii) мыйзам ченемдик базаны жакшыртуу; (ix) жаңы иш орундарын түзүү (кайра иштетүү тармагында иштегендердин санын эки эсеге көбөйтүү (11)).

216. Саясат жана чаралар. Агроөнөржай секторундагы чаралар өндүрүшчүлөргө жагымдуу шарттарды түзүүгө жана стимулдаштырууга багытталат. Азыркы тоскоолдуктарды жана жолтоолорду кыскартуу, товарларды өлкө ичинде гана эмес андан тышкары жерлерге да жиберүү. Өндүрүш, салык салуу, баа түзүү жана инвестиция тармагында, айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөр жана кайра иштетүүчү ишканалар ортосундагы тең укуктуу экономикалык мамилелерди түзүү үчүн кооперациялык байланыштарды жана жагымдуу шарттарды орнотууда макулдашылган саясат жүргүзүлөт.

217. Агрардык-жер реформасынын башкы багыты, үлүш жерлерди өлчөмдөтүү жана аларды иштетүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууну кошуп, жер рыногунун туруктуулугун түзүү болот. Жерди иштетүүдө рынок мамилелери тез өнүктүрүлөт. Айылда негизги кепилдик мүлктүн милдетин жер аткаргандыктан ипотекалык кредитти киргизүү пландаштырылган.

218. Агрардык-жер реформасынын экинчи баскычында агрардык сектордогу чарбалык структуралык кайта курууну бүтүрүү каралган. Чарбачылык жүргүзүүнүн чоңойтулган кооперативдик формасын түзүү курсу алынат. Анын өзөгүн чарбалык бирикмелердин ар бир мүчөсүнө жер үлүшү жана өнөр жай каражаттарына башка менчик укугу сакталып калуу менен кооперативдик чарбаларды өз ыктыяры менен бириктирүү форматын түзөт. Негизинен кооперативдик бирикмелер колдоо көрсөтүү кызматы, кайра иштетүү жана айыл чарба азык-түлүгүн өткөрүү тармактарын камтыйт.

219. Агрардык сектордун өсүмдүк өстүрүү тармагын өнүктүрүү саясаты дан өсүмдүктөрүн эгүү талааларын кыскартуу менен түшүмдүүлүктү жогорулатуунун эсебинен азык-түлүктү өндүрүүнү көбөйтүүгө багытталат. Тескерисинче - кант кызылчасын өндүрүүдө эгүү талаалары кеңейтилет. Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөнүн өстүрүүнү өнүктүрүү, үрөн өндүрүүнү жеке секторго өткөрүп берүү аркылуу жүргүзүлөт. Мамлекеттик үрөн өстүрүү чарбаларынын салыштырма салмагы 10%га чейин кыскартылат.

220. Мал чарбачылыгы агрардык сектордун адат болгон тармагы болуп эсептелет. Аны өнүктүрүү саясатынын чаралары малдын жалпы санын көбөйтүүгө жана жаратылыштык курамын жакшыртууга жумшалат. Ал үчүн мамлекеттик асыл тукумдуу заводдорду менчик фермердик асыл тукумдуу чарбалары кылып өзгөртүп түзүү ойлонуштурулган. Асыл тукумдуу борборлор, ошондой эле эт багытына көбүрөөк оогон салттуу уяң жүндүү кой чарбачылыгын өндүрүү да калыбына келтирилет.

221. Эларалык донордук уюмдардын колдоосу менен түзүлгөн консультациялык кызматтардын кеңейтилген тармактары айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө билим берүү, консультация жана маалымат кызматтарын көрсөтүү багытында иштейт. Фермерлерге жана айыл жашоочуларына, өзгөчө алардын жакыр катмарларына агротехника, өнөр жай технологиясы, агробизнес, айылдык кол өнөрчүлүк боюнча алардын орундарына турмушта колдонулуучу билимдерди берүү жолу аркылуу колдоо көрсөтүлүп турат. Дыйканчылык жана фермердик уюмдар үчүн Кыргыз агрардык рыноктук маалымат системасы (КАРМС) тарабынан заманбап маалыматтарды жеткирип туруу иши жакшыртылат. Көмөкчү кызматтарын жакшыртуу үчүн агрохимиялык жана агротехникалык сервистик кызматтары өнүктүрүлөт, минералдык семирткичтерди, уулуу химикаттарды жана пестициддерди, айыл чарба аспаптарын жана айыл чарба техникасына запастык бөлүктөрдү эркин сатуу жөнгө салынат.

222. Суу пайдалануучу көз карандысыз ассоциацияларды түзүүгө негизделген суу чарба системаларын коомдук башкаруу киргизилет. Стратегиялык маанидеги имараттардан тышкаркы суу чарба инфраструктурасынын көптөгөн негизги фонддорун жеке сектордун суу пайдалануучуларынын менчигине жана башкаруусуна өткөрүп берүү каралган. Суу пайдалануучулар ассоциациясынын өнүккөн структурасын түзүү аркылуу аларды бардык айыл башкармалыктарында түзүү жана аларга бардык ички чарбалык сугаруу тармактарын өткөрүп берүү ойлонуштурулган.

223. Кайра иштетүүчү тармакта ишканаларды жаңылантуу ишке ашырылып, айыл чарба сырьелорун өндүрүүчүлөрдүн жана кайра иштетүүчүлөрдүн кызыкчылыктарын бириктирүү менен тик интеграцияланган структуралар түзүлөт. Мамлекеттин орду инвесторлорду тартып туруучу регулятордук саясаттын натыйжалуу механизмдерин түзүүдө болот.

224. Кайра иштетүү өндүрүшүндө өнөр жайдын негизги абдан кирешелүү багыттарынын бири болуп алкоголь тармагы кала берет, анын өндүрүлүшү бул тармактагы контрабанданын жана терс жактуу ишаракетти кыскартуунун эсебинен өсө бермекчи. Алкоголь азык-түлүгүн сатуу ирээтке келтирилип, чарба субъектилеринин бузуулар жана мыйзамсыз азык-түлүктү өндүрүү үчүн кылмыш жана башкаруучулук жоопкерчилиги күчөтүлөт. Ошондой эле жашылча-жемиш өндүрүү боюнча консервалар, ширелер, шараптар азык-түлүктүн жана башка түрлөрүн ишке киргизүү багытынын эсебинен жашылча-жемишти кайра иштетүүнү кеңейтүү ойлонуштурулган. Айыл чарба өндүрүүчүлөрүн стимулдаштыруунун эсебинен кант, тамеки азык-түлүктөрүн өндүрүү жана пахта азык-түлүгүн кайра иштетүүчү ишканалар өсөт. Суроо-талаптын өсүшүн эске алуу менен сүт азыктарын өндүрүү кошуна өлкөлөрүнө экспорттоонун эсебинен өсөт.

225. Салыштырмалуу көп эмес капиталдык салымдардын натыйжасында олуттуу жумуш орундарын пайда кыла турган жогорку рентабелдүү болгон кайра иштетүү тармагында маанилүү жана көнүмүш багыт катары жибек өндүрүү республиканын түштүк региондорунда аныкталат.

226. Кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу ишканалар-экспортерлорго өндүрүлүүчү азык-түлүктүн сапатын жакшыртуу үчүн ишканалардагы техникаларды алмаштырууну инвестициялоого мүмкүндүк берет.

227. Бирдиктүү агрардык мыйзамдын системасын түзүү үчүн бир катар мыйзамдарды иштеп чыгуу ойлонуштурулган. Алар иштеп жаткан мыйзамдардагы жетишпестиктерди жана карама-каршылыктарды жок кылууга мүмкүндүк берет. Ал мыйзамдар ичинде: "Айыл чарбасын өнүктүрүү жөнүндө", "Дүң рыноктору жөнүндө", "Кыргыз Республикасынын айыл чарба банкы жөнүндө", "Банкроттук (кудуретсиздик) жөнүндө" мыйзамга толуктоолорду жана түзөтүүлөрдү киргизүү жөнүндө", "Мамлекеттик керектөө үчүн айыл чарба азык-түлүктөрүн, сырьелорду жана азык-түлүктөрдү сатып алуу жөнүндө", "Айыл чарбасындагы камсыздандыруу жөнүндө" мыйзам, "Суу объектилерин жана суу ресурстарын пайдалануу тартибинин, төлөмдөрдүн белгилөө жөнүндө" мыйзам, "Сугат суусун берүү боюнча кызматтарды көрсөткөндүк үчүн тарифтерди белгилөө жөнүндө" ж.б.

228. Программалар жана долбоорлор. Агроөнөр жай секторундагы реформаларды алдыга жылдыруу үчүн МИПнин алкагындагы абдан маанилүү инвестициялык долбоорлор болуп:

(i) "Агробизнес жана маркетинг" долбоору (ДБ). (ii) "Айыл чарба стратегиясын иштеп чыгуу" долбоору (АӨБ). (iii) Мүлктүк, кадастралык картографиялык бирдиктүү маалымат системасын жана маалымат базасын түзүү долбоору (ДБ, 228 млн. сом, 2008-2010-жж.). (iv) "Колдоо көрсөтүүчү айыл чарба кызматтарын колдоо" долбоору. (v) "Ирригациялык системаны реабилитациялоо" долбоору. (vi) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору. (vii) "Ички айыл чарбалык сугаруу" долбоору. (viii) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору. (ix) 2010-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын агрардык саясатынын Концепциясы. (х) Айылды өнүктүрүү Концепциясы.

229. Ресурстар. Долбоорлорду, программаларды жана иш-чараларды ишке ашыруу үчүн жалпысынан 300 млн. АКШ доллары зарыл болот.

230. Натыйжалар. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын алкагында бул сектордогу маселелерди чечүүдө негизги күтүлүүчү жыйынтыктар болуп:

(i) дүң азык-түлүгүнүн кайра иштетүүсү жылда 800 млн. сомдон кем эмес көлөмдө өсүүсү; (ii) айыл чарба продукциясын кайра иштетүүдө жылына 7%га жана айыл чарба тармагында 4,5%га реалдуу өсүүсү; (iii) айыл чарба азык-түлүгүн кайра иштетүүчү иш алып барган кичи жана орто ишканалардын санынын өсүүсү; (iv) тармактарга жеке инвестициялоонун өсүүсү (млн. сом); (v) фермердик бирикмелерди тартуу менен ар бир райондо иш алып баруучу маркетингдик жана консультациялык борборлорду түзүү; (vi) 2010-жылга кайра иштетүүчү өндүрүштө иштегендердин санын эки эсеге көбөйтүү үчүн жаңы иш орундарын түзүүнү көбөйтүү; (vii) кайра иштетүүчү өндүрүштөн түшкөн салык төлөмдөрүнүн көлөмүн жылына көбөйтүү.

5.1.4. Кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүү

231. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргызстанда кичи жана орто ишкердик (КОИ) экономиканын өз алдынча субъекти катары он жылдан ашуун убакытта каралып келе жатат жана натыйжалуу иштөөчү экономикалык системаны түзүүгө багытталган жүргүзүлүүчү реформалардын бирден-бир маанилүү объектиси болуп саналат - бул жалпы мамлекетти натыйжалуу өнүктүрүүнүн бир түзүүчүсү.

232. Акыркы жылдар ичинде экономиканын жекече сектору, ички саясий абалдын татаалданышына карабастан жайланган калып менен болсо дагы өнүгүп жатты. Жекече сектордогу өндүрүштүн салыштырма салмагы ИДПга карата 2000-жылы 83%дан 2005-жылы 86,4%га чейин өстү, анын ичинен кичи жана орто ишкердиктин салыштырма салмагы ИДПга карата 42,7%дан 43,6%га чейин өстү тийиштүү түрдө. Айыл чарба жана кызмат көрсөтүү экономикасында жекече сектор басымдуулук кылат: өндүрүштүн жана кызмат көрсөтүүнүн жалпы көлөмүнөн 90%дан жогору, ал эми өнөр жайында болсо 20%дан жогору. КОИ субъектилеринин 90%дан көбүрөөгү айыл чарбасында, кызмат көрсөтүүдө, соодада жана жеңил өнөр жайында топтолгон, жумушка жөндөмдүү калктын санынан ашкан жумушчу орундарын жана өздүк иш кылууну камсыз кылат.

233. Кичи жана орто бизнести өнүктүрүү боюнча мамлекеттик саясаттын ишке ашырылышы, Кыргыз Республикасында ишкерликти 2006-2008-жылдары өнүктүрүүнүн Мамлекеттик программасына тийиштүү жана "2005-2007-жылдарга социалдык өнөктөштүк" аттуу Генералдык макулдашуу аркылуу аткарылып жатат. Бул программа Өкмөттүн 2006-жылдын 4-октябрындагы № 716 токтому менен бекитилген.

234. Проблемалар. Кичи жана орто ишкердиктин субъектилеринин негизги көрсөткүчтөрүнүн оң динамикасына карабастан анын мүмкүнчүлүгү толугу менен колдонулбай жатат. Өнөр жай тармагында иштешкен КОИ субъектилеринин негизги көпчүлүгү чоң ишканалар менен болгон ички тармактык кооперацияга катышышкан эмес. Бул, технопарк жана класстердик өндүрүшкө мүнөздүү болгон жогорку технологиялуу жабдууларды жана заманбап технологияларды колдонуу аркылуу атайын адистешкендиктин артыкчылыгын колдонууга жол бербейт.

235. 30% дан ашык кичи жана орто бизнестин ишканалары өндүрүмдүү эмес чыгашалуу болуп саналат.

236. Азыркы мамлекеттик фискалдык саясат инвестициялык максаттарга ишканалардын каражат топтоого жана атаандаштыкка жөндөмдүү продукция чыгарууга дем берүүгө жөндөм бербейт. Азыркы салык Кодекси анын жогорку деңгээлдеги салыктык төлөмдөрү менен атамекендик продукциянын өздүк наркын бир топ жогорулатып, баалардын өсүшүнө, инфляциянын жалпы деңгээлине таасирин берет, экспорттун өнүгүүсүн чектейт. Азыркы мамлекеттик фискалдык саясат экономикадагы коррупциянын гүлдөшүнө жана КОИ субъектилеринин "көмүскө экономикасына" кетүүсүнүн башкы себеби болуп калды.

237. Рыноктук чөйрөгө, ишкерлердин кызыкчылыгына жана укугуна таасир бере турган укуктук жана экономикалык ийкемдештирүү чөйрөсүндөгү мамлекеттик чечимдерди кабыл алуу жана ачыктыктын төмөн деңгээли - бир жагынан, лицензия жана уруксаат алуу процедурасынын татаалдыгы, салыктык тескөө - башкаруунун жеткилеңсиздиги - экинчи жагынан, чарбачылык кылууну татаалдантат жана анын чыгымдарын көбөйтөт.

238. Ишкерликти мындан ары бекемдөө максатында, чарбачылык кылуунун бардык катышуучуларына экономикалык эркиндиктин деңгээлин жогорулатууга жана бизнеске бюрократтык басымды азайтууга, бизнес менен бийликтин өнөктөштүгүн өнүктүрүүгө багытталган так иш аракеттүү балансташкан программанын болушу зарыл.

239. Маанилүү багыт болуп, салыктык тоскоолдуктарды төмөндөтүүнүн, укук коргоо жана салык органдарынын бизнес субъектилеринин ишине кийлигишүүсүн жоготуунун эсебинен жана фискалдык саясатты реформалоо аркылуу, реалдуу секторду кредиттөөнүн көлөмүн жогорулатуу аркылуу, кичи жана орто ишкердикти "көмүскөдөн" чыгаруу маселесин чечүү болуп саналат.

240. Артыкчылыктар. Ишкерчиликти колдоо чөйрөсүндө ӨӨСнын негизги артыкчылыктары болуп: бизнеске бюрократтык басымды азайтуу, мындан аркы экономиканы дерегуляция кылуу жана чарбачылык кылуунун бардык катышуучуларына экономикалык эркиндиктин деңгээлин жогорулатуу жана ата мекендик товар өндүрүүчүлөрдүн атаандаштыгын өнүктүрүүгө шарт түзүү эсептелет.

241. Максаты. Кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүүнүн Стратегиясынын негизги максаты болуп, кичи жана орто бизнестин субъектилеринин иш-аракетинин туруктуулугун жогорулатуу үчүн жагдайлуу шарттарды түзүү аркылуу ишкерликтин туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу саналат.

242. Маселелер. Максатка жетүү төмөнкү маселелерди чечүүгө жараша

болот: (i) ишкерлик чөйрөсүн ийкемдөөчү мыйзамдарды ченемдик-укук актыларын регулятордук талдоо жүргүзүү аркылуу, аларды гармонизациялоо, бири-бирине туура келтирүү аркылуу өркүндөтүү; (ii) эркин атаандаштыкты өнүктүрүү жана жаңы чарбалык субъектилердин рыногуна эркин кирүүнүн шартын камсыз кылуу; (iii) мамлекеттик фискалдык жана регулятордук саясатты реформалоо, анын ичинен текшерүү, салык салуу, социалдык камсыздандырууга эсептөө жана жеке менчикти жана бизнести камсыздандыруу жактары боюнча; (iv) бизнестин алдында бийликтин жоопкерчилигин жана чыныгы өнөктөштүгүн өнүктүрүү жана жакшыртуу; (v) кредит алуучуга ыңгайлуу шарт менен кичи жана орто ишкердиктин субъектилерине узак мөөнөткө кредит берүү үчүн ишкерликтин субъектилерин кредиттик каражаттарга жетишүүсүн кеңейтүү; (VI) республиканын областарындагы, райондорундагы бизнес-инкубаторлор, бизнес-борборлордун системасы аркылуу кичи жана орто ишканаларды жетиштүү маалыматтык, консультациялык жана окутуучу кызматтар көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу.

243. Саясат жана чаралар. Экономиканы жөнгө салууну азайтуу максатында мамлекеттик башкаруу органдарынын иш аракети төмөнкүлөргө багытталат:

(i) кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүүгө дем бере турган мамлекеттин фискалдык саясат чөйрөсүндө мыйзамдарды жакшыртуу; (ii) мезгилдүү мүнөздө иштеген ишканалардын салык төлөө боюнча жылына бир жолу, мүмкүн болгон жолун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү (аларга ыңгайлуу убакытта, маселен жылына бир жолу); (iii) жаңы түзүлгөн ишканаларга салык төлөө боюнча жеңилдетилген мезгилди берүү мүмкүнчүлүгү, бир жылга чейин; (iv) кичи ишканалар үчүн чектик көрсөткүчтөрдү өркүндөтүү; (v) тышкы экономикалык иш-аракеттин катышуучулары үчүн жагдайлуу шарттарды түзүү, бажылык каттоолордун жана бажылык көзөмөлдүн тартибин ылдамдатуу жана кыскартуу, тобокелдерди башкаруу системасын (ТБС) колдонуу аркылуу бажылык каттоолордун жана көзөмөлдүн атайын кыскартылган тартибин ишке киргизүү;

244. Мамлекеттик көзөмөлдү жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгө салуучу мыйзамдарды өркүндөтүү максатында төмөнкүлөр аткарылат:

(i) чарбалык субъектилерди негизсиз текшерүүдөн чыккан кесепеттери үчүн текшерүүчү органдардын жоопкерчиликтерин жогорулатуу аркылуу коррупциялык учурлар жана кызмат ордун пайдаланган кылмыштуулук менен күрөштү күчөтүү; (ii) көзөмөлдөөчү органдардын иштериндеги бирин-бири кайталоо, жарыш түрдө иш алып баруу функциялары четке кагылат; (iii) көзөмөлдөө функциясынын бир бөлүгүн бизнес-коомчулугунун коомдук бирикмелерге берүү аркылуу ишкердик субъектилерин текшерүүнү кыскартуу (маселен, республиканын рыногунда иштеген ишкерлердин патенттердин бар болушун жана алуусун көзөмөлдөөнү рыноктордун Ассоциясына берүү, бул болсо фискалдык органдардын санынын кыскарышы менен бюджетке түшүүлөр көбөйтөт); (iv) чарбачылык субъектилерге жардам көрсөтүү жана натыйжалуу иштөө боюнча мамлекеттик көзөмөлдөөчү органдардын иш-аракеттерине мониторинг жана талдоо жүргүзүлөт; (v) Кыргыз Республикасында аудитордук иш-аракеттерди жүргүзүү боюнча укуктук нормативдик база өркүндөтүлөт;

245. Регулятордук уруксааттык системаны өркүндөтүү максатында төмөнкү чаралар көрүлөт:

(i) ишкерликтин иш-аракетинин кээ бир түрлөрүн лицензиялоонун натыйжалуулугун талдоо жана каттоо; (ii) градокуруучулук жана жер мамилелерин жөнгө салуу чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү; (iii) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын карама-каршылыктарын четке чыгаруу максатында, уруксаат берүүнү жөнгө салуучу нормативдик укуктук актыларды ревизиялоо жана аларга толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү киргизүү; (iv) уруксаат берүүчү документтерди аткаруучу мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын кайталоону жокко чыгаруу; (v) ишкерлик чөйрөнү жөнгө салуучу нормативдик укуктук актыларды дайыма мониторинг жүргүзүү жана нормативдик актылардын долбоорлорун ишкердик түзүмдөр(12) менен сөзсүз талкуулоо процедураларын жана экономикалык өнүктүрүү жана соода министрлиги менен макулдашуу тартибин сактоо.

246. Техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндө каралат:

(i) продукцияларга жана өндүрүш процесстерине коопсуздук параметр боюнча сөзсүз түрдө талаптарды белгилөө; (ii) продукциялардын жана өндүрүштүн ISO 9000 стандарттык талабына туура келүүчүлүгүн камсыз кылган заманбап технологияларын ишке киргизишкен чарбалык субъектилерге дем берүү;

247. Атаандаштыкты өнүктүрүү чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү боюнча төмөнкү чаралар көрүлөт:

(i) жаңы чарбалык субъектилердин рыногуна эркин кирүүгө тоскоолдук кылган барьерлерди алып салуу; (ii) Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тыюу салбаган ишкерлик иш-аракеттерди жүргүзгөн ар кандай уюштуруу-укуктук формалардагы чарбалык субъектилердин эркин иштөөсүнө шарт түзүү; (iii) чарбалык субъектилердин рынокто басымдуулук кыла ала турган жана чарбачылык субъектилердин, мамлекеттик органдардын атаандаштык мыйзамдардын талаптарын бузуу мүмкүнчүлүгүн төмөндөтүү; (iv) туура эмес атаандаштыкты эскертүү, жол бербөө жана чектөө.

248. Ишкерликтин субъектилерин финансылык-кредиттик жактан коргоо максатында төмөндөгү чаралардын колдонулушу каралат:

(i) кичи жана орто ишкердиктин субъектилерин узак мөөнөткө кредит берүүнү өнүктүрүү боюнча шарттарды түзүү жана ошондой эле өндүрүшкө реинвестиция жасаганга багытталган киреше бөлүккө жеңилдетилген салык салууну ишке ашыруу; (ii) банктык кредиттердин жаңы түрлөрүн өнүктүрүү, анын ичинен ипотекалык кредиттөө, синдициралык кредиттөө; (iii) республиканын төлөө системасын мындан ары өнүктүрүү, финансы секторунда атаандаштыкты жогорулатуу, коммерциялык банктарга болгон элдин ишенимин көтөрүү; (iv) микрокредит же займ алууга күрөөсү жок калктын кедей катмарларын жана ишкерлерди финансылык жактан колдоонун жолдорун жакшыртуу.

249. Кичи жана орто ишкерликти инфраструктуралык, маалыматтык жана илимий-методикалык жактан камсыз кылуу системасын өнүктүрүүнүн негизги багыттары болуш керек:

(i) иштеп жаткан бизнес-борборлордун жана бизнес-инкубаторлордун базасында кичи жана орто ишкердиктин долбоорлорун консалтингдүү алып баруу; (ii) ишкерлерге партнерлорду, жаңы технологияларды жана инвестицияларды издөө боюнча, кичи ишкерликтин субъектилеринин көргөзмө-ярмаркаларды өнүктүрүүсүнө жардам көрсөтүү; (iii) кайра иштетүү чөйрөсүндө жана даяр продукцияны өткөрүү, башкаруу боюнча кадрларды даярдоо, кайрадан даярдоо; (iv) кичи жана орто бизнестин маселелерин чагылдыруу, аларды ММКларында бизнес-маалыматтарды чагылдырууга эркин жетишүүнү камсыз кылуу; (v) кичи жана орто ишкерликтин ар кандай маселелери боюнча окуу-методикалык материалдарды даярдоого жана басып чыгууга көмөк көрсөтүү; (vi) каттоо жана көзөмөл, салык салуу, кредиттөө, консалтинг суроолору боюнча кичи жана орто ишкердик менен иштеген уюмдар, структуралар тууралуу маалыматтарды берүү;

250. Программалар жана долбоорлор. Жаңы Салык кодексин тезирээк кабыл алып, ишке киргизүү, салыктык тескөөнү жакшыртуунун мыйзамдык негизи болот. Келечекте Салык кодексинин түз таасирин изилдеп жана ишке киргизүү зарыл(13).

251. Мамлекеттик көзөмөл жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгө салуу боюнча мыйзамдарды жакшыртуу чөйрөсүндө артыкчылыктуу багыт болуп, көзөмөлдөөчү органдардын ишиндеги кайталануучу функцияларды жана жарыш иш алып барууларды четке кагуу жана ошондой органдардын санын, ишкерликтин субъектилерин текшерүүнү кыскартуу болуп саналат. Мына ушуга байланыштуу "Ыйгарым укуктуу органдардын чарбалык субъектилерди текшерүү жүргүзүүнүн тартиби тууралу" жаңы мыйзам кабыл алынат. Бул мыйзам, көзөмөл жүргүзүүчү органдар аркылуу текшерүүнүн тартибин, көзөмөл функциясын жана аны ишке ашыра турган органдарды даана так жөнгө салат. Мыйзам төмөнкү принциптерге негизделет: текшерүүнү жүргүзүүчү мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары мыйзам менен орнотулат; чарбалык субъектилердин чынчылдыгы презумпцияланат; мыйзамдардагы түшүнбөстүктөр, карама-каршылыктар чарбалык субъектилерге каршы колдонулбайт; текшерүүнүн предмети, чарбалык субъектилер тарабынан милдеттенген талаптардын аткарылышын, сактагандыгы же сактабагандыгы болушу керек. Мындай талаптар чарбалык субъектилерге ачык жана жеткиликтүү болушу керек.

252. "Бирдиктүү терезе" принцибин ишке киргизүүнү, мамлекеттик каттоо тартибин аныктай турган мыйзамдардын бирдиктүү системасын түзүү үчүн Кыргыз Республикасынын "Юридикалык жактарды, алардын филиалдарын, өкүлчүлүктөрүн жана жекече ишкерлерди мамлекеттик каттоо жөнүндө" жаңы Мыйзам иштелип чыгып, кабыл алынат. Бул жерде бардык зарыл болгон документтер болгону бир гана мамлекеттик мекемеге, катуу чектелген мөөнөттө берилмекчи. Ошондой эле, өз ыктыяры менен бизнести жабуу боюнча маселелердин чечилиши каралат.

253. Лицензия - уруксаат берүү системасын жакшыртуу максатында, лицензиялык талаптардын жана шарттардын кайтарылгыс тизмеси бекитилген лицензиялоо жөнүндө жаңы Мыйзам кабыл алынат. Бул, көптөгөн жеңилдикке алып келет, маселен лицензия бере турган жак, заявителден ведомстволук актыларга туура келгендигин далилдей турган көп сандагы документтерди талап кылуу жана башка туура эмес талаптарды четке чыгарат. Көмөк көрсөтүү функциясын жекече секторго берүү - "аутсоринг" элементи иштеп чыгып, кабыл алынат.

254. Министрликтердин жана ведомстволордун мыйзам чыгаруу иш-аракеттерин ирээттештирүү жана чек коюу үчүн Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын нормативдик укуктук актылары жөнүндө" Мыйзамынын жаңы редакциясы кабыл алынат. Бул Мыйзамда, нормативдик укуктук актылардын долбоорлорун иштөөнүн субъектилери, бирдиктүү тартип, нормативдик актылардын удаалаштыгы, жөнөтө турган нормаларды киргизүүнү чектөө жана ирээттөө, долбоорлорго жана актыларга укуктук финансылык-экономикалык жана башка атайын экспертиза жүргүзүү аларды Конституциялык деген статус бере тургандыгы каралат. Андан башка, бул мыйзамда бардык мыйзам чыгаруучу органдарга бирдиктүү Регламент түзүлөт.

255. Каражаттар. Жалпысынан долбоорлорду, программаларды жана иш чараларды жүзөгө ашырууга 140 млн. АКШ доллары талап кылынат.

256. Кичи жана орто ишкерликтин финансы-кредит жана инвестиция жактан колдоо кредиттик уюмдардын эсебинен жүзөгө ашырылмакчы жана ошондой эле иштеле турган долбоорлордун аймагында эларалык донорлордун жардамын тартуу аркылуу ишке ашырылат.

257. Натыйжалар. Жогорудагы келтирилген чаралардын этап менен аткарылышы, ишкерлик чөйрөдөгү мамлекеттик саясаттын негизги элементтери экономиканы реформалоонун негизги жолдору менен тыгыз байланышта болоруна жөндөм түзөт.

258. Чараларды көрүү кичи жана орто ишкерликти мамлекеттик деңгээлде колдоого жана коргоого, укуктук базаны жакшыртуу, ийкем финансы-кредиттик жолдор, кадр менен камсыз кылуу, маалыматтык, илимий-методикалык бүтүндөй системалар аркылуу багытталган.

5.1.5. Курулуш

259. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасында бүгүнкү күндө курулуштагы артыкчылыктуу багыттар болуп, транспорт жана байланыш, алтын казуу жана турак-жай куруу объектилери эсептелет. Курулуштун дүң продукциясынын көлөмү 2006-жылы 12141,4 млн. сомду түздү. Жалпы көлөмдөн негизги капиталга кеткендин көбүрөөк өлчөмү подряддык жумушка (64%) туура келет. Бул болсо, жалпы билим берүүчү мектептерди, үй, айылдык суу түтүкчөлөрүн, автомобиль жолдорун, өндүрүштүк ишканаларды, жылуулук электр станцияларын курууга байланыштуу болот.

260. Курулуштун ичинен үй куруу маселеси абдан курч маселелер болуп саналат. Үй турмуш шарттарын жакшыртуу боюнча катталган граждандар 166 миң үй-бүлө, 1,6 миң үй-бүлө акыбалы начар үйлөрдө турушат, 17 миң үй-бүлө жатаканаларда жашашат жана жекече адамдардан үйдү ижарага алышат. 16 миңден көп үй-бүлө башка жактарга көчүрүлүүгө муктаж, анткени алар кырсыкты болжолдоо боюнча кооптуу аймактарда турушат. Үй-турмуш шарттарын жакшыртууга муктаж үй-бүлөлөр чындыгында эле көп. Өзгөчө үй маселелери жаш үй-бүлөлөрдүн алдында турган курч маселе болуп саналат. Алардын финансылык кудурети чектелген, анткени көпчүлүгү төмөн киреше табышат жана каражат топтоого мүмкүнчүлүктөрү жок.

261. Республикадагы турак-жай куруу деңгээли бул муктаждыкты камсыз кыла албайт, азыркы учурда бир адамга орточо камсыздык 11,9 кв. метрди түзөт, 65% көп үй-бүлө киши башына 5 кв.м болгон үй аянтка ээ.

262. Мамлекет турак үй курууда негизги катышуучу болбой калган. Анын үй куруунун жалпы көлөмдөгү үлүшү 2005-жылы 3,3%га чейин кыскарды. Мындай шарттарда республиканын калкы өзүнүн турак жай маселелерин чечүүгө активдүү катыша баштады. 2001-2005-жылдарда калктын каражатынын эсебинен 2156,4 миң кв.м үй курулган, же колдонууга киргизилген бул турак үйлөрдүн жалпы көлөмүнүн 94% түзөт.

263. Проблемалар. Бюджеттик каражаттардын кескин кыскарышынын натыйжасында, акыркы жылдары социалдык үй куруу таптакыр токтоп калды. Өнөкөткө айланган финансы каражатынын жетишсиздиги, инфраструктуралык курулмалардын нормативдерин көзгө илбегенге, кайтарылган аймактарды сактоонун, шаарларды куруунун генералдык пландарынын бузулушуна алып келди. Дагы ошондой эле бул көрүнүш, инфраструктураны оңдолгон абалда кармап турууну кыйындатат жана элге бир топ тобокелдикти алып келет. Бишкек жана Ош шаарларында болуп жаткан ички миграция алардагы үй маселелерин тереңдетти жана социалдык жактан чыңалуунун булагы болуп калды.

264. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында 2007-2010-жылдары курулушту өнүктүрүүнүн башкы артыкчылыгы болуп, граждандар үчүн жеткиликтүү үй менен камсыз кылуу жана аны менен байланышкан маселелерди чечүү саналат.

265. Максат. Жарандар үчүн турак үйлөрдүн жеткиликтүүлүгүн, жашоонун коопсуздуу жана комфорттуу шарттарын камсыз кылган турак жай тармагын өнүктүрүү жана туруктуу аракет кылууга өтүү маселесин комплекстүү чечүү.

266. Стратегиянын аткарылышы төмөнкү багыттар боюнча жүргүзүлөт:

- үй куруучулук;

- үйдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.

267. Маселелер. Коюлган максатты жүзөгө ашыруу боюнча төмөнкүдөй маселелерди чечүү зарыл:

(i) турак жай куруу чөйрөсүндө - үй куруунун өсүш калыбын камсыз кылуу жана үйлөрдү кайра оңдоо, анын түзүлүшүн, техникалык мүнөздөмөлөрүн калктын суроо-талабына жараша келтирүү, үй курулушунун сапатын жана натыйжалуулугун көтөрүү; (ii) турак жай жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу чөйрөсүндө - натыйжалуу үй рыногун өнүктүрүү жана жетишерлик төлөм мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон граждандарды үйгө жеткиликтүүлүгүн камсыз кыла турган финансылык жолдорду өнүктүрүү жана ошондой эле социалдык стандартта белгиленген чектерде, жергиликтүү жана республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен жакыр граждандарды үй шартын жакшыртуу боюнча колдоо көрсөтүү.

268. Саясат жана чаралар. Үй курууну өнүктүрүү чөйрөсүндөгү негизги маселелерди чечүү үчүн төмөнкүлөрдү ишке ашыруу зарыл:

(i) үй курууга жекече инвестицияны тартуунун натыйжалуу экономикалык жолдорун түзүү; (ii) үй курулушундагы талаптарды, экологиялык таза, сапаттуу, дизайн боюнча азыркы учурга туура келген продукциялар жана материалдар менен камсыз кылуу. Алар ассортименти жана номенклатурасы боюнча калктын төлөм мүмкүнчүлүктөрү боюнча суроо-талабына жараша кандай элиттик үйгө болсо, ошондой эле кирешеси азыраак болгон граждандарды сапаттуу үйү менен камсыз кылуу; (iii) азыркы учурдагы натыйжалуу жана энергия сактоочу архитектуралык-курулуш системаларга өтүү; (iv) курулуш индустриясын реформалоо жана өзгөртүү, чоң панелдүү үй куруулар ишканаларын жана үй куруучу комбинаттарды кошо; (v) банктардын кредитинин жана башка кредиттик уюмдардын эсебинен үй курууну финансылоого дем берүүчү удаалаштуу салык саясатын түзүү. Бирок кээ бир үй рыногунун катышуучусуна (граждандар, куруучулар, инвесторлор, кредиторлор, ж.б.у.с.) орунсуз салыктык жеңилдиктерди берүүнү жокко чыгаруу керек; (vi) үйлөрдү кайра курууга, кредиттеп жаткан коммерциялык банктардын тобокелдерин төмөндөтө турган укуктук шарттарды түзүү; (vii) үй курула турган натыйжалуу жер рыногун түзүү, курулуш материалдар, подряддык иштер боюнча рынок түзүү; (viii) курулуп жаткан объектилерди өз учурунда бүтүрүп, эксплуатацияга берүүнү камсыз кыла турган экономикалык рычагдарды ишке киргизүү, натыйжалуу иштеген куруучуларга бүтпөй калган объектилерди берүү; (ix) жаңы курулуш долбоорлорун макулдашуунун административдик тартибин, үй курууну көзөмөлдөөгө жана курууга уруксат ала турган документтерди жөнөкөйлөштүрүү, (x) жерди колдонуунун жана анда куруунун укуктук кепилин күчөтүү аркылуу инвесторлорду тартуу, административдик максаттуу түрдө участокторду берүүдөн, укуктук зонированиенин принцибинде жерди колдонууну жана анда курууну жөнгө салууга өтүү. Мунун баары градокурулуш регламентин, курулуштун параметринен жана түрлөрүнөн белгилөөнүн эсебинен болуш керек; (xi) курулуш индустриясынын рыногунда натыйжалуу атаандаштыкка каршы саясатты ишке ашыруу, социалдык кесепетин эске алып, рентабелдүү эмес, келечеги жок өндүрүштөрдү жабуу же өзгөртүү; (xii) кооптуу жаратылыштык-техногендүү процесстерди мониторинг жүргүзүү боюнча системаны уюштурууга методикалык негизди түзүү жана ушул процесстерден үй куруу объектилерин сактоо чөйрөсүндө иштелип чыккандарды координациялоо. (xiii) жаңы турак жайды куруунун сапатына мамлекеттик көзөмөлдү күчөтүү, бул процесске, бүткөн курулушту ишке киргизүүгө өткөрүүдө коррупцияны алдын алуу жана коопсуздукту күчөтүү максатында коомдук уюмдарды тартуу.

269. Үй менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү негизги маселелерди чечүү үчүн төмөнкү чаралар аткарылат:

(i) менчик үйлүүлөрдүн укугунун кепилдигин жана ошондой эле, ак ниет үй сатып алуучулардын укугун бекитүү, менчик ээсинин үй-бүлөсүнүн мүчөлөрүнүн укуктарын ирээттештирүү максатында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жакшыртуу; (ii) муниципиалдык жана мамлекеттик турак жайды социалдык жалдоо институтун кармоону жана ролун өзгөртүү; (iii) турак жай рыногундагы ижарачылардын жана жалдоочулардын укугун коргоо жолдорун жакшыртуу максатында турак жай мыйзамдарын өзгөртүү; (iv) турак жай чөйрөсүндөгү кызматты керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо жолдорун өркүндөтүү; (v) узак мөөнөткө калкты ипотекалык турак жай кредит системасын өнүктүрүүгө зарыл болгон жана ипотекалык кредиттин экинчи рыногун, эмиссиондук ипотекалык баалуу кагаздардын мыйзамдык жана нормативдик-укуктук актыларын иштеп чыгуу; (vi) граждандардын узак мөөнөткө турак жайга топтомдоруна шарт түзүү жана калктын каражаттарын турак жай курулушуна жана үй сатып алууга тартуунун (курулуш сактык кассалары, кредиттик союздар, жолдошчулук, ж.б.) ар кандай формаларынын үстүнөн мамлекеттик көзөмөл жүргүзүү. (vii) лицензиясы жок кредиттөөчү уюмдар, бирок алардын функциясын аткаруучулар; (viii) турак жай чөйрөсүндө кыймылсыз мүлк рыногун тейлөө боюнча административдик органдардын (мамлекеттик, муниципалдык) жана жеке профессионалдуу институттардын системасынын иштөөсүн жакшыртуу, сот системасын жакшыртуу;

270. Программалар жана долбоорлор. Турак жайга кредит берүү, калктын бай эмес бөлүгүн ипотекалык кредиттөөнүн рыноктук системасы менен сыйышкан турак үй менен камсыз кылууну жакшыртуунун иштиктүү ыкмасы болуп калышы керек. Турак жайды кредиттөө боюнча Мамлекеттик программа үч компонентти камтыйт:

(i) "Жаш врачтын депозити" жана "Жаш мугалимдин депозити" программалардын алкагында жаш врачтар жана мугалимдер үчүн үй куруу; (ii) турак жайды кредиттөөнүн топтолмо системасын түзүү; (iii) социалдык турак жайды үлүштүк куруу.

271. Турак жайды кредиттөө боюнча мамлекеттик программанын биринчи компоненти айыл жергесиндеги врачтарга, мугалимдерге турак жай шарттарын жакшыртуу боюнча максаттуу финансылык көмөк көрсөтүү болуп эсептелет. Үй алуу үчүн коммерциялык банктан алынган кредиттин алгачкы взносун субсидирлөө түрүндө мамлекеттик колдоо көрсөтүлөт. Программа биринчи жылы 1000 жаш кадрларды камтыйт, ал эми кийинки эки жылда 500дөн кадрларды кучагына алат. Бул максат үчүн ар жыл сайын бюджеттен 3,6 млн. АКШ доллары жумшалат.

272. Программанын экинчи компонентин аткаруу калктын учурдагы кирешелеринин жана болгон жыйымдарынын, келечектеги боло турган кирешелеринин эсебинен үй курууга болгон жыйым системасын түзгөнгө шарт түзөт. Мына ушундай турак жайга топтоо узак мөөнөттүү кредиттик системасын уюштуруунун жардамы аркылуу калк, өзүлөрүнүн счетунда кандайдыр бир сумманы топтоп алып, аларды бонус түрүндөгү мамлекеттин колдоосун ала алышат. Бонус өзүлөрү топтогон суммага жараша болот. Ошол топтомо системасындагы граждандардын салымдарына дем берүү үчүн, жылдык топтоонун суммасынын 10-30% өлчөмүндө жыл сайын мамлекеттик сыйлоо каралуусу болжолдонуп жатат. Ошону менен бирге эле турак жай кредити боюнча проценттик ставканын өлчөмү рыноктукуна караганда бир кыйла төмөн болушу ыктымал. Бул системанын алкагында 2010-жылга чейин турак жай кредити менен 3,5 миңден көп үй-бүлөнү камсыз кылса болот жана буга катышкандардын санын 5 миң үй-бүлөгө жыл сайын жеткирсе болот.

273. Программанын үчүнчү компоненти (социалдык турак жайды республикалык бюджеттин эсебинен калктын аябай муктаж болгон катмарына, майып балдары бар үй-бүлө, толук эмес үй-бүлө ж.б.) алган турак жайды, мамлекеттен узак мөөнөттө сатып алуу каралат. Бул жол жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары тарабынан жана уюмдар тарабынын долбоорлорду софинансирлөө жолу каралып жатат. Бул программага катышкандыгынын демилгеси болуп, курулган үйдөн ушул үйдү курууга катышкан үлүшүнө жараша алган квартиралардын саны болуп эсептелет; ошол уюмдар кимге канча квартира узак мөөнөттө сатып алууга керек экендигин өзүлөрү чече алышат.

274. Ресурстар. Стратегиянын чараларын ишке ашырууга жалпы финансылык каражат 200 млн. АКШ долларын түзөт.

275. Натыйжалар. Стратегиянын ийгиликтүү аткарылышы, өлкөнүн калкынын турак жай шарттарын жакшыртканды, үй сатып алууну жеткиликтүү кылууну камсыз кылат. Ошону менен бирге, кайрадан киргизилген жана реконструкцияланган үйдүн санын, Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык аныкталган калктын кээ бир катмарларынын каражаттарынын эсебинен үй менен камсыз кылууну пайда кылат. Коммуналдык кызмат акы, үйгө болгон төлөөлөргө байланыштуу калкты колдоонун даректүүлүгүнө жетишилет. Үйлөрдө жашоонун ыңгайлуулугу, коопсуздугу, коммуналдык кызматтардын сапаты жогорулайт. Кыргыз Республикасынын турак жай мыйзамдары жакшыртылат. Өлкөдө демографиялык абалды жакшыртуу боюнча шарттар түзүлөт. Миграциялык саясаттын ишке ашуусунун натыйжалуулугуна, коомдо социалдык чыңалуунун төмөндөшүнө жана бардык муниципалдык түзүүлөрдүн өз алдынча туруктуу өнүгүшүнө шарттар түзүлөт.

5.1.6. Туризмди өнүктүрүү

276. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Туризм тармагы дүйнөлүк экономикадагы тез өнүккөн сегменттердин бири болуп эсептелип, өзү жогорку деңгээлдеги алектенүүнү, социалдык бейкутчулукту жана жашоонун жогорку деңгээлин камсыз кылган татаал, кирешелүү, тармактар аралык комплексти түзөт. Салыштырмалуу кыска мөөнөттүн ичинде эларалык туризм Бүткүл дүйнөлүк туристтик уюмдун маалыматы боюнча дүйнөлүк экономикада экинчи орунду ээлеп, туризм бардык дүйнөлүк экономиканын 10%дайын түзүп, орто жылдык өсүү темпи 4-5%га жетет.

277. Азыркы убакта 808 миллиондон ашкан туристтердин келгендиги катталган, туристтик кызматтардын экспорту (эларалык туризмден түшкөн кирешелер) 1 триллион АКШ долларына жетет.

278. Кыргызстан маанилүү туристтик-рекреациондук дараметти ээлейт жана туризмди, өзгөчө эларалык туризмди өнүктүрүү үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрү бар деп айтууга болот. Чет өлкөлүк эксперттер биздин республиканы төмөнкүчө мүнөздөшөт: "... мындай укмуштуу жаратылыш жана маданий өзгөчөлүктөрдү айкалыштырган Кыргызстандай өлкө жер жүзүндө аз. Тоолуу райондордо дүйнөдөгү эң бир кооз көрүнүшүн көрө аларыңар талашсыз".

279. Республиканын аймагында 14 курорттук-рекреациондук зона, 10 тоолуу туристтик жана альпинистик зоналар бар. Кыргыз Республикасында дүйнө жүзүндөгү жалгыз Арсланбап реликтик жаңгак мөмөлүү токойлору, эки миңден ашуун тоо көлдөрү, Ысыккөл көлү, эң сонун пляждары, минералдык булактары менен кристалдуу таза дары суулары бар, ылайлуу жана термоминералдык дарылануу өзүнүн сейрек кездешүүчү тоолуу жана деңиздүү климаттын айкалышкандыктан дүйнөлүк масштабдагы курорттук-дарылоочу зона болуп эсептелет. Совет доорунда Ысыккөл бүткүл союздук жакшы жылдарда жылына 1,7 млн. киши эс алган дарылануучу жай болгондугун белгилей өтүш керек.

280. Тилекке каршы, бүгүн Кыргыз Республикасынын туристтик дарамети толук иштетилбейт. Акыркы 3 жылда эларалык туризмден түшкөн жылдык кирешелер 70-75 млн. АКШ долларын гана түзүп калды. Салыштыруу үчүн, 2005-жылы мындай орто өнүгүүдөгү мамлекеттердин экономикадагы туризмдин үлүшү өзүнүн көлөмү боюнча биринчи орунду алгандар: Испанияда - 41,7%, Грецияда - 40,4%, Австрияда - 32%, абдан өнүккөн өлкөлөрдө экинчи жана үчүнчү орундарды алгандар: Португалияда - 22%, Швейцарияда -10%, Италияда - 9,8%, Данияда - 8,7%, Францияда - 8,5%. Кыргызстанда 2005-жылы республиканын ИДПсында туризмдин үлүшү 3,5%ды гана түзгөн.

281. Кыргыз Республикасы эл аралык туризмден ылайыктуу шарттары бар болгондо эларалык туризмден эң жупуну баалоо менен алганда жылына 2 млн. чет өлкөлүк туристтерди кабыл алганда жылына 400-500 млн. доллар алып турмак.

282. Проблемалар. Туризмдин Кыргызстандагы экономиканын экспорттук тармагындагы артыкчылыктуу болушуна тоскоол болгон негизги маселелердин бири - бул мыйзам чыгаруучу базанын жетиле электиги. Туризм өнөр жайы мыйзамдык укуктун ар кандай: эларалык, унаалык, бажылык, жер, салык, лицензия, жаратылышты коргоо бөлүмдөрү аркылуу жөнгө салынган көп тармактуу комплекс болуп эсептелет. Ошондуктан, бүгүнкү күндүн талаптарына жооп бербей калган Кыргыз Республикасынын "Туризм жөнүндө" профилдик Мыйзамы менен катар ички жана тышкы туризмди, бул тармактагы ишкердүүлүктү өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган бир катар мыйзамдарды жана мыйзамдык актыларды кабыл алуу зарылчылыгы бышып жетилди.

283. Кыргызстандын КМШ өлкөлөрүндө, мисалы Россия (Урал жана Сибирь аймактары), Казакстанда көрнөк жарнак-жылдыруучулук ишаракеттердин алсыздыгы жана негизги туристтик көргөзмөлөрдө жана ярмаркаларда катышпагандыгы себеп болгон үчүн тышкы рыноктордо туризм өлкөсү катары анча тааныла элек. Кыргыз Республикасынын туристтик азык-түлүгүн алдыга жылдыруу иш алып баруусу анын толук каржыланбагандыгына байланыштуу жетишерлик эмес жүргүзүлүүдө. Үстүбүздөгү жылы туризмди өнүктүрүүгө бюджеттен бардыгы болуп 4,1 млн. сом (2005-жылы - 6 млн. сом) бөлүнгөн.

284. Туристтик инфраструктуранын өнүкпөй калышынан Кыргызстандын туризм тармагын өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүгү жок болуп жатат. Кыргызстандын негизги эларалык туристтик рыноктордон алыс жана башка аймактык рыноктордун жеткиликтүүлүгү чектелүү болгондуктан туризм секторуна тике инвестицияларды келтирүү боюнча ишаракеттерге олуттуу тоскоолдукту түзүүдө. Анын үстүнө аба аркылуу ташып өтүү - бул өлкөдөгү деңизге жакын конууга мүмкүнчүлүгү жок олуттуу кемчилик.

285. Ысыккөл өрөөнүнүн климаттык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу туристтик мезгил 60-70 күнгө чейин аба-ырайынын шартына байланыштуу узарат. Албетте, чет өлкөлүк тике инвестициялар туристтик объектилердин курулушуна тартылышы керек. Алар жыл бою иштетилгенге жана бальнеологиялык тейлөөнү, жабык бассейндерди жана ысык суу берүүнү камтыган толук комплекстүү кызматтары менен иштеп жаткан курорттук-рекреациондук мекемелерди реконструкциялоого жана жаңыртууга эсептелген.

286. Туризм тармагынын экономикалык натыйжасыздыгы. Кыргыз Республикасында терс көрүнүш байкалат: туристтик азык-түлүктүн (туризмдеги негизги сатуу бирдиги) өзнаркынын көбөйүү натыйжасында анын тышкы рыноктордо атаандаштыкка кудуреттүүлүгү көзкөрүнөө төмөндөдү. Мисалы, авиаучуу жана жашап туруу баасынын кымбатташын эске алуу менен Москвадан Ысыккөл көлүнө учкандан көрөкчө Турцияга же Египетке бир жумалык өргүүгө барып келген арзан түшөт экен. Негизги себеп - бул салык салуунун жогорку деңгээли жана туризмге карата мамлекеттик протекционисттик так саясаттын жоктугу. Жыйынтыгында, туризм тармагында ишаракет жүргүзгөн атамекендик кожоюндук кылуучу субъектилер көмүскөгө кетүүгө мажбур болушту.

287. Туристтерди уюштуруучулук секторго (пансионаттар, санаторийлер, эс алуу үйлөрү, турбазалар ж.б.) жайгаштыруу чараларга тиешелүү туристтик кызматтарды көрсөтүү үчүн КНСке байланыштуу маселелер бар, анда туризм тармагында кожоюндук кылуучу субъектилер рыноктордогу азык-түлүктөрдү сатып алууда КНС ордуна эсеп кылуу үчүн документтерди ала алышпайт жана алардын чыгымдары автоматтык түрдө 20% көтөрүлүп, алар түз эле керектөөчүгө же туристке жүктөлүүдө. Экинчи жагынан, бул кожоюндук кылуучу субъектилер КНСти төлөбөө аракетинде өздөрүнүн жылдык жүгүртүлүшүн салык төлөөчү чекке чейин жасалма түшүрүүдө, бул болсо туристтик бизнести өнүктүрүүгө өбөлгө түзбөй жатат.

288. Мурунку убакта бир кишиден мейманканалык чогултуулар 3 сомду түзүп иш жүзүндө клиенттердин чыгымдарына залалын тийгизчү эмес. Бүгүнкү күндө бул салыкты жыйноо жашап туруунун өзнаркынын 3% көлөмү таасирдүү суммага жетти жана ошондой эле бир жагынан, клиенттин чөнтөгүнө күч келтирсе, экинчи жагынан - жайгаштыруу объектилерин реалдуу жүгүртүлүшүн жашырууга түрткү берүүдө.

289. Кыргыз Республикасына келип жаткан туристтердин эсебин алуучу мамлекеттик системанын жоктугу - анткени ушул кезге чейин Россия жана Казахстандын мисалында миграциялык карталар институту киргизилген эмес. Алар бул институт аркылуу келип жаткан туристтердин сандык жана сапаттык курамы жөнүндө маалыматтарды тез жыйноону жөнгө салууга жетишти. Мындай система туристтик агымдардын багытын так эсептөөгө жана туризмдин келечектүү түрлөрүн колдоо боюнча сабаттуу саясатты жүргүзүүгө мүмкүндүк берет.

290. Туристтик визаларды алуу маселелери - алыскы чет өлкөлөрдөн келген туристтер үчүн, жок дегенде туристтик мезгил убактысына, визасыз мөөнөттү киргизүү маселеси бышып жетилди. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2003-жылдын 15-апрелинин № 213 буйругуна ылайык чет өлкөлүк жарандар чет өлкөлүк элчиликтерден өздөрүнүн кайрылууларынын негизинде кирүү визаларын ала алышат, ошого карабастан туристтердин агымын көбөйтүүгө көрүнөрлүк таасирин тийгизе албады. Андан тышкары, биздин дипломатиялык жана консулдук мекемелерибиз бардык эле өлкөлөрдө бар эмес, мисалы, испан туристи Кыргызстандын визасын алуу үчүн Брюсселге барбайт да. Украина Евросоюздун жарандары үчүн визалык мөөнөттү алып салып, ал жакка чет өлкөлүк туристтердин агымын бир нече эсеге көбөйтүүгө жетишкендиги биз үчүн жакшы мисал болуп берет.

291. Артыкчылыктар. Туризмди өнүктүрүүдө негизги басым биздин башкы туристтик-рекреациялык ресурс болгон - Ысыккөл көлүнө жасалат, бирок Кыргызстандын аймагында мындан тышкары 14 курорттук-рекреациялык зона, дүйнөдөгү эң бийик Жеңиш чокусу (7439 м.), Ленин чокусу (7134 м.), Хан-Теңри (6995 м.) жайгашкан алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдөн келген туристтер арасында чоң суроо-талапка ээ болгон 10 тоолуу туристтик жана альпинисттик зоналар жайгашкан. Бирок, белгилей кетүүчү нерсе, Ысыккөл облусундагы туристтик ресурстарга бир түрдүү ориентация терс натыйжага алып келет. Бул 1998-жылдагы "Кумтөр" синдрому жана 2005-жылдагы окуя менен тастыкталат. Анда ар кандай себептер менен болбой калган туристтик мезгил бир аймактын эле эмес бүткүл өлкөнүн масштабындагы тармактын өнүгүү темпин катастрофалык кыскартууга алып келиши мүмкүн. Бул маселеге географиялык өнүктүрүүнү кеңейтип, Кыргызстандын Ысыккөлүнөн да туристтик ресурстары көп болгон түштүк региондорунун туристтик өнөржайын өнүктүрүүгө басым жасоо аркылуу чечим тапса болот. Курорттук-рекреациондук объектилер жана санаториялык-дарылоочу мекемелердин кирешеси Ысыккөлдүн санаторийлери менен тең тайлаша алат, анткени туристтик мезгил ал жакта апрелде башталып октябрда бүтөт.

292. Максаты. Туризм тармагын өнүктүрүүнүн жакынкы жылдардагы башкы максаты - кыргыз жана чет өлкөлүк жарандардын туристтик кызматтарга керектөөсүн канааттандыруучу, ошондой эле Кыргыз Республикасындагы туризмди туруктуу өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүп берүүчү, атаандаштыкка кудуреттүү, заманбап туристтик комплексти куруу болуп эсептелет. Кыргызстандын курорттук-дарылоочу борборлору - ушул Стратегиянын максатынын бөлүнбөс жана негизги бөлүгү болгон Россиядагы (Урал жана Сибирь региондорун кошкондо) жана Борбордук Азиядагы туристтик кызматтарды адат болгон рынокторго кайра алып келип, стабилдүү валюталык кирешелерди алып келген жана жаңы иш орундарын түзүүчү, туруктуу, экологиялык жана социалдык-ориентациялык, жогорку рентабелдүү туристтик өнөр жайды түзүү.

293. Маселелер. Максатка жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү керек:

(i) ички жана эларалык рыноктордо туристтик азык-түлүктү алга жылдыруучу заманбап стратегияны түзүп, анын негизги өзөгүн эларалык туристтик рыноктордо Кыргызстандын туризм өлкөсү катары жакшы ойду түзүү; (ii) ички жана тышкы туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү; (iii) туристтик тейлөөнүн сапатын жогорулатуу.

294. Саясат жана чаралар. Туризм белгилүү бир деңгээлде импорт алмаштыруучу жана экспорт багытындагы экономиканын сектору экенин эске алып, аны өнүктүрүү үчүн төмөнкүлөр керек:

(i) ички жана чет өлкөлүк инвестицияларды келтирүү үчүн, биринчи кезекте, туристтик класстагы (2-3 "жылдыздуу") мейманкана тармактарын, анын ичинде кичи мейманканаларды өнүктүрүү; (ii) туруктуу өнүгүүнүн негизинде артыкчылыктуу туристтик-рекреациялык зоналарын түзүү; (iii) негизги туристтик борборлорго келүүчү автожолдорду жана чоң жолго кошулуучу жол тармактарын жаңыдан куруу жана реконструкциялоо; (iv) улуттук мейманканалык чынжырчаны, анын ичинде тарыхый-маданий мурас болгон эстеликтердин базасында түзүү; (v) жайгаштыруу чараларын мамлекеттик квалификациясын өткөрүү жолу менен тейлөө стандарттарын жакшыртуу; (vi) миграциялык коркунуч туудурбаган өлкөлөрдөн келген туристтерге карата визалык стратегияны жакшыртуу; (vii) социалдык туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.

295. Туристтик тейлөө сапатын жакшыртуу үчүн төмөнкүлөр керек:

(i) керектөөчүлөрдүн укугун коргоо максатында туроператорлордун жана турагенттигинин экономикалык жоопкерчилик механизмин ишке киргизүү: (ii) туристтик өнөр жайынын кызматкерлеринин негизги кызмат орундарына болгон профессионалдык стандарттарды жакшыртуу; (iii) тармактык керектөөлөргө жооп берген жана кызматкерлердин мейманкана ичинде жана фирма ичинде тренингдерди кошуп иш жүзүндө окутуу каралган окуу программаларын түзүү жана ишке ашыруу; (iv) туризм тармагында келечектүү турмушта колдонуучу изилдөөлөрдү колдоо.

296. Ички жана эларалык рыноктогу туристтик азык-түлүктүн алга жылдыруучу заманбап стратегиясын түзүү үчүн төмөнкү аракеттерди кылуу керек:

(i) Кыргызстандын жана чет өлкөлөрдүн массалык маалымат каражаттарында кең масштабдуу көрнөк жарнак-маалымат кампаниясын жүргүзүү; (ii) туризм тармагында, анын ичинде Кыргызстандын бирдей улуттук стендинде өлкөдөгү туристтик мүмкүнчүлүктөрдү көрсөтүү менен көргөзмө-жарманкелик ишаракеттерди өнүктүрүү; (iii) Кыргызстанга туристтерди жиберген негизги өлкөлөрдө Кыргыз Республикасынын туристтик мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтүүнү уюштуруу; (iv) туристтик агымдар көп өткөн жерлердеги чет өлкөлүк жана кыргыз туристтери үчүн маалыматтык борборлор тармагын уюштуруу; (v) эларалык талаптарга жооп берген жана бул тармакты өнүктүрүүнүн мультипликативдик натыйжасын эске алган туризмдин заманбап статистикасын түзүү.

297. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын маселелерин чечүүчү биринчи кадамдар болуп:

(i) кожоюндук кылуучу субъектилерге жагымдуу инвестициялык тартип жана инвесторлор үчүн аныкталган жеңилдиктер жана преференцияларды кабыл алган Россиянын мисалында Эркин экономикалык зона аймагында туризмди өнүктүрүүнүн келечектүү туристтик-рекреациондук түрүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине "Эркин экономикалык зоналар жөнүндө" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоору аркылуу киргизүү; (ii) туристтик кызматтардын өзнаркына кошулган салыктар, эгерде Кыргыз Республикасынын аймагында аларды нолдук ставка боюнча берсе жана аларды Кыргыз Республикасынан тышкары сатса же Украина, Белоруссия жана Казакстанда болуп жаткандай нак эмес эсептерди колдонуп, резидент эместердин ортомчулугу аркылуу деген бөлүгүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине "Кыргыз Республикасынын Салык Кодексине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоору аркылуу киргизүү; (iii) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Кыргыз Республикасында коллективдүү жайгаштыруу чараларынын бирдиктүү Мамлекеттик классификациялоо системасын киргизүү жөнүндө" буйругун кабыл алуу, бул туристтерге тейлөө сапатын жана аларды отелдерде, курорттук-рекреациялык мекемелерде жайгаштыруу сервисинде кепилдик деңгээлди камсыз кылууга мүмкүндүк берет; (iv) туризмдин реалдуу секторго өтүшүнө байланыштуу жана ишке киргизилген Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2001-жылдын 2-февралындагы № 33 буйругу менен бекитилген Кыргыз Республикасында туризмди 2010-жылга чейин өнүктүрүү боюнча чаралар Программасы каржылоону камсыздоосу жок өзүн моралдык жактан жок кылды, эми 2009-2020-жылдарга чейин Кыргыз Республикасынын туризмин өнүктүрүүнүн жаңы Башкы схемасын (Мастер-планды) иштеп чыгууга туура келди.

298. Ресурстар. 2010-жылга чейин туристтик тармактагы иш-чараларды, программаларды жана долбоорлорду ишке ашырууга 170 млн. АКШ долларындагы көлөмдө каражаттар керек.

299. Натыйжалар. Туризмди натыйжалуу өнүктүрүү маселелерин чечүү ички туризмди өнүктүрүүгө, Кыргыз Республикасына чет өлкөлүк туристтердин келишин бир топ көбөйтүүгө жана өлкөнүн экономикасына валюталык кирешелерди алып келет, ошондой эле бир жагынан ар кандай деңгээлдеги бюджетке салык төлөмдөрүнүн келишинин өсүшүн камсыз кылып, экинчи жагынан - туризмдеги маанилүү мультипликативдик натыйжаны эске алып, экономиканын окшош тармактарын өнүктүрүүнү колдойт жана калктын ишаракет жүргүзүүсүн жогорулатат.

300. Туризм жана саякат боюнча Дүйнөлүк кеңешинин (WTTC) маалыматы боюнча эларалык туризм дүйнөнүн ИДПсын 10,6%га чейин кубаттайт. Стратегиянын бардык программаларын жана чараларын ишке ашыруунун натыйжасында Кыргыз Республикасынын ИДПсында туризмдин үлүшү 2010-жылга 10-12% жетет. Туристтик кызматтарды экспорттоо (чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше) биздин баабыз боюнча 200-250 млн. АКШ долларына жетиши мүмкүн. Чет өлкөлүк туристтердин келүү саны 2 млн. кишиден ашык болот. Ылайыктуу шарттар болсо туризм тармагына инвестицияланган негизги капитал 45-50 млн. АКШ долларын түзөт.

5.1.7. Транспорттук инфраструктура

301. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасындагы автомобилдик жолдордун жалпы узундугу 34000 км. түзөт. Жалпы колдонуучу жолдордун узундугу 18810,0 км., калган 15190 км. - айыл чарба, өндүрүштүк жана башка ишканалар жолдору түзөт. Эларалык маанидеги автомобилдик жолдордун узундугу 4163,0 км., мамлекеттик - 5678 км., жергиликтүү маанидеги - 8969,0 км. түзөт. Алардын ичинен жалпы колдонуудагы катуу жабуу менен төшөлгөн жолдордун узундугу 7228 км. түзөт. Гравий менен төшөлгөн жолдор - 9824,2 км., грунт жолдору - 1615,3 км., калган 7305,3 км. жолдор асфальтобетон менен төшөлгөн.

302. Кыргыз Республикасынын унаалык коридорунун жалпы узундугу 2302 км. түзөт, аларга 8 маршрут кирет: Бишкек-Ош (672 км.), Бишкек-Георгиевка (16 км.), Бишкек-Чалдовар (91 км.), Бишкек-Нарын-Торугарт (539 км.). Тараз-Талас-Суусамыр (199 ш.), Ош-Сарыташ-Иркештам (258 км.), Ош-Исфана (385 км.), Сарыташ-Карамык (142 км.).

303. Проблемалар. Акыркы изилдөөлөр боюнча 2302 км. автожолдордон - 502 км. жолу жакшы абалда, 133 км. - канааттандырарлык, 250 км. автожолу канааттандырарлык эмес жана 1417 км. - начар жана өтө начар абалда. Учурда 2302 километрден оңдоо үчүн 717 км. гана алынган. Себеби унаалык коридорлордун негизги бөлүгү ыйлаарлык абалда, мунун баары ташуучу товарлардын өзнаркынын кымбатташына алып келет, анткени ташып өтүүдө эксплуатациялык чыгымдар - отун жана запастык бөлүктөргө кеткен чыгымдар көбөйөт, жолдо жүрүү убактысы узарат. Айтылган чыгымдарды компенсациялоо максатында жана жүк ташуучулардын жакшы пайда табуусуна унаалык каражатты бардык жерде ашыра жүктөлгөндүккө жол берилүүдө, бул жолдун жол кыртышына терс таасирин тийгизүүдө жана иштеги магистралдык жол тармактарынын мындан да жаман бузулушуна алып келет. Товарларды ташып өтүүдөгү чыгымдардын көбөйүшү өлкөнүн экономикасына тике жана кыйыр түрүндө зыян келтирип, салыктарды жашырууга түрткү болууда.

304. Автомобилдик жолдорду кароо боюнча өлкөнүн бюджетинен каржылоо иштерин алып баруу акыркы жылдарда жылына 200-250 млн. сомдун тегерегинде сакталууда, бул жол кыртышын унаалык-эксплуатациялык абал талап кылгандай кароого зарыл болгон талап кылынган каражаттын көлөмүнүн 15-20% түзөт. Жетишээрлик каржыланбагандыктан жылына 200 км. катуу жабуу менен төшөлгөн жол жок болууда жана акыркы беш жылда 1000 км. жол жок болду.

305. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында автомобилдик унаа аркылуу элдердин жана жүктөрдүн көпчүлүк бөлүгүн - 95%дан ашык жүктү ташып өтүү иштери жүргүзүлөт, ушул стратегиянын алкагында автожол тармактарын куруу жана оңдоо артыкчылыгы аныкталган.

306. Максаты. Автомобилдик жолдордун таянуу тармактарынын абалын жогорку жумушчу стандарттарга жеткирүү, алар товарлардын регионалдык рыноктордун жеткиликтүүлүгүн жана кызматтарды, эмгекти жана социалдык кызматтарды камсыз кылуу максатында товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдүн унаалык чыгымдарын кыскартууга мүмкүндүк берүүсү Стратегиянын бул артыкчылыгындагы башкы максаты болуп эсептелет.

307. Маселелер.

(i) Өзүнчө эларалык коридорду түзгөн автомобилдик жолдордун 4 маршрутун реабилитациялоо:

- Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км);

- Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км);

- Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км);

- Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км);

- Сарыташ-Карамык-Жергетал (жалпы узундугу 142 км).

(ii) 1000 км. узундуктагы автомобилдик жолдордун үстү бодуракай түзүлүшүн жылына тазалоо аркылуу ички тармагын сактоо жана жакшыртуу. (iii) Автомобилдик жолдордун ички тармактарын капиталдык ремонттоону жүргүзүү.

308. Саясат жана чаралар. Республиканын социалдык-экономикалык абалындагы чындап түзүлгөн объективдүү кырдаалды, болуп жаткан бюджет дефицитин жана мамлекет тарабынан автомобилдик жолдорду каржылоого бөлүнгөн бюджеттик каражаттар бүгүнкү күндө белгиленген чектен жогору боло албастыгын эске алып, транспорт жана байланыш министрлиги канчалык каалабасын, бирок бөлүнгөн бул каражаттын чегинде 2000 км. автожолунун ремонтун камтый албайт жана калган 17000 км. автожолун тиешелүү түрдө каржылай албайт. Автомобилдик жолдорду каржылоого жаңыча мамиле кылуу аныкталат.

309. Жол чарбачылыгы - республиканын экономикасындагы көп эмес тармактардын бири, анда ушул кезге чейин рынок мамилелери орной элек. Андан да, акыркы жылдары жол тармактарын жетишээрлик каржылабагандык туруктуу абал байкалууда, ал эми Азия Өнүктүрүү Банкынын кредиттеринин эсебинен реабилитацияланган Бишкек-Ош автожолунан тышкары жол курууну каржылоо кыскартылган.

310. Учурдагы каржылоого, орто жана капиталдык ремонтко талап кылынган чыгымдарды талдоодо транспорт жана байланыш министрлиги бул участоктордогу абалды операциялык деңгээлде кармап туруу максатында автомобилдик жолдордун артыкчылыктуу участкаларына бөлүнгөн каражаттарды бир жерге топтошу керек. Эсептөөдөн кийин бул артыкчылыктуу участкалардын жалпы узундугу 5400 км. жолду ашпашы зарыл экендигин көрдүк. Бүгүнкү күндө автомобилдик жолдорду өнүктүрүү тармагы боюнча саясаттын төмөнкү кырдаалдарга таянаарын ачык көрсөк болот:

(i) Жолдордун артыкчылыктуу участкаларын тактоо - айылдагы калк отурукташкан пункттарды райондун борборлору, жергиликтүү уюмдар менен байланыштыруучу кээ бир жергиликтүү жолдорду өткөрүп берүү жолу менен министрлик тейлеген автомобилдик жолдордун узундугун кыскартуу. Бул эки маанилүү маселени чечүүгө мүмкүндүк берет:

- талап кылынган унаалык-эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдү жана автомобилдик жолдордун артыкчылыктуу участкаларда жолдо жүрүү коопсуздугун камсыз кылуу;

- жеке ижарачылыкты өнүктүрүүнү стимулдаштыруу максатында жеке секторго бөлүнгөн каражаттарды кызыктыргычтыгын камсыз кылуу.

(ii) Бюджеттик каражаттарды натыйжалуу колдонуу жана жолдорду каржылоо иштерине багытталган каражатты көбөйтүү максатында ДЭПтерди коммерциализациялоону ишке ашырып, ошондой эле алыскы райондордогу жергиликтүү өзүн башкаруу органдарына айрым ДЭПтерди өткөрүп берүү керек. Бул чаралар министерствонун өндүрүүчүлүк функцияларын кыскартууга шарт түзүп, убакыт өткөн сайын жол чарбачылыгын башкаруудагы рынок механизмдерин толук жайылтууга мүмкүндүк берет. (iii) Жеткиликтүүлүгү үчүн акы алуу гана эмес, ошондой эле жолдорду колдонуу үчүн акы алууну да эске алган жол тарифин киргизүү менен байланыштуу, Жол фондунун негизин түзгөн колдонуудагы жол салыктарын жана жыйноолорун өзгөртүү жана экинчи муундагы жаңы Жол фондусун киргизүү. Транспорт жана коммуникация министрлигинин структуралык бөлүмдөрүнүн өндүрүүчүлүк-чарбалык ишаракетинен түшкөн атайын каражаттарды эки-үч эсеге көбөйтүү максатында төмөнкү ишаракеттердин түрлөрүн мыйзамдуу түрдө бекитүү зарыл болот: негизги жүктү таразалык текшерүүдөн өткөрүү пункттарын киргизүү, анда жүк ташуучу автомобилдердин огуна ашыра жүктөө үчүн акы алынат; уруксаттар боюнча жыйноону көбөйтүү; тоннелдерден өтүү үчүн акы ж.б. (iv) Катуу жабуудагы автомобилдик жолдордун бар болгон тармактарды сактоо жана акыркы жылдарда топтолуп калган ремонтту толук бүтүрбөөнү жоюу жолу менен бузулган жолдорду этаптуу тургузуу.

311. Программалар жана долбоорлор:

(i) Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км); (ii) Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км); (iii) Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км); (iv) Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км); (v) Сарыташ-Карамык-Жергетал (жалпы узундугу 142 км); (vi) 1000 км. узундуктагы жолду үстүртөн оңдоо; (vii) Автомобилдик жолдордун ички тармагына ремонт жүргүзүү.

312. Ресурстар. Жалпысынан 2007-2010-жж. жол тармактары боюнча ресурстук базанын эсептик көлөмү 610 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен башкаруучулукка - 17,8 млн. АКШ доллары; транзиттик коридорлорду жана башка долбоорлорду реабилитациялоого - 420,0 млн. АКШ доллары; жолдордун ички жана тышкы тармактарын орточо жана капиталдык ремонттоого 175,5 млн. АКШ доллары.

313. Акыркы жылдары өлкөнүн бюджетинен автомобилдик жолдорду кароо боюнча каржылоо иштери жылына 200-250 млн. сомдун деңгээлинде сакталып турат, ал жолдун талап кылынган унаалык-эксплуатациялык абалда кармап туруу үчүн керектүү каражат талап кылынган көлөмдүн 15-20%ын түзөт. Ички тармактагы жолдорду сактап калуу үчүн жана жакшыртуу үчүн болгону 175,5 млн. АКШ доллары зарыл, анын ичинде карап турууга жана орточо ремонтко (бодуракай үстүртөн оңдоо түзүлүшү) 528,5 млн. сом (12,6 млн. АКШ доллары * 5 жыл = 63,0 млн. АКШ доллары) жана капиталдык ремонтко 945,0 млн. сом (22,5 млн. АКШ доллары * 5 жыл = 112,5 млн. АКШ доллары).

314. Натыйжалар. Реабилитациялоодон кийин алынган көп кырдуу пайда өзүнө, биринчи кезекте - жолдун үстүлөрүн жакшыртуунун, жол белгилерин жана устундарды орнотуунун жана авариялардагы адамдарды жоготуунун төмөндөшүнө алып келген ташууну арзандатуу, жолдо жүрүү убактысын кыскартуу, отунга жана запастык бөлүктөргө кеткен чыгымдарды кошкондогу унаалык каражаттарды эксплуатациялоодогу чыгымдарды кыскартуунун натыйжасында - жолдо жүрүү коопсуздугун жогорулатуу, - жыйынтыгында - ташылуучу товарга баалардын төмөндөшү. Андан тышкары, магистралдардын абалын жакшыртуу долбоорлорго кирген зоналарында жашаган калктын жакыр катмарынын жашоосунун жакшыруусуна, долбоордун таасири райондордун социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө алып келет.

5.1.8. Байланыш жана маалыматташтыруу

315. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Телебайланыш тармагы, өлкөнүн экономикасы үчүн маанилүү артыкча түзүүчү болуп, акыркы жылдарда жылына 20%га өнүгүүнүн оң динамикасын көрсөттү. Алыскы калк отурукташкан пункттарда спутникалык телерадиоберүүнү жайылтуу күчөтүлгөн темпте болуп өттү. Спутниктик телерадиоберүү менен ушул тапта 65 калк отурукташкан пункт камтылды. Эл аралык жана шаар аралык байланыштар түйүнү кеңейтилди. Байланыш кызматтарынан түшкөн салык төлөмдөрүнүн өсүшү, негизинен уюлдук байланыш пайдалануучуларынын өсүшүнөн жана Интернет-кызматтарынын кеңейишинин эсебинен камсыз кылынды. Байланыш операторлорунун кирешеси жылына орточо 25%га көбөйдү. Белгиленген байланыш абоненттеринин саны 2001-жылга салыштырмалуу 20%га көбөйдү жана 466806 абонентти түздү, ушул эле убакта мобилдик байланыш абоненттеринин саны 42 эседен көп жогору болду.

316. Улуттук байланыш оператору - ААК "Кыргызтелеком" аркылуу республиканын бардык региондорун сапаттуу жана азыркы байланыш кызматтары менен камсыз кылуу боюнча бардык милдеттемелерди аткарылууда, компаниянын телебайланыш инфраструктурасын кеңейтүү жана модернизациялоо боюнча системалуу иштер жүргүзүлүүдө, байланыш магистралдык линияларынын курулушу жүргүзүлүүдө. 2005-жылдын жыйынтыктары боюнча компания 1948 млн. сом жалпы киреше алды жана операциялык ишаракеттен 294,3 млн. сом көлөмүндө киреше алды, ал эми салык төлөөгө чейинки киреше 215,9 млн. сомду түздү. 2006-жылдын 9 айынын жыйынтыктары боюнча компания 1,94 млрд. сом көлөмүндө киреше алды.

317. Байланыш кызматтарын өнүктүрүү жогорку технологиялык телебайланыш системасын түзүүгө максатталат, ал кызматтардын кеңири спектрин камсыз кылат жана өлкөнүн бүткүл дүйнөлүк маалымат мейкиндигин интеграцияланышына мүмкүндүк берет. Телебайланыш тармагында өнүгүү темптери боюнча лидер болуп мобилдик байланыш кала берет. Уюлдук байланыш абоненттеринин өсүшү жылына 30%-50%ды түзүшү божомолдонууда. Интернетти пайдалануучулардын жалпы саны 2010-жылы өлкөнүн элинин үчтөн бир бөлүгүнө жетет. 2010-жылга 90%дан ашуун жеке компьютерлер локалдык түйүнгө бириктирилет, ал эми мамлекеттик уюмдар 100%дагы көлөмдө автоматташтырылган бухгалтердик системаны колдонушат.

318. Маалыматташтыруу кызматтары тармагында, 2002-жылы кабыл алынган "ИКТ Кыргыз Республикасын өнүктүрүү үчүн" Улуттук стратегиясын турмушка ашырууда, анын артыкчылыктуу багыттары - "электрондук өкмөттү" түзүү болуп, төмөнкү маселелер чечилди: (i) мамлекеттик Интернет-порталды түзүүнүн биринчи этабы турмушка ашырылып, анда мамлекеттик башкаруу органдары көрсөткөн ишаракеттери жана кызматтары жөнүндөгү маалыматтар жайгаштырылган; (ii) мамлекеттик башкаруунун бардык борбордук органдары "Интернет" түйүнүндө маалымат веб-сайттарын иштеп чыгышкан жана жайгаштырышкан; (iii) айылдык жана жетүүсү кыйын калк отурукташкан пункттардын жашоочулары үчүн маалыматтын жалпыга жеткиликтүү Борборлор түйүнү (бардыгы 91 борбор) түзүлгөн.

319. Проблемалар. Тармактын негизги маселелерине республиканын региондорунда жана ири шаарларында телебайланыш инфраструктурасынын тегиз эмес өнүгүүсүн киргизүү зарыл. Бүгүн өлкөдө 500-550дой телефондоштурулбаган калк отурукташкан пункттар бар. Бул маселелерди чечүү үчүн 2010-жылга чейин айылдын калк отурукташкан пункттарын чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу менен телефондоштуруу программасы иштелип чыгат. Универсалдык тейлөө Фондун түзүү маселеси дагы иштетилүүдө, ага байланыш операторлорунун каражаттары, ошондой эле мамлекеттик бюджеттин каражаттары тартылат. Телебайланыш кызматтар рыногун ийкемдүү жана натыйжалуу башкаруу үчүн "Кыргызтелеком" ОАОну приватташтыруу процесси тездетилет, бул прогрессивдүү технологияларды натыйжалуу жайылтууга жана колдонууга мүмкүнчүлүк түзөт.

320. Артыкчылыктар. Телебайланыш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктары болуп телебайланыш инфраструктурасын өнүктүрүү жана байланыш магистралдык линияларын куруу болот, ал өлкөнүн бардык региондорун телебайланыш кызматтарынын минималдык пакеттер менен камсыз кылуу үчүн, ошондой эле маалымат жана телебайланыш ресурстарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн альтернативдүү азыркы технологияларды жайылтуу болот.

321. Максат. Тармакты өнүктүрүүнүн максаты, азыркы жогорку технологиялык жана атаандаштыкка кудуреттүү маалыматтарды берүүнүн Улуттук түйүнүн куруу болот, ал заманбап жана инновациялык технологияларды өлкөнүн маалымат ресурстарына калктын кепилдүү жана тең жеткиликтүүлүгүн бир учурда эле камсыз кылуу менен колдонуунун негизинде, ошондой эле Улуттук түйүндүн бүткүл дүйнөлүк маалымат мейкиндигине интеграциялоо болот.

322. Маселелер:

(i) магистраль дүңбулалуу байланыш линиясын түзүү; (ii) телефондошпогон калк отурукташкан пункттарды телефондоштуруу (526 пункт); (iii) республиканын калк отурукташкан пункттарына телерадиоберүүнүн толук программаларын берүү; (iv) "ИКТ Кыргыз Республикасын өнүктүрүү үчүн" Улуттук стратегияны рационализациялоо.

323. Чаралар жана саясат. Бул Стратегиянын бюджетинин чектелиши жана милдеттүү социалдык багыты, Транспорт жана байланыш министрлиги тарабынан финансылануу үчүн долбоорлорду тандоо доминанты катары социалдык жактан маанилүү жана калкты байланыш кызматтар менен камсыз кылуу көз карашындагы биринчи кезектеги долбоорлорду финансылоону аныктоо үчүн эске алуу керек.

324. Республиканын бардык региондорунун калкын байланыштын универсалдуу кызматтарын камсыз кылуунун негизги аспабы Кыргыз Республикасынын "Электр жана почта байланыштары жөнүндөгү" Мыйзамдын ченемдери болушу керек, анда жарандардын телебайланыш кызматтарынын минималдуу кепилдүү пакетин алуу кепилдиги бекитилмек. Универсалдуу жеткиликтүүлүк Стратегиясын турмушка ашыруу айыл жергесиндеги маалымат байланыштык кызматтарын өнүктүрүү маселелерин чечүүгө мүмкүндүк берет, калкты маалымат ресурстарга бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылат, Кыргыз Республикасынын телебайланыш инфраструктурасын тең баланста өнүктүрүү маселесин чечүүгө мүмкүндүк берет.

325. Телебайланыш инфраструктурасы аз өнүккөн региондордо маалымат ресурстарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу максатында, ГП "Кыргыз почтасы" байланыш бөлүмдөрүнүн базасында маалымат-байланыштык технологияларга жалпы жеткиликтүү Борборлорун уюштуруу программасы иштелип чыккан, ал Интернет-технологияларга жана башка маалымат кызматтарына эркин жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу мүмкүндүгүн түзөт. Жалпыга жеткиликтүү Борборунун географиясын кеңейтүү - универсалдык жеткиликтүүлүк Стратегиясын турмушка ашыруунун мүмкүн болгон варианттарынын бири.

326. Телебайланыш кызматтар рыногун өнүктүрүүнү жана либералдаштырууну стимулдоо, байланыш рыногунда ачыктыкты жана атаандаштыкты камсыз кылуу магистраль түйүндөрүнүн жана байланыш линияларынын бир компанияга - ААК "Кыргызтелекомго" таандык шарттарында мүмкүн эмес. Телебайланыш рыногунда атаандаштык күрөштү камсыз кылуу проблемаларын байланыштын магистралдык дүңбулалуу линиясын түзүү жана магистралдык байланыштын альтернативдүү операторун түзүү долбоорун чечүүгө чакырылган.

327. Программалар жана долбоорлор:

(i) Магистралдык дүңбулалуу байланыш линиясын түзүү; (ii) Айыл байланышын өнүктүрүү долбоору (CDMA-450, Vi-MAX+VSAT) (iii) РПО РМТР инфраструктурасын модернизациялоо.

328. Ресурстар. Жалпы эле байланыш тармагы боюнча керектүү ресурстук базанын көлөмү 120 млн. АКШ долларын түзөт.

329. Натыйжалар. Телебайланыш жана маалымат технологиялар тармагындагы артыкчылыктуу долбоорлорду турмушка ашыруу калктын кеңири катмарын маалымат технологияларына жеткиликтүүлүк проблемасын чечүүгө мүмкүндүк берет, ошондой эле өнүгүү үчүн жогорку интеллектуалдык жана экономикалык ресурсу бар маалыматтык коомдун моделин курууга өбөлгөлөрдү түзөт. Мындан тышкары, жогоруда айтылган долбоорлорду турмушка ашыруу, сөзсүз республиканын байланыш тармагын жана маалыматташтырууну жана экономикасын өнүктүрүүнүн катализатору болот. Телебайланыш кызматтар рыногун өнүктүрүү, тармактын өтө курч проблемаларын чечүү боюнча долбоорлорду турмушка ашыруунун натыйжасы катары, өз кезегинде өлкөнүн макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө таасирин тийгизет. Экинчи жагынан, телебайланыш инфраструктурасын өнүктүрүү боюнча долбоорлордун социалдык багыты бар жана өзүнүн максаты катары калкты сапаттуу жана жеткиликтүү байланыш кызматтары менен камсыз кылууну, Кыргыз Республикасынын бардык региондорун тең баланста өнүгүүсүн камсыз кылууну көздөйт.

5.1.9. Инновациялык технологияларды өнүктүрүү

330. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын экономикалык стратегиясы концептуалдык деңгээлде дүйнөлүк заманбап чарбанын системасын түзүүдө башкы ролду ойногон эволюциялык тенденцияны эске алышы керек. Ар бир өнүгүүчү өлкөнүн, ошону менен катар Кыргызстан алдында бири-бири менен байланышкан эки маселе турат: бирдиктүү ички рынокту түзүү үчүн керектүү стадия катары импорт алмаштыруучу саясатты анын жаңы түшүнүгүнө таянып жүргүзүү, жана экспорттук-өнөр жайлык варианттын бир эле учурда эмгектин эларалык бөлүштүрүүгө катышуусун ишке ашыруу.

331. Азыркы учурда интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыгы катары товардын түрү түзүлүп, технологиялар жана лицензиялар рыногу өнүгүүдө. Жеке менчик өнөр жайын кайтаруу системасы өнүккөн мамлекеттердин милдеттүү сыпаттамасы болуп эсептелет.

332. Дүйнөлүк экономиканын өндүрүштүк-технологиялык тармагы жана өнөр жайы өзүнүн мазмуну боюнча глобалдуу болууда, өзгөчө жогорку технология тармагында. Жогорку өндүрүмдөгү жана кубаттуулукту сактоочу технологияны иштеп чыгуу, анын негизинде жогорку технологиялык товарларды жана кызматтарды өндүрүү, аларды дүйнөлүк рынокко алып чыгуу, бул тармактагы эларалык интеграцияны кеңейтүү - Батыш Европа, АКШ, Япония жана Түштүк-Чыгыш Азия өнөр жайы өнүккөн өлкөлөр үчүн экономикалык өсүү стратегиясы болуп калды жана мааниси боюнча жаңы экономикалык моделди түздү. Анын өзөгү болуп өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдүн улуттук инновациялык системасы (УИС) болду, ал өзү ишаракет жүргүзгөн ишканалар жана институционалдык чөйрө ортосундагы өзара ишаракет ыкмалары менен, илимий жана билим берүү системалары менен, интеллектуалдык жеке менчик тармагындагы жөнгө салуулар менен айырмаланат.

333. ХХ кылымдын аягындагы дүйнөлүк экономикалык ишаракеттин инновациялык чөйрөдөгү негизги тенденциялары болуп:

(i) жаңы билимди ойлоп табуучулардын санын өстүрүү жана конкуренцияны күчөтүү; (ii) товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдүн жаңы билим табуучулардан көз карандуулугун өстүрүү; (iii) УИСтин динамикалык звеносу катары кичи ишканалардын маанисин өстүрүү; (iv) жогорку квалификациядагы жаңы билим табуучулардын жетишпестиги жана жыйынтыктуу азык-түлүк өндүрүүчүлөргө квалификациялык талаптарды кыскартуу; (v) дүйнөлүк экономикадагы илимий-өнөр жайлык сектордун глобализациясы жана анын жыйынтыгы катары эмгекти эл аралык бөлүштүрүү жана товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдөн кошуу наркын технология ээлөөчүлөрүнө бөлүштүрүп берүү;

334. Проблемалар. Кыргыз Республикасынын экономика тармактарында кыйын кырдаал түзүлдү, анда инновациялык ишаракет төмөнкү көрсөткүч менен мүнөздөлөт. Өлкөнүн рыногун чет элдик товарлар үчүн ачуу улуттук илимий чендеги азык-түлүккө суроо-талаптын төмөндөшүнө, аны ички рыноктон кысып чыгарууга алып келди. Бир топ тармактарда артта калуу маанисин жоготуучу мүнөзгө ээ болууда, ал эми заманбап технологиялык деңгээлди өздөштүрүүгө жана колдоого кеткен талаптагыдай чыгымдар чет элдик даяр азык-түлүктү импорттоо пайдалуу боло турган деңгээлге жетип жатат. Инновациялык азык-түлүккө суроо-талаптарды кыскаруу шартында уюмдар илимий чендеги азык-түлүктү өндүрүү көлөмүн кескин кыскартышып, техникалык жактан жөнөкөй жана арзан өндүрүүнү биринчиликке коюшууда. Азык-түлүктүн бешинчи технологиялык түрүн өндүрүү көлөмү төмөндөп, анын техникалык маңызы болуп электрондук өндүрүш, эсептөө, оптикалык-була техникасы, программалык камсыз кылуу, телебайланыш, иш куруу эсептелет.

335. Инновациялык процесстерди жайылтуу жолунда башкы тоскоолдук болуп:

- борборлоштурулган каржылоону чектөө;

- ишканалардын өздөрүнүн каражаттарынын жетишсиздиги;

- атамекендик банктык капитал, чет өлкөлүк инвесторлор, ошондой эле эркин каражаттары бар калк үчүн, узак мөөнөттөгү салымдарды тартуунун жогорку тобокелинен жетишсиз болууда;

- товар өндүрүүчүлөрдүн талаптарына жооп берген инновациялык рыноктордо жайылтуу инфраструктурасынын жоктугу.

336. Кыргыз Республикасы 3-4 жылдан кийин эле өлкөнүн экономикасынын керектөөлөрүн улуттук илимий-техникалык дараметтин жардамы менен өз күчү аркылуу камсыз кылууга жөндөмсүз болуу маселеси менен кезигишүү келечеги айкын болууда. Бул Кыргызстанды техниканы жана технологияны үзгүлтүксүз сатып алуу эсебинен ички маселелерди чечүүгө дуушар кылат, бул убакта эле тышкы булактардан узак технологиялык көз карандуулукка кирип, акырында улуттук коопсуздукту начарлантууга алып келет.

337. Артыкчылыктар. Кыргыз экономикасын өнүктүрүүнүн негизинде инновацияларды өздөштүрүү артыкчылыгы түптөлөт. Ал техника муунун жана бешинчи технологиялык түрүн жайылтууну камсыз кылып, дүйнөлүк заманбап рыногундагы азык-түлүккө атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн аныктайт, ошондой эле тиешелүү фундаменталдык, ойлоп табуучулук жана конверсиондук бүткөрүүлөрү бар тар секторлордогу техника муунун жана алтынчы технологиялык түрүн өздөштүрүүнү жайылтуу.

338. Максаттар. Стратегиянын инновациялык технологиялар тармагындагы максаты - Кыргыз Республикасынын стратегиялык улуттук артыкчылыктарын жайылтуу кызыкчылыгында рынокторго атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктү чыгаруу үчүн экономикалык шарттарды түзүү: калктын жашоо шартын жакшыртуу, экономикалык өсүүгө жетүү, баштапкы илим, билим берүү, маданиятты өнүктүрүү, бир-бирине пайдалуу шериктештиктин негизинде мамлекеттин жана экономиканын ишкердүүлүк секторун бириктирүү аракети аркылуу өлкөнү коргоо жана коопсуздугун камсыз кылуу.

339. Маселелер. Стратегиянын илимий-техникалык иштеп чыгууларды жайылтуу жана коммерциализациялоонун, илимий чендеги жогорку технологиялык жана каражат сактоочу өнөр жайын тез өнүктүрүүнүн эсебинен инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында максаттарга жетүү үчүн төмөнкү негизги маселелерди чечүү керек:

(i) инновациялык ишаракеттерди ченемдик-укуктук жөнгө салууну камсыз кылуу, анын ичинен илимий-изилдөө мекемелери үчүн; (ii) инновациялык ишаракеттерди жүзөгө ашырууда мамлекеттик тике жана кыйыр стимулдаштыруу механизмин жана рынок механизмдеринин рационалдуу айкалышын камсыз кылуу; (iii) атамекендик илимде кадрдык дараметти өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жана илимий жана технологиялык тармактарда кийинкилерге берүүчүлүгүн камсыз кылуу; (iv) коммерциялык технологиялар тармагында иштеген ишканаларды жана уюмдарды инновациялык ишаракеттеринин активдүү өнүктүрүүнү камсыз кылуу; (v) мамлекеттик жөнгө салууну жана атаандаштыкка кудуреттүү тармактардагы илимий-изилдөө жана тажрыйбалык-конструкциялык иштерди колдоону күчөтүү, аларга биринчи кезекте, энергетика, тоокен өндүрүшү, байланыш жана телебайланыш, биотехнология, программалык камсыз кылуу өнөр жайы кирет; (vi) өлкөнүн энергетикалык жана табигый ресурстарын натыйжалуу колдонууну жогорулатууга багытталган инновациялык технологияларды өнүктүрүүнү камсыз кылуу; (vii) экономиканын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн күчөтүү үчүн илимий, билим берүү жана өнөр жайлык интеграциялоо процесстерин тезинен камсыз кылуу; (viii) чакан жогорку технологиялык ишканалары бар кооперацияларда инновациялык азык-түлүктү сериялуу чыгарууга жана сатууга багытталган илимий-билим-өнөр жайлуу интеграциялашкан структураны түзүүгө мамлекеттик колдоону ишке ашыруу; (ix) мамлекеттик маанидеги маанилүү инновациялык долбоорлорду ишке ашырууда мамлекеттик-жекелик шериктештиктин натыйжалуулугун жогорулатууну камсыз кылуу; (x) өлкөнүн экономикасындагы илимий чендеги жогорку технологиялык тармакка чет өлкөлүк инвестицияларды тартууну стимулдаштыруу; (xi) атаандаштыкка жөндөмдүү прикладдык иштеп чыгууларды аткаруу үчүн илимий-техникалык ишаракеттердин приоритеттүү багыттарын аныктоо.

340. Саясат жана чаралар. Инновациялык системаларды өнүктүрүү тармагындагы саясат төмөнкү багыттар боюнча ишке ашырылат:

(i) инновациялык ишаракеттерге карата экономикалык жана укуктук жагымдуу чөйрө түзүлөт; (ii) инновациялык системада инфраструктураны түзүү; (iii) интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыктарын коммерциялаштырууга мамлекеттик колдоо системасын түзүү.

341. 2010-жылга чейин инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында мамлекеттик саясатты ишке ашыруу механизми өзүнө төмөнкүлөрдү камтыйт:

(i) инновациялык ишаракеттерди стимулдаштыруу, колдоо жана жөнгө салууда уюштуруучулук-укуктук, экономикалык жана башка ченемдеринин бүтүндөй системасын түзүү; (ii) инновациялык долбоорлордун аткаруу этабына карата бюджеттен тышкаркы ресурстар үлүшүн көбөйтүү: (iii) инновациялык ишаракеттерди өнүктүрүүгө ишкерлерге далилдерди түзүү, анын ичинде төмөнкү жолдор менен:

342. Мамлекеттик саясатты ишке ашыруу боюнча инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында негизги чаралар болуп:

(i) ички жана дүйнөлүк рыноктордо инновациялык азык-түлүктүн абалынын мониторингин уюштуруу, аларды өнүктүрүүнүн параметрлерин жана динамикасын талдоо, өлкөнүн инновациялык-технологиялык өнүгүүсүн болжолдуу иштеп чыгуу; (ii) илимий-техникалык ишаракеттин жыйынтыктарын учеттоо жана контролдоо системасын түзүү жана өнүктүрүү; (iii) атамекендик катышуучулардын инновациялык ишаракетине мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү өнүктүрүү, анын ичинде каалаган формадагы менчик ишканалар үчүн конкурстук негизде мамлекеттик муктаждык жана аны иштеп чыгууга мамлекеттик заказды орундаштыруу үчүн инновациялык азык-түлүктөрдү сатып алуу жолу; (iv) атамекендик атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктүн импорталмаштырууга стимулдоо үчүн шарттарды өнүктүрүү; (v) интеллектуалдык менчик объектилерине укугун коргоо менен атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктүн экспортуна мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү өнүктүрүү; (vi) инновациялык ишаракетте мамлекеттик-жеке шериктештикти түзүү үчүн шарттарды өнүктүрүү; (vii) илимий-техникалык ишаракеттердин жыйынтыгын сатып алуу укугуна опциондорду сатуу укугун кошкондогу ликвидностту жогорулатуу максатында илимий чендеги жогорку технологиялык тармактарда ишканалардын баалуу кагаздарды сатуусун өнүктүрүүнү колдоо; (viii) илимий, технологиялык жана өнөр жайлык уникалдуу жабдууларды каржылык ижара (лизинги) системасын жакшыртуу; (ix) инновациялык ишаракет жүргүзгөн кампаниялардын инвестициялык долбоорлоруна узак мөөнөткө кредит берүү жана стимулдаштырууну ишке ашыруучу шарттарды түзүү; (x) инновациялык ишаракет чөйрөсүнө жөндөмдүү жаштарды тартуу жана бекитүү үчүн шарттарды түзүү; (xi) инновациялык ишаракет чөйрөсүндө уюштуруу жана башкаруу боюнча адистерди үзгүлтүксүз даярдоо үчүн шарттарды түзүү; (xii) инновациялык көргөзмөлөрдү жана венчурдук жарманкелерди өткөрүүгө колдоо көрсөтүү менен бирге инновациялык ишаракет чөйрөсүндөгү жетишкендиктерди жана иш тажрыйбаларды массалык маалымат каражаттарында пропагандалоо; (xiii) инновациялык ишаракет чөйрөсүндө инновациялык системаны өнүктүрүүнүн негизги индикаторлору боюнча статистикалык байкоо жүргүзүү системасын түзүү.

343. Ресурстар. Ресурстарга муктаждык 100 млн. АКШ долларын түзөт.

344. Натыйжалар. Экономиканын татаал уюштуруучулук, техникалык жана турмуштук кызматтарында илимий чендеги жогорку технологиялык тармактарынын ички дүң продукциясындагы өсүү үлүшүнө алып келген Стратегияны ишке ашыруу 2010-жылга экономикадагы структуралык кайта өзгөрүүнү ишке ашырууга колдоо көрсөтөт.

345. Калыптанган инновациялык система өлкөнүн экономикасын экспорттук-сырьелук өнүгүү зонасынан алып чыгууга жана кайра иштетүүчү тармактарда өсүүнүн жогорку динамикасын кармап турууга, Кыргызстандын дүйнөлүк топто атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн толук камсыз кылат жана анын дүйнөлүк экономикалык мейкиндикке теңукуктуу интеграцияланышына мүмкүндүк берет.

346. 2010-жылга интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыктарын коммерциализация кылуу деңгээли жана динамикасы, жогорку технологиялык тармактарга инвестициялоо үчүн коркунучтарды кыскартуу жана өлкөнүн экономикасынын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн жогорулатуу, калктын жашоосун жакшыртуу, Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык стабилдүүлүгүн жана улуттук коопсуздугун камсыз кылууда чечүүчү фактор болуп калат.

5.2. Коррупция менен күрөшүү

347. Коррупция бүгүн Кыргызстандагы миңжылдыкты өнүктүрүү максатын ишке ашыруу үчүн негизги тоскоолдук болууда. Коомдогу байлыктарды натыйжасыз бөлүштүрүү, коррупциянын себепчиси катары кедейликтин жана теңсиздиктин тереңдешине алып келүүдө. Экономикалык өсүүнүн официалдуу салыштырмалуу жогорку темптеги көрсөткүчтөрүнө карабастан калктын калың катмары экономикалык жетишкендиктердин натыйжасынан алыс калып, акырында 2005-жылдын мартындагы элдик массалык жарандык толкундоолорго алып келди. Коррупция иш жүзүндө мамлекеттик башкаруу системасы менен кошо курулуп калган болду жана мурунку жетекчиликтин айткандарына карабастан, аны кыскартуу боюнча аракеттер сезилбей жатты.

348. Азыркы учурда максаттарды, маселелерди жана коррупцияга каршы чараларды ырааттуу ишке ашырууну аныктаган негизги документ болуп, Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен 2005-жылдын 21-июнунда бекитилген Коррупция менен күрөшүүнүн мамлекеттик стратегиясы эсептелет. Коррупция менен күрөшүү боюнча комплекстүү иш-чараларды камсыз кылуу жана ӨӨСтүн коррупция менен күрөшүү бөлүгүндөгү иш-чаралар Планынын жалпы координациясы Кыргыз Республикасынын коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттигине жана анын байкоочу органы - Кыргыз Республикасынын коррупция менен күрөшүү боюнча улуттук кеңешине жүктөлөт.

349. Коррупция менен күрөшүүнүн артыкчылык багыттары саясий реформа, экономиканын ирээтсиздиги, мамлекеттик башкаруу реформасы, мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин жогорулатуу, укуктук реформа болуп эсептелет.

350. Коррупция менен күрөшүү саясатынын максаттары жана маселелери Миңжылдыкты чакыруу эсеби программанын алкагында эларалык колдоого алынуучу өлкөлөрдүн катарына кирүүсү үчүн Кыргызстандын өлкөдөгү коррупция менен күрөшүү боюнча чаралары негизги шарттардан болуп кала берди. Эларалык тажрыйба көрсөткөндөй, абдан көп киреше, инвестиция жана өсүү темпи, ошондой эле кедейликтин төмөнкү деңгээли иштиктүү жана ачык мамлекеттик институттары бар өлкөлөрдө байкалууда. Бул өлкөлөрдө гендердик теңчилик принциптерин кармануу менен талапкерлердин жетишкендиктеринин негизинде ишинен алга жылдыруулар болот, жөнгө салуу жоболору так жана ачык, ал эми жарандык коому жана ММКлары өкмөттүн жоопкерчилигин күчөткөн көз карандысыз "үнү" бар. Атап өткөн максаттар Кыргызстандагы коррупцияга каршы саясаттын негизги маселелери болуп калышы керек.

351. Өлкөдө мониторинг жана башкаруу тармагында жүргүзүлүп жаткан реформаларды баалоонун жоктугу кайта өзгөртүүнүн ийгиликтүү же ийгиликсиз экендигин баалоого мүмкүнчүлүк бербеди жана коомдун көпсандаган программаларга ишенбөөчүлүктү жаратты. Мониторинг жана баа берүүнүн мамлекеттик, ошондой эле көз карандысыз системасы түзүлүшү керек, ал коомчулукка өлкөдөгү коррупциянын жалпы деңгээлин төмөндөтүү чараларынын натыйжалуулук баалары тууралуу жеткирип тура алмак.

352. Комплекстүү маселелерди чечүү үчүн сөзсүз өлкө башчысынын эрки эле эмес, маанилүү ресурстар да, анын ичинде донордук уюмдардыкы да зарыл болот. Эсептөөлөр боюнча ӨӨСтүн алкагында коррупция менен күрөштүн бардык багыттарын ишке ашыруу үчүн 100 миң АКШ доллары талап кылынат.

5.2.1. Саясий реформа

353. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын Конституциясында жалпы эл шайлаган мамлекет башчысы - Кыргыз Республикасынын Президенти өкүлү жана камсыз кылуучусу болгон элдик бийликтин үстөмдүүлүгү, мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруучу, аткаруучу, сот бутагы болуп бөлүштүрүү, мамлекеттик жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу бийлигинин функцияларынын чектөө каралган. Конституция тарабынан мамлекеттик органдардын эле алдындагы жоопкерчилиги жана өздөрүнүн ыйгарым укуктарын элдин кызыкчылыгында ишке ашыруу каралган.

354. Кыргыз Республикасынын Президенти Конституциянын граждандардын эркиндигин жана укуктарын коргоонун гаранты болуп эсептелет жана мамлекеттик органдардын өз ара иш аракеттерин макулдашылган иштөөсүн камсыз кылат, тышкы жана ички саясаттын негизги багыттарын аныктайт. Конституциянын жаңы редакциясы Өкмөттү түзүүнүн жаңы тартибин карайт: Премьер-министрдин кызматына кандидатура Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин составына шайлоодон утуп чыккан саясий партия аркылуу аныкталат. Премьер-министр Өкмөттүн түзүмүн жана анын жеке курамын аныктайт. Мындан тышкары, Президент Премьер-министрди жана Өкмөт мүчөлөрүн дайындайт; өз ыктыяры менен же Премьер-министрдин сунушу менен Өкмөт мүчөсүн бошотот; Премьер-министрдин Өкмөттүн же анын мүчөсүнүн отставка тууралу суранычын кабыл алат; ушул Конституцияда каралган учурларда Өкмөттүн же анын мүчөсүн отставкага кетирүү боюнча чечим кабыл алат.

355. Президент жогорку башкы командалоочу болуп саналат, коргоо жана коопсуздук маселелерине жооп берген мамлекеттик органдардын ыйгарымдарын ишке ашырууну камсыз кылат, мыйзамдарды киргизүү жана ага кол коюу, Парламент тарабынан кабыл алынган мыйзамдарга вето коюуга жана Жарлыктарды чыгаруу полномочияларына ээ.

356. Жогорку Кеңеш (Парламент) саясий партиялардын тизмеси жана бир мандаттуу округдар боюнча түзүлөт. Бул жерде саясий партиялардын тизмеси менен шайланган депутаттар жалпы Жогорку Кеңештин депутаттарынын санынын (90 депутат) жарымын түзүшөт. Конституцияда Президент тарабынан Парламентти таратуу институту каралган эмес. Президентти кызматтан кетирүү укугу Жогорку Кеңеште сакталат. Бул жерде Президентти кызматтан кетирүү процедурасы жеңилдетилген. Конституцияга ылайык, Өкмөт саясий партиялардын депутаттары аркылуу түзүлүп, башында Премьер-министрдин кандидатурасы көрсөтүлөт, ал Өкмөттүн, коргоо жана коопсуздук маселелерине жооп бергендерден башка курамын түзөт. Президент болгону Жогорку Кеңештин жана Премьер-министрдин чечимдерин формалдаштырат. Парламент Премьер-министрдин сунушу менен Өкмөттүн түзүмүн бекитүү полномочиелери бар; Конституцияда каралган учурларда Өкмөткө, Өкмөт мүчөлөрүнө ишеним көрсөтпөөгө полномочиеге ээ.

357. Маселелер. Конституциянын жаңы редакциясын кабыл алгандан кийин мамлекеттик бийликте карама-каршылыктарды четтетүүнүн натыйжалуу системасын түзүү процесси жүрүп жатат. Саясий абалдын туруксуздугу көбүнчө саясий системанын балансташпагандыгына байланыштуу.

358. Приоритеттер. Саясий реформанын приоритеттик багыты Конституциянын жаңы редакциясына жараша мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо болуп калышы керек.

359. Максат. Бийлик бутактарынын, коррупцияга каршы туруучу натыйжалуу шайманы жана реалдуу ыйгарымдары жана ресурстары бар саясаттын тең укуктуу элементи боло турган саясий партиялардын ачык отчет берүү жол-жоболорун камтыган токтотуучу жана каршы салмактуулук системасын түзүү реформанын максаты болуп эсептелет.

360. Маселелер. Реформанын негизги маселелери төмөнкүлөр:

(i) өлкөнү башкарууда саясий партиялардын таасир этүүсүн күчөтүү; (ii) элдин астында мамлекеттик бийликтин бардык бутактарында жоопкерчиликти жана контролдун астында болуусун күчөтүү болуп эсептелет.

361. Саясат жана чаралар. Саясий партиялар биринчи жолу Президентке Премьер-министрдин кандидатурасын сунуш кылуу жана мамлекеттик саясатты түзүүгө мүмкүнчүлүк алышты. Ушул себептен, шайлоо системасына анын пропорционалдуулук бөлүгүн өзгөртүү боюнча атайын чаралар, балким аралаш территориялык шайлоо округдарын түзүү аркылуу, ар биринен эркек, аял жана аралаш тизме боюнча үч депутат шайланат жана ошондой эле партиялык тизмелерде аялдардын санын кеңейтүүнү киргизүү зарыл жана шайлоо фонддорун түзүү жана колдонуу тартибинин ачык өткөрүүнү камсыз кылуу, аларды түзүү жана колдонуу булактары жөнүндө отчетторду түзүү жана жарыялоо.

362. Экономикалык маселелер боюнча, мамлекеттин өлкөнүн экономикасына катышуу маселелери боюнча бардык функциялары жана аткаруучу бийлик бутагынын башка бардык ишаракеттер тармагы кийин ушул функцияларын тармактык жана атайылаштырылган министерство жана ведомстволорго өткөрүп берүүсү менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн карамагында болушу зарыл.

363. Мыйзам чыгаруу тартибин жогорулатуу үчүн мыйзам долбоорлорун лоббирлөө жол-жоболорун регламентация кылуу зарыл. Коррупцияга каршы чаралар зарыл, мисалы, Парламенттин, Парламенттин аппаратынын бюджетин, Парламенттин иш регламентин жана бюджеттик угууларды түзүүдө.

364. Парламент жана Эсептөө палатасына окшогон контролдук институттардын көз карандысыздыгын күчөтүү, мамлекеттик органдарда коррупциялык шарттарды бошоңдотууга багытталган орто-мөөнөттөгү чара болуп калат. Эсептөө палатасынын максималдуу натыйжалуулугуна жетүү үчүн аудиттин жыйынтыктары боюнча сунуштоолорду аткарылуу контролун камсыз кылуучу механизмдерди иштеп чыгуу жана натыйжалуу аудитти жүргүзүүгө өтүүнү ишке ашыруу зарыл.

365. Башкаруудагы чынжырчаны кыскартууга багытталган башкаруучулук-аймактык кайта өзгөртүү бюрократиялык башкаруучулуктун масштабдарын бир топ кыскартат жана бийликтин чоң контроль астында болуусу үчүн жана анын аракеттеринин ачыктыгына шарт түзөт.

366. Программалар жана долбоорлор. Татаал жана көпкө созулган конституциялык реформанын жүрүш процессинде "2007-жылдын 15-январындагы № 2 Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы тууралуу" мыйзамында бекитилген Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы кабыл алынган. Парламент менен макулдашылгандан кийин жаңы Премьер-министр дайындалган, Өкмөттүн жаңы түзүмү бекитилген, Премьер-министрдин Аппаратынын ордуна Өкмөттүн Аппараты түзүлгөн. Мындан аркы иштин негизги багыты болуп, бийликтин ар кандай бутактарынын ортосундагы жана аткаруу бийлигинин ичинде өз ара аракеттик механизмин түзүү, чечим кабыл алуу процессине коомчулукту жана саясий партияларды катыштыруу механизмин түзүүлөр эсептелет.

367. Ресурстар. Каржылоо донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

368. Натыйжалар. Реформаны ишке ашыруунун негизги жыйынтыктары:

(i) республиканын Конституциясынын жаңы редакциясына ылайык мамлекеттик бийликтин бардык деңгээлинде Президенттин, Өкмөттүн, Парламенттин жана сот бийликтеринин ортосундагы өз ара аракеттенишүү механизмин аныктоо; (ii) Парламенттеги натыйжалуу иштеп жаткан жана ачык мыйзам чыгаруу жол-жоболору; (iii) өлкөнү башкарууда саясий партиялардын активдүү катышуусу; (iv) Парламентте аялдардын калың өкүлдүгү; (v) мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун күчөтүү; (vi) мамлекеттик бийликтин контролдун астында болуусун жана анын аракеттеринин ачыктыгын күчөтүү.

5.2.2. Экономиканы жөнгө салуу

369. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Экономикалык чөйрөдө бизнести алып барууда эң чоң маселе болуп жагымсыз климат эсептелет. Бул инвестицияны жана ишкердүүлүктү, аны менен бирге экономикалык өсүштү токтотот. Жалпысынан алганда, Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруусу рынок экономикасына, ошондой эле өкмөт тарабынан сунушталган экономикалык стратегияга туура келет. Бирок, алар ишке ашырылып жаткандыктан, көбүнчө рынок экономикасын гүлдөтүүгө жардам бербестен, кайта жолтоо болот. Мыйзам чыгарууну ишке ашырууда негизги жетишпестик болуп мамлекеттин жеке бизнеске өтө көп кийлигишүүсү эсептелет. Коррупция төмөнкү рангдагы чиновниктер пара талап кылган "майда" коррупциядан баштап, беделдүү кишилер талап кылган бир кыйла пара алган дагы чоң масштабдагы коррупцияга чейин кирген бул процесстин маанилүү бөлүгү. Дагы башка маанилүү аспектилер бар, мисалы, чиновниктер болуп берилген кереги жок дискрециондук ыйгарымдар, чектен тыш лицензиялоо жана жөнгө салуу, ошондой эле советтик доордон мураска калган мамилелер жана институттар. Алардын ичинде - экономиканы жана коомду саясатташтыруу, мамлекеттин үстөмдүк кылуучу ролу, инициативаларга каршы туруу жана башкарууда жоопкерчиликтин төмөнкү деңгээли, жана ошондой эле мыйзамдарга жана келишимдик мамилелерге карата сыйдын жоктугу.

370. Проблемалар. Кыргыз Республикасында экономикалык ишаракеттерди ашкере жөнгө салуучулук атаандаштык чөйрөнүн начарлануусуна, көмүскө экономиканын өсүшүнө, товарларга жана кызматтарга алардын наркына официалдуу эмес төлөөлөр салынып баалардын көтөрүлүшүнө, дараметтүү мүмкүнчүлүктөр менен салыштырмалуу бюджеттин кирешелүү бөлүгүнүн өсүшүн кыйындатат. Экономиканы өнүктүрүүгө ашкере жөнгө салуучулук өзүнүн терс таасир тийгизүүсү жогорку салык оордугу менен гана салыштырууга болот, анткени ишкердин транзакциондук жана эмгектик чыгымдардын өсүшүнө алып келип, ишкерлер терс экономикага жеңил өтүп кетишет.

371. Паранын жардамы менен өзүнүн кызыкчылыгын колдоо жана мыйзамсыз иштердин себептерин кеңейтүү үчүн мыйзам бузуулар бар экендигинде мамлекеттик аппараттын белгилүү кызыкчылыгы бар. Натыйжада мамлекет терс бизнес менен биригип кетүүдө. Ошондой эле сот системасынын терс экономиканын көбөйүшүнө же кыскарышына катышуу ролу байкалууда. Мыйзамдар иштебеген жерде ишкерлер мыйзамдын күчүнө жана өз менчигин сот жагынан коргоого ишенишпейт, аларга көмүскө сектордо, анын бекемделе баштаган салттары жана механизмдери менен иштөө пайдалуу.

372. Бул көрүнүштөрдүн бардыгы Кыргыз Республикасында экономикадагы коррупциялык көрүнүштөр менен түздөн-түз байланышта жана экономиканы жөнгө салуу боюнча токтоосуз чараларды колдонууну талап кылат.

373. Артыкчылыктар. Республикадагы түзүлгөн жөнгө салуучулук системадагы кемчиликтерди жеңүү максатында, ошондой эле мамлекеттик органдардын ишкердүүлүк субъектилердин ишаракеттерине киришүүсүн кыскартуу үчүн:

(i) ведомстволук инструкцияларга эмес мыйзамдарга гана таянган мамлекеттик жөнгө салууну ишке ашырууга өтүү; (ii) өлкөнүн стабилдүү жана болжолдуу мыйзам чыгаруу системасын түзүү; (iii) ишкерлердин абалын татаалданткан жана алардын укуктарын бузган укук ченемдик актыларды кабыл алууга тыюу салууну киргизүү; (iv) ишкерлердин бизнеске каттоо жана чыгуу тартибин жеңилдетүү; (v) ашыкча жөнгө салуучулук функцияларды кыскартуу максатында министрликтердин жана ведомстволордун калкка кызмат көрсөтүүчү ишаракетин жакшыртуу; (vi) ишкерлердин ишаракетин негизсиз текшерүүлөрү үчүн мамлекеттик структураларды жазалоону катаалдатуу зарыл.

374. Максат. Бизнес чөйрөсүндө коррупциянын өсүүсү үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүп берүүчү мамлекеттин жөнгө салуучулук жана контролдук функцияларын төмөндөтүү.

375. Маселелер. Ишкердүүлүк субъектилеринин рыноктун жеткиликтүүлүгүнүн жол-жоболорун жеңилдетүү жана мамлекеттик органдардын ашыкча жөнгө салуучулук функцияларын кыскартуу экономиканы жөнгө салуу чөйрөсүндө негизги маселелер болуп калышы керек.

376. Саясат жана чаралар. Мамлекеттик каттоонун тартибин жана жол-жоболорун аныктаган бирдиктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү максатында "Юридикалык жактардын, филиалдардын же юридикалык жактардын өкүлдүктөрү жана жеке ишкерлердин мамлекеттик каттоосу жөнүндө" жаңы мыйзамды кабыл алуу зарыл. Бул мыйзам төмөнкүлөрдү аткарышы керек:

(i) "бирдиктүү терезе" принцибин киргизүү, анда бардык зарыл документтер бир гана мамлекеттик мекемеге жана так чектелген мөөнөттө (бир жумадан ашпайт) берилип, ишкер бардык мамлекеттик органдардагы каттоо жана учетко тургузууну кошуп бардык каттоочу документтердин пакетин алат; (ii) юридикалык жактарды, бирдиктүү мамлекеттик тизмени мамлекеттик каттоонун тартибин жана жол-жоболорун аныктаган, ошондой эле субъекттер рыногу үчүн мамлекеттик тизмеге киргизилген маалыматтарды берүүчү бирдиктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү; (iii) юридикалык жактарды каттоону жүргүзгөн органдардын көптүгүн жоюу; (iv) каттоодон өткөрүүдөн баш тартуунун конкреттүү так тизмесин жана каттоо боюнча кызмат көрсөтүү акысына бирдиктүү мамиле кылуу маселесин белгилөө; (v) бизнестин рыноктон натыйжалуу өз каалоосу (юридикалык жактан катталган) менен кетүү маселесин чечүү. Мыйзам ишкананы жоюунун жол-жоболорун тактоосу керек, жоюулуучу юридикалык жакты учеттон алуу жол-жобосун бардык каттоочу органдардан (салык органы, Камсыздандыруу фонду ж.б.) макулдашуудан өткөрүү керек.

377. Ишкерлердин суроо-жоопторуна ылайык, лицензиялык уруксаат кылуучу система, ошондой эле мамлекеттик инспекциялык органдар өткөргөн текшерүүлөр ишкерлердин жана мамлекеттик органдардын ортосундагы мамилелешүүдөгү негизги маселелердин бири болуп келүүдө.

378. Лицензиялык-уруксаат кылуучу системаны жакшыртуу максатында лицензиялык талаптардын жана шарттардын толук тизмеси белгиленген лицензиялоо жөнүндөгү жаңы мыйзам кабыл алуу зарыл. Бул, негизсиз талаптарды белгилеген, ведомстволук актыларга ылайыкташканын далилдеген, көп сандаган документтерди лицензиар арыз ээсинен талап кылууга укуктуу болгон жагдайды жок кылууга мүмкүндүк берет. Жаңы мыйзамда төмөнкүлөр максатка ылайыктуу:

- ишаракеттердин лицензиялануучу түрлөрүнүн бирдиктүү жана толук тизмесин белгилөө. Бардык мамлекеттик коопсуздуктун негиздери, укук тартибин камсыз кылуу, курчап турган чөйрөнү, менчикти, жарандардын өмүрүн жана денсоолугун коргоо боюнча лицензиялык тартипти киргизүү талабына кирбеген ишаракеттердин түрлөрү бул тизмеден алынышы керек;

- "гильотина" аттуу таанымал жол-жоболорго негизделген лицензия кылынуучу ишаракеттердин түрлөрүн карап чыгуу тартибин киргизип, ага ылайык, эгерде мамлекеттик органдар такталган мөөнөттүн ичинде (негизи боюнча катуу критерийлерге ылайыктуу) лицензиянын конкреттүү түрүнүн зарылчылыгын ырастай албаса, анда ал ишаракеттин лицензиялануучу түрлөрүнүн тизмегинен алынып салынат.

379. Ишкерлерден негизсиз текшерүүлөр жүгүн алып салуу үчүн алардын санын жана узактыгын кыскартуу, ошондой эле алардын натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл. Ушул максатта "Кожоюндук кылуучу субъектилерди укук берилген органдар тарабынан текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн жол-жобосу жөнүндө" мыйзам кабыл алуу керек, анын негизине төмөнкү принциптерди киргизүү зарыл:

- мамлекеттик органдардын текшерүү жүргүзүү боюнча ыйгарымдары мыйзам менен аныкталышы керек. Ыйгарымдары мыйзамдык актылар (мисалы, жоболор же эрежелер) менен аныкталган мамлекеттик органдар тарабынан жүргүзүлгөн бардык текшерүүлөр мыйзамсыз деп табылат жана кожоюндук кылуучу субъектилер үчүн эч кандай укуктук натыйжа болбойт;

- кожоюндук кылуучу субъектилердин ак ниеттүүлүктүн презумпциясы;

- мыйзамдагы карама-каршылыктар жана так эместиктер кожоюндук кылуучу субъектилерге каршы колдонула албайт (пайдаланбайт);

- кожоюндук кылуучу субъектилер тарабынан милдеттүү талаптарды колдонгон же колдонбогон фактыларды аныктоо гана текшерүү үчүн негиз боло алышы керек. Мындай талаптар кожоюндук кылуучу субъектилер үчүн ачык жана жеткиликтүү болушу керек.

380. Стабилдүү жана болжолдуу мыйзамды түзүү, ишкердүүлүк үчүн ачык эместикти жоюу, инвестициялык ишаракеттер үчүн коркунучтарды азайтуу үчүн "Кыргыз Республикасынын укук ченемдик актылары жөнүндө" жаңы редакциядагы Мыйзамды кабыл алуу зарыл. Жаңы Мыйзам төмөнкүлөрдү камтышы керек:

- ченемдик укуктук актылардын так баскычтарын жана так системалаштырууну камсыз кылуучу ченемдер;

- актыларды кабыл алуунун натыйжасын болжолдоо менен милдеттүү укуктук, каржылык-экономикалык жана башка актылардын долбоорлордун атайылаштырылган экспертизасын киргизүү;

- экономикалык субъектилердин мындай мыйзамдарды кабыл алуудагы жоготуулардын алдын алуу мүмкүндүгүн түзгөн мыйзамдарды ишке киргизүү боюнча акылга сыярдык мөөнөттөрүн аныктоо.

381. Программалар жана долбоорлор. Азыркы убакта мамлекеттик башкаруу органдарынын иштерин координациялоо чөйрөсүндө жана экономиканы өнүктүрүү, чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу жана ишкердүүлүктү колдоо чөйрөлөрүндөгү мамлекеттик саясатты ишке ашыруудагы жеке сектордун коомдук структурасында көптөгөн ар кандай коомдук-мамлекеттик жана ар кандай формадагы таза мамлекеттик органдар бар. Ушу тапта Кыргызстан мындай институттардын ишин жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн караштырууда. Ушундай максат менен бардык аталган органдардын ишаракеттерине талдоо жүргүзүлгөн жана Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылы 24-февралындагы № 72 Жарлыгы аркылуу мамлекеттик органдардын, негизги донорлордун (эларалык финансылык уюмдар), жекече сектордун өкүлдөрүнүн катышуусу менен Кыргыз Республикасынын Президентинин алдында Инвестициялык кеңеш түзүлгөн. Түзүлгөн органдын бирден-бир негизги маселелери болуп, Кыргыз Республикасынын Президентине, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө Кыргыз Республикасында инвестициялык климатты жана бизнес-чөйрөнү жакшыртуу, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүн ылдамдатуу боюнча сунуштарды жана пикирлерди даярдоону камсыз кылуу жана аларды ишке ашыруу.

382. Ресурстар. Донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен мамлекеттик бюджеттин эсебинен каржыланат.

383. Натыйжалар. Бул стратегияда караштырылган чараларды өткөрүүнүн жыйынтыгында, каттоонун (кайта каттоонун) жана юридикалык жактарды жоюунун жана ошондой эле ишкерлердин ишаракетине мамлекеттик органдарынын кийлигишүү деңгээлин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берген, ишкердүүлүк ишаракеттерди жөнгө салуунун жаңы жол-жобосу киргизилет жана ишкердүүлүктүн жаңы субъектилеринин рынокко чыгуусуна түрткү берет.

5.2.3. Мамлекеттик башкаруунун реформасы

384. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүдө ар бир Өкмөттүн негизги ролу - бул жеке секторду өнүктүрүүгө көмөктөшүүчү чөйрөнү берүү. Инвесторлордун ондун ичинен алты суроосу башкаруу маселелерине (мыйзамдардын болжолдуу, бюрократия, натыйжалуу сот системасы, салыктарды башкаруу, коррупция жана ишкердүүлүк ишаракетин жөнгө салуу) тийиштүү. Мунун натыйжасында мамлекеттик башкаруунун реформасы ушул Стратегиянын негизги багыттары болуп эсептелет.

385. Өкмөт тарабынан, БУУӨП жана ТАСИС сыяктуу эларалык уюмдардын колдоосу менен министрликтер жана башкаруу ведомстволорун өзгөртүп түзүү тармагында акыркы жылдарда олуттуу кадам жасалган. Функционалдык талдоо мамилелеринин негизинде көпчүлүк министрликтерде алардын маселелери жана функциялары кайта каралып чыгып, ашыкча жана бири-бирин кайталаган функцияларды жок кылуу боюнча сунуштар берилген. Бирок, өлкөдө мониторинг жана баалоо системасынын жоктугу берилген сунуштардын реалдуу ишке ашырууну толук көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк бербеди. Факт жүзүндө, коррупцияга алып келүүчү көптөгөн пикир келишпестиктер, өзгөчө жөнгөсалуу тармагында сакталып калды.

386. Функционалдык түз талдоо үстүртөн жүргүзүлгөн, бул министрликтер жана ведомстволор ортосунда функциялардын туура эмес бөлүштүрүлүшүнө, мамлекеттик органдардын ортосунда жана алардын ичинде адамдык ресурстардын бир калыпта эмес жайгаштырууга алып келди.

387. Жергиликтүү мамлекеттик башкаруулардын жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын функцияларын талдоо пилоттук региондордо гана өткөрүлүп жана анын жыйынтыктары бааланган эмес. Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары өкүлдөндүрүлгөндүн функцияларынын аткарылышын камсыз кылуу үчүн каржылоо механизми аныкталган эмес.

388. Проблемалар. Мамлекеттик башкаруунун структурасы, керексиз жана бири-бирин кайталаган функциялар алынып ташталып, функционалдык сызыктар боюнча реформаланышы керек. Өкмөт бизнести жүргүзүү үчүн талаа түзүп берип жана атайын артыкчылыктар, субсидиялар жана коргоо менен кийлигишпеши керек. Ушуга байланыштуу өкмөттүн ишаракетинде чоң отчет берүүчүлүк жана ачыктык зарыл. Мамлекеттик башкаруу тармагындагы реформасыз ийгиликтүү рынок экономикасы тармагында прогресске жетүү же Кыргыз Республикасынын жарандарынын үмүттөрүн канааттандыруу шектүү.

389. Артыкчылыктар. Мамлекеттик башкаруу чөйрөсүндөгү реформалоонун приоритеттүү багыттары болуп, өлкөнү экономикалык жактан өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк бере ала турган Өкмөттү түзүү.

390. Максаты. Мамлекеттик башкаруу реформалоодо мамлекеттик органдардын жана мекемелердин маселелерин жана функцияларын экономикалык ишаракетке түздөнтүз кийлигишүү жана катышуудан рыноктук жөнгө салуу жана коомчулукка жыргалды тартуулоо багытына салуу негизги маселе болуп калат.

391. Маселелер. Мамлекеттик башкарууну реформалоодо аткаруучу бийлик органдарынын ишинин натыйжалуулугун алардын структурасын тактоо жана ыйгарымдарын жана функцияларын жогорулатуу аркылуу негизги маселелерден болуп калат. Ошондой эле мамлекеттик башкаруу органдарынын жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын ортосунда, алардын мыйзам түрүндө аныкталган максаттары жана маселелерине ылайык функцияларды бөлүштүрүүдө так чектелүүгө жетишүү зарыл.

392. Саясат жана чаралар. Өкмөт министрликтердин жана ведомстволордун функцияларын ар тараптуу талдоосунун негизинде ашыкча, бири-бирин кайталаган функцияларды кыскартып, окшош функцияларды консолидациялап, мамлекеттик функциялардын реалдуу децентрализациялоосун өткөрүп жана анын негизинде өзүнүн структуралык бөлүктөрүн кеңири масштабда өзгөртүп түзүүнү өткөрүп, параллелдүү структураларды жоюп, бюрократиялык аппараты кыскартуусу зарыл.

393. Кызыкдар тараптар менен жөнгөсалуу жана консультациялоо натыйжасын талдоо, эларалык тажрыйбанын негизинде чечимдерди кабыл алуу жол-жобосун жайылтуу - коррупцияга каршы маанилүү механизм болушу керек. Азыркы учурда мындай жол-жоболор жок, бирок жаңы өкмөт тарабынан алардын зарылчылыгы жана коомдук саясаттын форматтарынын жана жол-жобосунун негизинде жайылтылат деп айтылган.

394. Коррупцияга каршы мыйзам долбоорун жана ишке киргизилген укук ченемдик актылардын милдеттүү экспертизасы чиновниктер арасындагы коррупция үчүн мүмкүнчүлүктөрдү олуттуу кыскартат. Экспертиза коррупциогендик ченемдерди таап жана аларды мыйзам долбоорун даярдоо баскычында жаап коюшу керек.

395. Ведомстволук ченем чыгаруу коррупциянын болушуна көмөк көрсөтүүдө, анда министрликтер жана ведомстволор өздөрүнүн ыйгарымдарын ишке ашыруу тартибин өздөрү аныкташат. Ошондуктан, министрликтер жана ведомстволордун бардык укук ченемдик актыларга инвентаризациялоо жана ашыкча жөнгө салууну кесе чабуу максатында алардын ишаракеттерин жөнгө салуучу коргоо механизмдерин киргизүү зарыл. Тиешелүү мамлекеттик орган тарабынан белгиленген мөөнөттө негизделбеген актылар жараксыз деп жарыяланышы керек.

396. Мамлекеттик башкаруу системасында коррупцияны алдын алуу боюнча маанилүү жана кечиктирилгис чаралардын бири - мамлекеттик бюджетти натыйжалуу түзүү жана аткарууга байланыштуу маселе эсептелет. Өткөөл өлкөлөр үчүн мамлекеттик бюджет - чиновниктердин коррупциялык аракеттеринин өтө аялуу бөлүгү. Сөз тышкы заемдор жана кирешелерди түзүү системасы жөнүндө гана эмес, ошондой эле каражаттарды бөлүштүрүү системасы жөнүндө да болууда.

397. Салыктык башкарууда реформаны өткөрүү, анда салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын укугунун тең салмактуулугуна жетишүү, салык жана бажы органдарында коррупциянын төмөндөшү жана бул органдардын ишаракеттеринин натыйжалуулугун жогорулатуу болжолдонуусу зарыл.

398. Коррупцияга каршы чаралардын маанилүү багыты мамлекеттик каржы системасынын реформасынын ачыктык жана отчеттуулук багыты болуп эсептелет. Бюджетти түзүү жана аткаруунун программалык бюджет ыкмасына өзгөчө көңүл бурулат.

399. Бул коррупцияга каршы чаралардын катарына электрондук өкмөттү түзүү дагы кирет, ал чиновниктер менен жарандардын түз сүйлөшүүлөр санын азайтууга, клиенттерге көрсөтүлүүчү мамлекеттик кызматтардын жана аны көрсөтүү шарттарынын бардык тизмесин ачып берүүгө мүмкүндүк берет.

400. Акыркы жылдарда коррупцияга каршы күрөшүүгө катышуучу негизги элементтердин ичинен бардык жарандык коомдор Кыргызстанда катышты. Бул - жарандык коомдун чечимдерди кабыл алууда катышуусу, пресса эркиндиги, маалыматтын жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү, Парламенттик көзөмөл, коалицияларды түзүү жана коллективдүү аракеттер, аялдарды жергиликтүү уюмдардын деңгээлинде катыштырууга тартуу. Бирок, кээде бул процесстерге бийликтин таасири өтө эле маанилүү болуп, ушуга окшогон жарандык коомдун катышуусу жөнөкөй эле формалдуулукка айлантууда. Ошондуктан коомчулук менен консультация жол-жоболорун бул процессти жөнгөсалуучу укук ченемдик актыларды кабыл алуу жолу менен формалдаштыруу зарыл.

401. Коррупциянын кыскартылышына жергиликтүү деңгээлде мамлекеттик башкарууну реформалоо жана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү да түрткү берет. Биринчи кезекте, жергиликтүү өзүнбашкаруунун натыйжалуу укуктук базасын камсыз кылуу, анын ичинде мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарынын функцияларын жана ыйгарымдарын так чектөө жана бюджеттер аралык мамилелердин реформасы. Көрсөтүлгөн ишчаралар негизинен "Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунун децентрализациясы жана жергиликтүү өзүнбашкарууну 2010-жылга чейин өнүктүрүү" Улуттук стратегияны ишке ашыруунун алкагында өткөрүлөт.

402. Программалар жана долбоорлор. Коррупцияга каршы күрөшүүнүн Мамлекеттик стратегиясында функционалдык талдоонун негизинде мамлекеттик башкаруу органдарын өзгөртүп түзүү боюнча чаралар каралган. Бул чаралар бири-бирин кайталоочу функцияларды жана структуралык бөлүктөрдү табуу максатында талдоону тигинен гана эмес, ошондой эле туурасынан да өткөрүүнү караштырат.

403. Мамлекеттик башкаруу тармагында реформаны мониторинг жана баалоо системасын түзүү боюнча ишчараларды өлкөнүн өкмөтү жана БУУӨП менен биргелешип ишке ашыруу болжолдонууда.

404. Жаңы Кыргыз Республикасынын коррупцияны алдын алуу боюнча Улуттук агенттигинин функциясына коррупцияны алдын алуу жана күрөшүү боюнча долбоорлордун пакетин даярдоо, мамлекеттик стратегияны жөнгөсалуу боюнча иштерди өз ара айкаштырууну ишке ашыруу кирет.

405. Ресурстар. Донорлук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен бирге финансылоо мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

406. Натыйжалар. Өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргө жетүү пландаштырылууда:

(i) тыгыз жана натыйжалуу Өкмөттү түзүү; (ii) бюрократиялык башкаруунун масштабдарын кыскартуу; (iii) өткөрүлүп жаткан кайта өзгөртүү, алдын ала эскертүүчү чараларды зарыл болгон учурда гана кабыл алуунун жүрүшүн контролдоо; (iv) коррупцияны алдын алуу боюнча чараларды кабыл алуу; (v) мамлекттик органдардын ишаракеттеринде ачыктык; (vi) мамлекеттик финансыда көбүрөөк ачыктыкка жана жоопкерчиликке жетүү; (vii) программалык бюджеттөө принцибине негизделген бюджеттин долбоорунун сапатын жакшыртуу; (viii) мамлекеттик кызматты децентрализациялоо стратегиясын кабыл алуу жана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү.

5.2.4. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин

жогорулатуу

407. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасында мамлекеттик кызмат кесипкөйлүк, компетенттүүлүк, чынчылдык, контролдуулук жана отчеттуулук принциптерине негизделет жана иштейт. Мыйзам тарабынан мамлекеттик кызматкерлердин укуктук, экономикалык жана социалдык корголушу, мамлекеттик кызматкерлердин үйбүлөсүнүн татыктуу жашоосу деңгээли үчүн эмгек акысы кепилденет. Мындан тышкары, мамлекеттик кызмат системасын дайыма жакшыртып туруу, тандоодогу ачыктык жана калыстык, ишти баалоо жана конкурстук негизде кадрларды жылдыруу, ошондой эле саясий таасирди жана мамлекеттик кызматкерлердин ишаракеттерине укуксуз кийлигишүүнү алып таштоо болжолдонууда.

408. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматтарынын бүгүнкү чындыктары мыйзамда декларацияланган принциптерден азырынча алыс.

409. Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттигинин аракеттенүүсү каралган, ал такай иштеп жаткан мамлекеттик орган болот. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги мамлекеттик кызмат тармагында бирдиктүү мамлекеттик саясатын иштеп чыгат жана турмушка ашырат. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги ММКна башкаруучу мамлекеттик кызматкерлерди дайындоо жана бошотуу, мамлекеттик кызматтык бош орундарга өткөрүлгөн конкурстук тандоолор боюнча жыйынтыкталган маалыматтарды жарыялап турат.

410. 2004-жылдан Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамын кабыл алгандан баштап Кыргыз Республикасында статс-катчылар институту уюштурулду. Статс-катчы Кыргыз Республикасынын министрликтеринде, мамлекеттик комитеттеринде жана башкаруучу ведомстволорунда жогорку башкаруучулук мамлекеттик кызматты ээлеген мамлекеттик кызматкер болот эсептелет.

411. Статс-катчы туруктуу, мамлекеттик органдын жетекчисинин отставкасына же кызматтан бошотуусуна карабаган алмаштырылгыс кызмат болуп саналат.

412. Статс-катчы ваканттык кызматын ээлөөгө тандоо конкурстук негизде өтөт. Статс-катчы аткаруучу бийлик органдарында Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Кеңештин сунушу жана мамлекеттик органдын жетекчисинин макулдугу менен Кыргыз Республикасынын Премьер-министри тарабынан дайындалат жана бошотулат.

413. Мамлекеттик кызматкерлердин кирешелеринин ачыктыгын жана алардын Кыргызстандын элинин алдында жоопкерчилигин көтөрүүнү камсыз кылуу системасын түзүү максатында "Саясий жана башка атайын мамлекеттик кызмат ордун ээлегендердин жана ошондой эле алардын жакын туугандарынын мүлкү жана кирешелери тууралуу маалыматтарды басып чыгаруу жана декларациялоо жөнүндө" Мыйзам кабыл алынган.

414. Проблемалар. Мамлекеттик кызмат системасындагы коррупциянын токтотулгус өсүшүн ачык көрсөткөн эларалык уюмдун сунуштар менен, азыркы Өкмөт 2000-жылдын башындагы түзүлүштөгү мамлекеттик кызмат системасын реформалоо боюнча чараларды колдонууга мажбур болгон. Өзүнчө чаралар Дүйнөлүк банктын жана башка донорлордун колдоосу менен мамлекеттик кызматты реформалоо программасынын алкагында өткөрүү пландаштырылууда. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматтар жөнүндө жаңы мыйзамдар кабыл алынып, атайылаштырылган агенттиктер түзүлдү. Аны менен бирге, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана муниципалдык кызматтары жалпысынан өнүгүүчү өлкөлөр үчүн бирдей болгон жалпы маселелерге ээ, алар жетишпеген каржылоо, мамлекеттик башкаруу институттарынын институционалдык начардуулугу, маанилүү саясатташуусу, ууручулук жана коррупция менен мүнөздөлөт.

415. Атаандаштык деңгээлден бир топ төмөн болгон мамлекеттик кызматкерлердин эмгек акысы иш сапатынын төмөндүгүнүн бирден-бир себептери, ошондой эле коррупциянын пайда болушу үчүн жагымдуу чөйрө болуп калууда. Мамлекеттик кызмат жөнүндөгү жаңы мыйзамдын кабыл алынганына жана мамлекеттик кызмат боюнча атайылаштырылган агенттикти түзүүгө карабастан, өлкөдө мамлекеттик кызматкерлерди тандоонун меритократикалык принцибин иш жүзүнө чындап жайылтууга мүмкүндүк бербеген өтө төмөнкү дарамет бар. Мамлекеттик кызматкерлер дагы деле социалдык жана укуктук коргонуунун алсыз кепилдиктерине ээ. Мамлекеттик кызматтын натыйжалуулугу жана кесипкөйлүккө саясий процесстердин таасир тийгизүү даражасы өтө жогору бойдон калууда. Өз учурунда бул квалификациялык кадрлардын маанилүү туруксуздугуна алып келет.

416. "Кирешелерди декларациялоо..." Мыйзамынын жоболорун аткарбагандыгы үчүн катуу жоопкерчилик чаралардын жана аларды көзөмөлдөө боюнча иштелип чыккан механизмдердин жоктугу, кээ бир жогорку мамлекеттик кызматчылардын өзүлөрүнүн декларацияларын тапшырбагандыгына алып келет.

417. Азыркы убакта, мамлекеттик сектордо эмгек акысын төлөп берүү фондун түзүүдө принциптерди жана ченемдерди жөнгөсалуучу бир дагы иштеп жаткан механизм жок. Тармактык министрликтер жана башка мамлекеттик органдар куушведомстволук кызыкчылыктарды кубалап, мыйзамчыгаруучулук жана мыйзамченемдүү актылар аркылуу легалдаштырууга жетишүү менен эмгек акысын төлөп берүүчү фондду түзөт (үстөк жана айлык акыга кошумча төлөмдөрдү кошкондо). Эмгек акысын төлөп берүүнүн азыркы системасы жетишерлик ийкемдүүлүк менен айырмаланбайт, ошондой эле ошол эле башкаруудагы же бөлүмдөгү өздөрүн эч нерсеси менен көрсөтө албаган пассивдүү кызматчылардын материалдык сыйлоо акысын кыркуунун эсебинен активдүү жана инициативдүү жумушчуну сыйлоого мүмкүндүк бербейт. Жашоо үчүн зарыл болгон каражат минимумунун жана керектөөчү баалардын индексинин өзгөрүү фонунда, бюджеттик мекемелердин эмгек акыларынын индексациялоо процесси баанын жалпы өсүү динамикасынан бир топ маанилүү даражада артта калууда. Социалдык сектордогу орточо эмгек акысынын көрсөткүчү мамлекетти башкаруу секторуна караганда эки эсеге төмөн, Күч блогунан үч эсеге төмөн, бирок ара катыш мындайча берилиши керек эле: Мамлекеттик кызмат сектору - 1,0, Күч блогу - 1,2 жана Социалдык сектор - 0,8.

418. Артыкчылыктар. Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат системасын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыгы - аны кесипкөй жана чынчыл кызматчылар менен толтуруу болуп эсептелет, ал үчүн эмгек акысын төлөөгө реформа жүргүзүү, ак ниеттүү жана квалификациялуу кызматчыларды саясий өзгөрүүлөрдөн коргоого жетишүү.

419. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматты жакшыртуунун максаты болуп анын кызматчыларынын дараметин жогорулатуу, мамлекеттин жарандар астында функционалдык милдеттерин натыйжалуу аткарууда максималдуу кесипкөй, ачык жана отчет берүүгө милдеттүү болушу эсептелет.

420. Маселелер. Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат системасын өнүктүрүүдө негизги багыттары төмөнкүлөр болот:

(i) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин эмгек акысын төлөө системасын реформалоо, мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын беделин жана анын туруктуулугун коомдун алдында көтөрүүчү социалдык кепилдиктерди камсыз кылуу; (ii) гендердик принципти эсепке алып, муниципалдык жана мамлекеттик кызматтарды профессионалдык адистер менен камсыз кылуу; (iii) Кыргыз Республикасынын Президентинин астындагы башкаруу Академиясынын базасында кадрларды окутуу жана кайта даярдоо системасын өнүктүрүү; (iv) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин иштиктүү укуктук жана социалдык кепилдиктерин камсыз кылуу; (v) муниципалдык кызматты уюштуруу үчүн зарыл укуктук базаны түзүү; (vi) министрликтердин жана ведомстволордун кадрдык кызматтарынын дараметин бекемдөө; (vii) жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарында кадрдык ишти жакшыртуу; (viii) коррупция менен күрөшүү боюнча мамлекеттик, муниципалдык жана аскер кызматында, укук коргоочу органдарында жана социалдык ведомстволордо жүрүм-турум кесипкөйлүк кодексин жайылтуу аркылуу алдын ала эскертүүчү чараларды өнүктүрүү; (ix) мамлекеттик кызматкерлердин кирешелеринин жана чыгымдарынын контролун декларациялоо механизмдерин өнүктүрүү жана декларациялоо боюнча милдеттенмелерди аткарбагандыгы үчүн жазалоону күчөтүү; (x) жарандык коомдун ар бир мамлекеттик органдагы кабыл алынган коомдук-маанилүү чечимдерге катышуунун иш жүзүндөгү механизмдерин түзүү; (xi) аткаруучу тартипти күчөтүү.

421. Саясат жана чаралар. Өкмөт тарабынан белгиленген маселелерди чечүү үчүн мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарынын реформанын бардык багыттарын каржылык жактан камсыз кылууну деталдаштырылган механизмин иштеп чыгууну камтыган тиешелүү чаралар каралышы керек. Өкмөт эларалык тажрыйбаны изилдеп чыгып жана эмгек акыны төлөө системасын өзгөртүп түзүп, өзүнүн схемасын сунуш кылышы керек. Функционалдык талдоонун жыйынтыгынын негизинде параллелдүү түрдө мамлекеттик кызматкерлердин саны радикалдуу кыскартышы керек.

422. Пара алуучуулук жана кызмат абалынан пайдаланылуучулукка каршы натыйжалуу алдын-ала эскертүүчү чара чиновниктин кызматтык ишаракетинин ченемдик документтердеги деталдаштырылган регламентация болуп эсептелет. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин жүрүм-турумунун тыюу салынган варианттарынын тизмеги ар бирине белгилүү болушу керек, ал үчүн тиешелүү окутуу жана түшүндүрүү иштери өткөрүлөт.

423. Мамлекеттик кызматты өзгөртүп түзүү өзгөчө негиздүү өзгөрүүлөргө Салык жана жыйноолор боюнча Кыргыз Республикасынын мамлекеттик комитети жана Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бажы комитети сыяктуу структуралар кабылышы мүмкүн, алардын ишаракет чөйрөсүндө ишкерлер жана мамлекеттик кызматчылар ортосунда тике контакттар болууда.

424. Программалар жана долбоорлор. Бүгүнкү күндө донорлордун колдоосу аркылуу мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо Стратегиясы иштелип чыккан жана жүзөгө ашырылып жатат. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агентство аркылуу мамлекеттик кызматка конкурс менен тандоо системасы кеңири ишке кирип жатат. Стратегияда жана иш программаларда кадрларды даярдоо жана кайра даярдоо, аларды ротациялоо, кирешелерди декларациялоо боюнча конкреттүү чаралар каралган. Жетекчилердин зомбулугунан мамлекеттик кызматкерлерди коргоо боюнча чаралар иштелүүдө. Финансы министрлиги менен биргеликте эмгек акыны реформалоо боюнча өлкөнүн өкмөтүнө жана Президентине сунуштар даярдалууда.

425. Ресурстар. Финансылоо донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен бирге мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

426. Натыйжалар өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргө жетүү пландаштырылууда:

(i) мамлекеттик кызматтын саясий нейтралдуулугун жана стабилдүүлүгүн жана саясий жана саясий эмес кызматтардын так чектелүүсүн камсыз кылуу; (ii) кандидаттарды мамлекеттик кызматкерлер кызматына конкурстук негизде тандоонун заманбап критерийлерин аныктоо; (iii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматка жогорку профессионалдык адистерди тартуу; (iv) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин ишаракеттеринин ачыктыгына жана жоопкерчиликтигине жетүү; (v) жогорку мамлекеттик кызматтарды ээлөөдө гендердик теңчиликке жетүү; (vi) кесипкөйлүк кодексте жазылган жүрүш-турушту кабыл алуу.

5.2.5. Укук тармагындагы реформа

427. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык Кыргыз Республикасындагы сот адилеттиги сот, көзкарандысыз соттор аркылуу гана ишке ашырылып жана Кыргыз Республикасынын конституциясына баш ийет. Кыргыз Республикасынын сот системасы Конституциялык сот, Жогорку сот жана жергиликтүү соттордон турат. Мындан тышкары, Конституциялык мыйзамдар менен адистештирилген соттор уюштура алышат.

428. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту Кыргыз Республикасынын Конституциясын коргогон жогорку сот органы болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын Жогорку соту - бул жарандык, кылмыштуулук, башкаруучулук сот өндүрүшү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган башка иштери боюнча тармактарындагы жогорку сот бийлигинин органы. Кыргыз Республикасынын жергиликтүү соттору болуп райондук, шаардык жана облустук соттор эсептелет. Жергиликтүү соттор мамлекеттин сот системасынын негизги звеносу болуп эсептелет жана аларга Кыргыз Республикасынын процессуалдык мыйзамына ылайык жарандардын, башкаруучулук, чарбачылык жана кылмыш иштеринин негизги бөлүгү тиешелүү.

429. 2007-жылдын 15-январындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясына тиешелүү соттук органдар кошумча полномочиелерге ээ болушкан: камоого санкция берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүнүн жана кат жазуунун жашыруусун чектөө. Мыйзамда каралган учурларда ар ким присяжныйлардын катышуусу менен сотто иш каратууга укукка ээ экендиги Конституцияда бекитилген. Кыргыз Республикасынын Конституциясында соттук өзүн башкаруу - Соттордун кеңеши жана Кыргыз Республикасынын сотторунун съездинин иштеши каралган. Соттордун Кеңеши, соттук системанын бюджетин түзүү, соттордун квалификациясын жогорулатууну уюштуруу, тартип жоопкерчиликтери полномочиелерин аткарууга дайындалат. Конституцияда, правосудие боюнча Улуттук кеңеш соттордон, Жогорку Кеңештин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн өкүлчүлүктөрүнөн жана коомдук уюмдардан түзүлөрү каралган. Правосудие боюнча Улуттук кеңеш соттордун бош орундарына кандидаттарды тандоо, ротация жүргүзүү, жумуштан алуу полномочиелерине ээ. Биринчилерден болуп Конституцияда Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун жана Жогорку сотунун сотторун чектик жашка чейин, ал эми жергиликтүү соттор биринчи жолу 5 жылга, экинчи жолу 10 жылга, андан ары чектик жашка чейин шайлоо каралып жатат. Ушул мөөнөт ичинде жүрүш-турушу жакшы соттор өзүлөрүнүн полномочиелерин сакташат.

430. Проблемалар. Кыргыз Республикасынын бийлигинин сот бутагы Кыргызстандагы мамлекеттик системанын эң алсыз звеносу болуп эсептелет. Эмгек акынын төмөндүгү, соттордун материалдык-техникалык камсыздыгынын начардыгы, соттордун жан башына келүүчү иштердин көптүгү, соттор арасында бир калыпта иштерди бөлүштүрүү механизминин начардыгы, бөлмөлөрдүн тартыштыгынын негизинде соттук иштерге жана талдоолорго катышуунун чектелгендиги, соттук секретарлардын жана сот аппаратынын жумушчуларынын профессионалдуулугунун начардыгы, сот укуктарын ишке ашырууда граждандардын катышуу механизмдеринин жоктугу, коррупциялар жана көптөгөн соттордун аткаруу бийлигинин көргөзмөлөрүн аткарууга даярдыгы экономикалык субъектилердин жана калктын сот системасына ишенбөөчүлүк менен мамиле кылуусуна алып келди. Буга байланыштуу, соттор аларга жүктөлгөн адамдын конституциялык укуктарын жана эркиндигин коргоо, укуктарын жана менчигин коргоо, контракттарды, башкаруучулук чечимдердин мыйзамдуулугун контролдоо ж.б. функцияларын натыйжалуу аткара алышпайт. 2005-жылдын жазындагы революциядан кийинки окуялары, бир жагынан, сот системасынын терең кризисин, экинчи жагынан - анын рынок экономикасы менен демократиялык укуктук мамлекетте өзүнүн функцияларына толук дал келбешин көрсөттү. Бул кырдаал төмөнкү себептер менен шартталган:

- аларды дайындоонун жана кызматтан алуунун саясий ыргактары менен;

- сот системасы жетишерлик финансыланбашы, анын ичинде соттордун жана прокурорлордун төмөнкү айлык акы деңгээли менен;

- коомчулук үчүн ачык сот иштерин жүргүзүү жана сот чечимдерин камсыз кылуу, анын ичинде зордук менен аткарууну жөнгөсалуу механизминин жоктугу менен.

431. Азыркы убакта сот системасын "басып алуу" реалдуу коркунучу бар, сот органдары саясий күчтөр тарабынан да, ошондой эле криминалитет тарабынан да кысым көрүшүүдө. Соттордун чечимин ишке ашырууну камсыз кылуу механизминин жетишерлик натыйжасыз.

432. Артыкчылыктар. Укуктук тармактагы бирден бир маанилүү багыттардан болуп сот жана укук коргоо системасын комплекстүү реформалоо эсептелет.

433. Максат. Соттук жана укук коргоочулук комплекстүү реформа, конституциялык укуктардын жана эркиндиктердин натыйжалуу кепилдиктерин түзүү, ишкердик жана инвестициялык климатты жакшыртуу, ошондой эле мамлекеттик органдарынын башкаруучулук зомбулуктан кармоо үчүн өтө зарыл.

434. Маселелер. Сунушталган реформа төмөнкү маселелерди чечүүсү керек:

(i) коомго өзгөртүүлөрдүн фундаменталдуу мүнөзү тууралуу белги берилет, алардын натыйжаларында жаңы, компетентттүү жана көзкарандысыз сот системасы курулат; (ii) комплекстүү мүнөзгө ээ болот, ага юридикалык билим берүү системасынын реформасын, мыйзамдардын материалдык жана процессуалдык реформасын, укук коргоо органдарынын (прокуратура, милиция, мамлекеттик коопсуздук органдары ж.б.) реформасын, ошондой эле сот-аткаруучулук органдарын, жазаларды аткаруу жана укуктук кызматтар системасын (адвокатура, нотариат ж.б.) кошуп; (iii) сот кызматына кандидаттарды тандоодо жогорку кесипкөйлүк жана моралдык критерийлерин жана аларды бул кызматтан четтетүү мүмкүнчүлүгүн чектөөнү камсыз кылуу; бул соттордун көзкарандысыздыгын жана алардын отчет берүүгө милдеттүүлүгүн кепилдейт, анын үстүнө корпоративдик эмес, жекелик - мыйзам алдында гана жоопкерчиликтүү; (iv) калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын төмөндөтпөстөн жаңы системага өтүүнү камсыз кылуу; (v) сот присяжныйлардын катышуусу менен сот иштерин алып барууну ишке ашыруу; (vi) камоого санкция берүү полномочиесин берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүлөрдү, кат жазууларды жашырышын тергөө жана сот органдарынан чектөө.

435. Саясат жана чаралар. Миңжылдык чакыруулардын корпорациясынын Ирегелик программасынын Концепциясынын алкагында Кыргызстан сот органдарындагы коррупцияны кыскартуу, сот системасынын натыйжалуулугун жана көз карандысыздыгын жогорулатуу, укук коргоо органдарындагы коррупция менен күрөшүү жана натыйжалуу кылмыштуу кубалоо боюнча бир топ чараларды кабыл алышы керек.

436. Бул максаттарда сот системасында анын оптималдуу көлөмүн жана структурасын аныктоо үчүн функционалдык талдоо жүргүзүү керек, "Соттордун статусу жөнүндө" жаңы мыйзамын кабыл алуу керек, анда соттор үстүндө коомдук жана кесипкөйлүк контролду камсыз кылган көзкарандысыз органдын ыйгарымдары (Сот укугу боюнча Улуттук кеңеш), ички тергөөнү жүргүзүү ыйгарымдары менен квалификациялуу персоналды гана тандоо жана дайындоо жол-жоболорду, укуктук саясатты жана соттордун жана башкаруунун ишаракетинин стратегиясын түзүп чыгуу үчүн чараларды көрүү, аларды саясий кол салуучулуктан коргоо, сот жана аткаруучу бийликтин реалдуу бөлүнүшүн камсыз кылуу бекитилет. Соттук өзүн-өзү башкаруу органдарына - соттор съездине жана соттор Кеңешине функцияларды жана полномочиелерди бекитүү.

437. Ишкердүүлүктү өнүктүрүүгө өбөлгөлөрдү түзүү үчүн сот иштерин жүргүзүүнү жеңилдетүүгө жана коммерциялык иштер боюнча соттук процесстин мөөнөттөрү кыскартылууга багытталган өзгөртүүлөр киргизилип, сотто караган иштин жыйынтыктары боюнча алынган мамлекеттик пошлинанын тартиби жана өлчөмдөрү өзгөртүлөт. Ишти автоматтык түрдө бөлүштүрүүнү жана жарандардын соттун чечимдерине Интернет аркылуу ачык жеткиликтүүлүгүн камсыз кылган соттук маалыматтын жана башкаруунун бирдиктүү системасы жайылтылат.

438. 2007-жылдын 15-январындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын чендерин аткаруу жана соттук укуктук системанын ачыктыгына жана натыйжалуулугуна жетишүү, калкты сот иштер процессине тартуу максатында Кыргыз Республикасынын Кылмыш процессуалдык кодексинин ченемдерин, сот органдарына камоого санкция берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүлөрдү, кат жазууларды жашырышын чектөө боюнча прокуратуранын полномочиелерин берүүнү карап чыгуу зарыл, ошондой эле Кыргыз Республикасында заседателдердин присяждык институтун түзүү суроосун кароо.