«Кыргыз Республикасында турак жай курулушунун 2008-2010-жылдарга карата УЛУТТУК ПРОГРАММАСЫ» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому менен бекитилген

КР Өкмөтүнүн

2018-жылдын 22-январындагы N 49 токтомуна ылайык

КҮЧҮН ЖОГОТТУ

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2007-жылдын 26-ноябрындагы

№ 562 токтому менен

бекитилген

Кыргыз Республикасында турак жай

курулушунун 2008-2010-жылдарга карата

УЛУТТУК ПРОГРАММАСЫ

(КР токтомунун редакциясына ылайык

2008-жылдын 2-июнундагы № 264)

Кыргыз Республикасында рынок экономикасына өтүү шартында курчуган

турак жай проблемасы турак жай курулушун мындан ары өнүктүрүү боюнча

чечкиндүү чараларды көрүүнү талап кылат.

Курулуштун баасы жогорулашы жана рынокко өтүүнүн башка процессте-

ри, калктын сатып алуучулук жөндөмүнүн төмөндөшү турак жай чөйрөсүндөгү

кырдаалды олуттуу өзгөрттү. Принципиалдуу жањы турак жай саясатын

жүргүзүү жана аны коомдук өнүгүүнүн приоритеттеринин бирине айландыруу

зарыл болуп турат.

Учурдагы проблемалардын масштабына жана турак жай курулушунун со-

циалдык-экономикалык маанисине байланыштуу турак жай менен камсыз кылуу

мамлекеттин биринчи кезектеги милдети болушу зарыл. Ага ылайык турак

жай курулушунун проблемаларын социалдык-экономикалык аспектилерди,

ошондой эле башкаруунун учурдагы укуктук, институттук жана финансылык

шарттарын эске алган комплекстүү мамиленин негизинде чечүү керек.

Жогоруда көрсөтүлгөн проблемаларды чечүү үчүн биринчи кезекте

төмөндөгүлөр боюнча иштерди жүргүзүү керек:

- рекомендацияларды иштеп чыгуу жана рынок шартында турак жай

чөйрөсүн өнүктүрүүгө шарт түзүүнү түрткү берүүнү жөнгө салуучу ченем-

дик, укуктук жана уюштуруучу документтердин жана чарбалык ишмердиктин

системасын өркүндөтүү;

- турак жай курулушу тармагында инвестицияларды жана жеке ишкер-

лерди тартуу үчүн зарыл болгон шарттарды жана ыњгайлуу чөйрөнү түзүү;

- жергиликтүү бийлик органдарынын жана турак жай курулушунун башка

катышуучуларынын компетенцияларын рынок шартына адаптациялоо.

Алдыњкы технологияларды жана прогрессивдүү жасалгаларды жана конс-

трукцияларды кењири колдонуунун эсебинен материалдык жана энергия сы-

йымдуулугун кыскартуу аркылуу турак жай курулушунун өздүк наркын

төмөндөтүү боюнча чаралар зарыл.

Турак жай курулушунун өндүрүштүк базасынын структурасын кайра ку-

руу курулуш чөйрөсүндө жана курулуш үчүн продукциясын чыгаруучу

өнөр-жайлык өндүрүш секторунда жараткыч чөйрөнү өнүктүрүү жана курулуш

өндүрүшү үчүн майнаптуу курулуш машиналарын жана механизмдерин киргизүү

белгиленүүдө.

Мамлекеттик колдоодо турак жай курулушу бүтүндөй экономиканын

оњолушуна жана өсүшүнө башталыш болуп, башка тармактардын кењ спектрин

өзүнө тартат. Бул финансылык туруктуулукка, калкта топтоо стимулун

түзүүгө, жумушсуздук дењгээлин токтотууга мүмкүндүк берет.

Орто жана төмөн кирешелүү үй-бүлөлөргө турак жай курууга реалдуу

мүмкүнчүлүк түзүү, ошондой эле жеке турак жай курулушунун үлүшүн орчун-

дуу көбөйтүү турак жай рыногун жана эмгек рыногун түзүүгө мүмкүндүк бе-

рет.

Кыргыз Республикасында турак жай курулушунун 2008-2010-жылдарга

карата улуттук программасы (мындан ары - Программа) Кыргыз Республика-

сынын калкынын социалдык-экономикалык абалын жакшыртуу боюнча приори-

теттүү программалардын бири болуп эсептелет.

Бул Программа өлкөдөгү түзүлгөн социалдык-экономикалык кырдаалдын

жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Архитектура жана курулуш

боюнча мамлекеттик агенттиктин (мындан ары - Мамкурулуш) прогноздук иш-

теп чыгууларынын негизинде түзүлгөн.

Негизги терминдер жана аныктамалар

Бул Программада колдонулчу терминдер жана аныктамалар:

карыз алуучулар - ипотекалык кредит алуучу жеке жана юридикалык

жактар;

кредиторлор - Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы лицензиялаган

банктар жана башка финансылык-кредиттик мекемелер;

куруучулар - турак жайларды куруу боюнча заказчылардын функциясын

ишке ашыруучу юридикалык же жеке жактар;

подрядчы уюмдар - тийиштүү лицензиясы бар жана белгиленген тартип-

те турак жайларды, кварталдарды, турак-райондорду долбоорлочу жана ку-

руучу юридикалык жактар;

турак үй сатуучулар - турак жайды сатуучу юридикалык жана жеке

жактар;

риэлтордук уюмдар - турак жайды сатуу боюнча ортомчулук кызмат

көрсөтүүчү риэлтордук фирмалар;

баалоочулар - турак жайларды көз каранды эмес адис баалоочу жактар

жана компаниялар;

инвесторлор - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык турак жай

курулушуна инвестиция салуучу, баалуу кагаздарды алуучу юридикалык жана

жеке жактар (институттук инвесторлор - мамлекеттик эмес пенсиялык фонд-

дор, камсыздандыруучу компаниялар ж.у.с);

ижарачылар - турак жайды ижара шартында алуучу жеке адамдар.

I. Программанын максаттары жана милдеттери

1.1. Программанын негизги максаттары жана милдеттери:

- турак жай курулушуна ички жана тышкы инвестицияларды тартуунун

эсебинен, турак жай рыногунун инфраструктурасын жана мыйзамдык базасын

жакшыртууну эске алуу менен, курулуш комплексинин жана аны менен жакын

өндүрүштөрдүн бардык кубаттуулуктарын пайдаланып өлкөнүн калкынын

кењири катмарын турак жай менен камсыз кылуу;

- курулуш индустриясын модернизациялоонун жана курулуш технология-

сын жакшыртуунун эсебинен турак жай курулушунун көлөмүн көбөйтүү;

- курулуштун жана аны менен байланыштуу өнөр-жай өндүрүшүнүн

көлөмүн көбөйтүү;

- турак жай курулушун андан ары өнүктүрүү үчүн Кыргыз Республика-

сынын калктуу конуштарын шаар куруу документтери менен камсыз кылуу;

- өндүрүштүк ишканаларда импортту алмаштыруучу машиналарды жана

механизмдерди, жабдууларды жана материалдарды чыгарууну өздөштүрүү;

- эсебинен мамлекеттик колдоонун ар кандай формалары менен айка-

лыштырып узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү уюштуруунун эсебинен

калктын турак жай курулушуна төлөө жөндөмдүүлүк талабын жогорулатуу;

- турак жай рыногунун заманбап инфраструктурасын түзүү, анын

иштөөсүн жана аны менен байланышкан инвестициялык капитал рыногунун

өсүшүн камсыз кылуу;

- банк системасын чыњдоо, анын экономиканын реалдуу секторуна ба-

гытталышын камсыз кылуу жана капиталдын киришин, анын ичинде калктын

каражатынын эсебинен киришин көбөйтүү.

1.2. Программалык иш-чаралардын структурасы төмөнкү компоненттер-

ден турат:

- Программаны укуктук камсыздоо;

- турак жай курулушун өнүктүрүүнү стимулдаштыруу системасын уюшту-

руу;

- турак жай курулушун ипотекалык камтууну кењейтүү менен инвести-

цияларды жана каржыны тартуу;

- инженердик инфраструктура;

- подряддык ишмердик;

- курулуш индустриясы жана курулуш материалдарынын өнөр-жайы;

- шаар курууну пландаштыруу жана жањы турак жай куруу;

- Программаны ишке ашыруунун механизмдери.

Ушул аталгандардын алкагында Программаны ишке ашырууга катышуучу-

лардын бардыгынын турак жай курулушун өнүктүрүү боюнча маселелерди

чечүүсүн караштырган иш-чараларды жүргүзүү зарыл.

1.3. Программанын мөөнөтү жана ишке ашыруунун этаптары:

Биринчи этап - 2007- 2008-жылдар.

Программаны ишке ашыруу боюнча иштерди уюштуруу. Ченемдик укуктук

базаны, кредиттик-каржылык механизмди, турак жай курулушун каржылоо

системасын түзүү, ички жана тышкы инвестициялардын, уюштуруу структура-

ларынын масштабын кењейтүү, калктын социалдык аялуу катмары үчүн турак

жай курулушуна узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү киргизүү.

Турак жай курулушуна катышуучулардын өз ара мамилесин, анын ичинде

бийликтин мамлекеттик жана жергиликтүү органдарынын өз ара мамилесин

тартипке келтирүү. 2008-2010-жылдарга турак жай курулушун каржылоого

инвесторлорду аныктоо жана тартуу.

Турак жай курулушуна жана инженердик-коммуналдык объектилерге жер

участокторун трансформациялоо менен калктуу конуштар боюнча шаар куруу

документтерин иштеп чыгуу.

Экинчи этап - 2008-2010-жылдар.

Укуктук жана кредиттик-каржылык механизмдерди өркүндөтүү. Массалык

турак жай курулушун өнүктүрүү, Кыргыз Республикасынын бардык региондо-

рунда турак жай рыногун өнүктүрүү.

Калктын кењири катмары үчүн турак жайды узак мөөнөттүү ипотекалык

кредиттөөнү киргизүү жана андан ары өнүктүрүү.

1.4. Программаны ишке ашырууга катышуучулар.

1.4.1. Мамлекеттик аткаруу бийлигинин органдары жана алардын функ-

циялары.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү:

- социалдык багытталган Программаны жана региондук программаларды

ишке ашыруунун илгерилөөсүн камсыздоо, Кыргыз Республикасынын Президен-

тинин жарлыктарынын жана буйруктарынын турак жай курулушун андан ары

өнүктүрүү боюнча сунуштарды киргизүү;

- турак жай курулушунда жана инженердик камсыздоодо катышуучулар-

дын жана кызыккан тараптардын негизги иштерин координациялоо жана конт-

ролдоо;

- калктын социалдык аялуу катмарынын турак жай курушун стимулдаш-

тыруу максатында инвестициялык процесстердин уюштуруучулук, каржылык

жана укуктук шарттарын камсыздоо.

Мамкурулуш - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программаны ишке

ашыруу боюнча ыйгарым укуктуу органы:

- Программаны ишке ашыруу жана аткаруу боюнча башкы заказчынын

функциясын аткаруу;

- курулуш өндүрүшүнүн натыйжалуу рыногун калыптандыруу;

- турак жай курулушун арзандатуу жана жањы жумушчу орундарын түзүү

максатында пайдалануучу ата мекендик жана чет элдик заманбап курулуш

технологияларынын негизинде курулуш индустриясынын жана курулуш матери-

алдар өнөр жайынын базасын модернизациялоо;

- турак жайды узак мөөнөттүү ипотекалык кредиттөө шартында регион-

дордо пилоттук долбоорлорду ишке ашыруу;

- ипотекалык рыноктун бардык мүчөлөрүнө бирдей маалымат талаасын

түзүү, болгон жашоо аянттары, Кыргыз Республикасынын ар түрдүү аймакта-

рында тийиштүү инфраструктурасы менен курулуп жаткан турак үйлөрдү ипо-

текалык схема боюнча алуунун шарттары жөнүндө маалыматтарды алмашуу

үчүн маалымат системасын түзүү;

- турак жай курулушун андан ары өнүктүрүү үчүн инвестициялык меха-

низмдерди иштеп чыгуу жана киргизүү, жарды жана орто кирешелүү жаран-

дарга, жаш үй-бүлөлөргө жеткиликтүү турак жай курууга жардам көрсөтүү;

- турак жай курулушун жүзөгө ашырууда кредиттик-каржылык механизм-

дерди жакшыртуу менен инвесторлорду тартуу жана инвестициялык процессти

тартипке келтирүү.

- тийиштүү инфраструктурасы менен комплекстүү турак жай курулушу-

нун инвестициялык долбоорлорунун портфелин түзүү;

- турак жай курулушун стимулдаштыруу жана жеткиликтүү турак жай

куруунун наркын, анын ичинде курулуш өндүрүшүнүн өздүк наркын арзанда-

туу үчүн ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- бардык региондорду камтуу менен турак жай курулушуна пилоттук

долбоорду ишке ашырууга тышкы тике инвестицияларды жана чет элдик куру-

луш компаниялардын кубаттуулугун (Кыргыз Республикасынын материалдык

жана эмгек ресурстарын пайдалануу менен) тартуу боюнча иштерди жүзөгө

ашыруу;

- курулушу бүтпөй турган турак жай үйлөрдү бүтүрүү максатында бел-

гиленген критерийлерге ылайык пилоттук объектилерди ишке ашыруу;

- курулушка жер участкаларын тандоону жана турак жай курулушунун

ачык-айкындыгын камсыз кылуу;

- конструкциялык элементтерди унификациялоонун негизинде турак жай

үйлөрдү типтүү долбоорлоодон ачык архитектура-курулуш системасын

түзүүгө өтүүгө багытталган илимий-изилдөөчүлүк жана долбоордук-конс-

труктордук иштерди жүргүзүү;

- аз кабаттуу турак жай үйлөрдү куруунун долбоорлорун региондордун

шарттарына ылайыкташтырууну жүзөгө ашыруу;

- объектилердин курулушунда сметалык наркты эсептөө үчүн негизги

бааларды аныктоо.

Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүктүрүү жана соода минист-

рлиги:

- бирдиктүү инвестициялык саясат жүргүзүү, тышкы жардамды жана

калктын социалдык аялуу катмарлары үчүн турак жай курулушуна эл аралык

финансылык уюмдардын жана донор өлкөлөрдүн каржылоосун натыйжалуу пай-

далануу;

- Кыргыз Республикасында турак жай курулушуна тышкы чет өлкөлүк

инвестицияларды тартууну эске алуу менен инвестициялык долбоорлордун

тизмесин түзүү жана аларды алга жылдыруу;

- Мамкурулуш менен бирдикте 2008-2010-жылдарга карата турак жай

курулушуна инвестициялардын көлөмүн инвесторлорду көрсөтүү менен, жыл-

дар жана региондор боюнча аныктоо;

Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги:

- калктын социалдык аялуу катмары үчүн турак жай курулушун камсыз

кылуу үчүн каржылоонун бардык булактары боюнча уюштуруучулук жана кре-

диттик-финансылык механизмдерди түзүү;

- турак жайды узак мөөнөттүү кредиттөөнүн механизмин киргизүүнү

жана андан ары өнүктүрүүнү камсыздоо, Кыргыз Республикасынын Улуттук

банкы менен бирге ипотеканын ченемдик базасын иштеп чыгуу;

- калктын кењири катмары үчүн турак жай курулушун узак мөөнөттүү

ипотекалык кредиттөөнүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;

- Программанын чегинде инвесторлордун турак жай курулушун каржыло-

осун жылдар жана региондор боюнча түзүү, анын ичинде Мамкурулуш аркылуу

мамлекеттик зарыл каржылоону камсыздоо.

Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги:

- турак жай менен камсыздоо жагында социалдык коргоо;

- социалдык турак жай курулушунун көрсөткүчтөрүн иштеп чыгуу жана

бекитүү;

- турак жай шарттарын жакшыртуу стандарттарын, параметрлерин, жана

критерийлерин аныктоо.

Кыргыз Республикасынын Өнөр жай, энергетика жана отун ресурстары

министрлиги:

- калктын социалдык аялуу катмарлары үчүн турак жай курулушунун

наркын төмөндөтүүгө катышуу;

- жергиликтүү курулуш материалдарын колдонууну, ошондой эле, өнөр

жайдын калдыктарын колдонууну киргизүү, сырьелук базаны кењейтүү, на-

тыйжалуу курулуш материалдарын жана механизмдерин чыгаруу жана пайдала-

нуу;

- айлана-чөйрөнү коргоону камсыздоо жана экологиялык таза курулуш

материалдарын жана конструкцияларды өндүрүшкө киргизүү жолу менен жара-

тылыштык ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу;

- өздүк наркын төмөндөтүү жана курулуш материалдардын импортун ал-

маштырууну киргизүү эсеби менен курулуш материалдар өнөр жайын модерни-

зациялоо жана өнүктүрүү;

(КР токтомунун редакциясына ылайык 2008-жылдын 2-июнундагы № 264)

1.4.2. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары:

- Программанын алкагында региондук жана шаардык турак жай програм-

маларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;

- узак мөөнөттүү ипотекалык кредиттөө шартында турак жай курулуу

үчүн Мамкурулушту жер участоктору менен камсыздоо;

- жеткиликтүү турак жай куруу үчүн Мамкурулуш менен бирдикте жер

участокторунун резервин аларды башка максаттарга укугусуз түзүү;

- пландарды иштеп чыгуу жана турак жай фондусун реконструкциялоону

жана модернизациялоону алга жылдыруу;

- турак жай сертификаттарын жана башка баалуу кагаздарды чыгарууда

жана киргизүүдө практикалык жардамдарды көрсөтүү;

- жеке турак жай секторлору менен кызматташып жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдарынын менчигинде турган турак жай фонддорун на-

тыйжалуу башкарууну, эксплуатациялоону, ремонттоону жана жањыртууну

камсыздоо;

- коммерциялык турак жай жана өндүрүштүк багыттагы объектилердин

курулушунун наркынан 10 пайыздан кем эмесин жергиликтүү бюджетке кото-

руу механизмин, аларды турак жай курулушун өнүктүрүүгө тартуу менен иш-

теп чыгуу;

- турак жай саясатынын негизги жоболорун түшүндүрүү жана турак жай

курулушуна кызмат көрсөтүү боюнча калк үчүн консультациялык кызматтар

системасын түзүү;

- жекече куруу зоналарын өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу;

- Кыргыз Республикасынын калктуу конуштарынын инженердик инфраст-

руктурасын реабилитациялоо жана андан ары өнүктүрүү боюнча программаны

иштеп чыгуу жана ишке ашырууну камсыздоо;

- республиканын калктуу конуштарындагы жер титирөөгө туруктуу эмес

турак жай конструкцияларын бекемдөө жана модернизациялоо боюнча чара-

ларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;

- турак жайды долбоорлоо жана куруу үчүн жер участокторун пайдала-

нууга укук берүүдө ченемдик укуктук актылардын сакталышын камсыздоо;

- каржылоонун ар түрдүү булактарын пайдалануу менен социалдык ту-

рак жайды колдоо боюнча программаны ишке ашыруу;

- жер пайдалануу жана шаар куруу ишин пландаштыруу.

II. Турак жай курулуш программасын укуктук камсыздоо

Мамлекет турак жай курулуш процессиндеги бардык катышуучулардын

натыйжалуу өз ара мамилесин камсыздоочу укуктук негизди мыйзамдык акты-

лар менен жөнгө салат.

Программаны ишке ашырууда негиз салуучу мааниге ээ мурда кабыл

алынган мыйзамдар - Кыргыз Республикасынын Граждандык кодекси, Кыргыз

Республикасынын Салык кодекси, "Шаар куруу жана архитектура жөнүндө",

"Күрөө жөнүндө", "Кыймылсыз мүлккө жана аны менен болгон бүтүмдөрдү

укуктарды мамлекеттик каттоо жөнүндө", "Баалуу кагаздар рыногу жөнүндө"

Кыргыз Республикасынын мыйзамдары - инвестициялык процессти башкаруу

структурасынын өзгөргөнүнө жана рыноктук экономика шартындагы курулуш

өндүрүшүнүн уюштуруучулук-чарбалык ишмердигине жараша корректировкала-

нат.

Программанын тиркемесинде камтылган тизмедеги бир топ мыйзам акты-

лар кошумча кабыл алынышы зарыл.

Мыйзам актылары менен катар, турак жай курулушунун негизги аспек-

тилерине тиешелүү бир катар подпрограммаларды иштеп чыгуу жана кабыл

алуу зарыл, алар:

- курулушта энергияны үнөмдөө;

- турак жай курулушунун өндүрүштүк базасын, биринчи кезекте аз ка-

баттуу үйлөрдү куруунун өндүрүштүк базасын өзгөртүү;

- жењилдетилген индустрияык конструкцияларды, конкреттүү регион-

дорго жана аймактарга ылайыктуу ар кандай конструкциялык типтеги

үйлөрдү комплектилөө үчүн буюмдарды жана тетиктерди чыгарууну уюштуруу

жана өздөштүрүү;

- жер титирөөгө туруксуз эски турак үйлөрдү модернизациялоо жана

реконструкциялоо.

Турак жай рыногун түзүүнү жүзөгө ашырууда, республиканын жарды жа-

рандарына жардам көрсөтүүдө турак жай курулушунда принципиалдуу жањы

мамилелерди талап кылат, турак жай чөйрөсүндө калктын каражатын колдо-

нууну жана башка бюджеттик эмес финансылоонун булактарын кењейтүүнү жа-

на баалуу кагаздарды чыгаруу эсебинен инфляциядан аларды коргоо.

III. Турак жай курулушун өнүктүрүүгө

түрткү берүү системасын уюштуруу

Турак жай курулушуна түрткү берүү системасын калыптандыруу жана

өнүктүрүү үчүн төмөндөгү чараларды ишке ашыруу зарыл:

3.1. Турак жайды узак мөөнөттүү ипотекалык кредиттөө механизмин

ишке ашырууну камсыздоо.

3.2. Турак жай проблемасын чечүү үчүн социалдык камсыздоого муктаж

болгон калктын ар түрдүү катмарларына даректүү жардамдын шарттарын жана

ченемдерин иштеп чыгуу.

3.3. Турак жайдын ипотекалык кредит рыногуна бюджеттен тышкары

узак мөөнөттүү финансылык ресурстарды тартуу боюнча универсалдуу меха-

низмдерди түзүү жана киргизүү.

3.4. Программаны ишке ашыруу боюнча бардык катышуучулардын натый-

жалуу өз ара аракеттешүүсүн камсыз кылуучу системаны түзүү жана кир-

гизүү.

3.5. Карыз алуучуларды, куруучуларды, подрядчыларды, кредиторлорду

жана инвесторлорду стимулдаштыруу.

3.6. Мурда алынган кредитти төлөй албай калган учурда чыгарып са-

лууда карыз алуучуларды кредиторлордун мыйзамга ылайык келбеген аракет-

теринен социалдык коргоонун механизмдерин түзүү.

3.7. Курулуш комплекси үчүн зарыл, импорттун ордун алмаштыруучу

машиналарды, механизмдерди, жабдууларды жана материалдарды чыгарууга

багытталган курулуш индустриясы, өнөр жай өндүрүштөрү үчүн инвестиция-

лык долбоорлор боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана өнүктүрүү.

3.8. Тийиштүү инфраструктурасы менен жањы турак жайды комплекстүү

куруу үчүн инвестициялык долбоорлордун портфелин түзүү.

3.9. Турак жай курулушу, курулуш комплекси үчүн продукция чыгаруу-

чу курулуш индустриясы жана өнөр жай өндүрүшү боюнча инвестициялык дол-

боорлорду жүзөгө ашыруу үчүн чет өлкөлүк тике инвестицияларды тартуу.

3.10. Жањы турак жайды комплекстүү курууда жана микрорайондордун

турак кварталдарын, социалдык багыттагы объектилерин курууда мамлекет-

тик, жергиликтүү бюджеттерден жана жеке инвестициялардан параллелдүү

каржылоонун механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү.

3.11. Конструкцияларды бекемдөө жана ошол эле учурда модернизация-

лоо жолу менен жер титирөөгө туруксуз турак үйлөрдүн сакталышын камсыз

кылуу.

3.12. Курулушу бүтө элек турак үйлөрдүн курулушун бүтүрүү жана

аларды инженердик инфраструктура менен камсыз кылуу.

3.13. Турак жай рыногунун мониторингин дайыма өткөрүп туруу.

3.14. Инвестициялык жана курулуштук иштердин ата мекендик эрежеле-

рин эл аралык ченемдер менен жакындаштыруу, жањы технологияларды

өнүктүрүүдөгү тоскоолдуктарды жоюу.

3.15. Шаар куруу жана жер кадастрларынын автоматташтырылган систе-

масын киргизүү, кыймылсыз мүлк менен бүтүмдөрдү эсепке алууну жана кат-

тоону, кыймылсыз мүлктү эсепке алууну жана анын баалоону, кыймылсыз

мүлк рыногун ар дайым анализдөөнү киргизүү.

3.16. Долбоорлорду иштеп чыгуу жана рыноктук мамиле шартында куру-

луштук кесиптеги кадрларды окутуу.

3.17. Кыймылсыз мүлк менен бүтүмдү нотариалдык күбөлөндүрүүгө мам-

лекеттик пошлинанын ставкасынын өлчөмүн этаптуу азайтуу жолу менен ту-

рак жай рыногун өнүктүрүүгө түрткү берүү.

3.18. Коомчулук жана жалпыга маалымдоо каражаттары менен байланы-

шуу программасын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу, калктын турак жай куруу

боюнча социалдык активдүүлүгүн камсыз кылуу.

IV. Инвестицияларды жана финансы тартуу

4.1. Турак жай сектору инвестициялык ишти өнүктүрүү жана андан ары

кењейтүү үчүн кызыктуу болушу керек.

Максатка жетүүдө жана маселелерди чечүүдө турак жай проблемасын

чечүүгө мамлекеттин катышуусу менен бирге эле натыйжалуу рыноктук кар-

жылоо механизмин түзүү негизги багыт жана ыкма болуп саналат.

Мында турак жай курулушунун ипотекалык кредиттөөнүн бирдиктүү сис-

темасын түзүү белгиленүүдө, ал кредиторлордун карыз алуучуларга узак

мөөнөттүү турак жайлык ипотекалык кредиттерди берүүсүн өзүнө камтыйт.

Турак жай курулушун ипотекалык кредиттөөнүн түзүлүүчү системасынын

башкы талаптарынан болуп, калктын калыњ катмары үчүн ипотекалык кредит-

тин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу эсептелет. Мында ипотекалык кредиттөө

системасы дотациялык эмес, рыноктук мүнөздө болушу, ипотекалык кре-

диттөө процессинин бардык катышуучуларынын түшүнүүсү жана пайдалануусу

үчүн толугу менен ачык-айкын жана жеткиликтүү болушу керек.

Турак жай курулушун ипотекалык кредиттөөнү өнүктүрүү жарандардын

жеке каражаттарын, мамлекеттин колдоосунун ар кандай формаларын жана

ички жана тышкы инвестициялардын кредиттик ресурстарын комплекстүү пай-

даланууга мүмкүндүк берет.

Максатка жетүү үчүн өз ара байланыштуу төрт багыт аныкталган:

- жарандардын каражатын, ички жана тышкы ресурстарды тартуу менен

жарандарды жеткиликтүү турак жай менен камсыз кылуу үчүн уюштуруучулук,

финансылык жана укуктук шарттарды түзүү;

- курулуш өндүрүшүнүн, курулуш индустриясынын жана курулуш матери-

алдары өнөр жайынын натыйжалуу рыногун түзүү;

- турак жай курулушунда калкты мамлекеттик колдоо;

- кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн, анын ичинде калктын социалдык

аялуу катмары үчүн узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү камсыздоо.

Мамлекет турак жай куруу процессинин бардык катышуучуларынын на-

тыйжалуу өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуучу укуктук негизди түзүү ар-

кылуу жөнгө салуучулук ролду аткарат.

Кредитке турак жай курулушу калк үчүн турак жай проблемасын

чечүүнүн негизги формасы гана болбостон, экономикалык ишмердүүлүктүн

бирден-бир базалык чөйрөсү болот, анда банктык жана башка финансылык

түзүмдөр негизги ролду ойнойт.

Турак жай курулушун узак мөөнөттүү ипотекалык кредиттөө боюнча

операцияларды кењейтүү финансылык рыноктон узак мөөнөттүү ресурстардын

жетиштүү көлөмүн тартуу милдетин коет, ал узак мөөнөттүү турак жай ипо-

текалык кредиттер рыногуна өздөрүнүн капиталдарын жумшоочу кредиторлор-

ду каржылоонун ишенимдүү механизмин иштеп чыгуунун жана инвесторлордун

ишенимдүүлүк кепилдигин камсыздоонун маанилүүлүгүн аныктайт.

Калкты финансылык ресурстар (узак мөөнөтүү кредиттер) менен баш-

тапкы рынокто кредиторлор тарабынан тартылган каражаттардын эсебинен

(ипотекалык турак жай кредитинин бир дењгээлдүү системасы), ошондой эле

адистешкен операторлор аркылуу экинчи рынокто тартылган каражаттын

(ипотекалык турак жай кредитинин эки дењгээлдүү системасы) эсебинен

камсыздоого болот.

Турак жай курулушун ипотекалык кредиттөө системасын түзүүдө

төмөнкү жагдайлар эске алынат:

- ипотекалык кредиттөөнүн баштапкы стадиясы биринчи кезекте калк-

тын салыштырмалуу минималдуу каражатка муктаж категорияларына багытта-

лат;

- жањы турак жайдын акысынын бир бөлүгүн мурда менчигинде турган

турак жайды сатуу эсебинен төлөй алуу мүмкүнчүлүгү;

- ипотекалык кредиттин жардамы менен турак жай курууда карыз алуу-

чуларга мамлекеттик субсидиялар өздүк каражаттарына жана ипотекалык

кредитине кошумча үлүштү төлөө үчүн пайдаланышы мүмкүн.

Жарандардын турак жай берүү гарантияланган муктаж категорияларына

турак жай курулушун мамлекеттик каржылоо жагында мамлекет калктын абдан

муктаждарынын ичинен чектелүү категориясына жалдоо келишими боюнча ту-

рак жай бере алат.

Мамлекеттик жана муниципалдуу турак жай социалдык жактан корголуу-

чу жарандарга, ошондой эле адистештирилген, менчиктештирилбечү турак

жай фондунан (убактылуу жашоо фондунан) берилет жана төлөтүп алууга че-

герилген учурларда ипотекалык кредиттөө келишими боюнча жарандарды

көчүрүү үчүн пайдаланылат.

4.2. 2008-2010-жылдарга карата ички жана тышкы инвестициялардын

болжолдуу көлөмү:

(2007-ж. баасы менен млн. сом)

2006-2010-жылдарга карата бюджеттик ассигнованиелердин эсебинен

турак жай курулушун каржылоо көлөмү:

2007-ж. баасы менен млн. сом

4.3. 2008-2010-жылдарда Кыргыз Республикасында турак үйлөрдүн жалпы

аянтын эксплуатацияга берүү боюнча тапшырма.

Жалпы аянттын берилиши, бардыгы - мињ кв.м

анын ичинде жекече үй куруу

жалпы жыйынтыкка карата %

Эскертүүлөр:

1. (*) - анын ичинде Ош шаары.

2. Таблицада көрсөтүлгөн көрсөткүчтөрдү аткаруу менен турак жай

курулушун ишке ашыруу 2010-жылдын аягына карата турак жай фондусун ре-

гиондор жана бүткүл республика боюнча жалпы 68,68 млн кв.м аянтка чейин

реалдуу көбөйтүп, бир адамды орточо 12,34 кв.м жалпы аянт менен камсыз-

дайт.

2008-2010-жылдарга карата калктын социалдык аялуу катмарлары үчүн

жарандардын категориялары боюнча квартираларды (үйлөрдү) эксплуатацияга

киргизүү боюнча тапшырма:

Эскертүү: 1. Турак жай курууда жалпы аянтынын 1 кв. метринин орто-

чо баасы жана бир квартиранын (үйдүн) орточо өлчөмү жалпы Кыргыз Рес-

публикасы боюнча эсеп менен алынган, ага ылайык 11,02 мињ сом жана

66,04 кв.м, анын ичинде:

- аз камсыз жарандар жана орточо кирешелүү жарандар үчүн, иретине

жараша 9,0 мињ сомдон жана 60 кв.м кем эмес;

- калктын башка категориялары үчүн, иретине жараша 16,4 мињ сомдон

жана 90 кв.м кем эмес.

2. Ушул эскертүүнүн 1-пунктунда көрсөтүлгөн көрсөткүчтөр, регион-

дук, райондук, шаардык турак жай программаларын иштеп чыгууда жерги-

ликтүү факторлорго жараша дифференциялуу аныкталат.

3. (*) - 2007-жылдын бааларында;

(**) - минималдуу контролдук сандар;

(***) - чектелбейт.

Турак жай мекемелеринин профили өтө зарыл учурларда гана башкача

функциялык арналышка өзгөртүүлөрүнө жана мамлекеттин зарылдыгысыз тыюу

салынганына карабастан, турак жай куруунун дењгээли төмөндөө шартында

турак жайларды дүкөнгө, кафеге, аптекага жана башка функциялык багытта-

гы мекемелерге айландырууга байланыштуу жоюу терс роль ойноду.

1991-2005-жылдарда турак жайдын жалпы аянтынын кемиши 19,1 млн.кв.м

түздү, б.а. жањы турак жайга курууга караганда 11,5 млн.кв.м ашык болду

же республиканын турак жай фондусунун 33%ин түздү.

Турак жай фондунун 1991-жылы жетишилген көрсөткүчүнүн дењгээлине чыгуу

үчүн кеминде 15 жыл талап кылынат (салыштыруу үчүн: 2001-2006-жылдарда

республика боюнча 2,8 млн.кв.м турак жай курулган).

V. Инженердик инфраструктура

Мамкурулуш тарабынан иштелип чыккан "Республиканын калктуу конуш-

тарында инженердик системаларды өнүктүрүүнүн башкы схемасы" Республика-

лык техникалык программа калктуу конуштарды жана аларда жашаган жаран-

дарды ичүүчү суу, канализация, электр энергиясы, жылуулук, газ, байла-

ныш жана коммуникациянын башка түрлөрү менен камсыздоо боюнча иштин

абалы канааттанарлык эместигин күбөлөндүрүп турат.

Акыркы он жылдыкта ремонттоо-калыбына келтирүү иштери, инженердик

инфраструктуранын көп түрлөрү боюнча эскирген жабдууларды жана меха-

низмдерди алмаштыруу жүргүзүлгөн эмес. Мындай абал айрыкча айыл жеринде

калктын турмуш дењгээли төмөндөшүнө алып келет, жашоонун социалдык-ти-

ричилик шарттарын начарлатат. Мындан сырткары, жашоо-шартты камсыздоо

системасынын азыркы учурдун дењгээлинен көрүнүктүү артта калуусу реги-

ондордо санитардык-эпидемиологиялык жана экологиялык абалга олуттуу та-

асир тийгизет. Республиканын көптөгөн калктуу конуштарында суу менен

камсыздоо жок, же калктын ичүүчү суу менен камсыздыгы жалпы республика

боюнча бардык керектөөнүн 15-20%ин түзөт.

Кыргыз Республикасынын калктуу конуштарынын инженердик жабдуулар

системасы менен камсыздыгынын орточо көрсөткүчтөрү (01.01.2007-ж.)

төмөнкүдөй:

(процент менен)

Республиканын региондорун тийиштүү инженердик инфраструктура жана

өндүрүштүк багыттагы объектилер менен камсыздоо максатында, Мамкурулуш

облустардын мамлекеттик администрациялары менен бирдикте республиканын

ар бир калктуу конушу боюнча инженердик инфраструктураларды реабилита-

циялоо жана андан ары өнүктүрүү боюнча программаларды иштеп чыгуусу за-

рыл.

Көрсөтүлгөн программалар Мамкурулуш жана бийликтин жергиликтүү ор-

гандары менен макулдашуу боюнча облустардын мамлекеттик администрация-

ларында бекитилүүгө тийиш. 2010-жылдын аягына карата калктуу конуштар-

дын инженердик системалар менен минималдуу камсыздалышы төмөнкүдөй бо-

лушу керек:

а) Бишкек жана Ош шаарларында, облусттук борборлордо - 90-100 про-

цент;

б) республиканын шаарларында, шаар тибиндеги поселоктордо жана

райондук борборлордо - 70 процент;

в) айыл жерлеринде - 30 проценттен кем эмес.

VI. Подряддык иш

Кыргыз Республикасында азыркы учурда 1341 уюмдун курулуш ишин жүр-

гүзүүгө лицензиясы бар.

Негизги фонддордун жана иштегендердин санынын анализи боюнча куру-

луш уюмдарынын кубаттуулугу 65-70%ке иштетилет, иштетилчү инвестицияла-

рынын көлөмүн көбөйтүү үчүн зарыл потенциал бар.

Республикада курулуштун көлөмүн көбөйтүү азыркы учурда Россия Фе-

дерациясында, Казакстан Республикасында жана башка чет өлкөлөрдө иштеп

жүрүшкөн жогорку квалификациялуу адистердин республикага кайтып келиши-

не өбөлгө болуучу шарттарды түзөт.

Адистештирилген окуу борборлору инженердик-техникалык кызматкер-

лерди (ИТК) жана жумушчу адистерди даярдашы жана квалификациясын жого-

рулатуусу зарыл.

Курулуш продукциясынын сапатына талаптар өсүп, өндүрүштүн жањы,

өркүндөтүлгөн технологиялары киргизилип жаткан шартта курулуш уюмдарын-

да негизги фонддун болуу жана өнүгүү маселеси актуалдашууда. Курулуштун

кайрадан жанданышына жана негизги фонддорунун жањыланышына инвестиция

салуунун негизги булагы болуп ишканалардын жана уюмдардын өздүк кара-

жаттары эсептелет, ага реалдуу инвестициялоого жалпы сумманын 65 про-

центи туура келет.

Ишканалардын жана уюмдардын инвестициялык максатка жумшалуучу

өздүк каражаттарынын негизги үлүшүн (60-65 процент) иштеп жаткан негиз-

ги фонддордун амортизациясы түзөт.

Негизги өндүрүштүк фонддордун активдүү бөлүгүн өнүктүрүү максатын-

да "Финансылык ижара (лизинг) жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы

кабыл алынган. Лизингди ийгиликтүү өнүктүрүү максатында лизингдик кыз-

мат көрсөтүү үчүн тармактык маалымат базасын түзүүнү эске алуу менен

алгачкы 3-5 жылда мамлекеттик колдоо көрсөтүү талап кылынат. Бул үчүн

акцияларынын 100 процент мамлекеттик пакети менен адистештирилген ли-

зингдик компания түзүү зарыл.

Подряддык курулуш уюмдарынын саны жана алар өз күчтөрү менен атка-

рышкан подряддык жумуштардын көлөмү:

Региондук программаларды иштеп чыгууда 2006-2010-жылдардагы турак

жай курулушу боюнча подряддык уюмдарга карата конкреттүү тапшырмаларды

аныктоо зарыл.

VII. Курулуш индустриясы жана курулуш

материалдарынын өнөр-жайы

Жергиликтүү сырьедон курулуш материалдарды, буюмдарды жана конс-

трукцияларды өндүрүү боюнча базаны төмөнкүдөй чаралар менен өнүктүрүүгө

болот:

- инженердик инфраструктура системасын курууда конструкциялар, жа-

салгалар жана материалдар менен камсыздоо үчүн продукцияларды чыгарууда

натыйжалуураак пайдалануу максатында учурдагы өндүрүштүк кубаттуулук-

тарды кайра профилдештирүү;

- курулуш тармагында лизингди өнүктүрүү үчүн финансылык-кредиттик

ыњгайлуу климатты камсыздоочу шарттарды түзүү;

- ишенимдүүлүк, экологиялуулук жана үнөмдүүлүк талаптарды эске

алуу менен заманбап курулуш материалдарын иштеп чыгууга жана киргизүүгө

багытталган илимий жана изилдөө иштерин мамлекеттик колдоо;

- курулуш-монтаж жумуштарга баа түзүү системасын өркүндөтүү;

- инновациялык программаларды өнүктүрүү жана ишке ашыруу;

- курулушта менеджмент жана маркетинг системасын түзүү;

- кесиптик даярдоонун адистештирилген базаларында курулуш тармагы-

нын адистерин даярдоо, кайра даярдоо жана кайра квалификациялоо.

Курулуш комплексинин өсүп жаткан керектөөлөрүн канааттандыруу, ку-

рулуш материалдардын импортунун ордун алмаштыруу жана жергиликтүү сырь-

его негизделген өндүрүштү өркүндөтүү үчүн төмөнкү маселелер чечилиши

зарыл:

- жакынкы 2-3 жылда цемент өндүрүшүндөгү монополизм (түштүктөгү

цемент заводдун курулушу башталганына карабай), заводдун толук кубатту-

улукта иштешине чейин түштүктө цемент өндүрүшү боюнча өндүрүш кубаттуу-

лугунун жоктугу;

- Ысыккөл облусунун Күрмөнтү заводунда, Баткен облусунун Кызылкыя

шаарында цемент өндүрүшүн модернизациялоо жана ишке киргизүү;

- Каракол шаарындагы шагыл-сорттоочу заводду жана Ысыккөл облусунун

Балыкчы шаарындагы керамзит заводун реабилитациялоо;

- Нарын облусундагы кенде гипс жана компоненттерди өндүрүүнү

өздөштүрүү;

- Талас, Ысыккөл жана Нарын облустарында кирпич өндүрүшүн реабили-

тациялоо жана куруу;

- Чүй облусунун Кемин районундагы линолеум заводду реабилитациялоо

жана ишке киргизүү.

Мамкурулуш Кыргыз Республикасынын Өнөр жай, энергетика жана отун

ресурстары министрлиги менен бирдикте курулуш индустриясынын жана куру-

луш материалдар өнөр жайынын базасын андан ары өнүктүрүү боюнча атайын

чараларды жүргүзөт.

Жыл ичинде курулуш материалдарды жана курулуш индустриясынын про-

дукцияларын өндүрүү боюнча учурдагы өндүрүштүк кубаттуулуктар:

цемент - 1,6 млн. тн;

айнек - 2 мм эсеби менен

шартталган 32 млн. кв.м;

кирпич - 114,7 млн. д.;

гофрир шифер - 231535,8;

граниттен, мрамордон, акиташтан - 19,6 мињ кв.м;

таш иштетүү буюмдары

бетондон курама конструкциялар - 107,35 мињ тн.

Кыргыз Республикасында импортту алмаштыруучу продукцияларды чыга-

руу боюнча өндүрүш түзүү үчүн төмөнкү чараларды жүзөгө ашыруу зарыл:

- курулуш продукциясынын рыногунда керектөөлөрдү канааттандыруу

үчүн сырьелук ресурстардын (базальт кендердин) негизинде бардык номенк-

латура боюнча формага салынган базальт буюмдарды өндүрүүнү өздөштүрүү;

- республиканын түштүгүндө санитардык-техникалык фаянс буюмдарды,

төмөнкү жана жогорку басымдуу полиэтилен түтүктөрдү жасоо боюнча

өндүрүштү реконструкциялоо жана жањы өндүрүштөрдү жаратуу.

Импортту алмаштыруучу продукцияларды киргизүү, жергиликтүү курулуш

материалдарды, ошондой эле өндүрүштүн калдыктарын пайдалануу курулуштун

сырьелук базасын кењейтүүгө, материалдык, энергетикалык жана башка ре-

сурстарды үнөмдөөгө мүмкүндүк берет.

VIII. Шаар курууну пландаштыруу жана

жањы турак жай курууну камсыздоо

Шаар курууну пландаштырууну тартипке келтирүү жана кабыл алынуучу

шаар куруу долбоорлорунун натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл:

- колдонуудагы шаар куруучулук ченемдерди (курулуш ченемдери жана

КЧЭнин эрежелери) азыркы учурдун талаптарына жана шарттарына ылайыкташ-

тыруу;

- социалдык инфраструктураны, маданий-тиричилик тейлөө жана соо-

да-сатык, транспорт ж.б. камсыздоо менен байланышкан ченемдик эсептерди

кайра кароо;

- турак райондорду жана кичи райондорду келечектеги өсүшүн эске

алуу менен социалдык-маданий-тиричилик объектилери менен камсыздап шаар

куруу документтерин корректировкалоо жана иштеп чыгуу;

- калктуу конуштардын ар кандай зоналарынын стандарттарын жана

жыштык мүнөздөрүн эске алуу менен инженердик инфраструктураны нормага

салуу ыкмасын кайра кароо;

- коомдук транспортту камсыздоо эсеби менен калктуу конуштардын

башкы пландарын иштеп чыгуу;

- шаар курууну долбоорлоодо жаратылыштык-техногендик процесстерди

(жер көчкүлөр, сел каптоолор, кар көчкүлөр, таш кулоолор, жер титирөө

коркунучу) максимум эсепке алуу, андай аймактарда объектилерди курууну

болтурбоо, коргоочу курулуштарды пландаштыруу;

- жањы курулушту шаар куруу документтеринин негизинде мурдатан бар

курулуштар менен айкалыштыруу жана өз ара байланыштыруу, жер титирөөгө

туруктуу эмес аз кабаттуу турак үйлөрдү кварталдап бузуу жана алардын

ордуна көп кабаттуу турак үйлөрдү пландаштыруу;

- турак райондорду курууга аймакты аныктоо:

- жерди жана жашоонун таза чөйрөсүн натыйжалуу пайдаланууну кам-

сыздоо максатында ар кайсы типтеги үйлөрдү курууда курулган жана куру-

луп бүтпөгөн мейкиндиктин балансынын зарыл ара катышын камсыздоо;

- коопсуздугун, социалдык проблемаларды, экологиясын, шаарлардын

"кењейүүсүн", эксплуатациялык чыгымдарын жана архитектуралык жарашык-

туулугун эсепке алуу менен бийик кабаттуу, көп кабаттуу жана аз кабат-

туу турак үйлөрдү натыйжалуу жана рационалдуу айкалыштыруу менен шаар

курууну пландаштыруунун чегинде имараттардын жана турак бөлмөлөрдүн

долбоорлорунун сапаттуулугун арттыруу;

- турак үйлөрдү жекече куруучуларга долбоорлоодо жана курулуш че-

немдерин сактоодо жардам көрсөтүү;

- шаардык, райондук, тийиштүү кызматтар менен турак имараттарды

курууну макулдашуу, экспертизалоо, уруксат алуу жол-жоболорун жењил-

детүү; калкты тейлөөнүн, инженердик-транспорттук жана коммуникациялык

объектилерди эксплуатациялоонун сапатын жакшыртууга мүмкүндүк берүүчү

шаар категориясына которуу үчүн ири калктуу конуштар боюнча негизделген

сунуштарды даярдоо;

- кадрлардын техникалык квалификациясын, уюштуруучулук-башкаруучу-

лук машыгуусун арттыруу, ремонттун, реконструкциялоонун, кењейтүүнүн

жана жањы турак үйлөрдү курууну уюштуруунун принциптерин түшүндүрүү бо-

юнча коомчулук менен байланышуу.

Республикада бардыгы 1810 калктуу конуш бар (анын ичинде 20 шаар,

28 шаар тибиндеги поселок жана райондук борборлор), алардан 1034 калк-

туу конуш үчүн башкы пландар иштелип чыкты, ал эми 776сында башкы план-

дары жок. Ар кайсы жылдары иштелип чыккан башкы пландардан 517ге жакыны

корректировканы талап кылат. Мамкурулуш Кыргыз Республикасынын Финансы

министрлиги менен бирге башкы пландарды иштеп чыгуу (корректировкалоо)

графигин түзүүсү зарыл.

Биринчи кезекте жергиликтүү бюджеттин жана тартылган каражаттардын

эсебинен жолдорду куруу, электр энергия менен жабдуу, суу жана газ ме-

нен камсыздоо боюнча иштерди жүзөгө ашыруу керек. Жылуулук жана канали-

зация проблемалары көп учурда автономдуу жылуулук булактарынын жана та-

залоо мекемелеринин эсебинен чечилиши мүмкүн.

Айыл жеринде, шаар тибиндеги поселоктордо, чакан шаарларда аз ка-

баттуу курулуштарды куруунун көлөмү көбөйүшү шаар куруу саясатын кайра

кароону талап кылат. Башкы пландарды иштеп чыгуу жана корректировкалоо

менен катар калктуу конуштардын чегинде турак жай курулушуна аймактарды

пайдаланууга укук берүү колдонуудагы шаар куруу ченемдеринин негизинде

жүзөгө ашырылат.

Тийиштүү инфраструктурасы менен көп кабаттуу турак жай куруу жана

жекече үй куруу боюнча сунуштар Турак жай курулуш объектилери боюнча

программага ылайык архитектура жана курулуш органдары тарабынан:

2008-2010-жылдардыкы - 2008-жылы, ал эми келечектеги курулуштар үчүн

(2011-2020-жылдар) - 2008-жылы жеринде аныкталат.

IX. Программаны ишке ашыруу механизмдери

Программаны ишке ашыруу механизмдери аны аткаруунун структурасын,

рынок мамилесинин шартында катышуучулардын уюштуруучулук-укуктук форма-

сынын комплекстүү мүнөзүн жана ар түрдүүлүгүн эске алат. Турак жай

проблемасын чечүүгө принциптик жањы ыкмаларды аныктоо үчүн төмөнкүдөй

системалык механизмдер сунушталат:

9.1. Иш-чараларды мамлекеттик колдоонун механизми Программаны ишке

ашыруу үчүн чечүүчү болуп эсептелет жана мамлекеттин катышуусун талап

кылат.

Бул механизм саясий жана башка тобокелдердин түрлөрүнөн кепилдик

берүүнү караштырат; мыйзамда каралган турак жай субсидияларын жана эко-

номикалык жайсыздык шартында калктын турак жай сатып алууга керектөөсүн

жогорулатуу боюнча башка чараларды колдонуу.

Региондук дењгээлдеги механизмдин маанилүү бөлүгү болуп турак жай

курулушун, турак жай курулушунун райондорундагы инфраструктураны каржы-

лоого региондук жана муниципалдык бюджеттик жана бюджеттик эмес фонду-

лардын катышуусу эсептелет.

9.2. Программада укуктук механизмге, ченемдик укуктук базаны

өркүндөтүүгө жана калкты турак жай менен камсыздоо маселелерин чечүү

үчүн жањы ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгууга артыкчылыктуу көњүл

бөлүнөт.

9.3. Уюштуруучулук-институттук механизм турак жай курулушун каржы-

лоонун региондук жана муниципалдык фонддорунун активдүү катышуусу менен

турак жай курулушуна инвестицияларды тез иштетүүгө мүмкүндүк берүүчү

региондук бөлүмдөрдүн өнүккөн тармагы бар Турак жай курулушун өнүктүрүү

боюнча фондун түзүүнү белгилейт.

9.4. Социалдык багыттагы рынок экономикасынын шартында маселе эре-

же катары төмөнкүдөй чечилет:

- өз алдынча турак жай ала албагандарды даректүү колдоо жолу ме-

нен;

- өлкөнүн калкынын көпчүлүк бөлүгүнө алуучу кирешелерин эске алуу

менен турак жай алууга жана жакшыртууга мүмкүнчүлүк берүүчү механизмди

түзүү жолу менен.

Биринчи багытты ишке ашыруу бюджеттик каражаттарды пайдалануу ме-

нен мамлекеттик башкаруу органдарынын айрым укугу болуп эсептелет. Мын-

да, сунушталган ипотекалык схеманын алкагында социалдык колдоо башка

өлкөлөрдүн жакшы тажрыйбаларын пайдалануу менен жүзөгө ашырылышы

мүмкүн.

Экинчи багытты ишке ашыруу ипотекалык кредиттөөнүн шартында турак

жайды каржылоонун дайыма аракеттеги механизмине негизделген.

Турак жайды ипотекалык кредиттөө системасын түзүү мамлекеттик ту-

рак жай саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат.

Ипотекалык кредиттөө системасын өнүктүрүү турак жай курулушунун

наркын, турак жай рыногунда баа дисбалансын төмөндөтүү максатында

көрүлчү чаралар менен катар жүрүшү керек:

Рыноктун өнүгүшүнө жараша узак мөөнөттүү кредиттик ресурстарды

тартуунун башка моделдери пайдаланышы мүмкүн.

Ипотекалык кредиттөө институтунун системасы турак жай курулушунун

региондук фонддору, камсыздандыруу компаниялары жана менчигинин форма-

сына жана жайгашкан жерине карабастан башка инвестициялоочу компаниялар

менен өз ара байланышта иштейт.

9.5. Финансылык базаны түзүү механизми аз камсыз жарандар үчүн ту-

рак жай курууну финансылык камсыздоону, куруучулардын ипотекалык кре-

диттөөнү бөлөт. Турак жай курулушунун финансылык базасын мамлекеттик

бюджеттин, максаттуу узак мөөнөттүү эл аралык кредиттерди, фонддордун

баалуу кагаздарын сатып алуучу инвесторлордун финансылык каражаттары-

нын, ошондой эле коммерциялык банктардын каражаттарынын, турак жай ку-

рулушун каржылоонун региондук жана муниципалдык фонддорунун каражатта-

рынын, коммерциялык кредиттердин, калктын каражаттарынын, гранттардын

жана пайдаланылган турак жай рыногун жаратуунун эсебинен түзүү каралат.

9.6. Камсыздандыруунун, тобокелди эсепке алуунун жана жөнгө салуу-

нун принциптери узак мөөнөттүү кредиттерди жана ипотеканы, карыз алуу-

чунун жана куруучунун өмүрүн жана мүлкүн (квартирасын) камсыздандырууну

аткаруу үчүн узак убакытка ипотекалык кредиттөөнүн системасында колдо-

нулат.

Квартирасы өндүрүүгө чегерилген карыз алуучуларды жайгаштыруу үчүн

резервдик муниципалдык турак жай фондун түзүү белгиленүүдө.

9.7. Кредиттик жана инвестициялык тобокелдерди мамлекеттик, реги-

ондук жана жергиликтүү дењгээлде гарантиялоо зарыл.

9.8. Программанын катышуучуларынын кызыкчылыктарын эсепке алуунун

жана макулдашуунун, анын социалдык жана коомдук маанисин жогорулатуу

системасы катышуучулардын кызыкчылыктарын эске алат, Программаны ишке

ашырууда ийгиликтин абдан маанилүү фактору болот, колдоо көрсөтөт жана

макулдашууга, ал эми катышуучулардын кызыкчылыктарында объективдүү ажы-

рым болгон учурда - компромисске жетиштирет.

X. Корутунду

Турак жай курулушунун Программасы Кыргызстандын экономикалык

өнүгүүсүнүн адамдык капиталды өндүрүү үчүн социалдык базаны түзүүгө ар-

налган бирден бир маанилүү багыттарынын бири болуп эсептелет.

Турак жай курулушуна инвестициялардын өсүшү курулуш менен жандаш

тармактардын - курулуш индустриясынын, жергиликтүү курулуш материалдар

өнөр жайынын, өнөр жай өндүрүштөрүнүн, транспорттун жанданышына жана

өнүгүүсүнө өбөлгө түзөт.

Дал ушул турак жай курулушун инвестициялоо жана турак жай алуу

үчүн калкты узак мөөнөттүү кредиттөө өткөн кылымдын 30-жылдарында Аме-

рика Кошмо Штаттарында, 40-50-жылдарында - Канадага жана Германияга,

70-80-жылдарында - Аргентинага жана Чилиге өнөр жайды жандандырууга жа-

на жањы иш орундарды түзүүгө, банктык системаны оњдоого жана кризистен

чыгарууга, ошондой эле башка ондогон өлкөлөрдө экономикалык реформаны

тездетүүгө мүмкүндүк берген.

Мында өлкөдөгү макроэкономикалык кырдаалдын туруктуулугу, банктык

системасынын бекемделиши, калктын ага ишеними жана анын натыйжасы ката-

ры жарандардын турак жай курулушуна каражат салуусу социалдык проблема-

ларды чечүүдө орчундуу ролду ойнойт.

Турак жай курулушунун программасын ишке ашырууда катышуучулардын

кызыкчылыктарынын айкалышы турак жайдын өнүгүшү жана республиканын бар-

дык жарандарына социалдык жана мүлктүк абалына карабастан турак жайга

болгон керектөөлөрүн канааттандырууга жана анын натыйжасында коомдо со-

циалдык туруктуулукту арттыруу үчүн зарыл негизди түзөт.

Программаны ишке ашыруу үчүн зарыл ченемдик укуктук актылардын

тизмеси тиркелет.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2007-жылдын 26-ноябрындагы

№ 562 токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасында турак жай

курулушунун 2008-2010-жылдарга

карата улуттук программасына

тиркеме

Кыргыз Республикасында турак жай

курулушунун 2008-2010-жылдарга карата

улуттук программасын ишке ашыруу үчүн

зарыл болгон ченемдик укуктук актылардын

ТИЗМЕСИ

(КР токтомунун редакциясына ылайык

2008-жылдын 2-июнундагы № 264)