Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясы

КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-июнундагы N 291 токтомуна ылайык

КҮЧҮН ЖОГОТТУ

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

жана Кыргыз Республикасынын Улуттук

банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы

№ 637/37/7 токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга

микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү

СТРАТЕГИЯСЫ

Кыскартуулардын тизмеси

1. Киришүү

2. Курчап турган чөйрө

2.1. Социалдык-экономикалык жагдай

2.2. Микрокаржылоо жана улуттук программа

3. Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама

3.1. Өнүгүү тарыхы

3.2. Сектор жөнүндө жалпы маалымат

3.3 Регулятивдик чөйрөнү анализдөө

3.4. Микрокаржылоо секторун анализдөө

4. Стратегия

4.1. Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү

4.2. Стратегиянын максаты жана милдеттери

4.3. Стратегиялык багыттар

5. Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр (индикаторлор)

6. Стратегияны жүзөгө ашыруу процесси жана мониторинг

6.1. Негизги катышуучулардын ролу

6.2. Микрокредиттөөнү каржылоо булактары

6.3. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг

7. Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын) матрицасы

7.1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн

жакшыртуу боюнча иш-чаралар

7.2. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык

чөйрөсүн жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кењейтүү

боюнча иш-чаралар

7.3. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо

жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын жигерин

күчөтүү боюнча иш-чаралар

7.4. Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды

каржылоо булактарын кењейтүү боюича иш-чаралар

7.5. Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана

микрокаржылоо инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган

иш-чаралар

7.6. Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун

иш-аракеттерин координациялоо боюнча иш-чаралар

7.7. Стратегияны мониторингдоо механизмдери

1-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүнүн

орто мөөнөттүү стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча

иш-чаралар планы

2-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоо секторунун ишине

талдоо жүргүзүү

3-тиркеме. Микрокаржылоонун укуктук жана регулятивдик чөйрөсүнө

талдоо жүргүзүү

4-тиркеме. Мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы)

5-тиркеме. Техникалык жардамдар боюнча баяндама

Кыскартуулардын тизмеси

АӨБ Азия өнүктүрүү банкы;

ДБ Дүйнөлүк банк;

ИДП ички дүњ продукт;

ӨЖТ өзара жардамдашуу тобу;

ГТЦ Германия техникалык кызматташык коому;

ЕБРР Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы;

ЕБ Европа бирлиги;

КБ коммерциялык банктар;

КС кредиттик союздар;

КСФ "Кооперативдик турукташтыруу фонду" микрокредиттик

компаниясы жабык акционердик коому;

КАФК "Кыргыз айылчарба финансы корпорациясы" жабык

акционердик коому;

ЭВФ Эларалык валюта фонду;

МЕРСИКО Аялдардын микрокредиттөө боюнча кайрымдуулук корпусу;

МКА микрокредиттик агенттик;

МКК микрокредиттик компания;

МФИ микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштаган

институттар;

МФК микрокаржылык компания;

МФУ микрокаржылык уюм;

ӨЭУ өкмөттүк эмес уюмдар;

БФКМ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы лиценциялоочу

банктык эмес финансы-кредиттик мекеме;

ПММФ Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын микро

жана чакан каржылоо программасы;

ПРООН Бириккен Улутгар Уюмунун өнүктүрүү программасы;

ЭСК "Эсептешүү-сактык компаниясы" ачык акционердик коому;

КМШ Көзкарандысыз мамлекеттер шериктештиги;

ТАСИС көзкарандысыз мамлекеттер шериктештигине техникалык

жардам;

БМКБ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын банктык эмес

мекемелерине көзөмөлдүк башкармалыгы;

ФИНКА Эларалык шериктештиктерге жардам көрсөтүү фондусу;

Финкомпания "Кыргыз Республикасында кредиттик союздарды колдоо

жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясы"

жоопкерчилиги чектелген коому;

БАМА АСDI/VОСА жана Эл аралык шеритештиктерге жардам

көрсөтүү фондусу (ФИНКА) тарабынан түзүлгөн Борбордук

Азия микрофинансылык альянсы;

БЧЕ Борбордук жана Чыгыш Европа;

ЮСАИД Америка Кошмо Штаттарынын эларалык өнүктүрүү боюнча

агенттиги;

АСDI/VОСА Айылчарба кооперативдерин эларалык өнүктүрүү/

Кооперативдерге эларалык көмөктөшүүдөгү волонтерлер;

СGАР Жакырларга жардам берүүнүн консультативдик тобу -

өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө микрокаржылоо кызмат

көрсөтүүлөрүнөн жакыр жашаган калктын пайдалануу

мүмкүнчүлүгүн кењейтүү үчүн чогуу иштеген 28

мамлекеттик жана жеке фондулардын консорциуму;

DССА Кыргыз Республикасынын "Өнүктүрүү жана Борбордук

Азиядагы кызматташтык" өкмөтгүк эмес уюму;

DFID Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү департаменти;

IDА Эларалык өнүктүрүү ассоциациясы, Дүйнөлүк банктын

тобуна кирет;

IFAD Айылчарбасын өнүктүрүүнүн эларалык фонду;

IРС Эларалык Консультациялык долбоор;

РЕАRLS кредиттик союздар үчүн тобокелдикгерди эртелеп

алдын-алуу системасы (Р - коргоо, Е - натыйжалуу иштеген

финансылык структура, А - активдердин сапаты, R -

пайда жана чыгым ченеми, L - ликвиддүүлүк, S - өсүш

белгиси);

SЕСО Экономикалык кызматташтык боюнча Швейцария

секретариаты;

SWОТ-анализ таасирдүү жана алсыз тараптардын ишин анализдөө,

мүмкүнчүлүктөр жана кооптонуулар;

WОССU Кредиттик союздардын бүткүлдүйнөлүк кењеши.

1. Киришүү

Микрокаржылоо секторунун тез арымда өнүгүп бара жаткандыгына бай-

ланыштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Кыргыз Республикасында

микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын (мындан ары -

Стратегия) иштеп чыгуу демилгесин көтөргөн. Бул Стратегия Кыргыз Рес-

публикасынын Өкмөтүнүн, финансы секторунун, атап айтканда, МФИ жана

башка кызыкчылыгы болгон тараптардын күч-аракеттерин микрокаржылоонун

ыргактуу негизде туруктуу иш алып барган тармакка айландыруу ишине топ-

тоштурууга багытталган, анткени шаар жана айыл калкынын бир кыйла

кењири катмарына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча өнүгүүгө ык кой-

гон жигерге ээ микрокаржылоонун турукташкан тармагы катары ал экономи-

калык дењгээлди көтөрүп, жакырчылыкты кыскартууга өбөлгө түзөт. Ушул

сектордун өнүгүшүнө тоскоолдук кылган жагдайларды четтеттүү жана укук-

тук жана регулятивдик чөйрөнү өркүндөтүү боюнча тиешелүү чараларды

жүзөгө ашыруу максатында калктын аз камсыз болгон катмары менен иш алып

барууну финасылык институттар үчүн кыйла алгылыктуу иш багытына айлан-

дыруу жана республиканын алыскы региондорунда алардын иш-чөйрөсүн

кењейтүү үчүн оњдоолорду киргизүү максатында микрокаржылоонун учуруда

колдонулуп жаткан укуктук базасына баа берүүлөр жүргүзүлгөн.

Стратегияны иштеп чыгуу 2005-жылдын Микрокаржылоонун эларалык жылы

деп жарыяланышы менен да өзгөчө актуалдуу. Кыргыз Республикасы Борбор-

дук Азия регионундагы өлкөлөрдүн ичинен Микрокаржылоону өнүктүрүүнүн

стратегиясын иштеп чыккан биринчи өлкө болуп саналат.

Стратегия Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана FIRST Initia-

tive компаниясынын финансылык колдоосу жана FАСЕТ ВV Нидерланд консал-

тинг компаниясынын консультанттар тобунун техникалык жардамы алдында

микрокаржылоо секторунун өкүлдөрү тарабынан иштелип чыккан.

Стратегиянын долбоорун иштеп чыгуунун жүрүшүндө микрокаржылоо сек-

торунун жана Кыргызстанда микрокаржылоону өнүктүрүүнү колдоого алышкан

эларалык финансылык донор уюмдарынын жолугушуулары өткөрүлгөн. Мындан

тышкары, республикада микрокаржылоону натыйжалуу өнүктүрүүгө тоскоолдук

кылган көйгөлүү проблемаларды жана фактыларды терењдеп аныктоо макса-

тында микрокаржылоо секторунун өкүлдөрүнүн катышуусу менен үч регионал-

дык "тегерек стол" маеги өткөрүлгөн. Анын жүрүшүндө катышуучулар микро-

каржылоо рыногу жана анын андан ары өнүгүүсүндө орун алган чектөөлөргө

тиешелүү ой бөлүшкөн. Мына ушунун өзү микрокаржылуу секторуна Стратеги-

яны иштеп чыгууга түздөн-түз катышууга, ошондой эле алдыга коюлган мак-

саттарды жүзөгө ашырууда жана ага жетишүүдө өз ролун аныктоого өбөлгө

түзгөн.

Стратегиянын долбоорун даярдоого тиешелүү мамлекеттик мекемелер-

дин, МФИнин, эларалык донор уюмдардын жана көмөкчү кызмат керсөтүүлөрдү

сунуштаган компаниялардын (консультациялык, маалыматтык, персоналдарды

окутуу жана даярдыктан өткөрүү) өкүлдөрү катышкан.

Стратегияны иштеп чыгуунун жүрүшүндө микрокаржылоо секторуна,

ошондой эле Кыргызстанда микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган

институттардын ишин жөнгө салуу боюнча ченемдик укуктук базаларга ана-

лиз жүргүзүлгөн. Бул анализдин жыйынтыгы Стратегияга карата тиркемелер-

де келтирилген. Алар бул документтин негизги бөлүгүндө камтылган таа-

сирдүү жана алсыз тараптардын ишин, мүмкүнчүлүктөрдү жана кооптонуулар-

ды талдап иликтөө (SWОТ-анализ) үчүн негиз катары кызмат кылган.

2. Курчап турган чөйрө

2.1. Социалдык-экономикалык жагдай

Кыргызстан, КМШга кирген башка өлкөлөрдөй эле 90-жылдардын баш жа-

гында оор социалдык-экономикалык процесстер, анын ичинде экономикадагы

кризистик жагдайлар менен коштолгон өткөөл мезгилге кадам таштаган.

Жүргүзүлүп жаткан экономикалык реформалар рынок экономикасынын негизин

түптөөгө өбөлгөлөрдү түзгөн.

Акыркы жылдары Кыргыз Республикасы макроэкономикалык турукташууну

түптөөдө, жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда жана институттук реформа-

ларды жүргүзүү жагында ийгиликтерге жетишкен. Кыргыз Республикасынын

Улуттук статистика комитетинин берген маалыматтарына ылайык 2004-жылы

иргеп интеграцияланган иликтөөлөрдүн базасында керектөө чыгашалары бо-

юнча эсептелинген жакырчылыктын дењгээли 45,9%ти түзгөн.

Оњтойлуу тышкы экономикалык жагдай экономикалык өсүштүн, калктын

кирешелеринин артышынын жана ишкердиктин жигерин көтөрүүнүн фактору ка-

тары тышкы суроо-талаптын кењейишине оњ таасирин тийгизген. Акыркы жыл-

дары тышкы соодалык ишкердиктин өнүгүүсү туруктуу алмашуу курсу шартын-

да жүргөн. 2004-жылы доллардын эсептик курсу 5,8 пайызга чыњдалып, жыл-

дын акырында 41,62 сомду түзгөн. 1998-жылдагы оорчулуктун кесепеттерин

жоюу менен республиканын финансы сектору ыргактуу өнүгүү баскычына ка-

дам таштаган.

Республиканын эњ эле алыскы региондорунда жашаган аз камсыз болгон

калкка финансылык кызмат көрсөтүү түйшүгүн өз мойнуна алган МФИнин Кыр-

гызстандын финансы рыногунда пайда болушу жана бекемделиши акыркы жыл-

дардын айырмалоочу өзгөчөлүгү болуп саналат.

2.2. Микрокаржылоо жана улуттук программа

Бир нече жыл мурда микрокаржылоону өнүктүрүү Кыргыз Республикасы-

нын улуттук программасынын бөлүгү болуп калган ((1) эскертүүнү ка-

рањыз), анын негизги максаттарынын бири төмөнкүчө аныкталган: "...өз

алдынча аракеттенүүдөн (жеке ишкердиктен) алынган киреше айрыкча, калк-

тын эњ жакыр жашаган катмары үчүн негизги киреше булагы экендигин эске

алуу менен микрокредиттөөнү өнүктүрүү жана анын чөйрөсүн кењейтүү аркы-

луу калктын жакыр жашаган катмарында жеке ишкердикти өнүктүрүү макса-

тында кењири масштабдагы саясий иш-чаралар жүзөгө ашырылат. Кыргыз Рес-

публикасынын Өкмөтү кредиттик союздарды, кредиттик кооперативдерди жана

ушундай мекемелерди, алар үчүн окутуу механизмдери сыяктуу мекемелерди

өнүктүрүүгө түрткү берген чараларды көрөт..."

Калктын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн

кењейтүү андан акыркы экономикалык өсүштүн өзөктүү түйүнүн түшүндүрө

тургандыгы жалпы кабыл алынган ой-пикир болуп саналат. Кыргыз Республи-

касынын Өкмөтүнүн 2004-жылдын 22-июнундагы № 465 "Кыргыз Республикасы-

нын Президентинин "Жер жана агрардык реформалардагы жањы багыттар жана

чаралар жөнүндөгү" 2004-жылдын 17-апрелиндеги № 142 Жарлыгын жүзөгө

ашыруу боюнча чаралар тууралуу" токтому менен жактырылган Кыргыз Рес-

публикасынын 2010-жылга чейин агрардык саясатынын концепциясында

"...айылды кредиттөө айылчарбасынын натыйжалуулугун арттырууда жана

айыл жериндеги жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда маанилүү роль ойноо-

го тийиш..." деп белгиленген. Жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда не-

гизги ролду жеке финансы сектору ойноого тийиш. Бул көзкараштан алганда

финансылык операцияларынын көлөмүнүн өсүшүнө түрткү берүү зарыл. Ипоте-

калык кредиттөө жана финансы лизингин өнүктүрүү маанилүү. Жер рыногун

андан ары өнүктүрүү айыл жеринде кредит алуучулар үчүн жер негизги

күрөө болуп калуусуна алып келет. ((2) эскертүүнү карањыз)

Микрокаржылоону өнүктүрүүгө түрткү берүү мамлекеттин биринчи ке-

зекте аткарууга тийиш болгон милдеттердин бири, мында микрокаржылоо

сектору мамлекеттик саясаттын эњ жогорку артыкчылыктуу багыттарына: жа-

кырчылыктын дењгээлин кыскартуу жана кошумча жумуш орундарын түзүү үчүн

негизги каражат (инструмент) катары каралат.

3. Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама

3.1. Өнүгүү тарыхы

Кыргызстанда микрокаржылоо сектору ыргактуу өнүгүүгө ээ болуп, ка-

тышуучуларынын ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Алгачкы микрофинансылык

уюмдар (мындан ары - МФУ) эларалык донорлордун колдоосу астында пайда

болгон. Алгачкылардан болуп өз операцияларын 1995-жылы ФИНКА баштаган.

1997-жылы КАФК түзүлүп, КСлар өз ишин баштаган.

Микрокаржылоо секторуна 85 миллион АКШ долларынан көбүрөөк каражат

инвестициялаган донорлор анын калыптанышында олуттуу роль ойногон. Ка-

ражаттардын ири бөлүгү МФИ жана КБлар үчүн гранттар жана займдар

түрүндө, ал эми калган бөлүгү окутууну кошо алганда, техникалык жардам

түрүндө берилген. Ири донорлордун катарына АӨБ, ЕБРР, ГТЦ, SЕСО, ЮСАИД,

ДБ, ТАСИС, Борбордук Азияда ишкердикти өнүктүрүү боюнча Америка фонду,

МЕРСИКО, АСDI/VОСА жана ар кандай ӨЭУлар кирген. Донорлордун колдоосу

жөнүндөгү кыйла толук маалыматтар № 5 тиркемеде келтирилген.

МФИлерди уюштурууга жардам көрсөтүүдөн тышкары эларалык донорлор-

дун колдоосу дүњүнөн кредиттөө деп аталган механизмди түзүүгө

мүмкүнчүлүк ачкан. КСларга колдоо көрсөтүү жана дүњүнөн кредиттерди

берүү максатында Финкомпания түзүлгөн. Мамлекеттик банктык эмес финан-

сы-кредиттик мекемеси болуп саналган жана айыл жеринде кредиттөөгө

адистешкен КАФК айрым МФИлерге кредиттерди берип келүүдө. 2004-жылы

ЮСАИДдин колдоосу астында дүњ кредиттерди берүүчү катары "Фронтиерс"

МККсы өз ишин баштаган.

Аз сандагы кызматкерлер менен иш алып барып жүзгө жетпеген карыз

алуучуларды тейлеген МФУлар карыз алуучуларынын саны 20 мињден ашкан

ФИНКА сыяктуу ири МФУлар менен катар эле рынокто өз ишин жүзөгө ашырып

келүүдө. Өлкөдө ошондой эле 300дөн ашуун КСлар иштейт. 2000-жылдан тар-

тып республиканын айрым КБлары ЕБРРдин ПММФсына катышуу менен өз кре-

диттик портфелдерин тез арада арттырууга жетишкен.

Ошентип, микрокаржылоо рыногу финансы рыногунун калган бөлүгүнөн

анчалык так эмес сегменттелген. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн ке-

ректөөчүлөрдүн - кардарлар жөнүндө жалпы кабыл алынган түшүнүк орун

алып турса да, бул рынокто ушул кызмат көрсөтүүлөрдүн кандайдыр бир

белгилүү түрүн сунуштоочулардын монополиясы жок. Мисалы, "Бай-Түшүм"

МКА финансылык фонду сыяктуу типтүү МФИлер, 600 мињ сомго чейинки

өлчөмдөгү кредиттерди ((4) эскертүүнү карањыз) берип жаткан шартта ЕБР-

Рдин жогоруда белгиленген Программасына катышып жаткан 5 КБ 50 АКШ дол-

ларынан ((5) эскертүүнү карањыз) башталган кредиттерди сунуштап

келүүдө.

Он жылдык өнүгүү жолунда микрокаржылоо сектору олуттуу ийгиликтер-

ге жетишкен. Кыргызстан - Борбордук Азиядагы Кыргыз Республикасынын

"Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" жана "Кредит-

тик союздар жөнүндө" мыйзамдарын кабыл алган биринчи өлкө. Бул, мамле-

кет тарабынан микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө тиешелүү дењгээлде

көњүл бурулуп жаткандыгын тастыктайт. Кыргызстандын микрокаржылоо рыно-

гу микрокаржылоону жүзөгө ашырган катышуучулардын - ӨЖТдан КБларга че-

йинки ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Ушул секторду өнүктүрүү Кыргыз

Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана эла-

ралык донорлор тарабынан жигердүү колдоого алынууда.

3.2. Сектор жөнүндө жалпы маалымат

Кыргыз Республикасында микрокаржылоо системасы үч дењгээлдеги:

макро, мезо жана микро катышуучуларды камтыйт. Микрокаржылоо секторунун

негизги активдүү катышуучулары төмөнкү чиймеде келтирилген.

Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторунда

2005-жылы иш алып барган тараптар

Сүрөт

Эскертүү: КАФК жана 1 КБда дүњүнөн берүүчү катары иш алып барат

2005-жылдын 1-январына карата банктык эмес финансы-кредиттик меке-

мелер тутумуна (мындан ары - БФКМ) төмөнкүлөр кирген:

- Эки адистештирилген финансы-кредиттик мекеме - КАФК жана Финком-

пания;

- Микрофинансылык уюмдардын формасы болуп саналган 78 МКА жана 26

МКК;

- 305 КС;

- 116 ломбард.

Мындан тышкары, жогоруда белгиленгендей, 5 КБ ЕБРР ПММФнын чегинде

кредиттөөнү жүзөгө ашырып келүүдө. Ошондой эле 1256 ӨЖТ өз мүчөлөрүнө

базалык финансылык кызматтарды көрсөтүшөт.

2005-жылдын башталышына карата абал боюнча МФИлердин карыз алуучу-

ларынын жалпы саны 100 мињден көбүрөөк кардарды түзгөн берилген кредит-

тердин портфели 3,2 млрд. сомго жеткен. Кредиттин орточо өлчөмү 18,7

мињ сомдон 54,1 мињ сомго чейин, институттардын түрүнө жана кардарларга

жараша өзгөрүлүп турат. Ал эми ӨЖТ 2 мињ сомдон 8,2 мињ сомго чейинки

чекте кредиттерди беришет.

Микрокаржылоо секторунун катышуучуларына

берилген кредиттердин көлөмү

(2005-жылдын 1-январына карата)

Булагы: Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүргүзүлгөн

анализ; 1 АКШ доллары = 41 сом

3.3 Регулятивдик чөйрөнү анализдөө ((6) эскертүүнү карањыз)

3.3.1 Таасирдүү жактары

Мыйзамдык база

Өлкөдө МФУ, КС, КАФК жана КБлар үчүн микрокаржылоо боюнча кандай-

дыр бир олуттуу чектөөлөрдү камтыбаган укуктук чөйрө түптөлгөн. Кыргыз

Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар

жөнүндөгү" Мыйзамында МФУлардын жана МФКдагы КСлардын депозиттерди тар-

туу менен иш алып барышкан жана ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасы-

нын Улуттук банкынын пруденциялык көзөмөлдүгүнө алынган микрофинансылык

компанияларга трансформациялууну мүмкүнчүлүгү аныкталган. Финансы-кре-

диттик мекемелер пайыздык чендердин (ставканын) жана комиссиялык

төлөмдөрдүн өлчөмүн өз алдынча белгилейт.

Көзөмөл

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында КАФКнын, Финкомпаниянын,

МФУлардын, КСлардын жана башка БФКМлардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу иш милдетин БМКБ аткарат. БМКБнын кызматкерлери көзөмөлдүктү

жүргүзүү тажрыйбасы жана усулдук ыкмалары маселелери боюнча атайы даяр-

дыктан өтүшкөн. Көзөмөлдүк иш милдетти тиешелүү дењгээлде жүзөгө ашыруу

жана буга окутуу максаттарында колдонмолор жана көзөмөлдүктүн ички

жол-жоболору иштелип чыккан.

3.3.2. Өксүк жактары

Мыйзамдык база

Банктар, КАФК жана МФКлар үчүн белгиленген нормативдер (ченемдер)

микрокаржылоо менен салттуу кредиттөөнүн ортосундагы айырманы эске алуу

менен дифференцияланган эмес. Мисалы, жоготуулардын жана зыяндын ордун

жабууга кам (мындан ары - РППУ) түзүү боюнча талаптар бөлүгү.

Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык

уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамына ылайык МФКлар майда кредиттерди берүү, ли-

зинг, факторинг жана мөөнөттүү депозиттерди тартуу боюнча операцияларды

гана жүзөгө ашырышат. Ал эми ушул эле учурда, МФУлардын кардарлары акча

которуу сыяктуу кызмат көрсөтүүлөргө муктаж жана МФКлардын ушундай кыз-

маттарды сунуштоого мүмкүнчүлүгү жетиштүү.

Бул үчүн Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" Мый-

замына Кыргыз Республикасынын башка мыйзам актыларына ылайык келтирүү

үчүн түзөтүүлөрдү киргизүү зарыл ((7) эскертүүнү карањыз). Чечмелеп

берүүгө жана/же чечилүүгө муктаж болгон негизги маселелер болуп

төмөнкүлөр саналат: корпоративдик башкаруу системасын күчөтүү; чечим-

дерди кабыл алуу жол-жобосу көзкарашынан алганда жалпы жыйындарга мүчө

болуу жана алардын ишин жөнгө салуу механизмдерин өркүндөтүү, кайталан-

ган жыйындарды өткөрүү, КСтердин катышуучуларынын таламдарында ыйгарым

укуктуу иш алып баруу каражатын колдонууга киргизүү; башкаруу органда-

рынын мүчөлөрүнүн эмгегине төлөөлөр; бардык башкаруу органдарынын, атап

айтканда кредиттик комитеттин ыйгарым укуктары жана жоопкерчилиги.

Көзөмөл

МФИлердин ири санда болушу жана ар түрдүүлүгү Кыргыз Республикасы-

нын Улуттук банкы тарабынан алардын ишине карата тиешелүү көзөмөлдүктү

камсыз кылууда проблемаларды жаратууда. Пруденциалдык көзөмөл депозит-

терди кабыл алышкан МФКларга, ошондой эле КСларга жана адистештирилген

финансы-кредиттик мекемелерге (КАФК жана Финкомпания) карата гана

жүзөгө ашырылгандыгына карабастан, БМКБдагы алардын көлөмүнө карабастан

МФИлердин бардык түрлөрүнүн ишин лицензиялоо/каттоо күбөлүгүн берүү жа-

на алардын ишине көз салуу боюнча иш милдетин аткарат.

2005-жылдын июль КСтердин ишине көзөмөлдүк иш милдети Финкомпания-

дан Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына өткөрүлүп берилген. Учурда

БМКБда инспекторлордун тиешелүү штаты түзүлүүдө, ошондой эле КСлардын

ишине көзөмөлдүк жүргүзүү системасы жана жол-жобосу аныкталууда.

Көзөмөлдүктүн тиешелүү системасын иштеп чыгуу акырына чыга элек.

Күрөөнү каттоо жана алып коюу

Кыргыз Республикасынын 2005-жылы кабыл алынган "Күрөө жөнүндөгү"

жањы Мыйзамында күрөөнү каттоого алуу процесси жана аны алып коюу

жол-жобосу жөнөкөйлөтүлгөн. Ошого карабастан айрым проблемалар чечилбе-

ген бойдон калууда.

3.3.3. Мүмкүнчүлүктөр

Мыйзамдык база

Микрокаржылоо үчүн кошумча ресурстарда тартуу максатында Кыргыз

Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар

жөнүндөгү" Мыйзамында мөөнөттүү аманаттарды тартууга лицензия алууга

МФКлардын укуктары аныкталган. МФУлардын КБлар менен стратегиялык аль-

янсы ((8) эскертүүнү карањыз), коммерциялык дүњүнөн кредиттөө субъект-

теринен же эларалык донорлордон, ошондой эле социалдык инвесторлордон

кредиттерди алуусу ресурстук базаны кењейтүүнүн башка мүмкүнчүлүгүнөн

болуп саналат.

Бүгүнкү күндө болгону үч МФУ гана депозиттерди тартууга жана МФКга

же банкка трансформацияланууга кызыкдар болууда. Акыркы эки жылдын

ичинде Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, ушул финансы институттарын

кайрадан өзгөртүп түзүү учурунда алган тажрыйбаны изилдеп чыккандан ки-

йин микрокаржылоо боюнча мыйзамдарга зарыл түзөтүүлөрдү киргизе алышы

мүмкүн. Бул түзөтүүлөр биринчи кезекте, аманатчылардын жана башка кре-

диторлордун таламдарын коргоо, шайкеш көзөмөлдүктү түптөө жана МФИлерге

депозиттик операцияларды жүзөгө ашырууга кењири мүмкүнчүлүктөрдү берүү

максаттарында БФКМнын финансы системасынын тобокелдиктерин төмөндөтүүгө

карата алардын ортосундагы аракеттенүү мүмкүнчүлүктөрүн балансташтыруу-

га багытталган. Калктан аманаттарды тартууга уруксат финансылык турук-

туулугун тастыктаган жана ишинде банк тутумунун дестабилдешүүсүнө, анын

коопсуздугунун жана ишенимдүүлүгүнүн бузулушуна алып келген тобокелдик-

терди камтыбаган институттарга гана берилет.

КС өздөрүнүн уюштуруучулук жөндөмдүүлүгүн олуттуу дењгээлде жого-

рулатууга жетишкен жана учурда түзүлгөн ассоциациялары аркылуу жалпы

кызыкчылыктарын чагылдырууда. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы ме-

нен жөнгө салуу жана көзөмөлдүк маселелери боюнча баарлашуу бир кыйла

жигердүү жүргүзүлүп, учурда КСлар Кыргыз Республикасынын "Кредиттик со-

юздар жөнүндөгү" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүүгө тиешелүү сунуштарды

даярдашууда.

Көзөмөл

Алдыдагы эки жыл ичинде алгачкы МКА жана МККлар МФКларга трансфор-

мациялануусу күтүлүүдө. Демек, ушул мезгил аралыгында Кыргыз Республи-

касынын Улуттук банкынын көзөмөл функцияларын аткаруу боюнча өз потен-

циалын жогорулатууга жана зарыл болгон ченемдик документтерди иштеп чы-

гууга мүмкүнчүлүгү бар.

Эртелеп алдын-алуу системасына негизденген анализдөөлөр КСлардын

ишине көзөмөлдүк системасынын негизги блокторунан болуп калышы мүмкүн.

Күрөөнүү каттоо жана алып коюу

Күрөөнү каттоо жана алып коюуга байланыштуу проблемалуу маселелер-

ди чечүү максатында Банктар кењеши Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына

зарыл болгон өзгөртүүлөрдү иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзгөн. Проб-

лемаларды аныктоо жана жана мыйзам актыларына күрөө маселелерине тие-

шелүү зарыл өзгөртүүлөрдү даярдоо үчүн ЮСАИД долбоору тарабынан мыйзам-

дарды өркүндөтүү боюнча баяндама жасалып, изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Мын-

дан тышкары, Кыргыз Республикасынын ченемдик актыларына инвентаризация-

лоо жүргүзүү боюнча Ведомстволор аралык комиссиянын ишинин чегинде Кыр-

гыз Республикасынын "Күрөө жөнүндөгү" Мыйзамы менен карама-каршы

келүүлөрдү четтеттүү максатында Кыргыз Республикасынын Жарандык кодек-

сине жана Кыргыз Республикасынын Жер кодексине өзгөртүүлөрдү жана то-

луктоолорду киргизүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө.

3.3.4. Кооптонуулар

Мыйзамдык база

МФУлардын аброюнун жана беделинин түшүп кетүү тобокелдиги: өзүнүн

уюштуруу-укуктук формасы боюнча МКА жана МККларды түзүү эњ эле жөнөкөй,

анткени ишкердиктин ушул түрү менен иш алып барууну каалагандар эч кан-

дай кыйынчылыксыз эле уюмдун тиешелүү формасын каттоодон өткөрүү менен

эсепке алуу күбөлүгүн алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына

кайрыла алат. Бирок бул, алар иш жүзүндө микрокредиттөөнү милдеттүү

түрдө жүргүзө алат дегенди түшүндүрбөйт. Бул, кандайдыр бир дењгээлде,

учурда каттоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы иштебей тургандыгы

фактысы менен түшүндүрүлөт. Ошентип, МКА жана МККлардын ири бөлүгү иш

жүзүндө алсыз жана майнаптуу эмес, алардын ишин жөнгө салуу Кыргыз Рес-

публикасынын Улуттук банкы үчүн да оорчулук келтирүүдө.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында учурда финансы-кредиттик ме-

кемелердин МФКларга тоскоолдуксуз трансфармациялануусу боюнча белгилүү

бир кемчиликтер орун алууда ((9) эскертүүнү карањыз).

Азыркы учурда, "Кредиттик тарыхтар бюросу жөнүндөгү" мыйзам долбо-

ору иштелип чыгууда. Өтө катуу контролдук жана чектөөлөр анын өнүгүшүнө

тоскоолдук кылышы мүмкүн.

Көзөмөл

Микрокаржылоого жана салттуу банкттык кредиттөөгө карата жөнгө са-

луучу талаптардын жетишсиз дифференциацияланышы КБлардын микрокредиттөө

боюнча кызматтарды көрсөтүүгө кењири аралашуусу үчүн тоскоолдук болуп

калышы мүмкүн.

3.4. Микрокаржылоо секторун анализдөө ((10) эскертүүнү карањыз)

3.4.1. Таасирдүү жактар

Борбордук Азиянын башка мамлекеттерине салыштырганда Кыргыз Рес-

публикасындагы микрокаржылоо сектору БФКМдин кыйла өнүккөн жана ар

түрдүү тармагына ээ.

КБ микрокаржылоо рыногуна ЕБРРдин ПММФ программасын жүзөгө ашыруу

аркылуу аралашкан. ЕБРРдин ПММФ чегинде беш банкта кредиттөөнүн адис-

тештирилген натыйжалуу технологиясы колдонууга киргизилген, бул кардар-

лар чөйрөсүнүн тез өсүшүнө алып келген.

Микрокредиттөө кызмат көрсөтүүлөрүнүн ар кандай провайдерлеринин

болушун артыкчылык катары кароого болот. Бул финансылык кызмат

көрсөтүүлөрдү сунуштоону диверсификациялоого өбөлгө түзүп, негизинен

зарыл атаандаштыкты жаратат.

Бүтүндөй республиканын масштабында чекене микрокредиттөөнүн кењири

тармагы түптөлгөн: БФКМ жана банктар, жалпысынан алганда, микрокредит-

терди жайгаштырган 570тен ашык офиске ээ.

КАФК Борбордук Азиядагы эњ ири адистештирилген айылчарба финан-

сы-кредиттик институт болуп саналат жана 11 филиалдан жана 47

өкүлчүлүктөн турган бүтүндөй өлкө боюнча тараган тармагы аркылуу 30

мињден ашуун кардарды тейлейт.

Өзүнө-өзү жардам берүү, өзүн-өзү башкаруу жана өз жоопкерчилигин

сезе билүүгө таянган өз алдынча экономикалык ишмердикте түрткү берүү

максатында күч-аракеттерди бириктирүү аркылуу абалын жакшыртууга умту-

луу КСтердин ишинин алгылыктуу жагы болуп саналат. Мындан тышкары,

алардын жайгашуу өзгөчөлүктөрү да КСтердин алгылыктуу жагынан болуп са-

налат, анткени, КСтердин көпчүлүгү башка финансылык институттар болбо-

гон райондордо түзүлгөн. Алардын айрымдары бул мүмкүнчүлүктөн пайдала-

нууга жетишкен, бирок 2005-жылдын башталышына карата 305 КСтин ичинен

91нин гана жүздөн ашуун кардары болгон жана алардын биринин дагы карда-

рынын саны мињден ашкан эмес.

Калктын жакыр катмарына кызмат көрсөтүүлөр рыногунун сегментинде:

ПРООН тарабынан демөөрчүлүккө алынган Программа ӨЖТ (айылдын дењгээлин-

де жамааттык түрдөгү формалдуу эмес шериктештик) түзүүгө көмөк

көрсөткөн. 2004-жылдын акырына карата 1256 ӨЖТ иштеп турган, кардарлары

боюнча жайгаштыруу үчүн алар КАФКдан финансылык ресурстарды алышкан.

Көпчүлүк банктардан жана эњ ири МКУлардан карыз алуучулар тууралуу

маалыматтарды алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик бюро да иштеп турат.

Кредиттик ресурстарды жањы дүњ берүүчүлөр ("Фронтирес" МКК ЖЧКсы

жана КСФ) башкаруусу жакшы жөнгө салынган жана ийгиликтүү иштеген МФУ-

ларды жана КСларды каржылоо ишин баштады.

Эларалык донорлор ((11) эскертүүнү карањыз) Кыргыз Республикасында

микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө жигердүү катышууда.

3.4.2. Өксүк жактары

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштагандардын кењири жана ар

түрдүү тармагынын түптөлүшү майда кредиттерди көптөгөн сунуштоочулардын

мүнөздүү орун алышы менен рыноктун фрагментацияланышына алып келген.

2005-жылдын башталышына карата 5 МФИнин гана 1000ден көбүрөөк кардары

болсо, 12 МФУнун карыз алуучуларынын саны 100дөн 1000ге чейин өзгөрүп

турган, ошол эле учурда 87 МФУнун кардарынын саны 100дөн ашпаган же

алар дегеле иштешкен эмес. Анткени микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн

туруктуу сунуштоо үчүн чөйрөнүн калыптанышы маанилүү экендигинен улам,

көпчүлүк майда уюмдарда иш жигердүү жүргүзүлгөн эмес. МФУлардын мына

ушундай аз санда болушу шартында кредиттер боюнча жогорулатылган пайыз-

дык чендер жана финансылык ресурстардын наркынын төмөндүгү алардын ту-

руштук берип, сакталып калуусуна өбөлгө түзгөн.

Микрокредиттөө боюнча кызматтарды сунуштагандардын саны арбын

экендигине карабастан, кыйла жакыр үй чарбаларына, майда фермерлерге

жана алыскы райондордо жашаган калкка финансылык кызмат көрсөтүү али

жетишсиз дењгээлде калууда.

Микрокредиттөө өлкөнүн экономикалык жана социалдык абалына кандай

таасир тийгизип жаткандыгын аныктоо маалыматтардын жетишсиздигинен улам

да татаалданууда.

Каржылоого байланыштуу проблемалар

Көпчүлүк МФУлар анчалык чоњ эмес капиталга ээ. КСдин капиталды

көбөйтүү жана сырттан каражаттарды тартууга мүмкүнчүлүктөрү чектелүү,

ушунун кесепетинен алар кредиттөөдө пайдаланылуучу каражаттарга муктаж.

Мурдатан бери эле сектор донорлордун каражаттарына көз каранды болуп

келген жана бүгүнкү күндө да донорлордон карыз алуулар КСдердин кре-

диттөө ишин каржылоонун негизги булактарынын бири бойдон калууда.

Микрокредиттөө секторун каржылоонун жергиликтүү альтернативалуу

булактары донордук жардамдарды кыскартууда орун алган өксүктөрдүн ордун

жаба алгыдай жетиштүү өнүгүүгө ээ боло элек.

Көпчүлүк МФУлар жана КСтер финансы же башкаруу жагында тиешелүү

билим дењгээлине ээ эмес, квалификациясы төмөн жетекчилердин иштеп ту-

рушу жана башкаруу түзүмүнүн алсыздыгы менен мүнөздөлгөн жетиштүү

өнүгүүгө ээ боло албай жаткан институттук түзүмгө ээ. Кадрлар жетишсиз,

атап айтканда кредиттөө, бухгалтердик эсеп жана маалымат-башкаруу сис-

темалары боюнча билими жана иш билгилик жөндөмгө ээ кредиттик адистер

жетишсиз. Тиешелүү системалар (кредиттөө, тобокелдиктерди иликтеп анык-

тоо, маалыматтык башкаруу системасынын ыкмалары) начар өнүккөн.

КАФКнын портфели тармактык диверсификацияланышынын төмөндүгү жана

кредиттердин дээрлик 100 пайызы айылчарба секторуна айрыкча, мал чарба-

чылыгына берилгендиги менен мүнөздөлөт. КАФК четөлкө булактарынын кре-

диттик линияларынан олуттуу дењгээлде көз каранды.

Микрокредиттик кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочулардын биразы орточо

өлчөмү МIХ Маrket уюму тарабынан аныкталган эл аралык стандарттарга

ылайык "эњ жакыр жашагандар үчүн" ((12) эскертүүнү карањыз) кредиттер

категориясына кирген кредиттерди беришет. Бир МКК орто өлчөмдөгү, ал

эми "Кыргыз Айылтраст" МКК ЖЧКсы орточо өлчөмү 2 мињ сомду түзгөн кре-

диттерди беришет, бул да жогоруда белгиленген "эњ жакыр жашагандар

үчүн" кредиттердин категориясына эњ эле жакын. МКК, МКА жана КС "жакыр

үйчарбалары үчүн" кредиттер категориясы боюнча орточо көрсөткүчкө туура

келген өлчөмдөгү кредиттерди беришет. КАФК тарабынан берилген кредит-

тердин орточо өлчөмү анын кардарлары майда (өтө майда) фермерлер эмес

экендигин көрсөтүүдө.

КАФКны жана КСтерди кошо алганда, микрокаржылоо секторунун катышу-

учуларынын көпчүлүгү Кредиттик бюрого маалыматтарды беришпейт. Анткени,

анын көрсөткөн кызматтары наркынын салыштырмалуу жогору экендигинен

улам, көпчүлүк МФИлер үчүн жеткиликтүү эмес.

МФИ жана алардын персоналы үчүн регулярдуу негизде окутууларды

жүзөгө ашыруу (окутуу борборлору, консультанттар аркылуу) өтө эле чек-

телүү мүнөзгө ээ. Адистик консультациялык кызмат көрсөтүүлөр дээрлик

пайдаланылбайт.

МФИлер окутуунун зарылчылыгын жакшы түшүнөөрүнө карабастан, алар-

дын буга тиешелүү суроо-талабы анчалык байкалбай келүүдө. Анткени,

көпчүлүк МФИлерде бул максаттарга каражаттар каралган эмес.

3.4.3. Мүмкүнчүлүктөр

Өлкөнүн чегинде тиешелүү иликтөөлөр жүргүзүлбөгөндүгүнө карабастан

кредиттерге карата канаттандырылбаган олуттуу суроо-талап орун алып жа-

тат деген жалпы пикир келип чыккан. Мына ушул суроо-талапты, айрыкча

кардарлардын саны аз жана кредиттөө суммасы көп эмес болгон айыл жерин-

де суроо-талапты канаттандыруу үчүн финансылык инсттуттар жигердүү иш

алып барууга, техникалык жардам алууга, туруктуу окутуудан өтүүгө жана

иштин натыйжалуулугун арттыруу үчүн технологиялардын жеткиликтүүлүгүнө

жетишүүсү зарыл.

МФИлердин 2005-жылдын башталышына карата 100 мињден көбүрөөк карыз

алуучулары болгон ал эми калктын саны 5,1 млн. адамга жеткен учурда

микрокаржылоо кызматтарынан калктын 2 пайызы гана пайдаланылышат: ар

бир жүзүнчү жашоочунун экөөсү гана аз өлчөмдө кредит алуу

мүмкүнчүлүгүнө ээ ((13) эскертүүнү карањыз). Бул Борбордук Азиядагы

башка мамлекеттерге салыштырганда эњ жогорку көрсөткүч болуп саналат

((14) эскертүүнү карањыз). Ошону менен бирге эле микрокаржылоону

өнүктүрүү жагында өзүнчө бир тарыхка ээ өлкөлөргө салыштырганда бул

көрсөткүч төмөн, бул болсо өсүш үчүн мүмкүнчүлүктөр бар экендигин айги-

нелейт.

Экономиканын өнүгүшүнө жараша кредиттик продуктулардын (лизинг,

керектөө кредиттери, орто мөөнөткө кредиттер) жана башка финансылык

продуктулардын (улуттук жана эл аралык акча которуулар, депозиттик про-

дуктулардын ар кандай түрлөрү, камсыздандыруу кызмат көрсөтүүлөрү) ар

кандай түрлөрүнө суроо-талап өсөт.

МФУлардын өнүгүү зарылчылыгы алардын биригүү стратегиясы менен

камсыз кылынышы мүмкүн. Бирдиктүү максаттарга негизделген алардын би-

ригүү процесси географиялык чөйрөсүнүн жана кардар базасын кењейтүү ме-

нен акча агымынын артышына өбөлгө түзүп, капиталга мүмкүнчүлүк ачып,

туруктуу чыгымдарды төмөндөтүү көз карашынан үнөмдөөгө түрткү бе-

рет ((15) эскертүүнү карањыз).

Калктын аманат сактоо мүмкүнчүлүгүнө карата кандайдыр бир шек-

тенүүлөрдүн орун алып турушуна карабастан, айрым БФКМлар андан ары

өнүгүү жолун каржылоо жана донорлордон көз карандылыкты басањдтуу мак-

сатында депозиттерди кабыл алышкан институттарга трансформациялануу

үчүн алгачкы кадамдарды жасоодо. Мына ушул мүмкүнчүлүктүн бардыгын тас-

тыктаган, аманат сактоого рыноктук суроо-талапка терењден иликтөөлөр

жүргүзүлө элек. ((16) эскертүүнү карањыз).

КСтер жайгашуу өзгөчөлүгүнө жараша калктын өздүк жыйымдарын моби-

лизациялоо үчүн жакшы мүмкүнчүлүктөргө ээ. 2004-жылы алгачкы долбоор

жүзөгө ашырылып, анын чегинде тандалып алынган он КС өз катышуучулары-

нан 2,5 млн.сом жалпы суммасындагы аманаттарды мобилизациялоого жетиш-

кен. Ушул алгачкы долбоор ГТЦ долбоорунун техникалык колдоосу астында

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган.

ЭСК микрокаржылоо секторунда маанилүү роль ойношу мүмкүн: анын де-

позиттеринин бөлүгү МФУларга жана КСларга финансылык ресурстарды

берүүгө багытталышы мүмкүн (кредиттик ресурстарды дүњүнөн берүүчүнүн

функциясында). Бүтүндөй өлкө боюнча жайылтылган тармактары аркылуу ал

ушул институттарга төлөм жана башка акчалай кызмат көрсөтүүлөрдү сунуш-

тай алмак.

Бир же бир нече микрофинансылык ассоциациялардын маалыматтарды

топтоо жана алмашуу, жалпы кызыкчылыкты көздөө сектордун институттук

мүмкүнчүлүгүн, атап айтканда, өз мүчөлөрү үчүн иш алып баруунун жол-жо-

болорун жана стандарттарын иштеп чыгуу аркылуу арттыруусу үчүн

мүмкүнчүлүктөр бар.

ГТЦ долбоорунун колдоосу астында банктык кызматкерлерди даярдыктан

өткөрүү боюнча окуу курстары ачылган Бишкек жана Ош шаарларындагы ли-

цейлерде окутуу мүмкүнчүлүктөрү бар. Бул окутуу программаларын КСтер

жана башка МФУлар пайдаланышы мүмкүн.

Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн Польшада жайгашкан микрокаржы-

лоо борбору жакында Борбордук Азия өлкөлөрү үчүн кыска мөөнөттүк курс-

тарды өткөрүү максатында Алматы шаарында окутуу борборун түзгөн. Албет-

те, бул МФИлер үчүн окуу мүмкүнчүлүктөрүн арттырат деген ишеним бар.

Бир нече донорлор (ГТЦ, ДБ, ЮСАИД, ЕБРР, ПРООН, "Сорос-Кыргызстан"

фонд) микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө көмөктөшүүгө таламдаш. Донор-

лор МФИлерди институттук колдоо механизмдерин түзүү (окутуучу институт-

тар, зарыл жабдуулар, окуу куралдар жана башкалар) үчүн каржылоону су-

нуштоо менен иликтөө иштерин жүргүзүүгө жана мисалы, айыл жерин каржы-

лоо жана жањы продуктуларды иштеп чыгуу сыяктуу актуалдуу проблемаларды

чечүү жагында алдыњкы тажрыйбаларды колдонууга киргизүүгө көмөк көрсөтө

алат. Алар ошондой эле рынокторго иликтөөлөрдү жүргүзүүнү жана алардын

натыйжаларына иликтөөлөрдү жүргүзүүнү каржылоого алышы мүмкүн.

3.4.4. Кооптонуулар

Мамлекеттик структуралар тарабынан уюштурулган айрым МФИлердин

субсидияланган пайыздык чендер боюнча, башкача айтканда рыноктук ченден

төмөн ченде майда кредиттерди берүүсү сектордун өнүгүү мүмкүнчүлүгүн

басањдатат.

Кредиттерди берүүгө донордук гранттык жардамдардын көлөмү

төмөндөөдө, мында камсыз кылынбаган суроо-талапты канаттандыруу үчүн

дароо пайдаланылышы мүмкүн болгон альтернативалуу (коммерциялык же жа-

рым-жартылай коммерциялык) булактар жокко эсе.

Шайкеш экинчилик институттардын ((17) эскертүүнү карањыз) жана

КСлар үчүн системалардын (апекс институту, төлөм системасы, көзкаранды-

сыз аудит) жетишсиздиги келечектеги өнүгүү үчүн коркунуч болуп саналат.

4. Стратегия

Кыргыз Республикасынын учурдагы башкы стратегиялык максаттарынын

бири - калктын жашоо дењгээлин көтөрүү. Расмий маалыматтар боюнча калк-

тын олуттуу бөлүгү (45 пайыздан көбүрөөгү) жакырчылык чегинде жашайт.

Ишкердикти өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жакырчылыкты жоюу ыкма-

ларынын бири болуп саналат. Кирешелери аз адамдардын көпчүлүгүнө биз-

нести өнүктүрүү максатында каржылоо булактарынан пайдалануу

мүмкүнчүлүгү чектелүү. МФИни өнүктүрүү туптөлгөн абалдан чыгуунун жолу.

Микрокредиттөөнү өнүктүрүү процессинин негизги максаты - кредиттөөнү

республикада жакырчылыкты кыскартуунун жүзөгө ашырылып жаткан стратеги-

ясынын бир кыйла таасирдүү каражатына айландыруу аркылуу аз камсыз бол-

гондорго жардам көрсөтүү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Кыргыз

Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүгө жана анын пайдубалын бе-

кемдөөгө түрткү берген шарттарды түзүүгө олуттуу салым кошуп келүүдө.

Мындай айкын демилге өтөөсүнө чыгууга мүмкүн болгон тапшырманы алдыга

коет - микрокаржылоо бүтүндөй өлкөнүн финансы сиетемасынын туруктуу

компоненти болуп калгыдай иш-чөйрөсүн жана кызмат көрсөтүүлөр көлөмүн

арттыруу милдетин жүктөйт.

Мындан тышкары, микрокаржылоонун үлүшүнүн өсүшү республикада ин-

вестициялык кредиттөөгө алгылыктуу таасирин тийгизет деген үмүт бар.

4.1. Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү

Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүү стратегиясы бир

бүтүндүктү түзгөн финансы системасын андан ары өнүктүрүүгө багытталган

жана ал көпчүлүктүн таламдарында иш алып баруу жагын көздөйт ((18) эс-

кертүүнү карањыз).

Алдыга коюлган максаттарга жетүү үчүн таламдаш ар кандай дењгээл-

деги тараптардын: Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Респуб-

ликасынын Улуттук банкынын, банктарды жана микрофинасылык сектор үчүн

кошумча кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган мамлекеттик эмес секторду кошо

алганда, финансы-кредиттик мекемелердин күч-аракетин бир жерге топтош-

туруу зарыл, ошондой эле донорлордун колдоосу да талап кылынат. Страте-

гия бир бүтүндүктү түшүндүргөн документ болуп саналат жана республика-

нын калкынын кењири чөйрөсүн: эњ эле жакыр үйчарбалары жана майда фер-

мелерден шаар жашоочуларына жана майда ишканаларга чейин финансылык ре-

сурстардан пайдалануусуна мүмкүнчүлүк түзүүгө багытталган.

Стратегия өлкөдө микрокаржылоону келечекте өнүктүрүү жөнүндө

түшүнүк берет, иш алып баруунун негизги эрежелерин жана мыйзамдарын ча-

гылдырып берет жана бул маалымат алмашууга жана бул процесске көп сан-

даган катышуучуларды тартууга өбөлгө түзүүгө тийиш. Ал микрокаржылоону

өлкөнүн финансы рыногунун бөлүгү катары кароосу менен да бир бүтүндүктү

түшүндүрөт, ага аралашуу тынымсыз өсүүдө: микрофинансылык мекемелер өз

иш-аракеттеринин чөйрөсүн ырааттуу арттырууга ниеттенишүүдө.

Микрокаржылоо республиканын алыскы райондорунда жашаган калктын

финансылык ресурстардан бирдей өлчөмдө пайдалануусуна мүмкүнчүлүк

түзүүгө багытталган жана аны өнүктүрүү үч дењгээлде камсыз кылынууга

тийиш:

1) "микродењгээл" - калктын жакыр жашаган катмарынын, майда ишкер-

лердин, майда фермерлердин жана башка экономикалык субъекттердин ке-

ректөөлөрүн тейлөөнү көздөгөн финансылык мекемелердин кењири чөйрөсү;

2) "мезодењгээл" - аудитордук уюмдар, рейтингдик агенттиктер, ас-

социациялар, кредиттик бюролор, төлөө системасы жана акча которуу сис-

темалары, маалымат технологиялары, техникалык тейлөөнү сунуштоочулар,

консультативдик кызмат көрсөтүүлөр жана окутуу программалары;

3) "макродењгээл" - Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, Кыргыз

Республикасынын Экономика жана финансы министрлиги жана микрокаржылоо

рыногунун катышуучулары үчүн укуктук статусту камсыз кылуучу мамлекет-

тик башка мекемелер ("оюн эрежелери").

Стратегиянын бүтүндүгү өз кезегинде аны жүзөгө ашыруу - бул микро-

каржылоо процессине бардык катышуучу тараптар үчүн милдет экендигин

болжолдойт.

Бардык таламдаш тараптар жалпы максатка жетишүүгө: Кыргыз Респуб-

ликасынын калкынын кењири катмарынын туруктуу финансылык кызмат

көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга чакырылган.

Ушул максатка жетишүү процессинде катышуучулар өз стратегиясын

тандоодо эркин иш алып барышат. Стратегия келечектеги өнүгүүнү так

аныктайт жана ошону менен катышуучуларга бир кыйла натыйжалуу чечимдер-

ди кабыл алуусуна шарт түзөт. Бул Стратегия өзара аракеттенүүгө, маалы-

маттарды алмашууга жана бир максатты көздөөгө, атап айтканда, укуктук

маселелер боюнча конценсуска жетишүүгө өбөлгө түзгөн ишкердик чөйрөнү

өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүүгө багытталган.

Аны өнүктүрүү чакан ишкердикти колдоого алуу үчүн гана зарыл бол-

бостон, калайык-калктын финансылык ресурстардан пайдалануу

мүмкүнчүлүгүн арттыруу максатында негиз катары каралган финансы секто-

рунун өзүнчө сегменти катары микрокаржылоонун мамлекет тарабынан тааны-

лышы жана анын интеграцияланышы зарыл.

Стратегиянын алдыга койгон максаттарына жана милдеттерине же-

тишүүдөгү ийгилик финансы системасынын бүтүндүгү, финансы рыногундагы

микрокаржылоо секторунун финансылык кызмат көрсөтүүлөргө ык коюусу жана

микрокаржылоонун бардык дењгээлинин өзара аракеттенүүсүнүн натыйжасы

менен аныкталат. Мындан тышкары, калктын жакыр жашаган катмары үчүн фи-

нансы системасы инфраструктуралардын болуусу, рыноктордон, өндүрүштүк

технологиялардан пайдалануу мүмкүнчүлүгү, тобокелдиктерди төмөндөтүү

боюнча маалыматтардын жеткиликтүүлүгү сыяктуу орун алган шарттарга жа-

раша түптөлөт.

Эларалык уюмдардын колдоосу маанилүү он факторлордун бири болуп

саналат, анткени донорлор МФИлерди институттук колдоого алуу механизм-

дерин түзүү үчүн каржылоону сунуштап (билим берүү институттары, зарыл

жабдуулар, окуу куралдары ж.б.), айыл жерин каржылоо жана жањы продук-

тыларды иштеп чыгуу (жыйым топтоо, микрокамсыздандыруу, акчалай котору-

улар, лизинг) жагында алдыњкы тажрыйбаларды колдонууга киргизүүдө,

ошондой эле МФИлердин банктар менен кызматташуусуна колдоо көрсөтөт.

Эларалык уюмдар ошондой эле, микрокаржылоо рыногунда белгилүү рол-

до иш алып барышат. Учурда, адистештирилген эларалык микрофинансылык

фонддордун санынын өсүп бара жатышы МФИлер үчүн финансылык продуктылар-

дын ар кандай түрлөрүн: субординацияланган займдарды, гарантиялык фонд-

дорду ж.б. сунуштоого мүмкүндүк берүүдө.

4.2. Стратегиянын максаты жана милдеттери

Кыргыз Рспубликанын алыскы региондорундагы калктын жакыр жашаган

катмарынын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн

кењейтүү аркылуу жакырчылыктын дењгээлин төмөндөтүү бул Стратегиянын

башкы максаты. Микрокаржылоо рыногунун инфраструктурасын түзүү жана жа-

кынкы келечекте жањы жумуш орундарынын пайда болушу Страгегияиын алдыга

койгон максаттарынын жүзөгө ашырылышынын натыйжасы болуп калат.

Стратегиянын милдеттеринен болуп:

- Кыргыз Рспубликасында 2006-2010-жылдары микрокаржылоо секторун

өнүктүрүүнүн стратегиялык багыттарын иштеп чыгуу;

- микрокаржылоону өнүктүрүүгө тоскоолдук кылган проблемалуу масе-

лелерди чечүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу боюнча мамлекеттик органдар-

дын ишин координациялоо;

- өлкөнүн алыскы региондорунда жашаган калктын эњ жакыр катмары

үчүн микрокаржылоо кызматтарынын жеткиликтүү болушуна түрткү берүү;

- ишинин натыйжалуулугун арттыруу максатында МФИлердин институттук

жана финансылык чыњдалуусуна көмөктөшүү;

- микрокаржылоо боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо,

атап айтканда, жыйым топтоо кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү жана акчалай

которууларды камсыз кылуу;

- ички булактардан каржыланган кредиттердин өсүшүнө, атап айткан-

да, калктын өздүк жыйымдарынын жана каржылоонун коммерциялык булактары-

нын өсүшүнө түрткү берүү;

- МФИлердин кесиптик кызматтардан жана маалыматгардан пайдалануу

мүмкүнчүлүгүн камсыз кылган кошумча кызматтарды жана инфраструктуралар-

ды өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзүү.

4.3. Стратегиялык багыттар

Стратегия, алдыга коюлган милдеттерди жүзөгө ашыруу үчүн

төмөндөгүлөрдү караштырат:

- укуктук чөйрөнү жакшыртуу: микрокаржылоо секторун өнүктүрүүнүн

шарттарына жооп берүүчү жөнгө салууну андан ары өркүндөтүү, анын ичинде

МФИлердин көп түрдүүлүгүнө түрткү берүү. Жеке микрофинансылык

түзүмдөрдү өнүктүрүүгө жана мамлекет тарабынан каржыланган МФУлардын

үлүшүн төмөндөтүүгө негизги басым жасалууга тийиш;

- микрокаржылоо секторунун өлкөнүн финансы системасына интеграция-

ланышы, биринчи кезекте, МФИлердин иш чөйрөсүн кењейтүүнүн эсебинен,

өзүнчө БФКМдин интеграцияланышы жана стратегиялык биригүүсү аркылуу;

- өлкөнүн алыскы региондорундагы калкты микрокаржылоо жана башка

финансылык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу (калктын географиялык

жактан кењири камтылуусу). Майда ишканаларга, чакан фермелерге жана жа-

кыр үйчарбаларына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган МФИлердин ишинин на-

тыйжалуулугун жана атаандашууга жөндөмдүүлүгүн арттырууга түрткү берүү;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган секторду өнүктүрүү жана

аларды диверсификациялоо;

- ички булактардын эсебинен микрокаржылоонун ролун арттыруу. До-

нордук колдоонун түздөн-түз микрокредиттөөдөн микрофинансылык ресурс-

тарды берүүчүлөрдүн институттук жигерин колдоого өтүүсү. Түздөн-түз

микрокредиттөөнү каржылоого каралган донордук каражаттар дүњүнөн кре-

диттөө механизмдери аркылуу МФИлерге сунушталат. Ички булактардын эсе-

бинен жана жергиликтүү, ошондой эле эларалык уюмдардын коммерциялык

кредиттеринин эсебинен микрокредиттөөнү каржылоонун ролу күчөтүлөт, ал-

бетте МФИлердин иши жөнүндө ачыкайкын маалыматтардын болушу шартында;

- окутуу, консультацияларды берүү, бухгалтердик эсепке алуу, аудит

жака маалыматтык башкаруу системасы жагында микрокаржылоо сектору үчүн

кызмат көрсөтүүлөр рыногун түзүү;

- МФИ ассоциацияларын жана кредиттик бюролорду кошо алганда, мик-

рокаржылоо секторунун мезотүзүмүн күчөтүү;

- микрокаржылоо секторун колдоого алган донордук жардамдарды коор-

динациялоо.

5. Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр

(индикаторлор)

Акыркы беш жыл ичинде иш-чаралардын планын жүзөгө ашыруунун

жүрүшүнө жараша төмөнкү натыйжаларга жетишүү үчүн Стратегия өз салымын

кошот:

1) чөйрөнү кењейтүү, ал өзүнө төмөндөгүлөрдү камтыйт:

- калктын микрокредиттөөдөн пайдалануусун 2 пайыздан 4 пайызга че-

йин көбөйтүү. Активдүү карыз алуучулардын саны - 220 мињ адамды түзөт;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган финансы институттарынын

кредиттик портфелинин жалпы өлчөмүн 6 млрд. сомдон 7 млрд. сомго чейин

жеткирүү.

2) микрокаржылоо портфелинин өсүшүн каржылоо үчүн 3 млрд. сомдон 4

млрд. сомго чейин мобилизациялоо аркылуу каржылоону кењейтүү. Бул кара-

жаттар ар кандай булактардан: эларалык социалдык инвесторлордон жана

микрокаржылык фонддордон, коммерциялык кредиттерди дүњүнөн

берүүчүлөрдөн, БФКМлардын өздүк капиталынан, жеке жыйымдардан жана де-

позиттерден келип түшөт.

3) мыйзамдык жана жөнгө салуу базасын өркүндөтүү, бул

төмөндөнкүлөр аркылуу шайкеш укуктук чөйрөнү камсыз кылууну камтыйт:

а) Кыргыз Республикасынын төмөнкү мыйзамдарына өзгөртүүлөрдүн кир-

гизилиши мүмкүндүгүн карайт:

- "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" -

2008-жылдын акырына чейин;

- "Кредиттик союздар жөнүндөгү" - 2006-жылдын акырына чейин;

б) БФКМ үчүн жөнгө салуучу жана көзөмөл түзүмдөрүн өнүктүрүү. Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банкы депозиттерди тарткан мекемелердин

ишине пруденциалдык көзөмөлдүктү орнотуу жагына көњүл топтоштурууда.

Ошону менен катар эле, финансы-кредит секторуна олутуу таасирге ээ бол-

гон БФКМларга карата да активдүү операциялардын ири көлөмдө экендигин

же болбосо башка финансылык институттар менен өзара байланыштын орун

алышы менен шартталган пруденциалдык көзөмөл жүзөгө ашырылат.

4) төмөндөгүлөрдү кошо алганда, кошумча кызмат көрсөтүүлөрдү жана

мезоинфраструктураларды өнүктүрүү:

- микрокаржылоо сектору үчүн кошумча кызмат көрсөтүүлөр рыногун

(окутуу, техникалык колдоо, бухгалтердик эсеп жана аудит) өнүктүрүү;

- КС үчүн тиешелүү апекс структурасын түзүү;

- кредиттик бюролордун ишин алар микрокаржылоо секторунун кардар-

ларынын 70 пайызынан көбүрөөгү жөнүндө маалыматтарга ээ боло алгандай

өнүктүрүү;

- ресурстарды дүњүнөн берүүчүлөрдүн финансылык туруктуулугун бе-

кемдөө.

6. Стратегияны жүзөгө ашыруу

процесси жана мониторинг

Стратегияны жүзөгө ашыруу микрокаржылоо рыногунун бардык институт-

тук катышуучуларынын анда аныкталган иш-аракеттерди, чараларды жана су-

нуш көрсөтмөлөрдү аткарууга кызыкдар экендигине жана жөндөмдүүлүгүнө

жараша болот. Стратегиянын максаттарына жетишүү жолдору иш-чаралардын

кошо тиркелген матрицаларында (иш-чаралар планында) чагылдырылган.

6.1. Негизги катышуучулардын ролу

Бул бөлүктө тараптардын ар биринин ролу аныкталган. Аракеттердин

матрицасында (иш-чаралар планы) тараптардын ар биринин проблемаларды

чечүүгө жана алдыга коюлган айкын максаттарга жетишүүдөгү ролу жана са-

лымы жөнүндө ырааттуу маалыматтардын берилишин карайт.

6.1.1. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Улут-

тук банкы жана башка мамлекеттик органдар төмөндөгүлөрдү камсыз кылууга

тийиш:

- Кыргыз Реепубликасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" жана "Кыр-

гыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" мыйзамдарына

тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүүнү кошо алганда, тиешелүү укуктук жана

жөнгө салуу чөйрөсүн;

- пруденциалык көзөмөлдү, ал депозиттерди кабыл алуучу БФКМдерге,

ошондой эле активдүү операциялардын ири көлөмү же болбосо башка финансы

иснтитуттар менен түзүмдүк байланыштардын орун алышы менен шартталган

финансы-кредиттик секторго олуттуу таасир эте алган БФКМдерге карата

гана жүзөгө ашырылат.

- донорлорду микрокаржылоонун дүњ механизмдерин камсыз кылууга,

мезотүзүмдөрдү жана институттук жактан туруктуу МФИлерди колдоого алуу-

га багыттоо;

- микрокаржылоо рыногуна мамлекеттин катышуусун ар кандай долбоор-

лор (программалар) жана мамлекет тарабынан субсидиялануучу институтгар

аркылуу акырындык менен азайтуу;

- микрокаржылоо институттарына жакырчылыкты дењгээлин кыскартуу

жана жумуш орундарын түзүү жагында артыкчылыктуу социалдык милдеттерди

чечүүсүнө түрткү берүү.

6.1.2. Микрокаржылоо институттары төмөнкүлөрдү камсыз кылууга ти-

йиш:

- иш-аракеттер чөйрөсүн, туруктуу өнүгүүнү кењейтүү жана республи-

канын калкынын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу

мүмкүнчүлүгүн арттыруу;

- калктын суроо-талабына ылайык, финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү

диферсификациялоо жана жакшыртуу;

- микрофинансылык ассоциацияларды түзүүгө көмөктөшүү жана сектор-

дун өз таламдарын коргой алуу жөндөмдүүлүгүн арттыруу;

- микрокредиттөөнү каржылоо булактарын бара-бара диверсификация-

лоо, бул донордук жардамдардан көзкарандылыкты азайтууга көмөктөшөт;

- донорлордун техникалык жардамдарды алууга суроо-талаптарын алар

МФИлерди институттук өнүктүрүүгө багытталгандай түзүү;

- субсидиялануучу финансылык кызмат көрсөтүүлөрдүн сунушунан баш

тартуу.

6.1.3. Мезодењгээлге тиешелүү уюмдар төмөндөгүлөргө өбөлгө түзүүгө

тийиш:

- микрокаржылоо секторунда ассоциациялардын ролун күчөтүү. Ассоци-

ациялардын милдеттеринен болуп: маалыматтарды топтоо жана алмашуу; МФИ-

лердин микрокаржылоонун эњ мыкты эларалык тажрыйбалардан пайдалануусун

камсыз кылуу; сектордун таламында иш алып баруу жана аны көздөө; МФИ-

лердин ишин жөнгө салган мыйзамдык базага иликтөөлөрдү жүргүзүү жана

аларды жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу; консультативдик кызмат

көрсөтүүлөр; окутуу курстарын уюштуруу; институттук потенциалдын, ке-

сипкөйлүктүн туруктуу өсүшүн, бир кыйла таасирдүү стандарттарды, айрык-

ча башкаруу системасында колдонууга киргизүү аркылуу күчөтүүгө;

- өздөрүнүн институттук жана географиялык камтуу чөйрөсүн бара-ба-

ра кењейтүү мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик бюролорду өнүктүрүү аркылуу

сектордун өсүшүнө;

- МФИлерди дүњүнөн каржылоону сунуштоочуларды өнүктүрүү, бул мик-

рокредиттик портфелдин өсүшүнө жана сектордун катышуучуларынын улуттук

жана эларалык финансы рыноктору менен бир кыйла тыгыз байланышын

түптөөгө алып келет.

6.1.4. Донорлордон төмөндөгүлөр күтүлүүдө:

- алар CGАР принциптеринде микрокаржылоо секторун колдоону уланты-

шат;

- эларалык тажрыйбаны жайылтуу жагында диалогду улантып, маалымат

алмашат;

- алардын ишин микрокаржылоо секторуна багыттоо көзкарашынан мињ

жылдыкты өнүктүрүү максаттарына жетишүү менен бирдикте мамлекетти жана

жеке түзүмдөрдү колдойт.

6.2. Микрокредиттөөнү каржылоо булактары

Микрокредиттөөнү каржылоо булактары болуп төмөнкүлөр саналат:

- МФУлардын жана КСтердин ишин каржылоо үчүн эларалык жана жерги-

ликтүү ресурстарды тарткан улуттук дүњүнөн сунуштоочулар;

- микрокаржылоо рыногуна өз депозиттик базасынын бөлүгүнүн эсеби-

нен кредиттик ресурстарды дүњүнөн сунуштоочу катары микрокаржылоо рыно-

гуна катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон ЭСК;

- өз депозиттеринин бөлүгүн микрокаржылоо рыногуна багыттаган

КБлар;

- дүњүнөн сунуштоочуларды жана айрым БФКМларды каржылоого алышкан,

капитал жана гарантиялык фондулар үчүн займдарды (субординацияланган)

беришкен эларалык социалдык инвесторлор жана микрофинансылык фондулар;

- калктык КСтердега сактык пайлары жана катышуучулардан депозиттер

түрүндөгү жыйымдары, ошондой эле МФКлардагы депозиттер.

6.3. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг

Стратегия Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторун

2006-2010-жылдар ичинде өнүктүрүү багыттарын аныктоо үчүн каралган. Мы-

на ушул Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг эки дењгээлде

жүргүзүлөт: 5-главада чагылдырылган жыйынтыктарга жетишүү дењгээлинде

жана иш-аракеттердин (иш-чаралар планы) матрицасында белгиленген чара-

лардын жана иш-аракеттердин аткарылышы дењгээлинде. Стратегиянын жүзөгө

ашырылышына мониторинг жүргүзүүнү микрокаржылоо секторунун бардык каты-

шуучуларынын өкүлдөрүнөн турган жумушчу топ ишке ашырат.

7. Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын)

матрицасы ((19) эскертүүнү карањыз)

Иш-аракеттер матрицасында төмөнкү бөлүктөр боюнча топтоштурулган

айкын иш-чаралар камтылат:

7.1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн жакшыртуу

боюнча иш-чаралар

7.1.1. МФУлардын иш-аракеттерин жөнгө салуучу укуктук базаларды

жакшыртуу боюнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:

1) Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансы-

лык уюмдар жөнүндө" Мыйзамынын (2006-2007 жылдар ичинде) Кыргыз Респуб-

ликасынын башка мыйзам актылары менен каршы келген жактарын аныктоо,

ошондой эле МФУлардын иштешинин таасирдүүлүгүн арттырууга тоскоолдук

кылган башка кемчиликтерди аныктоо;

2) Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансы-

лык уюмдар жөнүндө" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү

жөнүндөгү мыйзам долбоорун даярдоо жана аны 2008-жылдын акырына чейин

кабыл алуу.

3) МКА менен МККлардын МФКга трансформациялануу проблемаларын

иликтөө, мында төмөнкүлөргө көњүл буруу зарыл:

- Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ченемдик укуктук актыла-

рында МФК менчигинин түзүмүн юридикалык жактардын менчик үлүшү

жөнүндөгү талапка - 20 пайыздан ашпаган өлчөмгө ылайык келтирүү үчүн 3

жылдык мөөнөттү белгилөө мүмкүнчүлүгүн кароо (бул өзгөртүүлөр депозит-

терди кабыл алууга ниеттенип жатышкан же лицензияга ээ МФКларга тиешеси

жок);

- колдонуудагы "Кыргыз Республикасынын аймагында микрофинансылык

компанияларды түзүү жөнүндө" убактылуу жобого карата 1-тиркемесин (Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2002-жылдын 11-октябрын-

дагы N 42/1 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Юсти-

ция министрлигинде 2002-жылдын 14-ноябрында 143-02 номеринде каттоодон

өткөн) алардын катышуу үлүшүнө эч кандай чек коюусуз МФКларды уюштуруу-

чу катары иш алып баруу укугуна ээ эларалык уюмдардын тизмесине толук-

тоо киргизүү жагында кайрадан карап чыгуу мүмкүнчүлүгүн кароо;

- МФКларга трансформацияланып жаткан МКА жана МККларды лицензия

алууга чейин банктык эсепте уставдык капиталдын минималдык суммасын

жайгаштыруу боюнча талаптан бошотуу мүмкүнчүлүгүн караштыруу. Бул талап

жањыдан түзүлүп жаткан МФКларга гана таркатылат;

- МФК персоналынын, банк тутумунда сыяктуу эле, микрокаржылоо сек-

торундагы иш тажрыйбасын кошо алганда, квалификациясына карата талап-

тарды белгилөө.

7.1.2 КБлардын иш-аракеттерин жөнгө салуучу укуктук базаларды жак-

шыртуу боюича иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:

"Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алышкан коммер-

циялык банктарда жана башка финансы-кредиттик мекемелерде кредиттөө

жөнүндө" жобонун (Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын

2005-жылдын 27-апрелиндеги N 12/7 токтому менен бекитилген жана Кыргыз

Реснубликасынын Юстиция мииистрлигинде 2005-жылдын 3-июнунда N 69-05

менен каттоодон өткөн) күрөөлүк камсыздоону ай сайын мониторингден өт-

көрүү жөнүндөгү талаптар бөлүгүн кайрадан карап чыгуу мүмкүндүгү.

7.1.3. КСтердин ишин жөнгө салуучу укуктук базаларды жакшыртуу бо-

юнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:

1) Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндө" Мыйзамын

Кыргыз Республикасынын башка мыйзамдарына 2006-жылдын акырына чейин

ылайык келтирүү. Мыйзамга төмөнкүдөй өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүндүгү

болжолдонууда:

- ассоциацияланган мүчөлөрдүн мүчө болуусуна карата;

- катышуучулардын жыйналышын өткөрүүнүн жол-жоболорун өркүндөтүүнү

камтуучу корпоративдик принциптерди жайылтуу, КСтин катышуучуларынын

жалпы жыйналышынын кворумун аныктоо, берилүүчү кредиттер үчүн кредиттик

комитетке жоопкерчиликти жүктөө, КСтин башкармасынын мүчөлөрүнө сыйакы-

ларды белгилөө;

2) Колдонуудагы "Кредиттик союздарды лицензиялоо жөнүндө" жобону

(Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 4-майын-

дагы N 14/3 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Юсти-

ция министрлигинде 2005-жылдын 14-июнунда N 75-05 менен каттоодон

өткөн) депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуу үчүн Кыргыз Республи-

касынын Улуттук банкынын минималдуу талаптарына тиешелүү мүмкүн болуучу

өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жаатында кайрадан карап чы-

гуу. Бул талаптар 2006-жылы каралууга тийиш.

3) МФИни жөнгө салуунун көп баскычтуу системасын иштеп чыгуу. Та-

лаптарды иштеп чыгууда депозиттерди тартуучу МФИлер, ошондой эле ири

көлөмдө активдүү операциялардын жүзөгө ашырган же башка финансылык инс-

титуттар менен түзүмдүк байланышта экендиги менен шартталган финан-

сы-кредиттик секторго олуттуу таасирге ээ МФИлерге (ылайыгына жараша)

карата да пруденциалдык көзөмөл каралууга тийиш.

7.1.4. Күрөөлөрдү каттоодон өткөрүү жана алып коюу жол-жоболорун

жөнөкөйлөтүү боюнча иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:

1) кыймылдуу жана кыймылсыз мүлктөрдү күрөө катары каттоодон

өткөртүүдө төмөнкү мүмкүнчүлүктөрдү караштыруу аркылуу операциялык чы-

гымдарды төмөндөтүү:

- нотариалдык конторалардын, Мамлекеттик каттоо офистеринин жана

Борбордук күрөө конторасынын офистеринин бир имаратта жайгашуусу;

- элет жашоочуларынын чыгымдарын төмөндөтүү максатында күрөөлүк

мүлктөрдү каттоо жана тариздөө боюнча бардык милдеттерди аткаруу укугу

менен айыл өкмөттөрүндө Мамлекттик каттоо өкүлчүлүктөрүн ачууга тие-

шелүү маселелерди чечүүнү караштыруучу Кыргыз Республикасынын айрым

мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү;

- бир эле күрөөнү пайдалануу менен экинчи ирет карыз алып жаткан-

дар үчүн күрөөнү каттоодон өткөрүү жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү;

- кредиттер алуу учурунда күрөөнүн предмети катары пайдаланылып

жаткан кыймылсыз мүлк үчүн ар жылы паспорт түзүү талаптарын кайрадан

карап чыгуу;

2) жерди күрөө катары натыйжалуу пайдалануу максатында күрөөгө ко-

юлган жерди сатуу механизмдерин, мисалы, анын наркын баалоо жол-жоболо-

рун өркүндөтүү;

3) күрөөгө коюлган, бирок каттоодон өткөрүлбөгөн кыймылдуу

мүлктөрдү сатууда санкцияларды аныктоо учурунда мыйзамдарга өзгөртүү

күргизүү, ошондой эле күрөөнү соттук эмес тартипте алып коюу эрежесин

өркүндөтүү.

7.2. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык чөйрөсүн

жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кењейтүү боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык чөйрөсүн жана

жакыр үйчарбаларын камтуусун кењейтүү үчүн төмөндөгүлөрдү аткаруу за-

рыл:

- микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга андан ары ма-

алымдоо максатында чакан фермерлердин жана айылдык үйчарбалардын ара-

сында финансылык кызмат көрсөтүүлөргө карата суроо-талапты иликтөөлөрдү

жүргүзүү;

- КАФКнын андан ары туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу максатында аны

сатууга тендер өткөрүү жөнүндө жарыялоо менен 2006-жылдын акырына кара-

та КАФКны менчиктештирүүнү бүткөрүү зарыл. КАФКны менчиктештирүү про-

цессинин чегинде КАФКны банкка өзгөртүп түзүү жөнүндө маселе каралууга

тийиш. КАФКны менчиктештирип бүткөндөн кийин да айылчарбасын кредиттөө

багытынын сакталышын камсыз кылуу боюнча чараларды иштеп чыгуу;

- алар аркылуу жакыр үйчарбалары кредиттөө булагынан пайдаланып

жаткан өзара жардамдашуу топторуна көмөктөшүү.

7.3. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо жана

микрокаржылоо ресурстарыя сунуштоочулардын жигерин күчөтүү

боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо максатында

төмөндөгүлөрдү аткаруу зарыл:

- МФИлер сунуштаган кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо макса-

тында жөнгө салуу иш чөйрөсүн өркүндөтүү;

- айылчарбасы үчүн каралган финансылык продуктыларды (мисалы, сак-

тоо жайларын курууну каржылоо, товардык кредиттерди берүү) колдонууга

киргизүү үчүн финансылык институттарды, соодалык жана өндүрүш коопера-

тивдерди, жабдууларды жана аларга керектүү буюмдарды берүүчүлөрдү тар-

туу менен пилоттук долбоорлорду жүзөгө ашырууга көмөктөшүү;

- МФУлардын жана КСтердин жањы продуктыларды иштеп чыгуусуна

түрткү берүү, же болбосо кардарлардын керектөөлөрүн канааттандырууну

көздөгөн колдонулуп жаткандарын модификациялоого (микролизинг, микро-

камсыздандыруу, ипотекалык кредиттер), ошондой эле жакыр үйчарбалары

менен иш алып барган айылдык МКА жана КСлардын жањы продуктуларды иштеп

чыгууга инновациялык гранттарды алууларына түрткү берүү;

- КБлар менен БФКМлердин ортосунда технологияларды, стратегиялык

биригүүлөр, банктардын МФУларды дүњүнөн кредиттөөсү жагында тажрыйба

алмашуусу үчүн алардын ассоциациялары аркылуу кесиптик жана ишкердик

байланыштарга өбөлгө түзүү ж.б.

МФИлердин жигерин күчөтүү максатында төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:

- чыгымдардын түзүмүн кайрадан карып чыгуу максатында МФУ, КС жана

КБлардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, бул калк анчалык жыш жай-

гашпаган региондордо иш жүргүзүүгө жана аз өлчөмдөгү кредиттерди

берүүгө мүмкүндүк берет. Буга техникалык жардамдарды берүү, кре-

диттөөнүн жањы технологияларына жетүү, тобокелдиктерди тескөө жана кре-

диттерге көз салуу системаларын өркүндөтүү аркылуу жетишүүгө болот.

- МФУ жана КС жана КБлардын адистештирилген техникалык колдоолор-

дон жана окутуудан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн, ошондой эле көзкарандысыз

тараптар аркылуу тескөөгө алынган жана негизинен биргелешип каржылоого

алынган фондулардын эсебинен иштеген микрокаржылоо секторун колдоо бо-

юнча структураны түзүүнү камсыз кылуу. Адистештирилген техникалык жар-

дамдар жана окутуу менен камсыз кылуу ошол структуранын аткарган мил-

деттеринин бири болуп саналат;

- атайын курстарда жана МФИлердин өзүндө окутуу курстарын өткөрүү.

Микрокаржылоо боюнча тажрыйбага ээ болгондордун эларалык окутууга ка-

тышкандыгы үчүн стипендияларды берүүлөр, мисалы, Алматы шаарындагы Мик-

рокаржылоонун жањы окутуу борборунда окугандар үчүн жана МФИ жана до-

норлордун биргелешкен күч-аракети менен уюштурулган микрокаржылоо боюн-

ча ар жылы өткөрүлгөн улуттук конференияларга катышуучуларга

демөөрчүлүк иши башка демилгелерде камтылышы мүмкүн;

- МФИлердин ишине карата, айрыкча башкаруу маселелерине көњүл бу-

руу менен катуу талаптардын жайылтылышына түрткү берүү;

- банктардын жана/же өзүнчө БФКМлардын стратегиялык максатта би-

ригүүсү чөйрөсүндө иликтөөлөрдү жүргүзүү үчүн донорлордун колдоосунда

фонд түзүү.

7.4. Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды

каржылоо булактарын кењейтүү боюича иш-чаралар

Микрокаржылоо булактарын кењейтүү төмөндөгүлөрдү болжолдойт:

1) жыйым топтоонун улуттук маданиятын өнүктүрүү жана

төмөндөгүлөрдү кошо алганда, бир катар аракеттерди жүзөгө ашыруу:

- өз катышуучуларынан депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуусу

үчүн КСтерге карата белгиленген талаптарды аныктоо, бул КСтерге жыйым-

дарды мобилизациялоосуна мүмкүндүк берет;

- кызыкчылыгы болгон МФУларды жана КСтерди жакыр үйчарбаларынын

арасында жыйымдарды мобилизациялоо боюнча эларалык тажрыйбаларга тие-

шелүү (мисалы, Бангладеш, Боливия) ырааттуу маалыматтар менен камсыз

кылуу;

2) жергиликтүү жана эл аралык коммерциялык кредиттерди тартуу үчүн

микрокаржылоо рыногунун жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын

ишинин ачык-айкындуулугун камсыз кылуу. МКА, МКК жана КСлар өз финансы-

лык отчетторун регулярдуу негизде Мiх Маrket ((20) эскертүүнү карањыз)

электрондук баракчаларында жарыялап турууга тийиш, ал донорлор тарабы-

нан колдоого алынат жана практиктер жана инвесторлор үчүн акысыз жана

жењил алынуучу маалыматтарды камтыйт. МФУ жана КС ассоцияциялары Интер-

нет кызматтарынан пайдалана алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбогон өзүнүн

мүчөлөрүнө жардам берүүгө тийиш. Депозиттерди кабыл алуучу мекемелер

финансылык абал жана портфелдин абалы жөнүндө көзкарандысыз аудит тара-

бынан тастыкталган маалыматтарды берип туруусу зарыл;

3) МФИлер үчүн улуттук сыяктуу эле, эларалык дењгээлде дагы ком-

мерциялык каржылоодон пайдалануу механизмдерин түзүү. Мүмкүн болуучу

механизмдер болуп төмөндөгүлөр саналат:

- МФИлерди капиталдаштыруу. Өздүк капитал улуттук жана эларалык

булактардан займдарды мобилизациялоо үчүн шарт катары каралат жана ча-

кан МФИлердин өсүшү үчүн олуттуу түрткү болуп саналат;

- кредиттерди жарым жартылай гарантияоо схемасы банктардын МФУ жа-

на КСтер үчүн кредиттик линияларды берүүлөрүнө түрткү берет.

4) Эсептешүү-сактык компаниясынын депозиттеринин бир бөлүгүн мик-

рокаржылоо секторуна багыттоо мүмкүнчүлүгүн иликтөөгө алуу жана ЭСКга

ресурстарды дүњ берүүчүнүн жана БФКМ үчүн кызматтарды көрсөтүүчүнүн

милдеттерин чегерүү.

5) Эларалык социалдык инвесторлорду Кыргыз Республикасынын микро-

каржылоо секторуна тартуу. Бул багытта төмөнкү иш-аракеттер аткарылышы

мүмкүн:

- Кыргызстандын микрокаржылоо сектору тууралуу жыл сайын Москва

шаарында өтүүчү КМШга катышуучу өлкөлөрдүн Инвестициялык форумунда жа-

на/же МФЦ тарабынан Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн уюштурулган ар

жылы өтүүчү эларалык конференцияларда баяндоо;

- донорлордун катышуусунда регулярдуу конференцияларды уюштуруу;

- социалдык инвесторлордун жана Кыргызстандагы МФИлердин өзара

аракеттенүү тажрыйбаларын жайылтуу.

7.5. Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана микрокаржылоо

инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган иш-чаралар

Микрокаржылоонун кошумча кызмат көрсөтүүлөр рыногун түптөө үчүн

төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:

- микрокаржылоо маселелери боюнча квалификациялуу консультанттар-

дын жана машыктыруучулардын тобун даярдоо, алар МФУларга сапаттуу кыз-

мат көрсөтүүлөрдү (кредиттик адистерди, менежерлерди, бухгалтерлерди

жана аудиторлорду окутуу боюнча) сунуштоого тийиш;

- бухгалтерлердин жана аудиторлордун квалификациясын туруктуу жо-

горулатуу;

- донорлордун колдоосу алдында чакан МФУлар үчүн маалымат система-

ларын жањылоо боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу, атап айтканда, бухгал-

тердик эсепти алууну автоматташтыруу жана кредит портфелин тескөөнү

жакшыртуу жагында;

- донорлордун колдоосу астында маалымат системаларына ээ болуу,

атап айтканда, бухгалтердик компьютердик программалар боюнча МФУлардын

суроо-талабын канааттандыруу системасын түзүү. Консультанттарды тартуу

менен бухгалтердик компьютердик программаларды кошо алганда, маалымат

системасы жагында окутууларды жүргүзүү.

Микрокаржылоо инфраструктурасын күчөтүү максатында төмөнкүлөрдү

жүзөгө ашыруу зарыл:

- МФУ Ассоциацияларды түзүү боюнча демилгелерди колдоо. Ири МФУлар

Ассоциациянын бизнес-планын даярдоо боюнча күч-аракеттерин топтоштуру-

шат;

- Ассоциациялардын алкагында микрокаржылоо ресурстук борборун

түзүү, ал эњ мыкты улуттук жана эларалык тажрыйбалар жана каржылоо бу-

лактары жөнүндөгү маалыматтарды берет;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган КС жана банктар үчүн Ассо-

циацияларга ачык мүчөлүктү камсыз кылуу, ошондой эле пруденциалдык

көзөмөлдүккө алынган мекемелер үчүн альтернативалуу Ассоциациялардын

түзүлүшүнө түрткү берүү;

- өз ишин колдоо үчүн КС ишин алгылыктуу алып барган экинчи струк-

турасын түзүүгө тийиш (финансылык апекск уюмдары жана Турукташтыруу

фондулары). АӨБнын техникалык миссиясынын иш жыйынтыгын эске алуу менен

КСтерди колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясын менчиктештирүү

мүмкүнчүлүгүн караштыруу;

- кредиттик бюролордун иш чөйрөсүн кењейтүүнү улантуу, микрокаржы-

лоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга өз ыктыярдуулук негизинде маа-

лыматтарды берүүсүнө өбөлгө түзүү. Байланыш каражаттарынын жетишсиздиги

проблемасы чакан МФИлер үчүн Интернет ресурстарынан пайдалануу

мүмкүнчүлүгүнүн берилиши менен чечилүүгө тийиш. Интернет аркылуу байла-

нышты Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына финансылык маалыматтарды

берүү жана микрокаржылоо жөнүндө эларалык маалыматтарды алуу үчүн пай-

даланууга болот. Интернет аркылуу сунушталган кызмат көрсөтүүлөрдүн та-

рабынан баасын белгилөөдө чакан МФУларга карата дифференциацияланган

ыкма каралышы мүмкүн;

- дүњүнөн кредиттөө институттары МФУ жана КСтер үчүн ресурс булагы

катары өнүктүрүлүүгө тийиш. Иштеп жаткан дүњүнөн сунуштоочу институт-

тардын өсүшү колдоого алынат жана бул атаандаштыктын артышына өбөлгө

түзөт;

- МФИ кардарларын коргоо максатында МФИ ассоциациялары регулярдуу

негизде катышуучуларга берилүүчү кредиттер боюнча колдонулуп жаткан па-

йыздык чендер жөнүндөгү маалыматтарды жана кардарлар үчүн керектүү бол-

гон башка маалыматтарды жарыялап турууга тийиш.

7.6. Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун иш-аракеттерин

коордннациялоо боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун ишин координациялоо

төмөнкүлөрдү болжолдойт:

- микрокаржылоо стратегиясын жүзөгө ашыруу процессине донорлордун

жигердүү тартылышын;

- сектордун суроо-талабын координациялоодо жана аларды канааттан-

дыруу үчүн донорлордун жардамын тартууда МФИ ассоциацияларынын ролун

күчөтүү. КС ассоциациялары, ГТЦ техникалык жардам программасы менен ий-

гиликтүү кызматташуунун уландысы катары КСти өнүктүрүүнү колдоо прог-

раммасын иштеп чыгуулары зарыл;

- микрокаржылоо секторунун актуалдуу керектөөлөрүн эске алуу менен

жана донордук жардамдарды натыйжалуу пайдалануу көзкарашынан алганда,

донордук программаларды координациялоо.

7.7. Стратегияны мониторингдөө механизмдери

Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүү максатында ку-

рамына мамлекеттик органдардын, МФИ ассоциацияларынын жана эларалык до-

нор уюмдардын өкүлдөрү кирген жумушчу тобу түзүлгөн. Жумушчу тобунун

ишин координациялоону Кыргыз Республикасынын Президентинин Администра-

циясы жүзөгө ашырат (макулдашуу боюнча).

Эскертүү:

(1) Кыргыз Республикасынын Өкмөтү: Жакырчылыкты кыскартуу боюнча

улуттук стратегия, 2000.

(2) Жањыртылган айылчарба саясаты документине карата 5.1-тиркеме,

Кыргыз Республикасы 2004-жылдын ноябры.

(4) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча доллардык эквивалент

- 14,6 мињ АКШ доллары.

(5) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча сом түрүндөгү экви-

валент - 2,1 мињ сом.

(6) Ченемдик укуктук базаны кылдат анализдөө ушул Стратегиянын

3-тиркемесинде келтирилет.

(7) Атап айтканда, Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси, Кыргыз

Республикасынын Жарандык кодекси жана "Кооперативдер жөнүндө" Кыргыз

Республикасынын Мыйзамы менен.

(8) Банктар менен түптөлгөн тыгыз байланыш МФУларга өз артыкчылык-

тарын, мисалы, тыгыз байланышты түзүү жана кардарлары тууралуу маалы-

маттарды алып туруу, калктын аз камсыз болгон катмарына кредиттик кыз-

мат керсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча атайы иш ыкмаларын жана технологияла-

рын иштеп чыгууга тиешелүү мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана алат. Ири каржы-

лоо булактарынан пайдалана алуу, депозиттердин ар кандай түрлөү, төлөм

операциялары жана которуулар сыяктуу диверсификацияланган финансылык

продуктылардын орун алышы банктардын салыштырмалуу артыкчылыктарына ки-

рет.

(9) Бул жол-жоболор ар кандай мыйзамдык актыларда белгиленген:

Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси, Кыргыз Республикасынын "Кыргыз

Республикасында микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамы, Кыргыз Респуб-

ликасынын аймагында микрофинансылык компаниялардын ишин жөнгө салуунун

Убактылуу эрежеси (Кыргыз Рвспубликасынын Улуттук банк Башкармасынын

2003-жылдын 19-февралындагы N 4/2 токтому менен бекитилген, Кыргыз Рес-

публикасынын Юстиция министрлигинде 2003-жылдын 25-мартында 29-03 номе-

ринде каттодон өткөн), жањы юридикалык жактарды материалдык каттоодон

өткөрүү жана каттоого тиешелүү жол-жоболор.

(10) Микрокаржылоо секторуна жүргүзүлгөн толук анализ ушул Страте-

гиянын 2-тиркемесинде келтирилген.

(11) Кылдат анализдөөлөрү ушул Стратегиянын N 5 тиркемесинен ка-

рањыз.

(12) МIX Маrket аныктамасына ылайык төрт категория: эњ жакыр

үйчарбасы: кредиттин орточо өлчөмү калктын жан башына ИДПнын 20%нен аз;

жакыр үй чарбалары: 21-150 пайыз, орто үй чарбалары: 151-250 пайыз ча-

кан бизнес; 250 пайыздан көбүрөөк.

(13) Бангладеште, мисалы, камтуу чөйрөсү калктын 8 пайыздан

көбүрөөк дењгээлин камтыйт, ошол эле учурда Боливияда бул көрсөткүч дэ-

эрлик 6 пайызды түзөт.

(14) Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнөн пайдаланууда облустарга

карата олуттуу айырмачылыктар орун алууда, мында Ысыккөл облусунда

(3,9%) жана Талас облусунда (3,5%) эњ жогорку көрсөткүч катгалган.).

(15) Өлкөдө биригүү процесси боюнча мисалдар. "Бай-түшүм" МКАсы

2000-жылы АСDI/VОСА ченен Саritas программасын кошуу аркылуу түзүлгөн.

2005-жылы МЕРСИКО тарабынан колдоого алынган үч микрофинансылык инсти-

тут биригүү менен МКК "Компаньон финансылык тобун" түзгөн.

(16) КАФКнын менчиктештирүү жана коммерциялык банкка өзгөртүп

түзүү пландаштырылууда, Эки МФУ, МКК "FINCA" жана Бай-түшүм" МККсы

"МФКга трансформацияланууну пландаштырууда. "Компанион финансылык тобу"

МККсы банк болуу мүмкүнчүлүгүн караштырууда.

(17) Кылдат анализдөөлөр ушул Стратегиянын 4-тиркемесинде келти-

рилген.

(18) Көпчүлүктүн таламында иш алып баруучу финансы системасы"

түшүнүгү 1995-жылы Women"s World Banking тарабынан киргизилген.

(19) Микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын

жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралар планы ушул Стратегиянын 1-тиркемесинде

келтирилген.

(20) www.miхmаrket.оrg карањыз.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

жана Кыргыз Республикасынын Улуттук

банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы

N 637/37/7 токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасында 2006-2010 жылдарга

микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто

мөөнөттүү стратегиясына тиркемелер

КИРИШҮҮ

Бул документте Стратегияга карата курамына төмөндөгү бөлүктөр кир-

ген жалпы жана толук маалыматтар менен тиркемелер камтылат:

1) Стратегияны жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын планы;

2) Кыргызстандагы микрокаржылоо секторун анализдөө;

3) микрокаржылоо чөйрөсүн укуктук жана регулятивдик анализдөө;

4) техникалык жардамдын баяндамасы;

5) мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы).

Бул документ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кызматкерлери

менен тыгыз кызматташтыкта нидерланддык FACET BV консалтинг компаниясы-

нын адистеринин тобу тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөргө негизденген.

Документте сунуш кылынган анализ Кыргыз Республикасынын микрокар-

жылоо секторуна SWОТ анализдөөнү жүргүзүү жана Стратегияны андан ары

иштеп чыгуу үчүн негиз болду.

1-тиркеме

Кыргыз Республикасында микрокаржылоону

өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын

жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын

ПЛАНЫ

2-тиркеме

Кыргыз Республикасында микрокаржылоо

секторуна талдап иликтөөлөрдү жүргүзүү

1. Киришүү

Борбордук Азиянын башка мамлекеттерине салыштырганда Кыргыз Рес-

публикасында микрокаржылоо сектору кыйла өнүккөн жана анда банктык эмес

финансы-кредиттик мекемелердин ар кандай түрү иш алып барат. Алсак,

2004-жылдын 31-декабрына карата микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн су-

нуштаган банктык эмес финансы-кредиттик системасы эки адистештирилген

финансы-кредиттик мекемеден - КАФК жана Финансы компаниясынан, 78 МКА-

дан, 26 МККдан, 305 КСдан жана 116 ломбарддан турган. МКА менен

МККлардьш саны тез арымда өскөн: 2003-жылдын акырына карата Кыргыз Рес-

публикасынын Улуттук банкы тарабынан 72 МКА жана МКК каттоодон өткөн,

ал эми бир жылдан кийин алардын саны 104кө чейин өскөн. Эл аралык до-

норлордун колдоосу астында микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунушта-

ган өз ара жардамдашуу топтору өнүгүүгө ык койгон.

МКА жана МККларды Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан каттоо-

дон өткөрүү салыштырмалуу оњой процесс. Муну каттоодон өткөн МФУлардын

саны менен да түшүндүрүүгө болот. Учурда, бул институттар туруктуу иш-

теп кеткен МФУлардын катарына кирбейт, бирок бүтүндөй алганда микрокар-

жылоо ресурстарын сунуштоочулардын ар кандай түрүнүн иштеп жатышын ар-

тыкчылык катары эсептөөгө болот. Бул институттар ар кандай кардарларды

тартуу менен ар кандай дењгээлде оорчулук жүгүн мойнуна алат. Бул фи-

нансылык кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялык сунуштоого өбөлгө түзүү

менен түпкүлүгүндө келип, зарыл атаандаштыкты камсыз кылат. Бул, ошон-

дой эле сунуштоочулардын кандай түрү рыноктун керектөөлөрүнө жакшы жооп

бере тургандыгын аныктап билүүгө да мүмкүндүк берет. Ошондой болсо да,

көпчүлүк микрокаржылоо институттары өнүгүү келечеги узак убакытты талап

кылган чакан чөйрөдө иш алып барган уюмдар. МФУларда кардарлардын орто-

чо саны 200 адам (ФИНКАны кошпогондо), ал эми кредиттик союздардыкы 100

катышуучу.

Микрокаржылоо институттарынын санынын көбү жана ар түрдүүлүгү Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банкынын көзөмөл органы үчүн проблемаларды

жаратууда. Мыйзам талаптарына ылайык Кыргыз Республикасынын Улуттук

банкы бардык түрдөгү банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин ишине

көзөмөлдүктү жүзөгө ашырат. Мында, адистештирилген финансы кредиттик

мекемелерге (Финансы компаниясы жана КАФК) жана кредиттик союздарга,

ошондой эле депозиттерди кабыл алууга ниеттенип жатышкан микрофинансы-

лык компанияларга карата пруденциалдык жөнгө салуу колдонулат.

1.1. Кыргыз айылчарба Финансы Корпорациясы

Кыргыз айылчарба Финансы Корпорациясы, айылчарба секторунда 1517

млн. сом өлчөмдөгү портфелге ээ жана кардарынын саны 30 мињден ашкан

ири финансы-кредиттик институт. КАФКнын 11 филиалы жана 47 өкүлчүлүгү

иштейт. КАФК - бул, даярдыктан өткөн менеджерлери, кредиттөө жагында

бай тажрыйбага ээ квалификациялуу персоналы, айыл жеринде кењири тара-

ган тармагы жана ар түрдүү финансылык продуктыларды сунуштаган таа-

сирдүү күчкө ээ финансылык институт. Корпорация, рынокто орчундуу су-

роо-талап шартында иш алып баргандыктан, өсүшкө карата олуттуу потенци-

алга ээ. Донордук колдоолор да персоналды окутууга, шайкеш маалымат

системасын түзүүгө жана жабдууларды сатып алууга мүмкүнчүлүк берген.

КАФКнын кредиттеринин орточо кайтарымдуулугу акыркы үч жылда

(2003-2005-жылдары) 97,3 пайызды түзөт.

КАФКнын ишиндеги негизги өксүк - дээрлик 89 пайызы айылчарбасына,

атап айтканда малчарбасына топтоштурулган кредит портфелинин секторлору

боюнча аз диверсификацияланышы.

КАФКнын өзүнүн жетишээрлик ресурсу жок, ошондуктан ал эларалык

кредиттик линиялардан ((1) эскертүүнү карањыз) өтө эле көзкаранды. КАФК

депозиттерди тартууга же электрондук төлөмдөр, которуулар жана валюта-

лык операциялар сыяктуу башка финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо-

го укугу жок. Бул жагдай, анын 30 000 кардарына кызмат көрсөтүүлөрдүн

бир кыйла толук топтомун сунуштоосуна КАФКга чек коет. Корпорация өз

кардарларынын банктарга көбүрөөк ыктап жаткандыгынан улам, алардан ай-

рылып калуубуз мүмкүн деп эсептейт. Ушул проблеманы чечүү үчүн депозит-

терди кабыл алган, иши толук жөнгө салынуучу жеке институтка трансфор-

мациялануу негизги милдет катары алдыда турууда.

1.2. Микрокаржылоо уюмдары

Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын микрофинансылык

уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамында МФУнун үч түрү: МКА, МКК жана МФК аныктал-

ган. МКА өзүнүн уюштуруу-укуктук формасы боюнча коммерциялык эмес уюм

болуп саналгандыктан, пруденциалдык жөнгө салынууга алынбайт. Ал эми

коммерциялык уюм болуп саналган МКК да пруденциалдык жөнгө салынууга

жатпайт. Ошондой болсо да, ушул эки уюм тењ Кыргыз Республикасыньш

Улуттук банкына жарым жылдык негизде регулятивдик отчетторун берип ту-

рууга тийиш.

Акционердик коом болуп саналган МФК аманаттарды кабыл алуу укугуна

лицензия алуу жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын талаптарын

аткаруу ниетин тастыктаган милдеттенме катты берген учурунан тартып

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан пруденциалдык жөнгө са-

лынууга алынат. МКА менен МККлардын кардарлары болуп негизинен, шаар

жашоочулары саналат жана ушул уюмдардын негизги продуктысы катары жеке

же топтук кредиттөө аркылуу жүгүртүү капиталын көбөйтүүгө берилген кыс-

ка мөөнөттүү кредиттер саналат.

МФУлардын олуттуу бөлүгү - анчалык чоњ болбогон уюмдар болуп сана-

лат жана бул алардын ишинин натыйжасыздыгынын негизги себеби. 2004-жыл-

дын акырына карата 104 МФУнун ичинен бешөөнүн гана мињден ашкан кардар-

лары болгон. 87 МФУнун 100гө жетпеген кардары болгон же болбосо алар

дегеле иштеген эмес. 12 МФУнун 100дөн 1000ге чейинки кардарлары болгон.

Аз өлчөмдө кредиттерди туруктуу берүү үчүн чөйрөнүн болушу да зарыл.

Пайыздык чендердин салыштырмалуу жогору болушу жана кредиттик ресурс-

тардын наркынын төмөндүгү учурда алардын өлчөмүнүн чектелүүлүгү жана

ишинин натыйжасыздыгына карабастан көпчүлүк МФУга туруштук берип, ишин

улантууга мүмкүндүк берүүдө. Бул да чектелүү мүнөзгө ээ. Туруктуу иштеп

калуу жана калайык-калктын эњ жакыр жашаган катмарын мүмкүн болушунча

толук камтуу үчүн МФУларды өнүктүрүү зарыл. Бул процессте ресурстун

чектелүүлүгү негизги тоскоолдук болуп саналат.

Ал эми, алардын биригүүсү өсүш стратегиясы болуп саналат. Жалпы

максаттарды көздөөнүн негизинде биригүү географиялык планда алганда да

камтуу чөйрөсүн кењейтүү менен кардарлар базасынын санын арттырып, акча

каражаттарынын агылып кирүүсүн күчөтүп, капиталдын жеткиликтүүлүгүн жа-

на экономикалык масштабка жетүүнү камсыз кылуу менен катталган чыгым-

дарды кыскартууга алып келет. Биздин өлкөдө мындай биригүүнүн эки миса-

лы бар. МКА "Бай Түшүм" 2000-жылы АСDI/VOСА жана Саritas кредиттик

программаларын кошуу аркылуу түзүлгөн. 2005-жылы Кайрымдуулук корпусу

тарабынан колдоого алынган үч МКАнын бир МКК "Компаньон Финансылык То-

буна" биригүүсү жүргөн.

Көпчүлүк МФУлар бир аз гана өлчөмдөгү капиталга ээ. Аларга депо-

зиттерди кабыл алууга уруксат берилген эмес жана каржылоонун коммерция-

лык булактарынан да пайдалана алышпайт. Демек, алар донорлордон көзка-

ранды жана бүгүнкү күнгө чейин донорлордун каражаттары алардын кредит

портфелин арттыруунун бирден-бир ресурсу болуп саналат. Кредит портфел-

ге гранттык каражаттар барган сайын аз бөлүнүп жаткандыгынан улам, МФУ-

лар капиталды тартуунун альтернативалуу жолдорун издөөгө тийиш. Бул ба-

гытта эларалык булактардан каржылоого алынган дүњүнөн сунуштоочулардан

кредит алуу варианттардын бири болушу мүмкүн.

Чакан МФУларда төмөнкүдөй кемчиликтер орун алып келүүдө ((2) эс-

кертүүнү карањыз):

1) институционалдык база начар өнүккөн. Башкаруу структурасы алсыз

же дегеле жок. Менеджмент тиешелүү финансылык же башкаруу жагында би-

лимге ээ эмес;

2) талап кылынган билим дењгээлине ээ персонал жетишсиз, атап айт-

канда кредиттик эксперттер жана бухгалтердик иш жөндөмдүүлүгүнө ээ, ма-

алымат системасын өздөштүргөн персонал жетишсиз;

3) кредиттик жол-жоболор жетишээрлик иштелип чыккан эмес, тобокел-

диктерге иликтөөлөрдү жүргүзүү дээрлик жокко эсе;

4) кредиттерди мониторингдөө системасы начар өнүккөн;

5) филиалдардын саны чектелүү, негизинен башкы офис гана бар. Ча-

кан МФУлар жайгашкан жериндеги шериктештиктерге гана басым жасагандык-

тан, камтуу чөйрөсү жана мүмкүнчүлүгү чектелүү;

6) кредиттик продуктылар диверсификацияланган эмес.

МКА жана МККлар өзүнүн уюштуруу-укуктук фодмасы боюнча уюштуруу

жол-жобосу жењил болгондуктан, ушул түрдөгү МФУларды каттоодон

өткөртүүгө ниеттенгендердин саны көп, бирок мында алар рынокто дайыма

эле жигердүү иш алып бара беришпейт. Муну кандайдыр бир дењгээлде кат-

тоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы иштебей жаткандыгы менен да

түшүндүрүүгө болот. Ушунун өзү ишин алгылыктуу дењгээлде жөнгө сала ал-

бай жана натыйжасыз иштеген МКА жана МККлардын саны көп экендигин да

тастыктоодо.

Бир эле учурда, МФУлар үчүн микрокаржылоо ресурстарын маанилүү су-

нуштоочулардан болуп калуусуна жакшы мүмкүнчүлүктөр бар экендигин да

белгилеп кетүү зарыл. Ушул Тиркеменин 3-пунктунда көрсөтүлгөндөй, олут-

туу канааттандырылбаган суроо-талап да орун алууда, атап айтканда, айыл

жериндеги рынок (кирешеси аз фермерлер, үйчарбалары) тейлөө

мүмкүнчүлүгүнө ээ потенциалдуу чөйрө болоор эле. Ушул рынокто иштөөгө

даяр болуу үчүн сырттан жардамдын тартылышы зарыл. Айрым өлкөлөрдө МФУ-

лардын институционалдык потенциалын жана натыйжалуулугун арттырууга

мүмкүндүк берген, донорлор тарабынан колдоого алынган механизмдер иш-

тейт. Бул, калктын аз камсыз болгон бөлүгүнө кызмат көрсөтүүлөрдү су-

нуштоодо өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнө жетишүүгө өбөлгө түзөт ((3) эс-

кертүүнү карањыз).

-----------------------------------------------------------------------

| Каржылоо: Иш тажрыйбаса аз жањы түзүлгөн МФУлар каржылоонун же-|

|тишсиздигине байланыштуу проблемаларга дуушар болушат. Алар бул иш|

|багытына лицензиясы жоктугуна байланыштуу депозиттерди тарта алышпайт|

|жана кредиттик тарыхка ээ эместигинен улам, коммерциялык булактардан|

|каражаттарды ала алышпайт. |

| Бир нече микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулар иш алып барган|

|рыноктордо донордук каражаттар бул проблемаларды чечүүгө мүмкүнчүлүк|

|түзөт. Бул, донорлордун колдоосу астында өз ишин баштоого жетишкен|

|бир нече Өкмөттүк эмес уюмдар түзүлгөн 1990-жылдардын орто ченинде|

|байкалган. |

| Донордук каражаттар чектелүү экендигинен улам, альтернативалуу|

|булактарды издөө зарылчылыгы келип чыгууда. Донорлор кредитгик тарых|

|иштелип чыкпаган туњгуюктан чыгууда таасирдүү роль ойноо менен финан-|

|сылык кредиттердин пайда болушуна алып келет. Бул учурда донорлор фи-|

|нансылык ресурстарды дүњүнөн сунуштоочулар аркылуу МФУларга ресурс-|

|тарды бериши мүмкүн. Чыгыш жана Борбордук Европада 2003-жылы МФУлар|

|үчүн каралган бардык ресурстардын бештен бир бөлүгү коммерциялык|

|банктардан берилген. Коммерциялык кредиттерден пайдалануу|

|мүмкүнчүлүгү донордук каражаттардан көзкарандылыкты басањдатат. До-|

|норлор, кредиттик ресурстарга мүмкүнчүлүктү ачуу учурунда тобокелдик-|

|терди төмөндөтүү боюнча мүмкүнчүлүктөрдү караштырышы мүмкүн. Донорлор|

|тарабынан гарантиялардын жигердүү берилиши буга карата мисалдын бири|

|болуп саналат жана ал Өкмөттүк эмес уюмдарга коммерциялык банктардан|

|карыз алууга өбөлгө түзөт. |

| Мүнөздүү өзгөчөлүккө ээ коммерциялык займдарды тескөөдө техника-|

|лык жардамдарды берүү аркылуу коммерциялык булактардан кредиттерди|

|алууда Өкмөттүк эмес уюмдарга жардам көрсөтүү донорлор үчүн башка бир|

|вариант болуп саналат. |

-----------------------------------------------------------------------

1.3. Кредиттик союздар

Кредиттик союздар белгилүү дењгээлде айыл жерин тейлөөгө алат.

Өлкөнүн аймагында түзүлгөн 300дөн ашуу кредиттик союз 30 мињге жакын

катышуучуларын тейлөөгө алуу менен Борбордук Азияда эњ эле кењири тара-

ган тармакты түптөгөн.

Кредиттик союздар өзүнүн дүњүнөн берүүчү институтуна ээ, бир нече

жылдар бою кредиттик союздардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө ашырып келе

жаткан Финансы компаниясы аларга институционалдык колдоо көрсөтүп

келүүдө. Азия өнүгүү банкынын сунуш-көрсөтмөсү ((4) эскертүүнү карањыз)

боюнча кредиттик союздун ишине көзөмөлдүк 2005-жылдын июль айында Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банкында өткөн. Финансы компаниясын менчик-

тештирүүгө даярдык көрүү иштери башталган.

Өз алдынча экономикалык ишкердикке түрткү берүү максатында

күч-аракеттерди бириктирүү аркылуу өз жагдайын жакшыртууга далалаттану-

усу кредиттик союздун кубаттуу мүмкүнчүлүгүнөн болуп саналат.

Өз катышуучуларынын социалдык жана экономикалык жагдайынын жакшы-

руусуна өбөлгө түзүү милдетин кредиттик союздар төмөндө келтирилген не-

гизги иш принциптерин сактоо аркылуу аткарып келүүдө:

- өзүнө жардам берүү, өзүн-өзү башкаруу жана жоопкерчиликти сезе

билүү;

- катышуучулардын чогуу жоопкерчилик тартуусу;

- бирдейлик, ыктыярдуулук жана ачык мүчөлүк;

- автономиялуулук жана көзкарандысыздык.

Кредиттик союздун катышуучулары союздун ички мамилелерин өздөрү

жөнгө салышып, анын иштеп туруусу жана коопсуздугу үчүн өздөрү жоопкер-

чилик тартышат. Ушул аркылуу алар ишкердик маданиятты өнүктүрүүгө жана

жоопкерчиликтүүлүк принцибинин сакталышына таасирдүү түрткү берет.

Мындан тышкары, алардын географиялык жайгашуусу да принцибинде ке-

лип кредиттик союздардын кубаттуу мүмкүнчүлүгүнө кирет, анткени негизи-

нен алар финансылык институттардын кызматынан пайдалана албаган же алар

жокко эсе айыл жеринде иш алып барат. Алардын айрымдары бул

мүмкүнчүлүктөн пайдалана алышкан. Бирок, 2004-жылдын акырына карата

каттоодон өткөн 305 кредиттик союздун 91и гана 100дөн ашык мүчөгө ээ

болгон, ал эми кардарларынын саны 1000ден ашкан бир да кредиттик союз

жок.

Башка микрофинансылык институттарга салыштырганда кредиттик союз-

дар салык алуу маселесинде артыкчылыктарга ээ.

Ал эми анын алсыз жактары жөнүндө сөз кыла турган болсок, бул жер-

де МФУларга мүнөздүү кемчиликтер да аларга таандык экендигин белгилеп

кетүүгө тийишпиз. Башкаруу системасы жана менеджмент негизги проблема

болуп саналат ((5) эскертүүнү карањыз). Капиталдаштыруу өтө эле төмөн,

ал эми кредиттик союздун мүчөлөрүнүн капиталды арттыруу үчүн

мүмкүнчүлүктөрү чектелүү, бул кредиттерди берүү үчүн акча каражаттары-

нын көлөмүн азайтат. Белгилүү бир финансылык көрсөткүчтөрдү аткарбай

келген, ошондой эле Финансы компаниясынын алдында мөөнөтүндө төлөнбөгөн

карыздары болгон бир нече кредиттик союздар да бар. Көз боемочулукка

жол берген учурлар да кездешет. Каттоодон өткөн 300 кредиттик союздун

бардыгы толук кандуу иштей албай келет жана алар техникалык жардамдар

менен камсыздалууга тийиш.

Кредиттик союздар өздүк жыйымдарды мобилизациялоо максатында уюш-

турулган. 2004-жылы сынамык долбоор ишке ашырылып, анын чегинде танда-

лып алынган 10 кредиттик союз 2,5 млн. сом жалпы суммасындагы каражат-

тарды мобилизациялашкан. Долбоор ГТЦ долбоорунун колдоосу астында Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган.

Учурда, кредиттик союздар андан ары өнүгүү жолун жана анын федера-

тивдик түзүмүн аныктаган стратегиялык планды иштеп чыгууда. 2005-жылдын

июль айында кредиттик союздар Финансы компаниясы менчиктештириле турган

болсо, анын жањы ээси болуу сунушун кароого коюшкан.

1.4. Коммерциялык банктар

Эки жыл мурда өлкөнүн коммерциялык банктары аз өлчөмдөгү жана ча-

кан кредиттерди берүү рыногунда байкаларлык жигердүүлүгүн көрсөтө алган

эмес. ЕБРРдин ММФ программасы абалды түптамырынан өзгөрттү. Борбордук

Азияда жүзөгө ашырылып жаткан регионалдык демилгенин бөлүгү болуп сана-

луу менен бул программа Кыргыз Республикасында 2002-жылдын апрель айын-

да башталган. Бул максаттуу топтун кредиттик ресурстардан туруктуу пай-

далануу мүмкүнчүлүгүн түзүү аркылуу майда жана чакан ишканалардын эко-

номикалык өнүгүүсүнө түрткү берүү анын негизги милдети болгон.

Беш коммерциялык банк: АКБ "Кыргызстан", "Энергобанк" ААКсы ЖАК

"Инэксимбанк", "Казкоммерцбанк Кыргызстан" ААКсы жана "Халык банк Кыр-

гызстан" ААКсы ЕБРРдин ПММФсында өнөктөштөрдөн болуп саналат. Бул топко

"Халык банк Кыргызстан" ААКсы 2005-жылдын биринчи жарым жылдыгында ко-

шулган. 2005-жылдын июнь айында ушул банктарда Чүй, Ысыккөл, Жалалабат

жана Ош областарында кредиттөө боюнча (майда жана чакан кредиттөө боюн-

ча бөлүмдөр) болгону 44 пункт гана болгон.

1.5. Жакыр жашагандарды жана өзара жардамдашуу топторун кредиттөө

Жакырчылыкты кыскартууга багытталган кредиттөө боюнча маалыматтар

социалдык башкаруу программасынын жакырчылыкты кыскартуу боюнча компо-

ненттинин чегинде өзара жардамдашуу топторуна көмөк көрсөтүүгө чакырыл-

ган ПРООН тарабынан берилген ((6) эскертүүнү карањыз).

Өзара жардамдашуу топтору - бул айыл жеринде түзүлгөн формалдуу

эмес коомдук уюмдар. Ичтен жыйым топтоо системасы топтордун ишинин ил-

герилеп кетүүсү жана финансылык институттардын ресурстарынан пайдалану-

усу үчүн милдеттүү болуп саналат. Өзара жардамдашуу топтору өз

мүчөлөрүнүн негизги керектөөлөрүн жабуу үчүн өздүк жыйымдарды мобилиза-

циялоо менен иш алып барат. Топтор жыйнаган жыйымдар фондусу өз

мүчөлөрүнө айына 2-10 пайыз орточо ченде карыздык акчаларды берүү же

киреше алып келген ишкердикти чогуу жүргүзүү үчүн пайдаланылат. Бул жы-

йымдар мүчөлүк төлөмдөрдүн, утурумдук сактык төлөмдөрдүн, займдарды

берүү боюнча кызматтарды көрсөтүүдөн иштелип табылган каражаттардын,

банктык депозиттерге жайгаштыруудан жана биргелешип жүргүзүлгөн ишкер-

диктен алынган кирешелердин эсебинен топтолот.

2004-жылдын акырына карата Кыргызстанда 1256 өзара жардамдашуу

топтору иштеп турган ((7) эскертүүнү карањыз). Колдо болгон маалымат-

тарга ылайык өзара жардамдашуунун топторунун жыйым топтоо жөндөмдүүлүгү

кыйла өскөн. КАФК өзара жардамдашуу топторуна шериктештик негизинде фи-

нансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштап келүүдө.

1.6. Формалдуу эмес негизде каржылоо

Кыргызстанда "ыража" деген түшүнүктө маалым болгон өзара жардамда-

шуу жашоо дењгээлине, айыл жериндеби жана шаарда жашайбы көзкарандысыз

көпчүлүк жерде колдонулуп келүүдө. Ар кандай өзгөчө жагдайларда бел-

гилүү социалдык топторунун мүчөлөрүнөн анчалык чоњ эмес суммада (30-500

сом) каражат чогултуу негизги принципти түшүндүрөт.

Кыргызстанда ошондой эле "шерине" же "касса" деген түшүнүктөр да

кењири жайылтылган. Бул формалдуу эмес топтор жалпы фондго дайыма акча

чогултуп турган адамдардан турат. Чогултулган каражат толугу менен же

жарым-жартылай кезектүүлүккө жараша топ мүчөлөрүнүн бирине берилет.

Топтолгон каражат топтун ичинде же кредиттик ассоциацияда берилип тур-

ган дүйнө жүзүндө кењири белгилүү болгон феномен калктын эњ жакыр жаша-

ган катмарында кењири колдонулуп келүүдө. Ал эми "шерине" жакыр эмес-

тердин арасында кењири тараган. Мында 250 мињ сомго чейинки сумма бел-

гилүү бир учурларда гана чогултулуп автомобилдерди, кымбат баалуу буюм-

дарды сатып алуу же инвестициялоо үчүн жумшалат. Бай эмес, бирок ише-

нимдүү кирешеге ээ болгон адамдар тобу да 100 сомдон чогултуу менен

"шеринеге" катышышат.

Формалдуу эмес негизде каржылоо айыл жерин каржылоодо маанилүү

роль ойношу мүмкүн ((8) эскертүүнү карањыз). Фермерлер айылчарба чийки

заттарын иштетүүчүлөрдөн финансыны натуралай төлөм түрүндө алуу менен

алган түшүмдү саткандан кийин эсептешүүсү мүмкүн. Эмгек наркынан тышка-

ры фермерлердин бардык чьггымдары айдап себүү учурунда төлөнүшү мүмкүн,

мында жер эмес, өстүрүлгөн түшүм күрөө болуп саналат. Болжолдонгон па-

йыздык чендер жогору болуп турган шартта, мындай туруктуу өзара мамиле

ишенимдүүлүккө өбөлгө түзүп, транзакциялык чыгымдарды төмөндөтөт. Бул

учурда фермерлер үчүн бирден-бир чектөө каржылоого карата мүмкүнчүлүк

болуп саналат.

2. Микрофинансылык кызмат көрсөтүүлөрдү

сунуштоо ((9) эскертүүнү карањыз)

2.1. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер

Ушул секторго жана анын керектөөлөрүнө түшүнүү менен мамиле кыла

тургандыгын тастыктап Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы 2005-жылдын

баш жагында банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерге аларда орун ал-

ган проблемаларды аныктоо жана бул мекемелерди андан ары өнүктүрүү үчүн

зарыл болгон чараларды иштеп чыгуу максатында суроолорду жөнөткөн. Мын-

дан тышкары 2005-жылдын июль айында регионалдык үч "тегерек стол"

өткөрүлгөн ((10) эскертүүнү карањыз). Анын жүрүшүндө микрокаржылоо сек-

торунун проблемалары жана аларды чечүүнүн болжолдонулуп жаткан жолдору

талкууга алынган.

1-таблица

Банктык эмес финансы-кредиттик

мекемелердин саны

МКА жана МКК тобуна эњ эле ар кандай мекемелер бириктирилген.

Өлкөдө эњ ири микрокаржылоо мекемеси болуп саналган жана кардарлардын

саны 20 мињ адамдан ашкан МКК "ФИНКА"; МКК "Компаньон финансы тобу" 10

мињге жакын кардарга ээ; башка МККлар 100гө жетпеген кардарлар менен иш

алып барышат. Мына ушундай эле айрымачылыктар микрокредиттик агентиктер

боюнча да байкалат, мында МКА "Бай-Түшүм" эњ ири финансылык кызмат

көрсөтүүлөрдү сунуштоочу болуп саналат (2 мињден ашуун кардарга ээ).

Кредиттик союздардын арасында да активдер, портфель, катышуучулар-

дын саны жана иш-чөйрөсү жагында ушундай эле олуттуу айырмачылыктар

орун алууда.

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерди кардарлардын саны боюн-

ча бөлүштүрүүдө, ушул сектордун таасирдүү мааниге ээ экендиги жөнүндө

жакшыраак маалымат алууга болот. 2-таблицада келтирилген маалыматтар

төрт категорияны чагылдырат: 100гө жетпеген кардарларды тейлеген меке-

мелер (чакан МФУлар); 100дөн 1000ге жакын кардарларды тейлеген (орто)

жана кардарларынын саны мињден ашкан ири МФУлар ((12) эскертүүнү

карањыз). Төртүнчү категорияга каттоодон өткөн, бирок ишин баштай элек

мекемелер кирет.

2-таблица

МКА, МКК жана КС

(2004-жылдын акырына карата абсолюттук саны)