Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн «2005-жылы боло турган шайлоолордун алдында «Кыргызстан - адам укугун олкосу» Улуттук идеясын андан ары ишке ашыруу боюнча чаралар жонундо» токтому

КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9 токтомуна ылайык

КҮЧҮН ЖОГОТТУ

Бишкек шаары, Өкмөт Үйү

2005-жылдын 4-февралы № 65

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ

2005-жылы боло турган шайлоолордун алдында

«Кыргызстан - адам укугун олкосу» Улуттук идеясын андан

ары ишке ашыруу боюнча чаралар жонундо

Кыргыз Республикасы адамзат цивилизациясынын жетишкендиктерин

кабылдоо жолун озу ыктыярдуу тандап алгандыктан демократия жана

гуманизм жолунда анын онугушуно озунун салымын кошууга умтулуу менен

илгерилешин улантууда.

Кыргыз Республикасынын Конституциясына, Кыргыз Республикасын 2010-

жылга чейин онуктуруунун комплекстуу негизине, 2003-2005-жылдарга

кедейчиликти кыскартуунун улуттук стратегиясына ылайык, коп

векторлуу демократиялык реформаларды ишке ашыруу жана адамдын жана

жарандын негизги укуктарынын жана эркиндиктеринин институтун бардык

жерде онуктуруунун томондогудой мамлекеттик саясатын жана

мамлекеттик программаларын турмушка ашыруу аткаруу бийлигинин

органдары учун стратегиялык маанилуу жана артыкчылыктуу иш, алар:

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2002-жылдын 2-январындагы

№ 1 Жарлыгы менен бекитилген 2002-2010-жылдардагы мезгилге «Адам

укугу» Улуттук программасы;

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2002-жылдын 2-мартындагы

№ 52 Жарлыгы менен бекитилген ;

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2003-жылдын 15-майындагы

№ 151 Жарлыгы менен бекитилген «Кыргызстан - адам укугун олкосу»

Улуттук идеясын жузого ашыруу боюнча чаралар;

- Кыргыз Республикасынын Окмотунун 2001-жылдын 14-августундагы №

431 токтому менен бекитилген Кыргызстандын балдарынын укуктарын ишке

ашыруу боюнча 2010-жылга чейинки мезгилге «Жаны муун» мамлекеттик

программасы.

Кыргыз Республикасында адамдын жана жарандын укуктары жана

эркиндиктери экономикалык жактан онуккон демократиялык

мамлекеттердеги сыяктуу эле бекемделуудо. Алар болуп жаткан

экономикалык жана социалдык кыйынчылыктарга карабастан укуктардын

жана эркиндиктердин тизмесин кыскартууга же алардын колдонулушуна

чектоо коюуга негиз болбойт.

Жогоруда аталган программаларды кабыл алуунун жана ишке ашыруунун

аркасында Кыргыз Республикасы демократиялык беделин сактоого эле

эмес, аны орчундуу арттырууга жана бекемдоого да жетише алды.

Азыр республикада саясый укуктарды жана эркиндиктерди онуктуруу

чойросундо, айрыкча коп партиялуулукту, ачык-айкындыкты, создун жана

басма создун, бирикмелердин, кыймылдардын эркиндигин, дин тутуу

эркиндигин, аялдар менен эркектердин тен укуктуулугун онуктуруу

жагында тийиштуу иш жургузулуп жатат. Соттук-укуктук жана

пенитенциарлык системалар андан аркы реформалоо процессинде турат.

Билим берууну, агартууну онуктуруу жана адам укугу тармагындагы

билимдерди жайылтуу, олкобуздун калкынын кенири катмарларын тартипти

жана мыйзамды сыйлоого тарбиялоо боюнча пландуу иш жургузулуудо.

Ошону менен бирге эле, бугунку кундо Кыргыз Республикасынын

Президенти 2005-жылга карата белгилеген негизги артыкчылыктардын

бири олконун демократиялык беделин чындоо жана шайлоолорду

мыйзамдуу, ачык-айкын жана демократиялуу негизде откоруу болуп

эсептелерин конулго алып, жарандардын шайлоо укуктарын ишке

ашыруудагы укуктарынын сакталышына озгочо конул буруу зарыл.

Кийинки жылдарда республикабыздын шайлоо жонундо мыйзамдарын

оркундотууго жана эл аралык нормаларга ылайык келтирууго озгочо

конул бурулуп, аны иштеп чыгууга бийликтин аткаруучу жана мыйзам

чыгаруучу органдарынын окулдорунон тышкары жарандык коомдун ар

турдуу институттарынын, ошондой эле эл аралык уюмдардын кенири

спектри катышып келди жана катышып жатат. Кыргыз Республикасынын

шайлоо жонундо мыйзамдарын талдоо анын жоболоруна шайлоонун заманбап

демократиялык технологиялары жана жол-жоболору киргизилгенин

корсотту. Буга, атап айтканда, шайлоо комиссияларынын курамына

саясый партиялардын, жарандык коомдун жана депутаттыкка

талапкерлердин окулдору киргизилгени, алар добуштарды саноого

катышаары, тунук урналар пайдаланылаары ж.б. тиешелуу.

Кыргыз Республикасы 2002-жылдын 7-октябрында Кишинев шаарында Коз

карандысыз Мамлекеттер Шериктештигине катышкан мамлекеттердеги

демократиялык шайлоолордун, шайлоо укуктарынын жана эркиндиктеринин

стандарттары жонундо конвенцияга кол койгон Коз

карандысыз Мамлекеттер Шериктештигине мучо мамлекеттердин ичинен

биринчи болуп 2004-жылы августта ал Конвенцияны ратификациялады жана

ошону менен озунун демократиялык шайлоолордун стандарттарын сактоого

умтулаарын дуйнолук шериктештикке дагы бир жолу ырастады.

Кыргыз Республикасынын шайлоо процесси боюнча мыйзамдык базасы

жетишерлик толук калыптанган жана активдуу да, пассивдуу да шайлоо

укугун камтыйт жана шайлоо оноктугунун учурунда натыйжалуу иш

жургузууго мумкундук берет.

Кыргыз Республикасынын Шайлоолорду жана референдумдарды откоруу

боюнча борбордук комиссиясы методикалык колдонмолорду, Шайлоо

жонундо кодексте айтылган нормаларды колдонуу боюнча сунуштарды

чыгаруу, семинарларды, тренингдерди жана тематикалык телерадио

беруулорду откоруу жолу менен чон иш жургузуп жатат.

Ал иш-чаралардын негизги максаты Кыргыз Республикасынын

Конституциясын, «Кыргыз Республикасындагы шайлоо жонундо» Кыргыз

Республикасынын кодексин коп жактуу мааниде колдонууга жана

чечмелоого жол бербоону, ошондой эле республиканын калкына шайлоо

эрежелерин жана жол-жоболорун туура тушундурууну коздойт.

Мында азыркы учурда коом шайлоо процессин укуктук жонго салуунун

чектери жонундо толук тушунукко ээ деп ырастоого болбойт.

Ошону менен бирге эле постсоветтик мейкиндиктеги бир топ

мамлекеттерде шайлоо процессине байланыштуу болгон окуяларды эске

алганда, айрым эл аралык уюмдардын иштери тупойулдукту жана

тынчсыздануу жаратууда. Алардын Кыргыз Республикасынын аймагындагы

коп сандаган окулдору шайлоонун улуттук процессинин эркин онугушуно

туз же кыйыр кийлигишууго аракеттинип, ошонусу менен абалды

татаалдатуу боюнча прецедент тузуулору мумкун.

«Массалык маалымдоо каражаттары жонундо» Кыргыз Республикасынын

Мыйзамынан, Кыргыз Республикасынын Окмотунун 1992-жылдын

19-августундагы № 410 токтому менен бекитилген «Кыргыз Республикасында

массалык маалымат каражаттарын каттоонун тартиби жонундо»

жободон жана башка бир катар нормативдик укуктук актылардан

турган,олкобуздо жалпыга маалымдоо каражаттарынын иштерин жонго

салуучу нормативдик укуктук база соз эркиндигинин конституциялык

принцибин демонстрациялайт, бул жалпыга маалымдоо каражаттарына

пикирлердин кенири спектрин чагылдырууга мумкундук берет.

Кыргыз Республикасында эркин басма создун болуусунун маанилуулугу

биринчи кезекте коомдо, анын ичинде мамлекеттик бийлик органдарынын

структураларында болуп жаткан окуяларды алардан саясий багытына

карабастан тура чагылдыруу талабы менен шартталган.

Жалпыга маалымдоо каражаттарынын ролу жана жоопкерчилиги шайлоо

оноктукторун откоруу учурунда айрыкча осот.

Алсак айрым, анын ичинде Интернетке жайгаштырылган, радикал

оппозиция жана эл аралык уюмдар оз максаттарында пайдаланышкан

жалпыга маалымдоо каражаттарынын беттеринде республикабызда алдыда

болуучу шайлоолорго байланыштуу эч кандай негизсиз, анын ичинде

юридикалык негизи жок жалган маалымат атайылап берилуудо.

Жалпыга маалымдоо каражаттарынын мындай тура эмес жана адепсиз

иштери коп учурда Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 127

(Ушак) жана 128 (Мазактоо) статьялары боюнча соттук териштирууго

алып келет.

Соз эркиндиги - жеке адамдан жана анча чон эмес социалдык

топтордон баштап дуйнолук шериктештикке чейин адамдардын

пикирлеринин жана ишенимдеринин коп турдуулугун аныктоого жана эске

алууга мумкундук беруучу демократиянын чон жениши. Бирок бул

эркиндик чексиз болушу мумкун эмес. Андан тышкары, соз эркиндиги оз

пикирин (ойлорун) элге (оозеки, жазуу жузундо, жалпыга маалымдоо

каражаттарын пайдалануу менен) билдирууго мумкундук берет, бирок

демократиялык олколордогу мыйзамдар жана соттук практика соз

эркиндигин кыянат пайдаланууну болтурбоо максатында анны чектоо

системасын иштеп чыгышкан.

Коомдук турмуштун дээрлик бардык чойролорундо активдуулугун

корсотуп жатышкан онуккон коомдук бирикмелер системасы

республикабызда жарандык коомдун ажырагыс элементи болуп эсептелет.

2003-жылы Кыргыз Республикасынын Демократиялык коопсуздугу коомдук

кенеши тузулгону ага кубо болот, анын иши Кыргыз Республикасынын

коптогон коомдук уюмдарына улгу болот.

Кыргызстандын элинин демократиялык кодексин иштеп чыккан

Демократиялык коопсуздуктун коомдук кенеши оз ишин коп улуттуу

коомдун кенири катмарларынын арасында республикабызда болгон

демократиялык салттарды, этиканы жана адеп-ахлакты угуттоону

коздогон максаттардын негизинде жургузот. Мындай уюмдар мамлекеттик

бийлик органдары тарабынан ар тараптуу колдоого татыктуу.

Кыргыз Республикасынын Конституциясында Кыргыз Республикасында

эркти ачык билдируунун жана жалпы кызыкчылыктардын негизинде саясый

партияларды, кесиптик бирликтерди жана башка коомдук бирикмелерди

тузууго болору каралган. Мамлекет коомдук бирикмелердин укуктары

жана мыйзамдуу кызыкчылыктары сакталышын камсыздайт.

Кыргыз Республикасынын Конституциясы бирикмелердин жана

кыймылдардын иштерине эркиндикти камсыздайт. Бул аларды жарандар оз

тандоосу, мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтуу оз

алдынча башкаруу органдарынын алдын ала уруксатысыз тузушот дегенди

билдирет. Бирикмелер озунун структурасын, максаттарын, ишинин

формасын жана методдорун аныктоодо эркин, озунун уставдарын оз

алдынча кабыл алышат.

Кыргыз Республикасынын Граждандык кодексинде, Кыргыз

Республикасынын «Коммерциялык эмес уюмдар жонундо», «Юридикалык

жактарды мамлекеттик каттоо жонундо», «Саясий партиялар жонундо»

жана башка мыйзамдарында биригуу укугу андан ары онуктурулгон жана

конкреттештирилген.

Улуттук укук колдонуу практикасынын механизмдеринин бири адам

укугун жана эркиндиктерин коргоо жагындагы эл аралык укуктун

нормаларын колдонуу болуп эсептелет.

Ушуга байланыштуу республикабызда Конституция менен бекемделген

бирикмелерге жана кыймылдарга биригуу укугу сакталып эле калбастан,

кобойтулгон.

Коомдун андан ары структуралашуу, социалдык кызыкчылыктардын

уюшуу жана социалдык топтордун аларды тушунуу процессии журуп жатат.

Коптогон коомдук уюмдардын, саясый партиялардын базалык принциптери

эркиндик, социалдык адилеттик жана тилектештик принциптери болуп

келген, болууда жана коомдогу тынччылык жана туруктуу онугуу алардын

иштерине коп жагынан коз каранды.

«Кыргызстан - адам укугунун олкосу» Улуттук идеясын ишке ашырууда

терс корунуштор да бар, атап айтканда тигил же бул иш-чараны аткаруу

учун керектуу олчомдо каржылоо жок, ошондой эле министрликтердин,

мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун,

мамлекеттик комиссиялардын, жергиликтуу мамлекеттик

администрациялардын жана жергиликтуу оз алдынча башкаруу

органдарынын апараттарында жана ведомстволук мекемелери менен

уюмдарында жогоруда айтылган иш-чаралардын жоболорун турмушка ашыруу

боюнча тура уюштурулган иш жок, бул коп учурда кадрлардын келиш-

кетиши коптугуно, ошондой эле ал иш-чараларды кароо жана аткаруу

боюнча иштин тийиштуу турдо жана оз убагында жургузулбогонуно

байланыштуу.

Мамлекеттик бийлик менен жарандык коомдун ортосундагы оноктук

мамилелерди онуктуруу механизми жетик эмес, бул жанжалдуу

кырдаалдардын, ал эми кээде негизсиз оз ара айыптоолордун чыгышына

алып келуудо.

«Кыргызстан - адам укугунун олкосу» Улуттук идеясын андан ары

ишке ашыруунун натыйжалуулугун арттыруу, жетишилген демократиялык

озгорушторду сактоо жана кобойтуу, 2005-жылы шайлоо оноктугун

демократиялуу жана ачык-айкын откорууну камсыздоо жана откоруу

боюнча тийиштуу конул буру, жарандардын шайлоо укуктарын сактоо,

аткаруу бийлигинин органдарынын, жарандык институттардын жана эл

аралык уюмдардын ортосундагы андан аркы кызматташууну онуктуруу

максатында Кыргыз Республикасынын Окмоту токтом кылат:

1. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2003-жылдын 15-майындагы

№ 151 Жарлыгы менен бекитилген «Кыргызстан - адам укугунун олкосу»

Улуттук идеясын жузого ашыруу боюнча чараларды, Кыргыз Республикасынын

Президентинин 2002-жылдын 2-январындагы № 1 Жарлыгы менен бекитилген

2002-2010-жылдардагы мезгилге «Адам укугу» Улуттук программасын андан

аркы аткаруу, Кыргыз Республикасынын жарандарынын шайлоого жана

шайланууга конституциялык укуктарын сактоо жана аларды аткаруу боюнча

иштиктуу чара коруу Кыргыз Республикасынын Окмотунун ишинин

артыкчылыктуу багыттары болуп эсептелсин.

2. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык

ведомстволор, мамлекеттик комиссиялар, жергиликтуу мамлекеттик

администрациялар жана жергиликтуу оз алдынча башкаруу органдары Кыргыз

Республикасынын мыйзамдарына ылайык шайлоо процессине кийлигишпоо

принцибин кату карманышсын.

3. Эл аралык уюмдар, эл аралык уюмдардын Кыргыз Республикасынын

мыйзамдарында белгиленген тартипте аккредитацияланган же катталган

окулчулуктору шайлоо оноктугунун учурунда оз иштерин Бириккен Улуттар

Уюмунун Башкы Ассамблеясынын 2000-жылдын 25-февралындагы № 54/168

Резолюциясынын жоболоруна ылайык жургузушсун.

4. Министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык

ведомстволордун, мамлекеттик комиссиялардын, жергиликтуу мамлекеттик

администрациялардын жана жергиликтуу оз алдынча башкаруу органдарынын

аппараттарында, ведомстволук мекемелеринде жана уюмдарында Кыргыз

Республикасынын Президентинин 2003-жылдын 15-майындагы № 151 Жарлыгы

менен бекитилген «Кыргызстан - адам укугунун олкосу» Улуттук идеясын

жузого ашыруу боюнча чараларда, Кыргыз Республикасынын Президентинин

2002-жылдын 2-январындагы № 1 Жарлыгы менен бекитилген 2002-2010-

жылдардагы мезгилге «Адам укугу» Улуттук программасында каралган

жоболорду аткаруу боюнча иштерди тийиштуу турдо уюштурушканы

белгиленсин.

5. Кыргыз Республикасынын Улуттук телерадиокорпорациясына Кыргыз

Республикасынын Демократиялык коопсуздугунун коомдук кенеши менен

бирдикте радиодо жана телекорсотуудо ай сайын берилуучу «Демократиялык

клуб» деген тематикалык программа тузу маселесин кароо сунушталсын.

6. Бул токтом жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыялансын.

Премьер-министр Н.Танаев