Улуттук стратегия Кыргыз Республикасында 2010-жылга чейин мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруу жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү (Кыргыз Республикасынын Президентинин Указы менен бекитилген)

Кыргыз Республикасынын Президентинин

2002-жылдын 17-декабрындагы № 381

Указы менен бекитилген

"Дүйнөлүк тажрыйбада жергиликтүү жамааттын

массалык жигердүүлүгүнүн көрүнүшүнүн бир гана

чыныгы демократиялык формасы бар - бул

жергиликтүү өз алдынча башкаруу ыкмасы"

УЛУТТУК СТРАТЕГИЯ

Кыргыз Республикасында 2010-жылга чейин

мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруу жана

жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү

Кыскартуулар жана терминдер

АТӨ - Кыргыз Республикасында адамды туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук

программасы;

КОР - Кыргыз Республикасын 2010-жылга чейин өнүктүрүүнү комп-

лекстүү негизинин жалпы улуттук стратегиясы;

ЖАУС - Жакырчылыкты азайтуунун улуттук стратегиясы;

ЖӨБ - жергиликтүү өз алдынча башкаруу;

ДЕЦЕНТРАЛДАШТЫРУУ - жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына

мамлекеттик башкаруу функцияларынын жана ыйгарым укуктарынын бир

бөлүгүн, анын ичинде аларды жүзөгө ашыруу үчүн зарыл болгон материал-

дык, финансылык жана башка каражаттарды өткөрүп берүү;

ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗ АЛДЫНЧА БАШКАРУУ - өкүлчүлүктүү жана аткаруу бийлик

органдары аркылуу, ошондой эле жарандардын түздөн-түз катышуусу менен

жергиликтүү жамааттардын жергиликтүү маанидеги иштерди башкарууга Кыр-

гыз Республикасынын Конституциясында гарантияланган укугу жана чыныгы

кудуреттүүлүгү;

ДУС - КОРдун чектеринде Кыргыз Республикасында 2010-жылга чейин

децентралдаштыруунун жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну

өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы;

АКӨ - аймактык коомдук өз алдынча башкаруу;

АӨУО - Адамдын өнүгүшү жөнүндө улуттук отчет;

ПРООН - ООНдун Өнүктүрүү программасы;

Киришүү

Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруунун

жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүүнүн ушул улуттук стра-

тегиясы (мындан ары - Стратегия) өлкөдө адамдык жана материалдык ре-

сурстарды консолидациялоо аркылуу саясий туруктуулукка жетишүү жана

камсыз кылуу, Кыргызстан калкынын экономикалык жыргалчылыгын жана анын

социалдык бакубаттуулугун жогорулатуу үчүн Адамды туруктуу өнүктүрүү

улуттук стратегиясынын, КОРдун жана Жакырчылыкты азайтуунун улуттук

стратегиясынын чектеринде иштелип чыкты.

Бул Стратегиянын максаты болуп Кыргызстан укуктук демократиялык

мамлекеттин сапаттарына ээ болушунун зарыл шарты катары 2010-жылга че-

йин мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруунун жана жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруунун натыйжалуу системасын өнүктүрүүнүн негизги багытта-

рын, жолдорун жана ыкмаларын аныктоо саналат.

Дүйнөнүн көптөгөн өнүккөн мамлекеттеринин тажрыйбасы ишенимдүү

күбөлөп тургандай, дал жергиликтүү өз алдынча башкаруу жарандарга алда

канча жакын болуп жана алардын күндөлүк жана кечиктирилгис милдеттерин

чечүү менен элдик бийликтин негиздерин чыњдайт, жергиликтүү жамааттар-

дын турмушу үчүн зарыл шарттарды түзөт, бүтүндөй алганда саясий систе-

маны турукташтырат, өлкөнүн биримдигин жана мамлекеттин бүтүндүгүн кам-

сыз кылуунун маанилүү механизми болуп саналат.

Ата-мекендик жана чет өлкөлүк муниципалдык органдардын ишинин таж-

рыйбасын эске алуу менен иштелип чыккан Стратегиянын максаттарын жана

милдеттерин турмушка ашыруу ыйгарым укуктарды жергиликтүү өз алдынча

башкаруу жана мамлекеттик башкаруу органдарынын ортосунда рационалдуу

бөлүштүрүү, чечимдерди кабыл алуу процессин түздөн-түз жарандарга толук

жакындатуунун негизинде бийликтин ар кандай дењгээлдеринин ортосундагы

натыйжалуу өз ара аракеттенүүнү жана кызматташтыкты уюштуруу жолу менен

мамлекетти башкаруу чөйрөсүндө болгон проблемалардан системалуу арылуу-

ну камсыз кылууга мүмкүндүк берет, бул калктын социалдык-экономикалык

абалын жакшыртууга, жакырчылыктын дењгээлин төмөндөтүүгө мүмкүндүк бе-

рет. Соњку жылдарда жетишилгендерди өнүктүрүү жана жергиликтүү өз ал-

дынча башкарууну (мындан ары - ЖӨБ) ар тараптан чыњдоого багытталган

жањы принциптерди киргизүү менен, Стратегия келечекке милдеттерди анык-

тоодо комплекстүү мамилени жана аларды турмушка ашыруунун болжолдуу

жолдорун сунуш кылып, чечимдерди турмушка ашыруу мөөнөттөрүн, кабыл

алуу механизмдерин жана орточо мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү мезгилдер-

де реформаларды жүргүзүү үчүн жоопкерчиликти аныктайт.

Бул Стратегия расмий күчүнө киргенден кийин аны турмушка ашыруу

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү 2010-жылга чейин мамлекеттик башкарууну

децентралдаштыруу жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү бо-

юнча комплекстүү иш-чараларды турмушка ашыруусу аркылуу жүргүзүлөт.

Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкаруунун азыркы

абалына баа берүү. Соњку он жылдын ичинде Кыргызстандын саясий жана со-

циалдык-экономикалык турмушунда кыйла өзгөрүүлөр болуп өттү, ал жерги-

ликтүү башкарууну да камтыды. Конституциялык-укуктук негиздердин жана

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1994-жылдын 18-августундагы Указы-

нын нугунда башталган жергиликтүү өз алдынча башкарууну реформалоону

максатка багыттоо менен жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө республикада жерги-

ликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү үчүн бекем пайдубал түптөлдү. 8

жылдык мезгилдин ичинде бул багытта мамлекеттик башкарууну децентрал-

даштыруу жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү маселелери

боюнча Кыргыз Республикасынын Президентинин 50дөн ашык указдары жана

буйруктары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 30га жакын токтому жана

башка бир катар нормативдик укуктук актылар кабыл алынды.

2001-жылы республиканын бардык калктуу конуштарын (айылдарын, по-

селкаларын жана шаарларын) жергиликтүү өз алдынча башкаруу принциптери-

не өткөрүү процесси аяктады. Азыркы учурда республикада 487 айылдык,

поселкалык жана шаардык жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары иштеп

жатат. Кыргыз Республикасында шаарлардын Ассоциациясы жана Кыргыз Рес-

публикасынын өз алдынча башкарылуучу айылдарынын жана поселкаларынын

Ассоциациясы жергиликтүү иштеп жатат, алар Кыргыз Республикасынын жер-

гиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын Конгрессине бириккен жана

жергиликтүү жамааттардын таламдарын билдирет жана коргойт.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн чечимдерине ылайык жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарына социалдык инфраструктуранын жалпы суммасы

7 миллиард 935 миллион сомду түзгөн 9300дөн ашык объекти коммуналдык

менчикке берилди. Биринчи жолу 2001-жылы республикада жергиликтүү өз

алдынча башкаруунун башчыларын жалпы шайлоо өткөрүлдү. Жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарынын ишине калктын алда канча кењири катышуусу

үчүн 2001-жылдын аягында республиканын айылдарында, шаарларында жана

райондорунда элдик курултайлар өткөрүлдү, аларга 90 мињден ашык делегат

катышты. Азыркы учурда бул аспектинин жөнгө салган негиздүү мыйзам ак-

тыларынан болуп 2002-жылы кабыл алынган "Жергиликтүү өз алдынча башка-

руу жана жергиликтүү мамлекеттик администрация жөнүндө", "Мүлккө комму-

налдык менчик жөнүндө" жана "Аксакалдар соттору жөнүндө" Кыргыз Респуб-

ликасынын мыйзамдары саналат.

ПРООНдун жана өлкөдөгү башка эл аралык уюмдардын жигердүү колдоосу

аркасында жамааттык уюмдарды түзүү боюнча максатка багытталган иш

кењири жайылтылды жана жергиликтүү жамааттардын мүчөлөрүн социалдык мо-

билизациялоо, жергиликтүү Өнүктүрүү фонддорун түзүү боюнча кыйла таж-

рыйба топтолду, алар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен

тыгыз иштейт. Калкты социалдык мобилизациялоонун жана жамааттык уюмдар

менен жергиликтүү ӨЭУларды түзүүнүн башталган процесси жергиликтүү маа-

нидеги иштерди башкарууга жергиликтүү калкты кењири тартууга, жанбакты-

лык сезиминен арылууга, калктын жашырылган ресурстарын табууга

мүмкүндүк берет, алар жергиликтүү милдеттерди чечүүгө жумшалат. Жерги-

ликтүү өз алдынча башкарууну реформалоону максатка багыттап жүзөгө ашы-

руунун натыйжасында Кыргызстан, бир катар эл аралык уюмдардын баа

берүүсү боюнча, бул жагынан Шериктештиктин алдыњкы өлкөлөрүнүн бири бо-

луп калды.

Элдик бийликтин системасын ар тараптан өнүктүрүү максатында азыркы

учурда Кыргызстандын алдында мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруу-

нун жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүүнүн экинчи фазасы-

нын милдеттери турат. Бул үчүн бир катар концептуалдык жана актуалдуу

маселелерди жана проблемаларды чечүү талап кылынат.

Республикадагы прогрессти жана учурдагы кырдаалды талдоо мамлекет-

тик башкарууну децентралдаштыруунун жана жергиликтүү өз алдынча башка-

рууну өнүктүрүүнүн чечилбеген башкы проблемалары болуп төмөнкүлөр сана-

ла тургандыгын көрсөттү:

Мыйзамдык базанын өркүндөтүлбөгөндүгү. Бүгүнкү күндө эњ оболу мам-

лекеттик башкарууну оптималдуу децентралдаштырууну, жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдарынын дењгээлинде натыйжалуу башкаруу институтта-

рын түзүүнү, натыйжалуу экономикалык жана финансылык децентралдаштыруу-

ну, муниципалдык кызматты жана анын потенциалын өнүктүрүү системасын

түзүүнү, социалдык мобилизациялоону жана башкаларды камсыз кылууга ча-

кырылган зарыл укуктук базалар али түзүлө элек.

Мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруу процесстерин жайбаракат

жүзөгө ашыруу жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын мамлекет-

тик колдоонун жетишсиздиги. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары

өзүнүн ыйгарым укуктарын натыйжалуу жүзөгө ашыруу үчүн азырынча же-

тиштүү бийликти жана финансы-экономикалык каражаттарды ала элек. Мый-

замдарда аткаруу бийлигинин ар кандай органдарынын жана жергиликтүү өз

алдынча башкаруунун функциялары жана укуктары жетиштүү так аныкталган

эмес. Функцияларды жана тиешелүү финансы-экономикалык ресурстарды жер-

гиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүп берүү процесси созду-

гуп кетти, аларды өткөрүп берүү механизми жок. Бул жергиликтүү жамаат-

тын массалык жигердүүлүгүнүн көрүнүшүнүн демократиялык формаларын алда

канча терењ өздөштүрүүнү кыйла создуктурууда, жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарынын өнүгүшүнүн жүрүшүн кашањдатып жатат. Вертикаль

боюнча башкаруунун көп звенолуулугу жетиштүү ыйгарым укуктарды өткөрүп

берүүгө тоскоолдук кылган факторлордун бири болуп саналат.

Финансы-экономикалык жөнгө салуунун натыйжасыз механизмдери. Фи-

нансы жана жергиликтүү бюджет мурдагыдай эле борбордоштурулган, натый-

жалуу салык базасы түзүлгөн эмес, жергиликтүү өз алдынча башкаруу ор-

гандарынын бюджеттик мүмкүнчүлүктөрү өтө чектелүү. Экономикалык жана

финансылык децентралдаштыруунун укуктук базасы түзүлгөн эмес. Жерги-

ликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын функцияларына жана ыйгарым

укуктарына ылайык финансы-экономикалык ресурстарын аларга өткөрүп берүү

механизми жөнгө салынган эмес.

Муниципалдык кызматчылардын кесиптик дењгээлинин төмөндүгү, таа-

сирдүү кадр ишинин жоктугу. Алиге чейин муниципалдык кызмат жөнүндө

мыйзам кабыл алына элек, муниципалдык кызматчы кадрлары менен иштөөнүн,

аларды даярдоонун, кайра даярдоонун жана квалификациясын жогорулатуу-

нун, аларды мотивациялоонун жана социалдык жактан коргоонун системасы

түзүлө элек. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кадрларын ма-

алымат-техникалык жана илимий-методикалык жактан камсыз кылуу жок.

Социалдык мобилизациянын өнүгүшүнүн жана адамдык потенциалдын

өнүгүшүнүн жетишсиздиги. Жергиликтүү калкты ассоциацияларга, бирикме-

лерге жана жамааттык уюмдарга социалдык мобилизациялоо азырынча жо-

тиштүү жигердүү жүзөгө ашырылбай жатат. Жергиликтүү мамлекеттик адми-

нистрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары аларды

түзүүнүн жана өнүктүрүүнүн жүрүшүнө толук өлчөмдө колдоо көрсөтпөй жа-

тат, алардын жеке аманаттары жана финансылык каражаттары начар тартылу-

уда. Калк өзүнүн турмушун жакшыртууга көмөктөшүүчү чечимдерди кабыл

алуу процессине пассивдүү катышкандыгы белгиленүүдө.

Мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары-

нын, ӨЭУлардын, жарандык коомдун жана жеке сектордун натыйжалуу

өнөктөштүгү жана өз ара аракеттенүүсү өнүккөн эмес. Социалдык мобилиза-

циялоо, коомдук жана жеке секторду чыњдоо боюнча пилоттук айыл

өкмөттөрүнүн, мамлекет менен жамааттык уюмдардын ортосундагы

өнөктөштүктүн ийгиликтүү тажрыйбасы республиканын бардык региондоруна

жетишсиз жайылтылууда, масштабдары боюнча чектелүү бойдон калууда жана

тиешелүү укуктук база менен коштолбой жатат. 2001-жылы Кыргыз Республи-

касынын Президенти Указ кабыл алган, ал социалдык мобилизациялоо таж-

рыйбасын бардык региондордо колдонууга багытталган.

Өнүктүрүү келечектеринин декларациясы. Мамлекеттик башкарууну де-

централдаштыруунун жана жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүүнүн

өзөктүү принциптери төмөнкүлөр болот:

Мыйзамдын үстөмдүгү. Жарандардын, жамааттардын мүчөлөрүнүн жана

жергиликтүү өз алдынча башкаруунун таламдары мыйзамдуу түрдө бекемде-

лет.

Ыйгарым укуктарды так аныктоо. Бул бийликти жана башкарууну инсти-

туционалдык уюштуруунун жалпы принциби, ал "чечимдер мүмкүн болушунча

жаранга жакын кабыл алынууга тийиш" экендигин белгилейт. Буга ылайык

жеринде чечүүгө боло турган маселелердин бардыгы башкаруунун жогору

турган дењгээлинен төмөнкү дењгээлине берилүүгө тийиш.

Өзгөчөлүк. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына берилүүчү

ыйгарым укуктар мүмкүн болушунча толук жана өзгөчөлүү болууга тийиш.

Чектелген контролдук. Жергиликтүү бийликтердин ар кандай админист-

рациялык контролу бул Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген

учурларда гана жүзөгө ашырылышы мүмкүн.

Маанилүүлүк. Коомдук иштердин кыйла үлүшүн өз жоопкерчилиги астын-

да жана жергиликтүү калктын таламдарында жөнгө салууга жана башкарууга

жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын укуктары жана

мүмкүнчүлүктөрү.

Фискалдык децентралдаштыруу. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу ор-

гандарына алардын функцияларына жана ыйгарым укуктарына ылайык келген

адекваттуу экономикалык жана финансылык ресурстарды берүү.

Өнөктөштүк, ачык жана натыйжалуу башкаруу. Кыргыз Республикасынын

Өкмөтү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, жарандык коом, жеке

сектор, эл аралык уюмдар, донор өлкөлөр өнөктөштүктүн жана макулдуктун

негизинде өз күч-аракеттерин ушул стратегиянын максаттарын жана милдет-

терин турмушка ашырууга жумшайт.

Алдын алуучулук. Стратегиянын багыттары жана компоненттери. Стра-

тегиянын максаттарына жана милдеттерине жетүү жолунда ыктымалдуу кү-

түлгөн тоскоолдуктарды жоюу боюнча алдын алуучу чараларды камтыйт.

2010-жылга карата децентралдаштыруунун негизинде жергиликтүү өз алдынча

башкарууну өнүктүрүүнүн уюштуруу-укуктук жана финансы-экономикалык ба-

засын түзүү болжолдонууда, ал Кыргыз Республикасынын Конституциясына

ылайык түзүлөт, кыргыз элинин салттарын чагылдырат жана жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарынын ишинде эл аралык нормаларды жана тажрый-

баны эске алат.

Ушуга ылайык мамлекеттик башкарууну жана жергиликтүү өз алдынча

башкарууну андан ары децентралдаштыруу боюнча маанилүү саясий жана ад-

министрациялык реформаларды жүзөгө ашыруу болжолдонууда, ал Кыргыз Рес-

публикасынын администрациялык-аймактык түзүлүшүн реформалоону жүзөгө

ашырууну талап кылат. Адамды туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы-

нын милдеттерине ылайык ар кайсы тармактарда башкаруу системасын

өркүндөтүү максатында атайын округдарды (администрациялык, билим берүү,

медициналык жана башка) түзүү боюнча пилоттук долбоорлор жүзөгө ашыры-

лат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында децентралдаштырылган

финансы-бюджеттик каражаттар болот, натыйжалуу жергиликтүү салык систе-

масына ээ болот. Аларга социалдык инфраструктурага узак мөөнөттүү ин-

вестициялоо үчүн жергиликтүү финансы-кредиттик каражаттарды түзүү, фи-

нансы каражаттарын алуу жана карыздоо сыяктуу укуктар берилет. Бардык

ушул укуктар жана нормалар "Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун финан-

сы-экономикалык негиздери жөнүндө" Мыйзамда чагылдырылат, анын негизин-

де жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын бюджетин түзүү жана ат-

каруу маселелери боюнча бюджеттик ачык угуулар бардык жерлерде

өткөрүлөт. Жергиликтүү бюджеттерди түзүүнүн, карап чыгуунун жана бе-

китүүнүн бирдиктүү тартиби киргизилет, жергиликтүү өз алдынча башкаруу

органдарынын бүткүл финансы-чарбалык ишинин, анын ичинде салыктардын

келип түшүшү жана чыгымдар боюнча маалыматтардын ачыктыгы камсыз кылы-

нат.

Көпчүлүк жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары үчүн алардын

кирешелеринин салыштырма салмагы алардын өз салыктарынын эсебинен

түзүлөт, алардын ичинен башкысы жер салыгы жана кыймылсыз мүлккө) салык

болот, анын Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык киргизүү керек.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары келип түшүүчү салык ка-

ражаттарынын күтүлгөн дењгээлдерине жана республикалык бюджет менен жо-

гору турган аймактык дењгээлден алынуучу гранттарга негизденүү менен

чыгымдар боюнча өздөрүнүн бюджеттик каражаттарын өз алдынча бөлүштүрөт.

Чыгымдоо ыйгарым укуктары жергиликтүү бюджеттердин бардык дењгээлдери-

нин ортосунда так бөлүштүрүлөт, мунун натыйжасында жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдары өз финансысын башкарууда кыйла көз карандысыз

болуп калат. "Бюджетти программалык негизде түзүүнүн" жањы ыкмасы кир-

гизилет, ал ар кандай программаларда бюджеттик көрсөткүчтөргө баа

берүүгө жана бюджеттик каражаттарды натыйжалуу жана сарамжалдуу пайда-

ланууну камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

Кадр ишинин жана муниципалдык кызматтын натыйжалуу системасы

түзүлөт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары өздөрүнүн өсүп ба-

раткан милдеттенмелерин натыйжалуу жүзөгө ашыруу үчүн зарыл болгон

өнүккөн адамдык жана институттук потенциалга ээ болот. "Муниципалдык

кызмат жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынат, ал муници-

палдык кызматчыларга тиешелүү статуска, шарттарга жана мүмкүнчүлүктөргө

(эмгек акы, социалдык жактан коргоо жана башкалар) ээ болууга мүмкүндүк

берет.

Республиканын жогорку окуу жайларында, анын ичинде Кыргыз Респуб-

ликасынын Президентинин алдындагы Башкаруу академиясында муниципалдык

кызматчыларды сапаттуу даярдоо, кайра даярдоо жана квалификациясын жо-

горулатуу жүзөгө ашырылат. Алардын базасында ар кандай кыска мөөнөттүү

жана узак мөөнөттүү окутуучу курстар жана программалар иштей баштайт.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жогорку квалификациялуу кадр-

лар менен толук комплекттелет, аларды кайра даярдоо жана квалификация-

сын жогорулатуу муниципалдык башкаруунун региондук Борборлорунда жана

Мектептеринде жүргүзүлөт. Муниципалдык кызматчыларды окутуунун "Элект-

рондук айыл өкмөтү" маалымат системасы, Дистанттык системасы кењири

колдонулат, тиешелүү маалымат-коммуникациялык, техникалык жана басма

базасы бар Илим-изилдөө жана маалымат борборлорун түзүү боюнча чаралар

көрүлөт.

Социалдык мобилизациялоонун жана алдын-ала өнүгүүнүн натыйжалуу

системасын түзүү жергиликтүү жамааттын иштерине калктын жигердүү каты-

шуусуна жетишүүгө мүмкүндүк берет, айылдардын жана поселкалардын тур-

гундары өздөрүнүн ресурстарын жана тартылган ресурстарды жигердүү пай-

далануу менен өз алдынча башкарылуучу жамааттык уюмдарга жана ассоциа-

цияларга, башка институттарга уюштурулат. Туруктуу жамааттык, финан-

сы-экономикалык уюмдар, фирмалар, компаниялар жана башка өз алдынча

башкарылуучу институттар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына

адамдык потенциалды жогорулатууга, калктын турмушун жакшыртууга, бийлик

органдарынын жигердүү колдоосу аркасында айылдардын, поселкалардын жана

шаарлардын социалдык-экономикалык өнүгүшүнө көмөктөшөт.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын арасында социалдык

мобилизацияны жүргүзүүнүн, жергиликтүү Өнүктүрүү фонддорун түзүүнүн,

калкка микрофинансы жана микрокредит берүүнүн топтолгон өзгөчөлүү таж-

рыйбасы кењири жайылтылат. Жамааттык уюмдардын, алардын бирикмелеринин

статусу, ролу алардын ишин жөнгө салууга багытталган тиешелүү норматив-

дик укуктук актыда бекемделүүгө тийиш. Бара-бара кредиттик союздардын,

жергиликтүү өнүктүрүү фонддорунун жана башка финансы-кредиттик мекеме-

лердин базасында айылдык муниципалдык банктар түзүлүшү мүмкүн.

Ар кандай тренингдер, анын ичинде тиешелүү долбоорлорду жана прог-

раммаларды пландаштыруу, иштеп чыгуу, адамдык потенциалды өнүктүрүү бо-

юнча тренингдер дайыма жүргүзүлүп турат.

Консолидацияланган жана адилеттүү жарандык коомду түзүү, таасирдүү

социалдык коргоону жүргүзүү боюнча тиешелүү иш жүргүзүлөт. Жергиликтүү

жана борбордук бийлик органдарынын, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

жана жарандык коомдун, жеке сектордун натыйжалуу өнөктөштүгүн өнүктүрүү

каралууда. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын күч-аракети жу-

муш орундарын түзүүгө, жакырчылыктын дењгээлин төмөндөтүүгө, сапаттуу

медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жана билимге жеткиликтүүлүктү камсыз

кылууга багытталат. Республикада жергиликтүү өз алдынча башкаруу орган-

дарынын ар кандай ассоциацияларынын тармагы кењири өнүгөт, алар жеке

сектор, жарандык коом, коомдук уюмдар жана саясий партиялар менен бир-

дикте натыйжалуу ишти жүзөгө ашырат. Алардын потенциалын жер-жерлерде

чакан жана орто бизнести, ишкерликти жигердүү өнүктүрүүнүн негизинде

жакырчылыкты жоюуга, жергиликтүү жамааттардын мүчөлөрүнүн турмуш дењгэ-

элин жогорулатууга, социалдык инфраструктураны өнүктүрүүгө багыттоо

болжолдонууда.

1. Натыйжалуу укуктук базаны түзүү

Колдонулуп жаткан укуктук база нормативдик укуктук актыларды

өркүндөтүүнү, Кыргыз Республикасынын Конституциясына так ылайык кел-

тирүүнү, ошондой эле жакынкы убакыттын ичинде "Кыргыз Республикасындагы

жергиликтүү өз алдынча башкаруунун финансы-экономикалык укуктары жана

негиздери жөнүндө" жана "Муниципалдык кызмат жөнүндө" мыйзамдар сыяктуу

артыкчылыктуу мыйзам актыларын иштеп чыгууну жана кабыл алууну талап

кылат. Мамлекеттик бийликтин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун

функцияларын чектөө, жергиликтүү дењгээлде референдум өткөрүү жана Кыр-

гыз Республикасынын администрациялык-аймактык түзүлүшүн жөнгө салуу ме-

нен байланышкан маселелерди мыйзам жолу менен жөнгө салуу зарыл.

Бир эле учурда карама-каршылыктарды четтетүү жана укуктук норма-

ларды бир мыйзамга андан ары иретке келтирүү максатында колдонулуп жат-

кан нормативдик укуктук актыларды түгөлдөө жана талдоо жүргүзүлөт.

"Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын

Мыйзамынын айрым жоболорун жергиликтүү өз алдынча башкарууну реформало-

онун жетишкендиктерине, жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча кабыл

алынган укуктук актыларга, анын ичинде борбордук жана жергиликтүү бий-

ликтердин ортосундагы ыйгарым укуктарды бөлүштүрүүгө ылайык жөнгө салуу

максатында аны текшерүүнү жүргүзүү зарыл.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары ошондой эле экономикалык

жана финансы-бюджеттик ишти уюштуруу үчүн зарыл мыйзамдык базага ээ бо-

лууга тийиш. Бул максаттарда Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодекси

жана "Кыргыз Республикасынын Салык кодексине өзгөртүүлөрдү жана толук-

тоолорду киргизүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын кабыл алуу

зарыл, алар жергиликтүү бюджеттердин жана салыктардын маселелерин жөнгө

салат. Андан соњ шаарларда жана айылдарда жергиликтүү өнүктүрүү фонддо-

рун жана муниципалдык банктарды түзүү маселелери боюнча тиешелүү укук-

тук актылар кабыл алынат.

Муниципалдык кызматтын натыйжалуу системасын уюштуруу, муниципал-

дык кызматчыларды кайра даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу, алар-

ды илимий-методикалык жактан камсыз кылуу үчүн укуктук базаны түзүү

максатында жакынкы учурда Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине "Му-

ниципалдык кызмат жөнүндө" Мыйзамдын долбоору жөнөтүлөт, ал муниципал-

дык кызмат орундарынын жана функциялардын Реестрин камтыйт. Муниципал-

дык кызматчынын кесиптик этикасынын кодекси иштелип чыгат жана кабыл

алынат.

Социалдык мобилизациялоону өнүктүрүү, жарандык коомду андан ары

консолидациялоо үчүн бекем укуктук база түзүлөт.

2010-жылга карата Кыргыз Республикасындагы жергиликтүү өз алдынча

башкаруу жөнүндө Кодекс кабыл алынат, ал жергиликтүү өз алдынча башка-

руу органдарынын натыйжалуу ишин камсыз кылган нормаларды камтыйт.

Ошондой эле шаарлардын, айылдардын жана поселкалардын уставдарын,

жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын укуктук актыларын

өркүндөтүү жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишинде

алардын ролун жогорулатуу боюнча чаралар көрүлүүгө тийиш.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын чектеринде жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдарынын натыйжалуу ишин уюштуруу, айылдарда, посел-

каларда жана шаарларда калкты укуктук тарбиялоо жагынан кењири ишти

жүргүзүү жана башка тиешелүү ишти аткаруу максатында айыл өкмөттөрүнүн

жана шаар башкарууларынын кызмат орундарынын санына юристтердин кызмат

ордун киргизүү зарыл.

Калкты укуктук жакчтан тиешелүү түрдө агартууну уюштуруу, колдону-

луп жаткан нормативдик укуктук актыларга жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу,

маалымат-коммуникациялык техникалык системаларды өнүктүрүүгө зарыл

шарттарды түзүү керек.

2. Саясий, администрациялык реформалар

жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын

мамлекеттик колдоо

Стратегиянын саясий, администрациялык жана институттук аспектери

мамлекеттик башкарууну децентралдаштыруунун жана жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарын өнүктүрүүнүн негиздүү принциптерин түзүүгө жана

өздөштүрүүгө багытталган. Эњ оболу функциялык реформаны, уюштуруу жана

структуралык кайра түзүүлөрдү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органда-

рынын кызматкерлерин кесипке үйрөтүүнү жүзөгө ашыруу зарыл, алар: функ-

цияларды жана ыйгарым укуктарды башкаруунун аймактык дењгээлдеринин ор-

тосунда так аныктоону; ар кандай дењгээлдеги мамлекеттик башкаруу жана

жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын керексиз функцияларын жана

ыйгарым укуктарын жоюуну; жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана мамле-

кеттик башкаруу органдарынын натыйжалуу, функциялык жактан балансташкан

системасын түзүү максатында жергиликтүү өз алдынча башкаруунун

өкүлчүлүктүү жана аткаруу органдарынын функцияларын жана ыйгарым укук-

тарын кењейтүүнү өзүнө камтыйт.

Стратегияны турмушка ашыруунун биринчи этабында мамлекеттик жана

муниципалдык башкаруунун ар бир органынын максаттары жана милдеттерин

так аныктоо, алардын функцияларын, ыйгарым укуктарын жана жоопкерчили-

гин мыйзамдык жактан так аныктоо, аларды тиешелүү финансылык жана эко-

номикалык ресурстар менен камсыз кылуу жана аларды өткөрүп берүү меха-

низмин иштеп чыгуу зарыл.

КОРго ылайык Стратегия мамлекеттик башкаруунун борбордук органда-

рынын функцияларын чектөөнү карайт, анын натыйжасында ар биринин так

аныкталган негизги жана кошумча функциялары болот. Бул үчүн мамлекеттик

башкаруунун ар бир дењгээли өзү алда канча маанилүү, келечектүү, пайда-

луу деп эсептеген функцияларды өз билгениндей аткарган жана анча маа-

нилүү эмес ыйгарым укуктарды төмөн турган дењгээлге өткөрүп берген

учурдагы абалдан чыгуу зарыл. Ошондуктан функцияларды жана ыйгарым

укуктарды, жоопкерчиликти алда канча натыйжалуу чече ала турган мамле-

кеттик башкаруу же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына бекитип

берүү зарыл. Ушундай талдоонун негизинде максаттарды, милдеттерди,

функциялардын жана ыйгарым укуктардын көлөмүн эске алуу менен тиешелүү

башкаруу структуралары түзүлүүгө тийиш.

"Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана жергиликтүү мамлекеттик ад-

министрация жөнүндө" Кыргыз Республикасынын жакында кабыл алынган Мый-

замы децентралдаштыруу процессинде негизги оњ кадам болуп саналат, ал

принциптерди, негизги нормаларды жана багыттарды белгилейт. Бирок андан

ары өркүндөтүү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана жер-

гиликтүү мамлекеттик администрациянын ортосундагы бири-бирин кайталоону

жана параллелизмди жоюу үчүн зарыл болгон ыйгарым укуктарды так

чектөөнү камсыз кылуу максатында бул мыйзамга өзгөртүүлөрдү жана толук-

тоолорду киргизүү зарыл. Бул иш ар кандай дењгээлдердин жана звенолор-

дун функциялык милдеттерин белгилөө боюнча процесске толуктоо катарында

жүзөгө ашырылат. Ошондуктан мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарынын функцияларын, ыйгарым укуктарын жана жо-

опкерчилигин так аныктоо жөнүндө тиешелүү укуктук актыны иштеп чыгуу

жана кабыл алуу, мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өз алдынча баш-

каруу органдарынын функцияларынын жана ыйгарым укуктарынын Мамлекеттик

реестри мыйзамдуу тартипте бекитүү зарыл. Мында функциялык милдеттерди

так аныктоонун төмөнкүдөй принциби каралат:

Республикалык дењгээл саясатты, минималдуу стандарттарды аныктоо,

тарифтер менен камсыз кылуу, пландаштыруу жана ири масштабдуу инвести-

цияларды мобилизациялоо үчүн жооптуу.

Жергиликтүү мамлекеттик администрация мамлекеттик менчикти башка-

рууну, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жалпы республикалык

жана улуттук мамлекеттик программаларды аткарышына, ошондой эле берил-

ген мамлекеттик ыйгарым укуктарды аткарышына контролдукту камсыз кылат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жергиликтүү жамааттардын

калкына түздөн-түз кызмат көрсөтөт.

Жамааттык уюмдар артыкчылыктуу керектөөлөрдү аныктоого, жарым-жар-

тылай финансылоо үчүн финансылык ресурстарды жана социалдык инфраструк-

тура объекттеринин абалын жакшыртуу боюнча чакан инвестициялык долбоор-

лор үчүн жумумчу күчтү мобилизациялоого жардам берет.

Бардык дењгээлдерде мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу систе-

масынын ачыктыгы жана транспаренттүүлүгү, ошондой эле жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарынын ишине, эњ оболу жергиликтүү өз алдынча

башкаруунун башчыларынын жана шаарлардын мэрлеринин ишине калк тарабы-

нан таасирдүү контролдук камсыз кылынууга тийиш. Бул максатта элдик ку-

рултайдын, жергиликтүү жамааттын мүчөлөрүнүн чогулуштарынын жана жыйын-

дарынын ролун жогорулатуу жана күчөтүү боюнча чаралар каралат. Жерги-

ликтүү кењештердин депутаттарын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун

башчыларын сапаттуу шайлоону даярдоо жана өткөрүү, жергиликтүү жамаат-

тардын калкынын саясий жигердүүлүгүн жогорулатуу процессине өзгөчө

көњүл бурулат. Бул шарттарда жамааттардын мүчөлөрү жамааттардын бардык

секторлорунун (жынысы, этностук таандыктыгы, курагы, экономикалык жана

социалдык статусу боюнча) керектөөлөрүн жана таламдарын адекваттуу тал-

доо жана карап чыгуу, ошондой эле алардын потенциалын натыйжалуу пайда-

лануу үчүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында бирдей өлчөмдө

өкүлчүлүк кылат.

Администрациялык-аймактык түзүлүштү реформалоо - орточо мөөнөттө

мамлекеттин алдында турган кыйла олуттуу маселелердин бири, анткени

вертикаль жана горизонтал боюнча башкаруу дењгээлинин саны мына ушуга

байланыштуу болот. Советтик командачыл-тескөөчү түзүлүштөн мураска кал-

ган төрт дењгээлдик администрациялык-аймактык түзүлүш (республика, об-

ласть, район жана шаар, айыл, поселка) өнүгүп жаткан демократиялык про-

цесстерге жана рынок мамилелерине ылайык келбей баштады. Бул маселе ке-

лечекте аймактарды мамлекеттик башкаруу системасын андан ары

өркүндөтүүдө эњ татаал жана талаш маселелердин бири болушу мүмкүн. Ушу-

га байланыштуу бул Стратегияда төрт дењгээлдик администрациялык-аймак-

тык түзүлүштөн үч дењгээлдүү түзүлүшкө өтүү маселесин чечүү милдети ту-

рат.

Мында айрым райондордун дењгээлинде пилоттук долбоорлорду ишке

ашыруу максатка ылайыктуу, анын натыйжасы келечектеги администрация-

лык-аймактык түзүлүштөрдүн мүмкүн болуучу иш жүзүндөгү багыттарын анык-

тоого жардам берет. Бул концепция жана жүргүзүлгөн пилоттук долбоорлор-

дун жыйынтыктары Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык

түзүлүшүн жөнгө салууга багытталган тиешелүү документтин негизи болуп

калат.

3. Экономикалык жана финансылык

децентралдаштырууну жүргүзүү

Бул проблема мамлекеттик, ошондой эле муниципалдык дегээлде чечиле

турган маселелердин комплексин камтыйт. Ага коммуналдык менчикти түзүү

жана өнүктүрүү, телегейи тегиз жергиликтүү бюджетти калыптандыруу үчүн

шарт (анын ичинде мамлекеттик финансы ресурстарын бөлүштүрүүдө муници-

палдык түзүлүштөрдүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен) түзүү, жергиликтүү

өз алдынча башкаруу органдарынын жана башкалардын финансылык-экономика-

лык ишинин туруктуу нормативдик негиздерин түзүү маселесин камтыйт. Бул

багытта көрүлүп жаткан чараларга карабастан финансылык-экономикалык де-

централдаштыруу маселеси объективдүү жана субъективдүү мүнөздөгү бир

катар себептерден улам чечилбей калып жатат.

Бюджеттер аралык мамилелердин азыр колдонулуп деконцентрациялык

модели жергиликтүү өз алдынча башкаруунун финансы-экономикалык негизин

чыњдоого көмөктөшө албайт. Мунун натыйжасында бюджеттик камсыз болуу

дењгээли боюнча региондордо кескин айырмачылыктар бар, жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарында салыктардын чогулушун жана башка каражат-

тардын түшүшүн жогорулатуунун реалдуу өбөлгөлөрү жок. Анын үстүнө жо-

горку дењгээлдеги аймактык администрациялык органдар бюджетти түзүүдө

жыл сайын жалпы мамлекеттик жөнгө салынуучу салыктардан чегерүүлөрдүн

нормативдерин кайра карашат, бул жергиликтүү өз алдынча башкаруу орган-

дарын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү жана жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарынын бюджетин пландаштырууда анык эместикке алып ке-

лет, ушундан улам жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жергиликтүү

жамааттардын коммуналдык менчик объекттерин күтүү жана тарыхый жана ма-

даний мурастарды сактоо жана өнүктүрүү, калктын жашоо-турмушун камсыз

кылуу үчүн финансы ресурстарынын өтө жетишсиздигине дуушар болуу менен

финансылык оор абалда турушат.

Жергиликтүү дењгээлде көрсөтүлүүчү социалдык кызматтардын сапатын

жакшыртуу үчүн ар бир аймактык дењгээлде жергиликтүү бюджеттин киреше

жана чыгаша бөлүгү боюнча ыйгарым укуктарды так ажыратуу жана финансы-

лык ресурстарды бөлүштүрүүдө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары-

нын өз алдынчалыгын мыйзам мене бекемдөө зарыл. Субсидиялуулук принци-

бине ылайык жергиликтүү бийликтер калкка жакын болушат жана кандай кыз-

маттар керек экендигин жана жергиликтүү калкка ал кандай көрсөтүлүшү

зарыл экендигин жакшы билишет.

Жергиликтүү финансылык ресурстарды натыйжалуу пайдаланууга жерги-

ликтүү бюджетти программалык негизде түзүү үлгүсү шарт түзөт, бул жер-

гиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына каражаттарды алардын артыкчы-

лыктуу программалык максаттарга ылайык бөлүштүрүшүнө мүмкүндүк берет.

"Программалык бюджет" форматы боюнча түзүлгөн жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарынын жергиликтүү бюджети узак мөөнөттүү келечекке

түзүлүшү керек: ар бир мекеменин жана уюмдун ролу, максаты жана милдет-

тери ошол уюмдар менен мекемелердин жетекчилиги жана жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдары тарабынан башкарылууга тийиш. Ошентип, прог-

раммалык негизде жергиликтүү бюджетти түзүү жана аткаруу ыкмасын кир-

гизүү каражаттарды чыгымдоонун ачыктыгын жакшыртат жана аткарууга баа

берүүнү жењилдетет.

Ушуну эске алуу менен мамлекеттик чыгаша саясаты бүтүндөй макроэ-

кономикалык тењ салмактуулукту жана белгилүү экономикалык өсүштү кармап

турууну эске алуу менен бардык жарандар үчүн негизги кызматтардын кам-

сыз кылынышынын жана жеткиликтүүлүгүнүн толуктугунун принцибинде

түзүлүшү керек.

Ушуга байланыштуу бюжеттен тышкаркы мамилелердин натыйжалуулугун

жогорулатуунун маанилүү шарты болуп кыйла өлчөмдө киреше булактарын

бюджеттик системанын дењгээлдеринин ортосунда так ажыратуу жана жалпы

мамлекеттик салыктар менен туруктуу негизде жөнгө салынуучу салыктар

боюнча чегерүүлөрдүн туруктуу нормативдерин орнотуу саналат, бул Кыргыз

Республикасынын салык жана бюджет мыйзамдарын өркүндөтүүнү жана катего-

риялык жана тењдөөчү гранттарды эсептөөнүн жањы ачык ыкмасын иштеп чы-

гууну талап кылат. Андан тышкары, дем берүүчү грантты киргизүү зарыл,

ал түздөн-түз баштапкы дењгээлдеги (айыл өкмөттөрү) жергиликтүү өз ал-

дынча башкаруу органдарына конкурстук негизде социалдык-маданий жана

коммуналдык объекттерге капиталдык салым (инвестиция) катары берилет.

Мында дем берүүчү гранттарды киргизүү айыл өкмөтүнүн жергиликтүү бюдже-

тинен капиталдык салымдарга (инвестицияларга) каражат бөлүүгө жана ки-

решенин көбөйүшүнө дем берүүгө жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу ор-

гандарынын салык алынуучу базасын кењейтүүгө мүмкүндүк берет.

Ушуга байланыштуу даярдалып жаткан Бюджеттик кодексте республика-

лык бюджеттин, жогору турган аймактык дењгээлдердин ортосундагы жерги-

ликтүү бюджеттин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын бюд-

жеттеринин ыйгарым укуктарын так аныктоо зарыл.

Мындай реформа жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын киреше

мүмкүнчүлүктөрүн жана бюджеттик камсыз болушун жана аларга финансылык

жардамдын зарыл өлчөмүн так эсептөөгө мүмкүндүк берет. Андан тышкары,

даярдалып жаткан "Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башка-

руунун финансы-экономикалык негиздери жөнүндөгү" Кыргыз Республикасынын

Мыйзамынын долбоорунда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын фи-

нансы-бюджеттик системасынын ачыктыгынын стандарттары каралууга тийиш,

анткени маалымдар болгон жергиликтүү калк тарабынан гана натыйжалуу

контроль болушу мүмкүн.

Коммуналдык менчик, аны арендага берүүдөн түшкөн киреше жана кый-

мылсыз мүлктү комплексте башкаруу - булар уюштуруу өбөлгөлөрү жана

мүмкүнчүлүктөрү, алардын жардамы менен жергиликтүү өз алдынча башкаруу-

ну структуралык жактан кайра түзүү жана экономиканы реформалоо милдет-

тери чечилет. Бирок жергиликтүү өз алдынча башкаруунун туруктуу эконо-

микалык негизине жетишүү үчүн жергиликтүү жамааттарга мамлекеттин туун-

дусу эмес, анын башкаруу субъектери болушуна мүмкүндүк берген мыйзам

базасын өркүндөтүү зарыл. Азыркы учурда мамлекетке таандык ишканалар

иштеп жатат, алар негизинен суу менен камсыз кылуу, канализация, катуу

калдыктарды ташып чыгуу жана чарбалык башкаруу принцибинде жергиликтүү

өз алдынча башкаруунун коммуналдык менчигин пайдалануу менен башка жер-

гиликтүү кызматтарды аткарышат. Мындай болгондо жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдары монополиялык кызмат көрсөтүүчүлөргө юридикалык жак-

тан реалдуу контролдук кыла алышпайт. Бул ишканаларды реструкташтыруу

зарыл, мында мамлекет эмес, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары

анын уюштуруучулары болууга тийиш. Бул маселе оњ жагынан чечилип калса,

уюштуруучулар катары жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары ишкана-

лар рынок мамилелеринин шарттарында да натыйжалуу иштей алышы үчүн аны

жалпы башкаруу механизмин ишке киргизүүлөрү керек. Атап айтканда, эгер-

де ишкана иштеп кетип жана жергиликтүү калкты туруктуу кызматтар менен

камсыз кылса, анда мүмкүн болушунча анын өндүрүштүк чыгымдарын ордун

толук толтуруу керек. Бул рационалдуу тарифтерди киргизүү жана аларды

чогултуп алуу учурунда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынан са-

ясий чечкиндүүлүктү талап кылат.

Коммуналдык менчикти натыйжалуу пайдалануу жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарына жергиликтүү жамааттардын жашоо турмушун камсыз кы-

луучу объекттердин (соода, тиричилик жактан тейлөө, коомдук тамактануу)

санынын өсүшү менен материалдык эмес натыйжаларды алууга; атаандашуу

чөйрөсүн чыњдоого, товарлардын жана кызматтардын керектөө рыногунда ба-

алардын азайышына; кошумча жумушчу орундарды түзүүгө жана жергиликтүү

жамааттын аймагында жагымдуу инвестициялык кырдаал үчүн өбөлгө түзүүгө

алып келет.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары коммуналдык менчикти

пайдаланууну жакшыртууга жана жергиликтүү экономикалык өнүгүүгө дем

берүү үчүн жеке секторду жана жамааттардын тобун тартууга тийиш. Ошон-

дуктан "Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкаруунун фи-

нансы-экономикалык негиздери жөнүндөгү" Мыйзамдын долбоорунда жерги-

ликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, коммуналдык ишканалардын жана

жеке сектордун өнөктөштүк мамилелерин аныктоо керек. Бул чөйрө узак

мөөнөттүү келечекте жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, жеке

сектордун жана жамааттардын уюмдарынын институттук өнүгүшүн кыйла кол-

доону талап кылат.

4. Муниципалдык кызматтын торолушу

жана кадр ишин өркүндөтүү

Улам артып бараткан максаттардын жана милдеттердин бардыгын натый-

жалуу чечүү үчүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары натыйжалуу

муниципалдык кызматка, жогорку адамдык жана институттук потенциалга ээ

болушу керек. Ошондуктан "Муниципалдык кызмат жөнүндө" Мыйзамды кабыл

алуу зарыл, ал муниципалдык кызматкерлерди тийиштүү шарттар жана

мүмкүнчүлүктөр (эмгек акы, ранг, квалификацияны жогорулатуу, социалдык

жактан коргоо ж.б.) менен камсыз кылууга чакырылган.

Муниципалдык кызматчыларды даярдоонун, кайра даярдоонун жана ква-

лификациясын жогорулатуунун натыйжалуу системасын түзүү керек. Кызмат

көрсөтүүнүн жањы шарты жергиликтүү өз алдынча башкаруу системасынын

өзгөчөлүктөрүн эске алат жана кадрларды тартуу жана кармап калуу

мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат. Натыйжалуу тренинг ишин жүргүзүү максатында

децентралдаштыруу, жергиликтүү өз алдынча башкаруу, социалдык мобилиза-

циялоо, финансы-экономикалык жана кадр, укуктук, уюштуруу-методикалык

жана маалыматтык-коммуникациялык маселелер боюнча тренингдик

көрсөтмөлөр жана материалдар иштеп чыгуу жана ишке киргизүү зарыл. Му-

ниципалдык кызматчыларды даярдоону, кайра даярдоону жана квалификация-

сын жогорулатууну уюштуруу маселеси боюнча мамлекеттик жана мамлекеттик

эмес академиялык жана билим берүү структуралары менен кызматташтык

түзүү керек.

Муниципалдык кызматтын бош кызмат орундарын ээлөөнүн конкурстук

системасын кењири өнүктүрүү, муниципалдык кызматчыларды аттестациялоо-

нун натыйжалуу системасын түзүү зарыл. Бардык жерде муниципалдык кыз-

матчылардын этикасы боюнча комиссияларды түзүү, муниципалдык кызматчы-

нын кесиптик этикасынын Кодексин иштеп чыгуу жана кабыл алуу керек. Му-

ниципалдык кызматчылардын ой жүгүртүүсүн түп-тамырынан өзгөрүү кажет.

Жергиликтүү кењештердин, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын

кызматкерлеринин башкаруу билимин жана тажрыйбасын даярдоо жана квали-

фикацияны жогорулатуу программаларынын чектеринде өркүндөтүү зарыл,

алар муниципалдык кызматчылар жана техникалык персонал үчүн атайын иш-

телип чыгат.

"Муниципалдык кызмат жөнүндө" Мыйзамдын долбоорунда жергиликтүү өз

алдынча башкаруу органдарынын кызматчылары жана адистери республиканын

жогорку окуу жайларында, Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу

Башкаруу академиясында, региондук Борборлордо, ошондой эле чет

өлкөлөрдө беш жылда бир жолу кайра даярдыктан өткөрүлө же квалификация-

сы жогорулатыла тургандыгы жөнүндө норманы киргизүү зарыл. Окутуу жана

квалификациясын жогорулатуу маселелерине, эњ оболу, жергиликтүү кењеш-

тердин депутаттарынын жана айыл өкмөттөрүнүн башчыларынын, айыл башчы-

ларынын жана башка жетекчи кадрлардын квалификациясын жогорулатууга

өзгөчө көњүл бөлүнөт.

Республиканын жогорку окуу жайларында, анын ичинде Кыргыз Респуб-

ликасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясында муниципалдык

кызматчыларды даярдоону жүзөгө ашыруу керек. Инновациялык окуу програм-

маларын туруктуу иштен чыгуу жана ар кандай кыска мөөнөттүү жана узак

мөөнөттүү окутуучу курстарды, тренингдерди жүргүзүү зарыл. Жергиликтүү

кењештердин депутаттарын, айыл өкмөттөрүнүн башчыларын, алардын аппа-

раттарынын кызматкерлерин, жамааттык уюмдардын, коомдук жана башка уюм-

дардын өкүлдөрүн мезгил-мезгили менен окутуу керек. Буга байланыштуу

тиешелүү базалары, педагогикалык кадрлары жана техникалык каражаттары

бар кеминде эки региондук борборду (республиканын түндүгүндө жана

түштүгүндө) түзүү зарыл. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын жо-

гору квалификациялуу адистер менен толуктоо керек, алар жер-жерлерде

реформаны ийгиликтүү жүргүзүшөт. Кызматкерлер менен жарандарды даярдоо-

нун, сыйлоонун жана маалымдар кылуунун инновациялык формалары жана ык-

малары аларды үзгүлтүксүз окутуу жана кайра даярдоо ишинде стимул жана

каражат болуп калат. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кадр-

ларынын жолун жолдоочулугун камсыз кылуу кажет. Тењ укуктуу гендердик

өнүктүрүүгө өзгөчө көњүл буруу керек.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын, муниципалдык кызматчы-

ларды уюштуруу, маалыматтык жана илимий-методикалык жактан камсыз кы-

луу. Муниципалдык кызматчыларды окутуунун Дистанттык системасы жана ти-

йиштүү маалматтык-коммуникациялык, техникалык жана редакциялык басма

базасы бар Илим-изилдөө, маалымат борборун түзүү зарыл. Ар кандай мето-

дикалык пособиелерди, нускоолорду, колдонмолорду жана башкаларды иштеп

чыгуу, басып чыгаруу жана таркатуу керек. Илим-изилдөө, маалымат борбо-

ру ошондой эле бүткүл Борбордук Азия үчүн Региондук ресурстук борбор

катарында кызмат кылышына жетишүү зарыл.

Адам потенциалын өнүктүрүү боюнча иш-чараларды региондордо, ошон-

дой эле жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында Маалымат борборло-

рун түзүү менен баштоо керек. Мындай борборлордо айылдар менен шаарлар-

ды социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн маалымат базасын калыптандыруу

кажет. Ар бир айыл өкмөтүндө электрондук почта аркылуу байланыш систе-

масы түзүлүүгө тийиш. Борбордук жана региондук дењгээлдерде "Электрон-

дук айыл өкмөтү" системасын түзүү керек.

Жергиликтүү өз алдынча башкарууну децентралдаштырууну жана

өнүктүрүүнү илимий жетишкендиктердин, баа берүүнүн жана аттестациялоо-

нун, илимий изилдөөлөрдүн жана долбоорлордун, андан тышкары, дүйнөлүк

тажрыйбанын негизинде жүзөгө ашыруу зарыл.

Муниципалдык кызматчыларга үзгүлтүксүз билим берүүнүн жана аларды

маалыматтык жана илимий-методикалык жактан камсыз кылуунун натыйжалуу

системасын түзүү керек. Жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү ма-

селеси жана проблемалары боюнча тажрыйба алмашуу максатында кењешмелер

жана семинарлар, ошондой эле инновациялык тренингдер, илимий-тажрыйба-

лык конференциялар, семинарлар жана симпозиумдар туруктуу өткөрүлүүгө

тийиш.

Мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу органдарында аялдардын

өкүлчүлүгүнүн төмөн дењгээли (парламентте аялдар 4 %ти түзөт, өкмөттүн

жогорку жетекчилигиндеги 102 жогорку кызмат ордунун ичинен 9 орун гана

аялдарга таандык) кыйла гендердик мүчүлүштүктөргө алып келү- үдө. Ошон-

дуктан чечимдерди кабыл алуу дењгээлинде гендердик баланс (бардык

дењгээлдерде бирдей өкүлчүлүк) жана мамлекеттик жана муниципалдык баш-

каруу процессинде гендердик сезимталдык тењ укуктуу, ачык жана жоопкер-

чиликтүү өнүгүүгө жетишүү үчүн зор өбөлгө болуп саналат. "Өнүгүүдөгү

гендер" Бюросу менен байланышты жана өнөктөштүктү өнүктүрүү керек, бул

башкаруунун бардык дењгээлдеринде тењдеш өнүгүүнү камсыз кылып, мамле-

кеттик жана муниципалдык кызматчылардын арасында гендердик маалымдар

болууну жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Маалыматтык-коммуникациялык технологиялар боюнча компонентти бор-

бордук дењгээлде башкаруу боюнча программанын бир бөлүгү катары турмуш-

ка ашыруу зарыл. Жергиликтүү бийлик органдарын маалыматтык-коммуникаци-

ялык жактан камсыз кылуу жана биргелешип аракеттенүү системасын

өнүктүрүү, жањы маалыматтык технологияларды киргизүү, жергиликтүү өз

алдынча башкаруу системасында маалыматтарды берүүнүн жана иштетүүнүн

жогорку маалыматтык-коммуникациялык технологияларын ишке киргизүү про-

цесси ыкчамдатуу керек.

5. Социалдык мобилизациялоо жана

адам потенциалын өнүктүрүү

Азыркы учурда республикада 1800дөн ашык жамааттык уюмдар ийги-

ликтүү иштеп жатат. Общиналык уюмдардын мүчөлөрүнүн саны 50 000ге жакын

адамды түзөт. Бирок иштеп жаткан жамааттык уюмдар өздөрүнүн статусу

жөнгө салынбагандыгынан улам көптөгөн проблемаларга дуушарланууда. Бул

үчүн эњ оболу жамааттык уюмдарды уюштуруунун жана алардын ишинин масе-

лелерин жөнгө салган, алардын статусун, укуктарын жана милдеттерин,

ошондой эле юридикалык жак катары алардын ишинин тиешелүү чөйрөлөрүн

аныктаган тиешелүү укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу зарыл.

Социалдык мобилизациялоонун жана превентивдүү өнүктүрүүнүн натый-

жалуу системасын түзүү зарыл, ал жергиликтүү жамааттардын иштерине

калктын жигердүү катышуусуна жетишүүгө мүмкүндүк берет, айылдардын жана

поселкалардын тургундары өздөрүнүн жана тартылган жигердүү пайдалануу

менен өз алдынча башкарылуучу жамааттык уюмдарга жана ассоциацияларга,

башка институттарга уюштурулат. Туруктуу жамааттык, финансы-экономика-

лык уюмдар, фирмалар, компаниялар жана башка өз алдынча башкарылуучу

институттар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына мамлекеттик

бийлик органдарынын жигердүү колдоосунун аркасында адамдык потенциалды

жогорулатууга, айылдарды, поселкаларды жана шаарларды социалдык-эконо-

микалык жактан өнүктүрүүгө көмөктөшөт.

Республиканын айылдарында жана поселкаларында социалдык мобилиза-

циялоону жүргүзүүнүн, жергиликтүү өнүктүрүү фонддорун калыптандыруунун

топтолгон уникалдуу тажрыйбасын таркатуу зарыл. Калкты микрофинансылоо

жана микрокредиттөө системаларын ар тараптан өнүктүрүү керек. Келечекте

кредиттик союздардын, жергиликтүү өнүктүрүү фонддорунун жана башка фи-

нансы-кредиттик мекемелердин базасында айылдарда жана шаарларда муници-

палдык банктарды түзүү зарыл.

Социалдык мобилизациялоо концепциясын кењири таркатуу максатында

окутуу системасын өнүктүрүү, тренингдерди, анын ичинде ар кандай долбо-

орлорду жана программаларды пландаштыруу, иштеп чыгуу боюнча тренинг-

дерди туруктуу жүргүзүү керек. Социалдык мобилизациялоо боюнча тренер-

лерди окутуучу атайын программаларды иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу

зарыл. Социалдык мобилизациялоо боюнча окутулган тренерлер жана ийги-

ликке жетишкен лидерлер жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын

башка лидерлерине жана адистерине жардам берет.

6. Жамааттык коомду баш коштуруу

Дүйнөлүк тажрыйба көрсөтүп тургандай, жергиликтүү өз алдынча баш-

каруунун шаардык жана айылдык органдары окуудан өтүп жана потенциалы

арткандан кийин да толук өлчөмүндө өз функцияларын өз алдынча аткара

албайт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ийгиликтүү иши

үчүн бир жагынан мамлекеттик администрация менен, экинчи жагынан ар

кандай жарандык топтор, коомдук жана жаматтык уюмдар, жеке сектор менен

жигердүү кызматташуу зарыл. Чындыгында бул - жарандар менен Өкмөттүн,

мамлекеттик башкаруу органдары менен жергиликтүү өз алдынча башкаруунун

ортосундагы түз байланыш. Жергиликтүү бийлик органдары менен ар кандай

өнөктөрдүн, коомдук уюмдардын, жеке сектордун ортосундагы диалогго дем

берүү жана көмөк көрсөтүү жолугушууларды, семинарларды, тегерек стол-

дорду өткөрүү менен камсыз кылуу керек.

Мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары

жумуш орундарын түзүү жана кедейчиликтин дењгээлин азайтуу боюнча ишти

улантып, даректүү жана натыйжалуу социалдык коргоону өнүктүрүп, бардык

жерде сапаттуу медициналык тейлөөгө жана билимге жетишүүнү камсыз кылу-

уга тийиш. Алардын күч-аракетин маданият жана көркөм өнөрдү, элдик каа-

да-салттарды өнүктүрүүгө, сергек жашоо ыњгайын пропагандалоого багыттоо

зарыл.

Жеке сектор жана коомдук бирикмелер, саясий партиялар жана кыймыл-

дар менен өнөктөштүктөгү региондук Ассоциациялардын кењири тармагын

түзүү жана алардын натыйжалуу ишин камсыз кылуу керек. Алардын потенци-

алын кедейчиликти жоюуга, жергиликтүү жамааттардын мүчөлөрдүн жашоо

дењгээлин жогорулатууга, социалдык инфраструктураны өнүктүрүүгө багыт-

тоо зарыл. Чакан жана орто бизнес ишкердик-жумуш орундарын түзүүнүн жа-

на кедейчиликтин дењгзэлин азайтуунун таасирдүү каражаты катары жи-

гердүү колдоо керек.

Айыл жеринде саламаттык сактоо жана билим берүү системасын натый-

жалуу реформалоону жүргүзүү кажет. Жүргүзүлүп жаткан реформалар билим

берүүнү кыйла жакшыртууга жана маданияттын дењгээлин көтөрүүгө, айылдар

менен шаарлардын калкынын социалдык-экономикалык абалын жогорулатууга

мүмкүндүк берет. Коомдун кыйла баш кошуусуна жана мамлекеттик бийлик

жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, жарандык жамааттын

жана жеке сектордун ушул Стратегиянын, Кыргызстанды 2010-жылга чейин

өнүктүрүүнүн комплекстүү негиздеринин (КОРдун) жана Жакырчылыкты азай-

туунун улуттук стратегиясынын (ЖАУС) максаттары менен милдеттерине же-

тишүү боюнча ишинде натыйжалуу өнөктөштүгүн камсыз кылууга жетишүү за-

рыл.

Жањжалдарды күн мурунтан алдын алуу системасы (Алдын алуу өнүктү-

рүү). Натыйжалуу алдын ала өнүктүрүүнүн ыкмаларын арттыруу, Кыргызстан-

дын айрым региондорунда мүмкүн болуучу жањжалдуу кырдаалдардын жана

кризистердин алдын алуу боюнча атайын чараларды жүзөгө ашыруунун чакан

программаларын иштеп чыгуу керек. Бул программага Өкмөт менен жерги-

ликтүү бийлик органдарынын жањжалдарды алдын алуу боюнча иш-чараларды

уюштуруу жагындагы күч-аракетин колдоо үчүн алдын ала өнүктүрүү ыкмала-

рын түзүү; региондордо кризистүү кырдаалдарды болтурбоо үчүн адамдарды

мобилизациялоо боюнча иштиктүү чараларды иштеп чыгуу; жањжалдарды алдын

ала эскертүү системасы үчүн төмөнкү дењгээлде институттук механизмдерди

белгилөө; жардам берүүнү координациялоого тартылган уюмдардын институт-

тук потенциалын арттыруу үчүн баш кошкон күч-аракеттерди колдоо сыяктуу

маанилүү багыттарды киргизүү керек. Превентивдүү өнүктүрүү системасын

түзүү зарыл, ал жањжалдарды күн мурунтан алдын алуунун ыкмаларын жана

жолдорун камтыйт. Мындай ыкмаларды жана жолдорду жергиликтүү бийликтер-

дин жана жергиликтүү жамааттардын дењгээлинде иштеп чыгуу жана ишке

киргизүү керек. Областтык жана райондук дењгээлдерде алдын ала

өнүктүрүү боюнча Маалыматтык жана ресурстук борборлор түзүү кажет. Ре-

сурстарды мобилизациялоодо, өнүктүрүү фонддорун түзүүдө, превентивдүү

чараларга тиешелүү долбоорлор үчүн чакан гранттарды алууда жергиликтүү

өз алдынча башкаруу органдарына көмөк көрсөтүү зарыл. Жергиликтүү бий-

лик органдарынын күч-аракети социалдык шайкештикке, өнүгүүгө, сабырдуу-

лукка жана тынчтыкка жетишүү үчүн шарт түзүү боюнча демилге кылуу жана

иш жүргүзүүдө жамааттык уюмдарды түзүү жана алардын потенциалын артты-

рууга багытталат. Гендер саясатынын маселеси, жањжалдарды болтурбоо,

сүйлөшүү процессинин тажрыйбалары жана жергиликтүү жамааттардын дењгээ-

линде лидерлик боюнча айыл өкмөттөрү менен жамааттардын потенциалын

арттыруу максатында алардын кызматкерлери үчүн тренингдер өткөрүлөт.

7. Стратегияны жүзөгө ашыруу механизмдери

Ушул Стратегияны жүзөгө ашыруу үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

комплекстүү иш-чаралардын планын кабыл алууга тийиш, анда конкреттүү

иш-чаралар, жооптуу органдар жана уюмдар, аларды аткаруу мөөнөттөрү ка-

ралууга тийиш. Мындан тышкары, бул иш-чараларды финансылоо булактарын

аныктоо керек.

Стратегияны жүзөгө ашыруу процессин координациялоону координация-

лык кењештин статусу бар атайын түзүлгөн коллегиялуу орган жүзөгө ашы-

рат, ага мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдарынын, коомдук уюмдардын, жарандык коомдун өкүлдөрү ки-

рет.

Стратегияны ийгиликтүү жүзөгө ашыруу көп жагынан бардык дењгээл-

дердеги мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу орган-

дарынын күч-аракеттерине, ата-мекендик, ошондой эле эл аралык донорлор-

дун финансылык каражат салымына жараша болот.

Стратегияны жана иш-чаралардын комплектүү планын жүзөгө ашырууда

финансылык жана техникалык жардам алуу максатында ар кандай эл аралык

институттарды, мекемелерди жана уюмдарды туруктуу тартуу зарыл.

Координациялык кењеш Стратегияны жана иш-чаралардын комплектүү

планын жүзөгө ашыруу процессине мониторингди жана талдоону туруктуу

жүргүзүүгө жана алардын негизинде Президенттин Администрациясына жана

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө тиешелүү сунуштарды киргизүүгө тийиш.

АРАКЕТТЕНҮҮ МАТРИЦАСЫ