1-статья. Ушул Мыйзамда колдонулуучу негизги түшүнүктөр

Атмосфералык аба (атмосфера) - ар кандай газдардын, суу бууларынын жана чаңдардын аралашмасынан турган жердин газ сымал кыртышы. Зыяндуу табыгый таасир - айлана-чөйрөнү (анын компоненттерин), айрыкча жылуулук, акустикалык, электромагниттик, дагы башка нурланууларды өзүнө камтыган атмосфералык абаны булгоочу негизги формалардын бири. Булгоочу заттардын чыгаруулары - булгоочу булактардан булганган заттардын атмосфералык абага чыгарылышы. Атмосферанын булганышы-чарбалык же башка иштердин адамдын ден-соолугуна, өсүмдүктөр жана айбанаттар дүйнөсүнүн абалына, материалдык баалуулуктарга коркунуч туудурушунун натыйжасында атмосфералык абанын сапатынын өзгөрүшү; Булгоочу заттар - белгилүү бир концентрацияда айлана-чөйрөгө түшкөндө адамдын ден соолугуна, өсүмдүктөр жана айбанаттар дүйнөсүнүн абалына, материалдык жана маданий баалуулуктарга коркунуч туудурган заттар. Атмосфераны булгоо булагы-атмосферага булгоочу заттарды жайуучу объект. Атмосферанын сапаты-адамга, өсүмдүктөр жана айбанаттар дүйнөсүнө, жалпы эле айлана-чөйрөгө ар кандай күчтөр жана биологиялык факторлор аркылуу таасир этүү даражасын аныктоочу атмосфера параметрлеринин туундусу. Атмосферанын булганышына контроль-атмосфераны булгоочу заттардын белгиленген талаптарга ылайык келишин текшерүү. Мониторинг-атмосфералык абанын параметрлерине байкоо жүргүзүү, алардын абалына баа берүү жана боло турган өзгөрүштөрдү алдын ала божомолдоо. Абанын сапатын ченемге салуу-абанын табигый касиеттеринин өзгөрүшүнө жол берилүүчү чектерди белгилөө. Парник газдары - инфракызыл нурданууну сиңирип алган жана кайра нурланткан газ сымал булгоочу заттар. Салыштырмалуу уулуу химиялык зат-өндүрүштө колдонуу, ташуу, ошондой эле тиричиликте пайдалануу шарттарында адамдын ден соолугуна жана чөйрөгө жагымсыз таасир тийгизүүчү зат. Атмосферадагы жол берүүчү чектелген кошундулардын аралашмасы (АЖКА)-мезгили менен таасир берүүчү адамга жана аны айлана-чөйрөгө же ал жашап турган мезгилде зыяндуу таасир бербеген ар кандай кошундулардын эң ири аралашмасы. Жол берүүчү чектелген чыгаруулар (ЖЧЧ)-абанын жер бетине жакынкы катмарындагы булгоочу булактан же алардын кошундусунан чыккан заттардын тутуму же адам, айбанаттар жана өсүмдүктөр дүйнөсү керектөөчү абанын сапатынын чектелген ченемдеринен ашпаган шарттарга ылайыкталган ченем. Жол берилүүчү чектелген деңгээл (ЖЧД)-мезгил-мезгили менен же өмүр бою адамга таасир этсе да, ага жана жалпы эле айлана-чөйрөгө зыяны жок таасирлер. Атмосфералык абаны атайын пайдалануу-өндүрүш муктаждыктары үчүн жаратылыш ресурстарын, айрыкча атмосфералык абаны пайдалануунун бир түрү. Булгануу деңгээли-абадагы белгилүү бир нокоттогу же зонадагы булгоочу заттардын аралашмасы, системалуу түрдө өлчөө жүргүзүү, белгилүү чен өлчөмдөр (фондук булгануу, адамдын ден-соолугуна жана (же) айлана-чөйрөгө таасир этүүгө жол берилген концентрация) менен анализ жасоо аркылуу чектелип көрсөтүлөт. Абанын сапатынын индекси - булгоочу заттардын белгилүү бир жердеги концентрациясы жана аны менен байланышкан ден соолук үчүн тобокелдиктер, коомчулукка маалымат берүү жана мындай тобокелдиктерди төмөндөтүү чараларын көрүү үчүн пайдаланылат. (Кыргыз Республикасынын 2013-жылдын 11-мартындагы № 37, 2024-жылдын 14-июнундагы № 99 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)