Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын «Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын бекитүү жөнүндө» токтому

КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-июнундагы № 291 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ ЖАНА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК БАНКЫ ТОКТОМ 2005-жылдын 30-декабры N 637/7/7 Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын бекитүү жөнүндө

Алыскы айыл региондорунда финансылык кызмат көрсөтүүгө калктын жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү жана кошумча жумуш орундарын түзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы ТОКТОМ КЫЛЫШАТ:

1. Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү тиркелген стратегиясы бекитилсин.

2. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомстволор, финансы-кредиттик мекемелер жана алардын ассоциациялары (макулдашуу боюнча):

- Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясында каралган иш-чараларды ишке ашыруу боюнча чараларды көрүшсүн;

- отчеттук жарым жылдыктан кийинки айдын 10унан кечиктирбестен Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын аткарылышынын жүрүшү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына отчет берип турушсун.

3. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы отчеттук жарым жылдыктан кийинки айдын 20сынан кечиктирбестен Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын аткарылышынын жүрүшү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө отчет берип турсун.

4. Бул токтом жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыялансын

5. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин Аппаратынын финансы башкармалыгына жүктөлсүн.

Кыргыз Республикасынын Премьер-министри

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын төрагасы

Ф.Кулов

У.Сарбанов

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы N 637/37/7 токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү СТРАТЕГИЯСЫ

Кыскартуулардын тизмеси

КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-июнундагы № 291 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

1. Киришүү

2. Курчап турган чөйрө

2.1. Социалдык-экономикалык жагдай

2.2. Микрокаржылоо жана улуттук программа

3. Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама

3.1. Өнүгүү тарыхы

3.2. Сектор жөнүндө жалпы маалымат

3.3 Регулятивдик чөйрөнү анализдөө

3.4. Микрокаржылоо секторун анализдөө

4. Стратегия

4.1. Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү

4.2. Стратегиянын максаты жана милдеттери

4.3. Стратегиялык багыттар

5. Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр (индикаторлор)

6. Стратегияны жүзөгө ашыруу процесси жана мониторинг

6.1. Негизги катышуучулардын ролу

6.2. Микрокредиттөөнү каржылоо булактары

6.3. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг

7. Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын) матрицасы

7.1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн

жакшыртуу боюнча иш-чаралар

7.2. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык

чөйрөсүн жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кеңейтүү боюнча иш-чаралар

7.3. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо

жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын жигерин күчөтүү боюнча иш-чаралар

7.4. Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды

каржылоо булактарын кеңейтүү боюича иш-чаралар

7.5. Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана

микрокаржылоо инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган иш-чаралар

7.6. Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун

иш-аракеттерин координациялоо боюнча иш-чаралар

7.7. Стратегияны мониторингдоо механизмдери

1-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралар планы 2-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоо секторунун ишине талдоо жүргүзүү 3-тиркеме. Микрокаржылоонун укуктук жана регулятивдик чөйрөсүнө талдоо жүргүзүү 4-тиркеме. Мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы) 5-тиркеме. Техникалык жардамдар боюнча баяндама

Кыскартуулардын тизмеси

АӨБ Азия өнүктүрүү банкы; ДБ Дүйнөлүк банк; ИДП ички дүң продукт; ӨЖТ өзара жардамдашуу тобу; ГТЦ Германия техникалык кызматташык коому; ЕБРР Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы; ЕБ Европа бирлиги; КБ коммерциялык банктар; КС кредиттик союздар; КСФ "Кооперативдик турукташтыруу фонду" микрокредиттик компаниясы жабык акционердик коому; КАФК "Кыргыз айылчарба финансы корпорациясы" жабык акционердик коому; ЭВФ Эларалык валюта фонду; МЕРСИКО Аялдардын микрокредиттөө боюнча кайрымдуулук корпусу; МКА микрокредиттик агенттик; МКК микрокредиттик компания; МФИ микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштаган институттар; МФК микрокаржылык компания; МФУ микрокаржылык уюм; ӨЭУ өкмөттүк эмес уюмдар; БФКМ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы лиценциялоочу банктык эмес финансы-кредиттик мекеме; ПММФ Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын микро жана чакан каржылоо программасы; ПРООН Бириккен Улутгар Уюмунун өнүктүрүү программасы; ЭСК "Эсептешүү-сактык компаниясы" ачык акционердик коому; КМШ Көзкарандысыз мамлекеттер шериктештиги; ТАСИС көзкарандысыз мамлекеттер шериктештигине техникалык жардам; БМКБ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын банктык эмес мекемелерине көзөмөлдүк башкармалыгы; ФИНКА Эларалык шериктештиктерге жардам көрсөтүү фондусу; Финкомпания "Кыргыз Республикасында кредиттик союздарды колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясы" жоопкерчилиги чектелген коому; БАМА АСDI/VОСА жана Эл аралык шеритештиктерге жардам көрсөтүү фондусу (ФИНКА) тарабынан түзүлгөн Борбордук Азия микрофинансылык альянсы; БЧЕ Борбордук жана Чыгыш Европа; ЮСАИД Америка Кошмо Штаттарынын эларалык өнүктүрүү боюнча агенттиги; АСDI/VОСА Айылчарба кооперативдерин эларалык өнүктүрүү/ Кооперативдерге эларалык көмөктөшүүдөгү волонтерлер; СGАР Жакырларга жардам берүүнүн консультативдик тобу - өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнөн жакыр жашаган калктын пайдалануу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү үчүн чогуу иштеген 28 мамлекеттик жана жеке фондулардын консорциуму; DССА Кыргыз Республикасынын "Өнүктүрүү жана Борбордук Азиядагы кызматташтык" өкмөтгүк эмес уюму; DFID Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү департаменти; IDА Эларалык өнүктүрүү ассоциациясы, Дүйнөлүк банктын тобуна кирет; IFAD Айылчарбасын өнүктүрүүнүн эларалык фонду; IРС Эларалык Консультациялык долбоор; РЕАRLS кредиттик союздар үчүн тобокелдикгерди эртелеп алдын-алуу системасы (Р - коргоо, Е - натыйжалуу иштеген финансылык структура, А - активдердин сапаты, R - пайда жана чыгым ченеми, L - ликвиддүүлүк, S - өсүш белгиси); SЕСО Экономикалык кызматташтык боюнча Швейцария секретариаты; SWОТ-анализ таасирдүү жана алсыз тараптардын ишин анализдөө, мүмкүнчүлүктөр жана кооптонуулар; WОССU Кредиттик союздардын бүткүлдүйнөлүк кеңеши.

1. Киришүү

Микрокаржылоо секторунун тез арымда өнүгүп бара жаткандыгына байланыштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын (мындан ары Стратегия) иштеп чыгуу демилгесин көтөргөн. Бул Стратегия Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн, финансы секторунун, атап айтканда, МФИ жана башка кызыкчылыгы болгон тараптардын күч-аракеттерин микрокаржылоонун ыргактуу негизде туруктуу иш алып барган тармакка айландыруу ишине топтоштурууга багытталган, анткени шаар жана айыл калкынын бир кыйла кеңири катмарына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча өнүгүүгө ык койгон жигерге ээ микрокаржылоонун турукташкан тармагы катары ал экономикалык деңгээлди көтөрүп, жакырчылыкты кыскартууга өбөлгө түзөт. Ушул сектордун өнүгүшүнө тоскоолдук кылган жагдайларды четтеттүү жана укуктук жана регулятивдик чөйрөнү өркүндөтүү боюнча тиешелүү чараларды жүзөгө ашыруу максатында калктын аз камсыз болгон катмары менен иш алып барууну финасылык институттар үчүн кыйла алгылыктуу иш багытына айландыруу жана республиканын алыскы региондорунда алардын иш-чөйрөсүн кеңейтүү үчүн оңдоолорду киргизүү максатында микрокаржылоонун учуруда колдонулуп жаткан укуктук базасына баа берүүлөр жүргүзүлгөн. Стратегияны иштеп чыгуу 2005-жылдын Микрокаржылоонун эларалык жылы деп жарыяланышы менен да өзгөчө актуалдуу. Кыргыз Республикасы Борбордук Азия регионундагы өлкөлөрдүн ичинен Микрокаржылоону өнүктүрүүнүн стратегиясын иштеп чыккан биринчи өлкө болуп саналат. Стратегия Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана FIRST Initiative компаниясынын финансылык колдоосу жана FАСЕТ ВV Нидерланд консалтинг компаниясынын консультанттар тобунун техникалык жардамы алдында микрокаржылоо секторунун өкүлдөрү тарабынан иштелип чыккан. Стратегиянын долбоорун иштеп чыгуунун жүрүшүндө микрокаржылоо секторунун жана Кыргызстанда микрокаржылоону өнүктүрүүнү колдоого алышкан эларалык финансылык донор уюмдарынын жолугушуулары өткөрүлгөн. Мындан тышкары, республикада микрокаржылоону натыйжалуу өнүктүрүүгө тоскоолдук кылган көйгөлүү проблемаларды жана фактыларды тереңдеп аныктоо максатында микрокаржылоо секторунун өкүлдөрүнүн катышуусу менен үч регионалдык "тегерек стол" маеги өткөрүлгөн. Анын жүрүшүндө катышуучулар микрокаржылоо рыногу жана анын андан ары өнүгүүсүндө орун алган чектөөлөргө тиешелүү ой бөлүшкөн. Мына ушунун өзү микрокаржылуу секторуна Стратегияны иштеп чыгууга түздөн-түз катышууга, ошондой эле алдыга коюлган максаттарды жүзөгө ашырууда жана ага жетишүүдө өз ролун аныктоого өбөлгө түзгөн. Стратегиянын долбоорун даярдоого тиешелүү мамлекеттик мекемелердин, МФИнин, эларалык донор уюмдардын жана көмөкчү кызмат керсөтүүлөрдү сунуштаган компаниялардын (консультациялык, маалыматтык, персоналдарды окутуу жана даярдыктан өткөрүү) өкүлдөрү катышкан. Стратегияны иштеп чыгуунун жүрүшүндө микрокаржылоо секторуна, ошондой эле Кыргызстанда микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган институттардын ишин жөнгө салуу боюнча ченемдик укуктук базаларга анализ жүргүзүлгөн. Бул анализдин жыйынтыгы Стратегияга карата тиркемелерде келтирилген. Алар бул документтин негизги бөлүгүндө камтылган таасирдүү жана алсыз тараптардын ишин, мүмкүнчүлүктөрдү жана кооптонууларды талдап иликтөө (SWОТ-анализ) үчүн негиз катары кызмат кылган.

2. Курчап турган чөйрө

2.1. Социалдык-экономикалык жагдай

Кыргызстан, КМШга кирген башка өлкөлөрдөй эле 90-жылдардын баш жагында оор социалдык-экономикалык процесстер, анын ичинде экономикадагы кризистик жагдайлар менен коштолгон өткөөл мезгилге кадам таштаган. Жүргүзүлүп жаткан экономикалык реформалар рынок экономикасынын негизин түптөөгө өбөлгөлөрдү түзгөн. Акыркы жылдары Кыргыз Республикасы макроэкономикалык турукташууну түптөөдө, жакырчылыктын деңгээлин кыскартууда жана институттук реформаларды жүргүзүү жагында ийгиликтерге жетишкен. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин берген маалыматтарына ылайык 2004-жылы иргеп интеграцияланган иликтөөлөрдүн базасында керектөө чыгашалары боюнча эсептелинген жакырчылыктын деңгээли 45,9%ти түзгөн. Оңтойлуу тышкы экономикалык жагдай экономикалык өсүштүн, калктын кирешелеринин артышынын жана ишкердиктин жигерин көтөрүүнүн фактору катары тышкы суроо-талаптын кеңейишине оң таасирин тийгизген. Акыркы жылдары тышкы соодалык ишкердиктин өнүгүүсү туруктуу алмашуу курсу шартында жүргөн. 2004-жылы доллардын эсептик курсу 5,8 пайызга чыңдалып, жылдын акырында 41,62 сомду түзгөн. 1998-жылдагы оорчулуктун кесепеттерин жоюу менен республиканын финансы сектору ыргактуу өнүгүү баскычына кадам таштаган. Республиканын эң эле алыскы региондорунда жашаган аз камсыз болгон калкка финансылык кызмат көрсөтүү түйшүгүн өз мойнуна алган МФИнин Кыргызстандын финансы рыногунда пайда болушу жана бекемделиши акыркы жылдардын айырмалоочу өзгөчөлүгү болуп саналат.

2.2. Микрокаржылоо жана улуттук программа

Бир нече жыл мурда микрокаржылоону өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын улуттук программасынын бөлүгү болуп калган ((1) эскертүүнү караңыз), анын негизги максаттарынын бири төмөнкүчө аныкталган: "...өз алдынча аракеттенүүдөн (жеке ишкердиктен) алынган киреше айрыкча, калктын эң жакыр жашаган катмары үчүн негизги киреше булагы экендигин эске алуу менен микрокредиттөөнү өнүктүрүү жана анын чөйрөсүн кеңейтүү аркылуу калктын жакыр жашаган катмарында жеке ишкердикти өнүктүрүү максатында кеңири масштабдагы саясий иш-чаралар жүзөгө ашырылат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү кредиттик союздарды, кредиттик кооперативдерди жана ушундай мекемелерди, алар үчүн окутуу механизмдери сыяктуу мекемелерди өнүктүрүүгө түрткү берген чараларды көрөт..." Калктын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү андан акыркы экономикалык өсүштүн өзөктүү түйүнүн түшүндүрө тургандыгы жалпы кабыл алынган ой-пикир болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2004-жылдын 22-июнундагы N 465 "Кыргыз Республикасынын Президентинин "Жер жана агрардык реформалардагы жаңы багыттар жана чаралар жөнүндөгү" 2004-жылдын 17-апрелиндеги N 142 Жарлыгын жүзөгө ашыруу боюнча чаралар тууралуу" токтому менен жактырылган Кыргыз Республикасынын 2010-жылга чейин агрардык саясатынын концепциясында "...айылды кредиттөө айылчарбасынын натыйжалуулугун арттырууда жана айыл жериндеги жакырчылыктын деңгээлин кыскартууда маанилүү роль ойноого тийиш..." деп белгиленген. Жакырчылыктын деңгээлин кыскартууда негизги ролду жеке финансы сектору ойноого тийиш. Бул көзкараштан алганда финансылык операцияларынын көлөмүнүн өсүшүнө түрткү берүү зарыл. Ипотекалык кредиттөө жана финансы лизингин өнүктүрүү маанилүү. Жер рыногун андан ары өнүктүрүү айыл жеринде кредит алуучулар үчүн жер негизги күрөө болуп калуусуна алып келет. ((2) эскертүүнү караңыз) Микрокаржылоону өнүктүрүүгө түрткү берүү мамлекеттин биринчи кезекте аткарууга тийиш болгон милдеттердин бири, мында микрокаржылоо сектору мамлекеттик саясаттын эң жогорку артыкчылыктуу багыттарына: жакырчылыктын деңгээлин кыскартуу жана кошумча жумуш орундарын түзүү үчүн негизги каражат (инструмент) катары каралат.

3. Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама

3.1. Өнүгүү тарыхы

Кыргызстанда микрокаржылоо сектору ыргактуу өнүгүүгө ээ болуп, катышуучуларынын ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Алгачкы микрофинансылык уюмдар (мындан ары - МФУ) эларалык донорлордун колдоосу астында пайда болгон. Алгачкылардан болуп өз операцияларын 1995-жылы ФИНКА баштаган. 1997-жылы КАФК түзүлүп, КСлар өз ишин баштаган. Микрокаржылоо секторуна 85 миллион АКШ долларынан көбүрөөк каражат инвестициялаган донорлор анын калыптанышында олуттуу роль ойногон. Каражаттардын ири бөлүгү МФИ жана КБлар үчүн гранттар жана займдар түрүндө, ал эми калган бөлүгү окутууну кошо алганда, техникалык жардам түрүндө берилген. Ири донорлордун катарына АӨБ, ЕБРР, ГТЦ, SЕСО, ЮСАИД, ДБ, ТАСИС, Борбордук Азияда ишкердикти өнүктүрүү боюнча Америка фонду, МЕРСИКО, АСDI/VОСА жана ар кандай ӨЭУлар кирген. Донорлордун колдоосу жөнүндөгү кыйла толук маалыматтар N 5 тиркемеде келтирилген. МФИлерди уюштурууга жардам көрсөтүүдөн тышкары эларалык донорлордун колдоосу дүңүнөн кредиттөө деп аталган механизмди түзүүгө мүмкүнчүлүк ачкан. КСларга колдоо көрсөтүү жана дүңүнөн кредиттерди берүү максатында Финкомпания түзүлгөн. Мамлекеттик банктык эмес финансы-кредиттик мекемеси болуп саналган жана айыл жеринде кредиттөөгө адистешкен КАФК айрым МФИлерге кредиттерди берип келүүдө. 2004-жылы ЮСАИДдин колдоосу астында дүң кредиттерди берүүчү катары "Фронтиерс" МККсы өз ишин баштаган. Аз сандагы кызматкерлер менен иш алып барып жүзгө жетпеген карыз алуучуларды тейлеген МФУлар карыз алуучуларынын саны 20 миңден ашкан ФИНКА сыяктуу ири МФУлар менен катар эле рынокто өз ишин жүзөгө ашырып келүүдө. Өлкөдө ошондой эле 300дөн ашуун КСлар иштейт. 2000-жылдан тартып республиканын айрым КБлары ЕБРРдин ПММФсына катышуу менен өз кредиттик портфелдерин тез арада арттырууга жетишкен. Ошентип, микрокаржылоо рыногу финансы рыногунун калган бөлүгүнөн анчалык так эмес сегменттелген. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн керектөөчүлөрдүн - кардарлар жөнүндө жалпы кабыл алынган түшүнүк орун алып турса да, бул рынокто ушул кызмат көрсөтүүлөрдүн кандайдыр бир белгилүү түрүн сунуштоочулардын монополиясы жок. Мисалы, "Бай-Түшүм" МКА финансылык фонду сыяктуу типтүү МФИлер, 600 миң сомго чейинки өлчөмдөгү кредиттерди ((4) эскертүүнү караңыз) берип жаткан шартта ЕБРРдин жогоруда белгиленген Программасына катышып жаткан 5 КБ 50 АКШ долларынан ((5) эскертүүнү караңыз) башталган кредиттерди сунуштап келүүдө. Он жылдык өнүгүү жолунда микрокаржылоо сектору олуттуу ийгиликтерге жетишкен. Кыргызстан - Борбордук Азиядагы Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" жана "Кредиттик союздар жөнүндө" мыйзамдарын кабыл алган биринчи өлкө. Бул, мамлекет тарабынан микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө тиешелүү деңгээлде көңүл бурулуп жаткандыгын тастыктайт. Кыргызстандын микрокаржылоо рыногу микрокаржылоону жүзөгө ашырган катышуучулардын - ӨЖТдан КБларга чейинки ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Ушул секторду өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана эларалык донорлор тарабынан жигердүү колдоого алынууда.

3.2. Сектор жөнүндө жалпы маалымат

Кыргыз Республикасында микрокаржылоо системасы үч деңгээлдеги: макро, мезо жана микро катышуучуларды камтыйт. Микрокаржылоо секторунун негизги активдүү катышуучулары төмөнкү чиймеде келтирилген.

Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторунда 2005-жылы иш алып барган тараптар

Сүрөт

Эскертүү: КАФК жана 1 КБда дүңүнөн берүүчү катары иш алып барат 2005-жылдын 1-январына карата банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер тутумуна (мындан ары - БФКМ) төмөнкүлөр кирген:

- Эки адистештирилген финансы-кредиттик мекеме - КАФК жана Финкомпания;

- Микрофинансылык уюмдардын формасы болуп саналган 78 МКА жана 26 МКК;

- 305 КС;

- 116 ломбард.

Мындан тышкары, жогоруда белгиленгендей, 5 КБ ЕБРР ПММФнын чегинде кредиттөөнү жүзөгө ашырып келүүдө. Ошондой эле 1256 ӨЖТ өз мүчөлөрүнө базалык финансылык кызматтарды көрсөтүшөт. 2005-жылдын башталышына карата абал боюнча МФИлердин карыз алуучуларынын жалпы саны 100 миңден көбүрөөк кардарды түзгөн берилген кредиттердин портфели 3,2 млрд. сомго жеткен. Кредиттин орточо өлчөмү 18,7 миң сомдон 54,1 миң сомго чейин, институттардын түрүнө жана кардарларга жараша өзгөрүлүп турат. Ал эми ӨЖТ 2 миң сомдон 8,2 миң сомго чейинки чекте кредиттерди беришет.

Микрокаржылоо секторунун катышуучуларына берилген кредиттердин көлөмү (2005-жылдын 1-январына карата)

Булагы: Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүргүзүлгөн анализ; 1 АКШ доллары = 41 сом

3.3 Регулятивдик чөйрөнү анализдөө ((6) эскертүүнү караңыз)

3.3.1 Таасирдүү жактары

Мыйзамдык база

Өлкөдө МФУ, КС, КАФК жана КБлар үчүн микрокаржылоо боюнча кандайдыр бир олуттуу чектөөлөрдү камтыбаган укуктук чөйрө түптөлгөн. Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамында МФУлардын жана МФКдагы КСлардын депозиттерди тартуу менен иш алып барышкан жана ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын пруденциялык көзөмөлдүгүнө алынган микрофинансылык компанияларга трансформациялууну мүмкүнчүлүгү аныкталган. Финансы-кредиттик мекемелер пайыздык чендердин (ставканын) жана комиссиялык төлөмдөрдүн өлчөмүн өз алдынча белгилейт.

Көзөмөл

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында КАФКнын, Финкомпаниянын, МФУлардын, КСлардын жана башка БФКМлардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруу иш милдетин БМКБ аткарат. БМКБнын кызматкерлери көзөмөлдүктү жүргүзүү тажрыйбасы жана усулдук ыкмалары маселелери боюнча атайы даярдыктан өтүшкөн. Көзөмөлдүк иш милдетти тиешелүү деңгээлде жүзөгө ашыруу жана буга окутуу максаттарында колдонмолор жана көзөмөлдүктүн ички жол-жоболору иштелип чыккан.

3.3.2. Өксүк жактары

Мыйзамдык база

Банктар, КАФК жана МФКлар үчүн белгиленген нормативдер (ченемдер) микрокаржылоо менен салттуу кредиттөөнүн ортосундагы айырманы эске алуу менен дифференцияланган эмес. Мисалы, жоготуулардын жана зыяндын ордун жабууга кам (мындан ары - РППУ) түзүү боюнча талаптар бөлүгү. Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамына ылайык МФКлар майда кредиттерди берүү, лизинг, факторинг жана мөөнөттүү депозиттерди тартуу боюнча операцияларды гана жүзөгө ашырышат. Ал эми ушул эле учурда, МФУлардын кардарлары акча которуу сыяктуу кызмат көрсөтүүлөргө муктаж жана МФКлардын ушундай кызматтарды сунуштоого мүмкүнчүлүгү жетиштүү. Бул үчүн Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" Мыйзамына Кыргыз Республикасынын башка мыйзам актыларына ылайык келтирүү үчүн түзөтүүлөрдү киргизүү зарыл ((7) эскертүүнү караңыз). Чечмелеп берүүгө жана/же чечилүүгө муктаж болгон негизги маселелер болуп төмөнкүлөр саналат: корпоративдик башкаруу системасын күчөтүү; чечимдерди кабыл алуу жол-жобосу көзкарашынан алганда жалпы жыйындарга мүчө болуу жана алардын ишин жөнгө салуу механизмдерин өркүндөтүү, кайталанган жыйындарды өткөрүү, КСтердин катышуучуларынын таламдарында ыйгарым укуктуу иш алып баруу каражатын колдонууга киргизүү; башкаруу органдарынын мүчөлөрүнүн эмгегине төлөөлөр; бардык башкаруу органдарынын, атап айтканда кредиттик комитеттин ыйгарым укуктары жана жоопкерчилиги.

Көзөмөл

МФИлердин ири санда болушу жана ар түрдүүлүгү Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан алардын ишине карата тиешелүү көзөмөлдүктү камсыз кылууда проблемаларды жаратууда. Пруденциалдык көзөмөл депозиттерди кабыл алышкан МФКларга, ошондой эле КСларга жана адистештирилген финансы-кредиттик мекемелерге (КАФК жана Финкомпания) карата гана жүзөгө ашырылгандыгына карабастан, БМКБдагы алардын көлөмүнө карабастан МФИлердин бардык түрлөрүнүн ишин лицензиялоо/каттоо күбөлүгүн берүү жана алардын ишине көз салуу боюнча иш милдетин аткарат. 2005-жылдын июль КСтердин ишине көзөмөлдүк иш милдети Финкомпаниядан Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына өткөрүлүп берилген. Учурда БМКБда инспекторлордун тиешелүү штаты түзүлүүдө, ошондой эле КСлардын ишине көзөмөлдүк жүргүзүү системасы жана жол-жобосу аныкталууда. Көзөмөлдүктүн тиешелүү системасын иштеп чыгуу акырына чыга элек.

Күрөөнү каттоо жана алып коюу

Кыргыз Республикасынын 2005-жылы кабыл алынган "Күрөө жөнүндөгү" жаңы Мыйзамында күрөөнү каттоого алуу процесси жана аны алып коюу жол-жобосу жөнөкөйлөтүлгөн. Ошого карабастан айрым проблемалар чечилбеген бойдон калууда.

3.3.3. Мүмкүнчүлүктөр

Мыйзамдык база

Микрокаржылоо үчүн кошумча ресурстарда тартуу максатында Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамында мөөнөттүү аманаттарды тартууга лицензия алууга МФКлардын укуктары аныкталган. МФУлардын КБлар менен стратегиялык альянсы ((8) эскертүүнү караңыз), коммерциялык дүңүнөн кредиттөө субъекттеринен же эларалык донорлордон, ошондой эле социалдык инвесторлордон кредиттерди алуусу ресурстук базаны кеңейтүүнүн башка мүмкүнчүлүгүнөн болуп саналат. Бүгүнкү күндө болгону үч МФУ гана депозиттерди тартууга жана МФКга же банкка трансформацияланууга кызыкдар болууда. Акыркы эки жылдын ичинде Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, ушул финансы институттарын кайрадан өзгөртүп түзүү учурунда алган тажрыйбаны изилдеп чыккандан кийин микрокаржылоо боюнча мыйзамдарга зарыл түзөтүүлөрдү киргизе алышы мүмкүн. Бул түзөтүүлөр биринчи кезекте, аманатчылардын жана башка кредиторлордун таламдарын коргоо, шайкеш көзөмөлдүктү түптөө жана МФИлерге депозиттик операцияларды жүзөгө ашырууга кеңири мүмкүнчүлүктөрдү берүү максаттарында БФКМнын финансы системасынын тобокелдиктерин төмөндөтүүгө карата алардын ортосундагы аракеттенүү мүмкүнчүлүктөрүн балансташтырууга багытталган. Калктан аманаттарды тартууга уруксат финансылык туруктуулугун тастыктаган жана ишинде банк тутумунун дестабилдешүүсүнө, анын коопсуздугунун жана ишенимдүүлүгүнүн бузулушуна алып келген тобокелдиктерди камтыбаган институттарга гана берилет. КС өздөрүнүн уюштуруучулук жөндөмдүүлүгүн олуттуу деңгээлде жогорулатууга жетишкен жана учурда түзүлгөн ассоциациялары аркылуу жалпы кызыкчылыктарын чагылдырууда. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы менен жөнгө салуу жана көзөмөлдүк маселелери боюнча баарлашуу бир кыйла жигердүү жүргүзүлүп, учурда КСлар Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүүгө тиешелүү сунуштарды даярдашууда.

Көзөмөл

Алдыдагы эки жыл ичинде алгачкы МКА жана МККлар МФКларга трансформациялануусу күтүлүүдө. Демек, ушул мезгил аралыгында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын көзөмөл функцияларын аткаруу боюнча өз потенциалын жогорулатууга жана зарыл болгон ченемдик документтерди иштеп чыгууга мүмкүнчүлүгү бар. Эртелеп алдын-алуу системасына негизденген анализдөөлөр КСлардын ишине көзөмөлдүк системасынын негизги блокторунан болуп калышы мүмкүн. Күрөөнүү каттоо жана алып коюу Күрөөнү каттоо жана алып коюуга байланыштуу проблемалуу маселелерди чечүү максатында Банктар кеңеши Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына зарыл болгон өзгөртүүлөрдү иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзгөн. Проблемаларды аныктоо жана жана мыйзам актыларына күрөө маселелерине тиешелүү зарыл өзгөртүүлөрдү даярдоо үчүн ЮСАИД долбоору тарабынан мыйзамдарды өркүндөтүү боюнча баяндама жасалып, изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Мындан тышкары, Кыргыз Республикасынын ченемдик актыларына инвентаризациялоо жүргүзүү боюнча Ведомстволор аралык комиссиянын ишинин чегинде Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндөгү" Мыйзамы менен карама-каршы келүүлөрдү четтеттүү максатында Кыргыз Республикасынын Жарандык кодексине жана Кыргыз Республикасынын Жер кодексине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө.

3.3.4. Кооптонуулар

Мыйзамдык база

МФУлардын аброюнун жана беделинин түшүп кетүү тобокелдиги: өзүнүн уюштуруу-укуктук формасы боюнча МКА жана МККларды түзүү эң эле жөнөкөй, анткени ишкердиктин ушул түрү менен иш алып барууну каалагандар эч кандай кыйынчылыксыз эле уюмдун тиешелүү формасын каттоодон өткөрүү менен эсепке алуу күбөлүгүн алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына кайрыла алат. Бирок бул, алар иш жүзүндө микрокредиттөөнү милдеттүү түрдө жүргүзө алат дегенди түшүндүрбөйт. Бул, кандайдыр бир деңгээлде, учурда каттоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы иштебей тургандыгы фактысы менен түшүндүрүлөт. Ошентип, МКА жана МККлардын ири бөлүгү иш жүзүндө алсыз жана майнаптуу эмес, алардын ишин жөнгө салуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы үчүн да оорчулук келтирүүдө. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында учурда финансы-кредиттик мекемелердин МФКларга тоскоолдуксуз трансфармациялануусу боюнча белгилүү бир кемчиликтер орун алууда ((9) эскертүүнү караңыз). Азыркы учурда, "Кредиттик тарыхтар бюросу жөнүндөгү" мыйзам долбоору иштелип чыгууда. Өтө катуу контролдук жана чектөөлөр анын өнүгүшүнө тоскоолдук кылышы мүмкүн.

Көзөмөл

Микрокаржылоого жана салттуу банкттык кредиттөөгө карата жөнгө салуучу талаптардын жетишсиз дифференциацияланышы КБлардын микрокредиттөө боюнча кызматтарды көрсөтүүгө кеңири аралашуусу үчүн тоскоолдук болуп калышы мүмкүн.

3.4. Микрокаржылоо секторун анализдөө ((10) эскертүүнү караңыз)

3.4.1. Таасирдүү жактар

Борбордук Азиянын башка мамлекеттерине салыштырганда Кыргыз Республикасындагы микрокаржылоо сектору БФКМдин кыйла өнүккөн жана ар түрдүү тармагына ээ. КБ микрокаржылоо рыногуна ЕБРРдин ПММФ программасын жүзөгө ашыруу аркылуу аралашкан. ЕБРРдин ПММФ чегинде беш банкта кредиттөөнүн адистештирилген натыйжалуу технологиясы колдонууга киргизилген, бул кардарлар чөйрөсүнүн тез өсүшүнө алып келген. Микрокредиттөө кызмат көрсөтүүлөрүнүн ар кандай провайдерлеринин болушун артыкчылык катары кароого болот. Бул финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоону диверсификациялоого өбөлгө түзүп, негизинен зарыл атаандаштыкты жаратат. Бүтүндөй республиканын масштабында чекене микрокредиттөөнүн кеңири тармагы түптөлгөн: БФКМ жана банктар, жалпысынан алганда, микрокредиттерди жайгаштырган 570тен ашык офиске ээ. КАФК Борбордук Азиядагы эң ири адистештирилген айылчарба финансы-кредиттик институт болуп саналат жана 11 филиалдан жана 47 өкүлчүлүктөн турган бүтүндөй өлкө боюнча тараган тармагы аркылуу 30 миңден ашуун кардарды тейлейт. Өзүнө-өзү жардам берүү, өзүн-өзү башкаруу жана өз жоопкерчилигин сезе билүүгө таянган өз алдынча экономикалык ишмердикте түрткү берүү максатында күч-аракеттерди бириктирүү аркылуу абалын жакшыртууга умтулуу КСтердин ишинин алгылыктуу жагы болуп саналат. Мындан тышкары, алардын жайгашуу өзгөчөлүктөрү да КСтердин алгылыктуу жагынан болуп саналат, анткени, КСтердин көпчүлүгү башка финансылык институттар болбогон райондордо түзүлгөн. Алардын айрымдары бул мүмкүнчүлүктөн пайдаланууга жетишкен, бирок 2005-жылдын башталышына карата 305 КСтин ичинен 91нин гана жүздөн ашуун кардары болгон жана алардын биринин дагы кардарынын саны миңден ашкан эмес. Калктын жакыр катмарына кызмат көрсөтүүлөр рыногунун сегментинде: ПРООН тарабынан демөөрчүлүккө алынган Программа ӨЖТ (айылдын деңгээлинде жамааттык түрдөгү формалдуу эмес шериктештик) түзүүгө көмөк көрсөткөн. 2004-жылдын акырына карата 1256 ӨЖТ иштеп турган, кардарлары боюнча жайгаштыруу үчүн алар КАФКдан финансылык ресурстарды алышкан. Көпчүлүк банктардан жана эң ири МКУлардан карыз алуучулар тууралуу маалыматтарды алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик бюро да иштеп турат. Кредиттик ресурстарды жаңы дүң берүүчүлөр ("Фронтирес" МКК ЖЧКсы жана КСФ) башкаруусу жакшы жөнгө салынган жана ийгиликтүү иштеген МФУларды жана КСларды каржылоо ишин баштады. Эларалык донорлор ((11) эскертүүнү караңыз) Кыргыз Республикасында микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө жигердүү катышууда.

3.4.2. Өксүк жактары

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштагандардын кеңири жана ар түрдүү тармагынын түптөлүшү майда кредиттерди көптөгөн сунуштоочулардын мүнөздүү орун алышы менен рыноктун фрагментацияланышына алып келген. 2005-жылдын башталышына карата 5 МФИнин гана 1000ден көбүрөөк кардары болсо, 12 МФУнун карыз алуучуларынын саны 100дөн 1000ге чейин өзгөрүп турган, ошол эле учурда 87 МФУнун кардарынын саны 100дөн ашпаган же алар дегеле иштешкен эмес. Анткени микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн туруктуу сунуштоо үчүн чөйрөнүн калыптанышы маанилүү экендигинен улам, көпчүлүк майда уюмдарда иш жигердүү жүргүзүлгөн эмес. МФУлардын мына ушундай аз санда болушу шартында кредиттер боюнча жогорулатылган пайыздык чендер жана финансылык ресурстардын наркынын төмөндүгү алардын туруштук берип, сакталып калуусуна өбөлгө түзгөн. Микрокредиттөө боюнча кызматтарды сунуштагандардын саны арбын экендигине карабастан, кыйла жакыр үй чарбаларына, майда фермерлерге жана алыскы райондордо жашаган калкка финансылык кызмат көрсөтүү али жетишсиз деңгээлде калууда. Микрокредиттөө өлкөнүн экономикалык жана социалдык абалына кандай таасир тийгизип жаткандыгын аныктоо маалыматтардын жетишсиздигинен улам да татаалданууда.

Каржылоого байланыштуу проблемалар

Көпчүлүк МФУлар анчалык чоң эмес капиталга ээ. КСдин капиталды көбөйтүү жана сырттан каражаттарды тартууга мүмкүнчүлүктөрү чектелүү, ушунун кесепетинен алар кредиттөөдө пайдаланылуучу каражаттарга муктаж. Мурдатан бери эле сектор донорлордун каражаттарына көз каранды болуп келген жана бүгүнкү күндө да донорлордон карыз алуулар КСдердин кредиттөө ишин каржылоонун негизги булактарынын бири бойдон калууда. Микрокредиттөө секторун каржылоонун жергиликтүү альтернативалуу булактары донордук жардамдарды кыскартууда орун алган өксүктөрдүн ордун жаба алгыдай жетиштүү өнүгүүгө ээ боло элек. Көпчүлүк МФУлар жана КСтер финансы же башкаруу жагында тиешелүү билим деңгээлине ээ эмес, квалификациясы төмөн жетекчилердин иштеп турушу жана башкаруу түзүмүнүн алсыздыгы менен мүнөздөлгөн жетиштүү өнүгүүгө ээ боло албай жаткан институттук түзүмгө ээ. Кадрлар жетишсиз, атап айтканда кредиттөө, бухгалтердик эсеп жана маалымат-башкаруу системалары боюнча билими жана иш билгилик жөндөмгө ээ кредиттик адистер жетишсиз. Тиешелүү системалар (кредиттөө, тобокелдиктерди иликтеп аныктоо, маалыматтык башкаруу системасынын ыкмалары) начар өнүккөн. КАФКнын портфели тармактык диверсификацияланышынын төмөндүгү жана кредиттердин дээрлик 100 пайызы айылчарба секторуна айрыкча, мал чарбачылыгына берилгендиги менен мүнөздөлөт. КАФК четөлкө булактарынын кредиттик линияларынан олуттуу деңгээлде көз каранды. Микрокредиттик кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочулардын биразы орточо өлчөмү МIХ Маrket уюму тарабынан аныкталган эл аралык стандарттарга ылайык "эң жакыр жашагандар үчүн" ((12) эскертүүнү караңыз) кредиттер категориясына кирген кредиттерди беришет. Бир МКК орто өлчөмдөгү, ал эми "Кыргыз Айылтраст" МКК ЖЧКсы орточо өлчөмү 2 миң сомду түзгөн кредиттерди беришет, бул да жогоруда белгиленген "эң жакыр жашагандар үчүн" кредиттердин категориясына эң эле жакын. МКК, МКА жана КС "жакыр үйчарбалары үчүн" кредиттер категориясы боюнча орточо көрсөткүчкө туура келген өлчөмдөгү кредиттерди беришет. КАФК тарабынан берилген кредиттердин орточо өлчөмү анын кардарлары майда (өтө майда) фермерлер эмес экендигин көрсөтүүдө. КАФКны жана КСтерди кошо алганда, микрокаржылоо секторунун катышуучуларынын көпчүлүгү Кредиттик бюрого маалыматтарды беришпейт. Анткени, анын көрсөткөн кызматтары наркынын салыштырмалуу жогору экендигинен улам, көпчүлүк МФИлер үчүн жеткиликтүү эмес. МФИ жана алардын персоналы үчүн регулярдуу негизде окутууларды жүзөгө ашыруу (окутуу борборлору, консультанттар аркылуу) өтө эле чектелүү мүнөзгө ээ. Адистик консультациялык кызмат көрсөтүүлөр дээрлик пайдаланылбайт. МФИлер окутуунун зарылчылыгын жакшы түшүнөөрүнө карабастан, алардын буга тиешелүү суроо-талабы анчалык байкалбай келүүдө. Анткени, көпчүлүк МФИлерде бул максаттарга каражаттар каралган эмес.

3.4.3. Мүмкүнчүлүктөр

Өлкөнүн чегинде тиешелүү иликтөөлөр жүргүзүлбөгөндүгүнө карабастан кредиттерге карата канаттандырылбаган олуттуу суроо-талап орун алып жатат деген жалпы пикир келип чыккан. Мына ушул суроо-талапты, айрыкча кардарлардын саны аз жана кредиттөө суммасы көп эмес болгон айыл жеринде суроо-талапты канаттандыруу үчүн финансылык инсттуттар жигердүү иш алып барууга, техникалык жардам алууга, туруктуу окутуудан өтүүгө жана иштин натыйжалуулугун арттыруу үчүн технологиялардын жеткиликтүүлүгүнө жетишүүсү зарыл. МФИлердин 2005-жылдын башталышына карата 100 миңден көбүрөөк карыз алуучулары болгон ал эми калктын саны 5,1 млн. адамга жеткен учурда микрокаржылоо кызматтарынан калктын 2 пайызы гана пайдаланылышат: ар бир жүзүнчү жашоочунун экөөсү гана аз өлчөмдө кредит алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ ((13) эскертүүнү караңыз). Бул Борбордук Азиядагы башка мамлекеттерге салыштырганда эң жогорку көрсөткүч болуп саналат ((14) эскертүүнү караңыз). Ошону менен бирге эле микрокаржылоону өнүктүрүү жагында өзүнчө бир тарыхка ээ өлкөлөргө салыштырганда бул көрсөткүч төмөн, бул болсо өсүш үчүн мүмкүнчүлүктөр бар экендигин айгинелейт. Экономиканын өнүгүшүнө жараша кредиттик продуктулардын (лизинг, керектөө кредиттери, орто мөөнөткө кредиттер) жана башка финансылык продуктулардын (улуттук жана эл аралык акча которуулар, депозиттик продуктулардын ар кандай түрлөрү, камсыздандыруу кызмат көрсөтүүлөрү) ар кандай түрлөрүнө суроо-талап өсөт. МФУлардын өнүгүү зарылчылыгы алардын биригүү стратегиясы менен камсыз кылынышы мүмкүн. Бирдиктүү максаттарга негизделген алардын биригүү процесси географиялык чөйрөсүнүн жана кардар базасын кеңейтүү менен акча агымынын артышына өбөлгө түзүп, капиталга мүмкүнчүлүк ачып, туруктуу чыгымдарды төмөндөтүү көз карашынан үнөмдөөгө түрткү берет ((15) эскертүүнү караңыз). Калктын аманат сактоо мүмкүнчүлүгүнө карата кандайдыр бир шектенүүлөрдүн орун алып турушуна карабастан, айрым БФКМлар андан ары өнүгүү жолун каржылоо жана донорлордон көз карандылыкты басаңдтуу максатында депозиттерди кабыл алышкан институттарга трансформациялануу үчүн алгачкы кадамдарды жасоодо. Мына ушул мүмкүнчүлүктүн бардыгын тастыктаган, аманат сактоого рыноктук суроо-талапка тереңден иликтөөлөр жүргүзүлө элек. ((16) эскертүүнү караңыз). КСтер жайгашуу өзгөчөлүгүнө жараша калктын өздүк жыйымдарын мобилизациялоо үчүн жакшы мүмкүнчүлүктөргө ээ. 2004-жылы алгачкы долбоор жүзөгө ашырылып, анын чегинде тандалып алынган он КС өз катышуучуларынан 2,5 млн.сом жалпы суммасындагы аманаттарды мобилизациялоого жетишкен. Ушул алгачкы долбоор ГТЦ долбоорунун техникалык колдоосу астында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган. ЭСК микрокаржылоо секторунда маанилүү роль ойношу мүмкүн: анын депозиттеринин бөлүгү МФУларга жана КСларга финансылык ресурстарды берүүгө багытталышы мүмкүн (кредиттик ресурстарды дүңүнөн берүүчүнүн функциясында). Бүтүндөй өлкө боюнча жайылтылган тармактары аркылуу ал ушул институттарга төлөм жана башка акчалай кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштай алмак. Бир же бир нече микрофинансылык ассоциациялардын маалыматтарды топтоо жана алмашуу, жалпы кызыкчылыкты көздөө сектордун институттук мүмкүнчүлүгүн, атап айтканда, өз мүчөлөрү үчүн иш алып баруунун жол-жоболорун жана стандарттарын иштеп чыгуу аркылуу арттыруусу үчүн мүмкүнчүлүктөр бар. ГТЦ долбоорунун колдоосу астында банктык кызматкерлерди даярдыктан өткөрүү боюнча окуу курстары ачылган Бишкек жана Ош шаарларындагы лицейлерде окутуу мүмкүнчүлүктөрү бар. Бул окутуу программаларын КСтер жана башка МФУлар пайдаланышы мүмкүн. Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн Польшада жайгашкан микрокаржылоо борбору жакында Борбордук Азия өлкөлөрү үчүн кыска мөөнөттүк курстарды өткөрүү максатында Алматы шаарында окутуу борборун түзгөн. Албетте, бул МФИлер үчүн окуу мүмкүнчүлүктөрүн арттырат деген ишеним бар. Бир нече донорлор (ГТЦ, ДБ, ЮСАИД, ЕБРР, ПРООН, "Сорос-Кыргызстан" фонд) микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө көмөктөшүүгө таламдаш. Донорлор МФИлерди институттук колдоо механизмдерин түзүү (окутуучу институттар, зарыл жабдуулар, окуу куралдар жана башкалар) үчүн каржылоону сунуштоо менен иликтөө иштерин жүргүзүүгө жана мисалы, айыл жерин каржылоо жана жаңы продуктуларды иштеп чыгуу сыяктуу актуалдуу проблемаларды чечүү жагында алдыңкы тажрыйбаларды колдонууга киргизүүгө көмөк көрсөтө алат. Алар ошондой эле рынокторго иликтөөлөрдү жүргүзүүнү жана алардын натыйжаларына иликтөөлөрдү жүргүзүүнү каржылоого алышы мүмкүн.

3.4.4. Кооптонуулар

Мамлекеттик структуралар тарабынан уюштурулган айрым МФИлердин субсидияланган пайыздык чендер боюнча, башкача айтканда рыноктук ченден төмөн ченде майда кредиттерди берүүсү сектордун өнүгүү мүмкүнчүлүгүн басаңдатат. Кредиттерди берүүгө донордук гранттык жардамдардын көлөмү төмөндөөдө, мында камсыз кылынбаган суроо-талапты канаттандыруу үчүн дароо пайдаланылышы мүмкүн болгон альтернативалуу (коммерциялык же жарым-жартылай коммерциялык) булактар жокко эсе. Шайкеш экинчилик институттардын ((17) эскертүүнү караңыз) жана КСлар үчүн системалардын (апекс институту, төлөм системасы, көзкарандысыз аудит) жетишсиздиги келечектеги өнүгүү үчүн коркунуч болуп саналат.

4. Стратегия

Кыргыз Республикасынын учурдагы башкы стратегиялык максаттарынын бири - калктын жашоо деңгээлин көтөрүү. Расмий маалыматтар боюнча калктын олуттуу бөлүгү (45 пайыздан көбүрөөгү) жакырчылык чегинде жашайт. Ишкердикти өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жакырчылыкты жоюу ыкмаларынын бири болуп саналат. Кирешелери аз адамдардын көпчүлүгүнө бизнести өнүктүрүү максатында каржылоо булактарынан пайдалануу мүмкүнчүлүгү чектелүү. МФИни өнүктүрүү туптөлгөн абалдан чыгуунун жолу. Микрокредиттөөнү өнүктүрүү процессинин негизги максаты - кредиттөөнү республикада жакырчылыкты кыскартуунун жүзөгө ашырылып жаткан стратегиясынын бир кыйла таасирдүү каражатына айландыруу аркылуу аз камсыз болгондорго жардам көрсөтүү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүгө жана анын пайдубалын бекемдөөгө түрткү берген шарттарды түзүүгө олуттуу салым кошуп келүүдө. Мындай айкын демилге өтөөсүнө чыгууга мүмкүн болгон тапшырманы алдыга коет - микрокаржылоо бүтүндөй өлкөнүн финансы сиетемасынын туруктуу компоненти болуп калгыдай иш-чөйрөсүн жана кызмат көрсөтүүлөр көлөмүн арттыруу милдетин жүктөйт. Мындан тышкары, микрокаржылоонун үлүшүнүн өсүшү республикада инвестициялык кредиттөөгө алгылыктуу таасирин тийгизет деген үмүт бар.

4.1. Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү

Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүү стратегиясы бир бүтүндүктү түзгөн финансы системасын андан ары өнүктүрүүгө багытталган жана ал көпчүлүктүн таламдарында иш алып баруу жагын көздөйт ((18) эскертүүнү караңыз). Алдыга коюлган максаттарга жетүү үчүн таламдаш ар кандай деңгээлдеги тараптардын: Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын, банктарды жана микрофинасылык сектор үчүн кошумча кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган мамлекеттик эмес секторду кошо алганда, финансы-кредиттик мекемелердин күч-аракетин бир жерге топтоштуруу зарыл, ошондой эле донорлордун колдоосу да талап кылынат. Стратегия бир бүтүндүктү түшүндүргөн документ болуп саналат жана республиканын калкынын кеңири чөйрөсүн: эң эле жакыр үйчарбалары жана майда фермелерден шаар жашоочуларына жана майда ишканаларга чейин финансылык ресурстардан пайдалануусуна мүмкүнчүлүк түзүүгө багытталган. Стратегия өлкөдө микрокаржылоону келечекте өнүктүрүү жөнүндө түшүнүк берет, иш алып баруунун негизги эрежелерин жана мыйзамдарын чагылдырып берет жана бул маалымат алмашууга жана бул процесске көп сандаган катышуучуларды тартууга өбөлгө түзүүгө тийиш. Ал микрокаржылоону өлкөнүн финансы рыногунун бөлүгү катары кароосу менен да бир бүтүндүктү түшүндүрөт, ага аралашуу тынымсыз өсүүдө: микрофинансылык мекемелер өз иш-аракеттеринин чөйрөсүн ырааттуу арттырууга ниеттенишүүдө. Микрокаржылоо республиканын алыскы райондорунда жашаган калктын финансылык ресурстардан бирдей өлчөмдө пайдалануусуна мүмкүнчүлүк түзүүгө багытталган жана аны өнүктүрүү үч деңгээлде камсыз кылынууга тийиш:

1) "микродеңгээл" - калктын жакыр жашаган катмарынын, майда ишкерлердин, майда фермерлердин жана башка экономикалык субъекттердин керектөөлөрүн тейлөөнү көздөгөн финансылык мекемелердин кеңири чөйрөсү;

2) "мезодеңгээл" - аудитордук уюмдар, рейтингдик агенттиктер, ассоциациялар, кредиттик бюролор, төлөө системасы жана акча которуу системалары, маалымат технологиялары, техникалык тейлөөнү сунуштоочулар, консультативдик кызмат көрсөтүүлөр жана окутуу программалары;

3) "макродеңгээл" - Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, Кыргыз Республикасынын Экономика жана финансы министрлиги жана микрокаржылоо рыногунун катышуучулары үчүн укуктук статусту камсыз кылуучу мамлекеттик башка мекемелер ("оюн эрежелери").

Стратегиянын бүтүндүгү өз кезегинде аны жүзөгө ашыруу - бул микрокаржылоо процессине бардык катышуучу тараптар үчүн милдет экендигин болжолдойт. Бардык таламдаш тараптар жалпы максатка жетишүүгө: Кыргыз Республикасынын калкынын кеңири катмарынын туруктуу финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга чакырылган. Ушул максатка жетишүү процессинде катышуучулар өз стратегиясын тандоодо эркин иш алып барышат. Стратегия келечектеги өнүгүүнү так аныктайт жана ошону менен катышуучуларга бир кыйла натыйжалуу чечимдерди кабыл алуусуна шарт түзөт. Бул Стратегия өзара аракеттенүүгө, маалыматтарды алмашууга жана бир максатты көздөөгө, атап айтканда, укуктук маселелер боюнча конценсуска жетишүүгө өбөлгө түзгөн ишкердик чөйрөнү өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүүгө багытталган. Аны өнүктүрүү чакан ишкердикти колдоого алуу үчүн гана зарыл болбостон, калайык-калктын финансылык ресурстардан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн арттыруу максатында негиз катары каралган финансы секторунун өзүнчө сегменти катары микрокаржылоонун мамлекет тарабынан таанылышы жана анын интеграцияланышы зарыл. Стратегиянын алдыга койгон максаттарына жана милдеттерине жетишүүдөгү ийгилик финансы системасынын бүтүндүгү, финансы рыногундагы микрокаржылоо секторунун финансылык кызмат көрсөтүүлөргө ык коюусу жана микрокаржылоонун бардык деңгээлинин өзара аракеттенүүсүнүн натыйжасы менен аныкталат. Мындан тышкары, калктын жакыр жашаган катмары үчүн финансы системасы инфраструктуралардын болуусу, рыноктордон, өндүрүштүк технологиялардан пайдалануу мүмкүнчүлүгү, тобокелдиктерди төмөндөтүү боюнча маалыматтардын жеткиликтүүлүгү сыяктуу орун алган шарттарга жараша түптөлөт. Эларалык уюмдардын колдоосу маанилүү он факторлордун бири болуп саналат, анткени донорлор МФИлерди институттук колдоого алуу механизмдерин түзүү үчүн каржылоону сунуштап (билим берүү институттары, зарыл жабдуулар, окуу куралдары ж.б.), айыл жерин каржылоо жана жаңы продуктыларды иштеп чыгуу (жыйым топтоо, микрокамсыздандыруу, акчалай которуулар, лизинг) жагында алдыңкы тажрыйбаларды колдонууга киргизүүдө, ошондой эле МФИлердин банктар менен кызматташуусуна колдоо көрсөтөт. Эларалык уюмдар ошондой эле, микрокаржылоо рыногунда белгилүү ролдо иш алып барышат. Учурда, адистештирилген эларалык микрофинансылык фонддордун санынын өсүп бара жатышы МФИлер үчүн финансылык продуктылардын ар кандай түрлөрүн: субординацияланган займдарды, гарантиялык фонддорду ж.б. сунуштоого мүмкүндүк берүүдө.

4.2. Стратегиянын максаты жана милдеттери

Кыргыз Республиканын алыскы региондорундагы калктын жакыр жашаган катмарынын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү аркылуу жакырчылыктын деңгээлин төмөндөтүү бул Стратегиянын башкы максаты. Микрокаржылоо рыногунун инфраструктурасын түзүү жана жакынкы келечекте жаңы жумуш орундарынын пайда болушу Страгегияиын алдыга койгон максаттарынын жүзөгө ашырылышынын натыйжасы болуп калат. Стратегиянын милдеттеринен болуп:

- Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдары микрокаржылоо секторун өнүктүрүүнүн стратегиялык багыттарын иштеп чыгуу;

- микрокаржылоону өнүктүрүүгө тоскоолдук кылган проблемалуу маселелерди чечүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу боюнча мамлекеттик органдардын ишин координациялоо;

- өлкөнүн алыскы региондорунда жашаган калктын эң жакыр катмары үчүн микрокаржылоо кызматтарынын жеткиликтүү болушуна түрткү берүү;

- ишинин натыйжалуулугун арттыруу максатында МФИлердин институттук жана финансылык чыңдалуусуна көмөктөшүү;

- микрокаржылоо боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо, атап айтканда, жыйым топтоо кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү жана акчалай которууларды камсыз кылуу;

- ички булактардан каржыланган кредиттердин өсүшүнө, атап айтканда, калктын өздүк жыйымдарынын жана каржылоонун коммерциялык булактарынын өсүшүнө түрткү берүү;

- МФИлердин кесиптик кызматтардан жана маалыматгардан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылган кошумча кызматтарды жана инфраструктураларды өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзүү.

4.3. Стратегиялык багыттар

Стратегия, алдыга коюлган милдеттерди жүзөгө ашыруу үчүн төмөндөгүлөрдү караштырат:

- укуктук чөйрөнү жакшыртуу: микрокаржылоо секторун өнүктүрүүнүн шарттарына жооп берүүчү жөнгө салууну андан ары өркүндөтүү, анын ичинде МФИлердин көп түрдүүлүгүнө түрткү берүү. Жеке микрофинансылык түзүмдөрдү өнүктүрүүгө жана мамлекет тарабынан каржыланган МФУлардын үлүшүн төмөндөтүүгө негизги басым жасалууга тийиш;

- микрокаржылоо секторунун өлкөнүн финансы системасына интеграцияланышы, биринчи кезекте, МФИлердин иш чөйрөсүн кеңейтүүнүн эсебинен, өзүнчө БФКМдин интеграцияланышы жана стратегиялык биригүүсү аркылуу;

- өлкөнүн алыскы региондорундагы калкты микрокаржылоо жана башка финансылык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу (калктын географиялык жактан кеңири камтылуусу). Майда ишканаларга, чакан фермелерге жана жакыр үйчарбаларына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган МФИлердин ишинин натыйжалуулугун жана атаандашууга жөндөмдүүлүгүн арттырууга түрткү берүү;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган секторду өнүктүрүү жана аларды диверсификациялоо;

- ички булактардын эсебинен микрокаржылоонун ролун арттыруу. Донордук колдоонун түздөн-түз микрокредиттөөдөн микрофинансылык ресурстарды берүүчүлөрдүн институттук жигерин колдоого өтүүсү. Түздөн-түз микрокредиттөөнү каржылоого каралган донордук каражаттар дүңүнөн кредиттөө механизмдери аркылуу МФИлерге сунушталат. Ички булактардын эсебинен жана жергиликтүү, ошондой эле эларалык уюмдардын коммерциялык кредиттеринин эсебинен микрокредиттөөнү каржылоонун ролу күчөтүлөт, албетте МФИлердин иши жөнүндө ачыкайкын маалыматтардын болушу шартында;

- окутуу, консультацияларды берүү, бухгалтердик эсепке алуу, аудит жака маалыматтык башкаруу системасы жагында микрокаржылоо сектору үчүн кызмат көрсөтүүлөр рыногун түзүү;

- МФИ ассоциацияларын жана кредиттик бюролорду кошо алганда, микрокаржылоо секторунун мезотүзүмүн күчөтүү;

- микрокаржылоо секторун колдоого алган донордук жардамдарды координациялоо.

5. Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр

(индикаторлор)

Акыркы беш жыл ичинде иш-чаралардын планын жүзөгө ашыруунун жүрүшүнө жараша төмөнкү натыйжаларга жетишүү үчүн Стратегия өз салымын кошот:

1) чөйрөнү кеңейтүү, ал өзүнө төмөндөгүлөрдү камтыйт:

- калктын микрокредиттөөдөн пайдалануусун 2 пайыздан 4 пайызга чейин көбөйтүү. Активдүү карыз алуучулардын саны - 220 миң адамды түзөт;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган финансы институттарынын кредиттик портфелинин жалпы өлчөмүн 6 млрд. сомдон 7 млрд. сомго чейин жеткирүү.

2) микрокаржылоо портфелинин өсүшүн каржылоо үчүн 3 млрд. сомдон 4 млрд. сомго чейин мобилизациялоо аркылуу каржылоону кеңейтүү. Бул каражаттар ар кандай булактардан: эларалык социалдык инвесторлордон жана микрокаржылык фонддордон, коммерциялык кредиттерди дүңүнөн берүүчүлөрдөн, БФКМлардын өздүк капиталынан, жеке жыйымдардан жана депозиттерден келип түшөт.

3) мыйзамдык жана жөнгө салуу базасын өркүндөтүү, бул төмөндөнкүлөр аркылуу шайкеш укуктук чөйрөнү камсыз кылууну камтыйт:

а) Кыргыз Республикасынын төмөнкү мыйзамдарына өзгөртүүлөрдүн киргизилиши мүмкүндүгүн карайт:

- "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" 2008-жылдын акырына чейин;

- "Кредиттик союздар жөнүндөгү" - 2006-жылдын акырына чейин;

б) БФКМ үчүн жөнгө салуучу жана көзөмөл түзүмдөрүн өнүктүрүү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы депозиттерди тарткан мекемелердин ишине пруденциалдык көзөмөлдүктү орнотуу жагына көңүл топтоштурууда. Ошону менен катар эле, финансы-кредит секторуна олутуу таасирге ээ болгон БФКМларга карата да активдүү операциялардын ири көлөмдө экендигин же болбосо башка финансылык институттар менен өзара байланыштын орун алышы менен шартталган пруденциалдык көзөмөл жүзөгө ашырылат.

4) төмөндөгүлөрдү кошо алганда, кошумча кызмат көрсөтүүлөрдү жана мезоинфраструктураларды өнүктүрүү:

- микрокаржылоо сектору үчүн кошумча кызмат көрсөтүүлөр рыногун (окутуу, техникалык колдоо, бухгалтердик эсеп жана аудит) өнүктүрүү;

- КС үчүн тиешелүү апекс структурасын түзүү;

- кредиттик бюролордун ишин алар микрокаржылоо секторунун кардарларынын 70 пайызынан көбүрөөгү жөнүндө маалыматтарга ээ боло алгандай өнүктүрүү;

- ресурстарды дүңүнөн берүүчүлөрдүн финансылык туруктуулугун бекемдөө.

6. Стратегияны жүзөгө ашыруу

процесси жана мониторинг

Стратегияны жүзөгө ашыруу микрокаржылоо рыногунун бардык институттук катышуучуларынын анда аныкталган иш-аракеттерди, чараларды жана сунуш көрсөтмөлөрдү аткарууга кызыкдар экендигине жана жөндөмдүүлүгүнө жараша болот. Стратегиянын максаттарына жетишүү жолдору иш-чаралардын кошо тиркелген матрицаларында (иш-чаралар планында) чагылдырылган.

6.1. Негизги катышуучулардын ролу

Бул бөлүктө тараптардын ар биринин ролу аныкталган. Аракеттердин матрицасында (иш-чаралар планы) тараптардын ар биринин проблемаларды чечүүгө жана алдыга коюлган айкын максаттарга жетишүүдөгү ролу жана салымы жөнүндө ырааттуу маалыматтардын берилишин карайт.

6.1.1. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана башка мамлекеттик органдар төмөндөгүлөрдү камсыз кылууга тийиш:

- Кыргыз Реепубликасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" жана "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" мыйзамдарына тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүүнү кошо алганда, тиешелүү укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн;

- пруденциалык көзөмөлдү, ал депозиттерди кабыл алуучу БФКМдерге, ошондой эле активдүү операциялардын ири көлөмү же болбосо башка финансы иснтитуттар менен түзүмдүк байланыштардын орун алышы менен шартталган финансы-кредиттик секторго олуттуу таасир эте алган БФКМдерге карата гана жүзөгө ашырылат.

- донорлорду микрокаржылоонун дүң механизмдерин камсыз кылууга, мезотүзүмдөрдү жана институттук жактан туруктуу МФИлерди колдоого алууга багыттоо;

- микрокаржылоо рыногуна мамлекеттин катышуусун ар кандай долбоорлор (программалар) жана мамлекет тарабынан субсидиялануучу институтгар аркылуу акырындык менен азайтуу;

- микрокаржылоо институттарына жакырчылыкты деңгээлин кыскартуу жана жумуш орундарын түзүү жагында артыкчылыктуу социалдык милдеттерди чечүүсүнө түрткү берүү.

6.1.2. Микрокаржылоо институттары төмөнкүлөрдү камсыз кылууга тийиш:

- иш-аракеттер чөйрөсүн, туруктуу өнүгүүнү кеңейтүү жана республиканын калкынын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн арттыруу;

- калктын суроо-талабына ылайык, финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү диферсификациялоо жана жакшыртуу;

- микрофинансылык ассоциацияларды түзүүгө көмөктөшүү жана сектордун өз таламдарын коргой алуу жөндөмдүүлүгүн арттыруу;

- микрокредиттөөнү каржылоо булактарын бара-бара диверсификациялоо, бул донордук жардамдардан көзкарандылыкты азайтууга көмөктөшөт;

- донорлордун техникалык жардамдарды алууга суроо-талаптарын алар МФИлерди институттук өнүктүрүүгө багытталгандай түзүү;

- субсидиялануучу финансылык кызмат көрсөтүүлөрдүн сунушунан баш тартуу.

6.1.3. Мезодеңгээлге тиешелүү уюмдар төмөндөгүлөргө өбөлгө түзүүгө тийиш:

- микрокаржылоо секторунда ассоциациялардын ролун күчөтүү. Ассоциациялардын милдеттеринен болуп: маалыматтарды топтоо жана алмашуу; МФИлердин микрокаржылоонун эң мыкты эларалык тажрыйбалардан пайдалануусун камсыз кылуу; сектордун таламында иш алып баруу жана аны көздөө; МФИлердин ишин жөнгө салган мыйзамдык базага иликтөөлөрдү жүргүзүү жана аларды жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу; консультативдик кызмат көрсөтүүлөр; окутуу курстарын уюштуруу; институттук потенциалдын, кесипкөйлүктүн туруктуу өсүшүн, бир кыйла таасирдүү стандарттарды, айрыкча башкаруу системасында колдонууга киргизүү аркылуу күчөтүүгө;

- өздөрүнүн институттук жана географиялык камтуу чөйрөсүн бара-бара кеңейтүү мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик бюролорду өнүктүрүү аркылуу сектордун өсүшүнө;

- МФИлерди дүңүнөн каржылоону сунуштоочуларды өнүктүрүү, бул микрокредиттик портфелдин өсүшүнө жана сектордун катышуучуларынын улуттук жана эларалык финансы рыноктору менен бир кыйла тыгыз байланышын түптөөгө алып келет.

6.1.4. Донорлордон төмөндөгүлөр күтүлүүдө:

- алар CGАР принциптеринде микрокаржылоо секторун колдоону улантышат;

- эларалык тажрыйбаны жайылтуу жагында диалогду улантып, маалымат алмашат;

- алардын ишин микрокаржылоо секторуна багыттоо көзкарашынан миң жылдыкты өнүктүрүү максаттарына жетишүү менен бирдикте мамлекетти жана жеке түзүмдөрдү колдойт.

6.2. Микрокредиттөөнү каржылоо булактары

Микрокредиттөөнү каржылоо булактары болуп төмөнкүлөр саналат:

- МФУлардын жана КСтердин ишин каржылоо үчүн эларалык жана жергиликтүү ресурстарды тарткан улуттук дүңүнөн сунуштоочулар;

- микрокаржылоо рыногуна өз депозиттик базасынын бөлүгүнүн эсебинен кредиттик ресурстарды дүңүнөн сунуштоочу катары микрокаржылоо рыногуна катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон ЭСК;

- өз депозиттеринин бөлүгүн микрокаржылоо рыногуна багыттаган КБлар;

- дүңүнөн сунуштоочуларды жана айрым БФКМларды каржылоого алышкан, капитал жана гарантиялык фондулар үчүн займдарды (субординацияланган) беришкен эларалык социалдык инвесторлор жана микрофинансылык фондулар;

- калктык КСтердега сактык пайлары жана катышуучулардан депозиттер түрүндөгү жыйымдары, ошондой эле МФКлардагы депозиттер.

6.3. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг

Стратегия Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторун 2006-2010-жылдар ичинде өнүктүрүү багыттарын аныктоо үчүн каралган. Мына ушул Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг эки деңгээлде жүргүзүлөт: 5-главада чагылдырылган жыйынтыктарга жетишүү деңгээлинде жана иш-аракеттердин (иш-чаралар планы) матрицасында белгиленген чаралардын жана иш-аракеттердин аткарылышы деңгээлинде. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүүнү микрокаржылоо секторунун бардык катышуучуларынын өкүлдөрүнөн турган жумушчу топ ишке ашырат.

7. Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын)

матрицасы ((19) эскертүүнү караңыз)

Иш-аракеттер матрицасында төмөнкү бөлүктөр боюнча топтоштурулган айкын иш-чаралар камтылат:

7.1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн жакшыртуу

боюнча иш-чаралар

7.1.1. МФУлардын иш-аракеттерин жөнгө салуучу укуктук базаларды жакшыртуу боюнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:

1) Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамынын (2006-2007 жылдар ичинде) Кыргыз Республикасынын башка мыйзам актылары менен каршы келген жактарын аныктоо, ошондой эле МФУлардын иштешинин таасирдүүлүгүн арттырууга тоскоолдук кылган башка кемчиликтерди аныктоо;

2) Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндөгү мыйзам долбоорун даярдоо жана аны 2008-жылдын акырына чейин кабыл алуу.

3) МКА менен МККлардын МФКга трансформациялануу проблемаларын иликтөө, мында төмөнкүлөргө көңүл буруу зарыл:

- Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ченемдик укуктук актыларында МФК менчигинин түзүмүн юридикалык жактардын менчик үлүшү жөнүндөгү талапка - 20 пайыздан ашпаган өлчөмгө ылайык келтирүү үчүн 3 жылдык мөөнөттү белгилөө мүмкүнчүлүгүн кароо (бул өзгөртүүлөр депозиттерди кабыл алууга ниеттенип жатышкан же лицензияга ээ МФКларга тиешеси жок);

- колдонуудагы "Кыргыз Республикасынын аймагында микрофинансылык компанияларды түзүү жөнүндө" убактылуу жобого карата 1-тиркемесин (Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2002-жылдын 11-октябрындагы N 42/1 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинде 2002-жылдын 14-ноябрында 143-02 номеринде каттоодон өткөн) алардын катышуу үлүшүнө эч кандай чек коюусуз МФКларды уюштуруучу катары иш алып баруу укугуна ээ эларалык уюмдардын тизмесине толуктоо киргизүү жагында кайрадан карап чыгуу мүмкүнчүлүгүн кароо;

- МФКларга трансформацияланып жаткан МКА жана МККларды лицензия алууга чейин банктык эсепте уставдык капиталдын минималдык суммасын жайгаштыруу боюнча талаптан бошотуу мүмкүнчүлүгүн караштыруу. Бул талап жаңыдан түзүлүп жаткан МФКларга гана таркатылат;

- МФК персоналынын, банк тутумунда сыяктуу эле, микрокаржылоо секторундагы иш тажрыйбасын кошо алганда, квалификациясына карата талаптарды белгилөө.

7.1.2 КБлардын иш-аракеттерин жөнгө салуучу укуктук базаларды жакшыртуу боюича иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:

"Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алышкан коммерциялык банктарда жана башка финансы-кредиттик мекемелерде кредиттөө жөнүндө" жобонун (Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 27-апрелиндеги N 12/7 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Реснубликасынын Юстиция мииистрлигинде 2005-жылдын 3-июнунда N 69-05 менен каттоодон өткөн) күрөөлүк камсыздоону ай сайын мониторингден өткөрүү жөнүндөгү талаптар бөлүгүн кайрадан карап чыгуу мүмкүндүгү.

7.1.3. КСтердин ишин жөнгө салуучу укуктук базаларды жакшыртуу боюнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:

1) Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндө" Мыйзамын Кыргыз Республикасынын башка мыйзамдарына 2006-жылдын акырына чейин ылайык келтирүү. Мыйзамга төмөнкүдөй өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүндүгү болжолдонууда:

- ассоциацияланган мүчөлөрдүн мүчө болуусуна карата;

- катышуучулардын жыйналышын өткөрүүнүн жол-жоболорун өркүндөтүүнү камтуучу корпоративдик принциптерди жайылтуу, КСтин катышуучуларынын жалпы жыйналышынын кворумун аныктоо, берилүүчү кредиттер үчүн кредиттик комитетке жоопкерчиликти жүктөө, КСтин башкармасынын мүчөлөрүнө сыйакыларды белгилөө;

2) Колдонуудагы "Кредиттик союздарды лицензиялоо жөнүндө" жобону (Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 4-майындагы N 14/3 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинде 2005-жылдын 14-июнунда N 75-05 менен каттоодон өткөн) депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын минималдуу талаптарына тиешелүү мүмкүн болуучу өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жаатында кайрадан карап чыгуу. Бул талаптар 2006-жылы каралууга тийиш.

3) МФИни жөнгө салуунун көп баскычтуу системасын иштеп чыгуу. Талаптарды иштеп чыгууда депозиттерди тартуучу МФИлер, ошондой эле ири көлөмдө активдүү операциялардын жүзөгө ашырган же башка финансылык институттар менен түзүмдүк байланышта экендиги менен шартталган финансы-кредиттик секторго олуттуу таасирге ээ МФИлерге (ылайыгына жараша) карата да пруденциалдык көзөмөл каралууга тийиш.

7.1.4. Күрөөлөрдү каттоодон өткөрүү жана алып коюу жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:

1) кыймылдуу жана кыймылсыз мүлктөрдү күрөө катары каттоодон өткөртүүдө төмөнкү мүмкүнчүлүктөрдү караштыруу аркылуу операциялык чыгымдарды төмөндөтүү:

- нотариалдык конторалардын, Мамлекеттик каттоо офистеринин жана Борбордук күрөө конторасынын офистеринин бир имаратта жайгашуусу;

- элет жашоочуларынын чыгымдарын төмөндөтүү максатында күрөөлүк мүлктөрдү каттоо жана тариздөө боюнча бардык милдеттерди аткаруу укугу менен айыл өкмөттөрүндө Мамлекттик каттоо өкүлчүлүктөрүн ачууга тиешелүү маселелерди чечүүнү караштыруучу Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү;

- бир эле күрөөнү пайдалануу менен экинчи ирет карыз алып жаткандар үчүн күрөөнү каттоодон өткөрүү жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү;

- кредиттер алуу учурунда күрөөнүн предмети катары пайдаланылып жаткан кыймылсыз мүлк үчүн ар жылы паспорт түзүү талаптарын кайрадан карап чыгуу;

2) жерди күрөө катары натыйжалуу пайдалануу максатында күрөөгө коюлган жерди сатуу механизмдерин, мисалы, анын наркын баалоо жол-жоболорун өркүндөтүү;

3) күрөөгө коюлган, бирок каттоодон өткөрүлбөгөн кыймылдуу мүлктөрдү сатууда санкцияларды аныктоо учурунда мыйзамдарга өзгөртүү күргизүү, ошондой эле күрөөнү соттук эмес тартипте алып коюу эрежесин өркүндөтүү.

7.2. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык чөйрөсүн

жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кеңейтүү боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык чөйрөсүн жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кеңейтүү үчүн төмөндөгүлөрдү аткаруу зарыл:

- микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга андан ары маалымдоо максатында чакан фермерлердин жана айылдык үйчарбалардын арасында финансылык кызмат көрсөтүүлөргө карата суроо-талапты иликтөөлөрдү жүргүзүү;

- КАФКнын андан ары туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу максатында аны сатууга тендер өткөрүү жөнүндө жарыялоо менен 2006-жылдын акырына карата КАФКны менчиктештирүүнү бүткөрүү зарыл. КАФКны менчиктештирүү процессинин чегинде КАФКны банкка өзгөртүп түзүү жөнүндө маселе каралууга тийиш. КАФКны менчиктештирип бүткөндөн кийин да айылчарбасын кредиттөө багытынын сакталышын камсыз кылуу боюнча чараларды иштеп чыгуу;

- алар аркылуу жакыр үйчарбалары кредиттөө булагынан пайдаланып жаткан өзара жардамдашуу топторуна көмөктөшүү.

7.3. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо жана

микрокаржылоо ресурстарыя сунуштоочулардын жигерин күчөтүү боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо максатында төмөндөгүлөрдү аткаруу зарыл:

- МФИлер сунуштаган кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо максатында жөнгө салуу иш чөйрөсүн өркүндөтүү;

- айылчарбасы үчүн каралган финансылык продуктыларды (мисалы, сактоо жайларын курууну каржылоо, товардык кредиттерди берүү) колдонууга киргизүү үчүн финансылык институттарды, соодалык жана өндүрүш кооперативдерди, жабдууларды жана аларга керектүү буюмдарды берүүчүлөрдү тартуу менен пилоттук долбоорлорду жүзөгө ашырууга көмөктөшүү;

- МФУлардын жана КСтердин жаңы продуктыларды иштеп чыгуусуна түрткү берүү, же болбосо кардарлардын керектөөлөрүн канааттандырууну көздөгөн колдонулуп жаткандарын модификациялоого (микролизинг, микрокамсыздандыруу, ипотекалык кредиттер), ошондой эле жакыр үйчарбалары менен иш алып барган айылдык МКА жана КСлардын жаңы продуктуларды иштеп чыгууга инновациялык гранттарды алууларына түрткү берүү;

- КБлар менен БФКМлердин ортосунда технологияларды, стратегиялык биригүүлөр, банктардын МФУларды дүңүнөн кредиттөөсү жагында тажрыйба алмашуусу үчүн алардын ассоциациялары аркылуу кесиптик жана ишкердик байланыштарга өбөлгө түзүү ж.б.

МФИлердин жигерин күчөтүү максатында төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:

- чыгымдардын түзүмүн кайрадан карып чыгуу максатында МФУ, КС жана КБлардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, бул калк анчалык жыш жайгашпаган региондордо иш жүргүзүүгө жана аз өлчөмдөгү кредиттерди берүүгө мүмкүндүк берет. Буга техникалык жардамдарды берүү, кредиттөөнүн жаңы технологияларына жетүү, тобокелдиктерди тескөө жана кредиттерге көз салуу системаларын өркүндөтүү аркылуу жетишүүгө болот.

- МФУ жана КС жана КБлардын адистештирилген техникалык колдоолордон жана окутуудан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн, ошондой эле көзкарандысыз тараптар аркылуу тескөөгө алынган жана негизинен биргелешип каржылоого алынган фондулардын эсебинен иштеген микрокаржылоо секторун колдоо боюнча структураны түзүүнү камсыз кылуу. Адистештирилген техникалык жардамдар жана окутуу менен камсыз кылуу ошол структуранын аткарган милдеттеринин бири болуп саналат;

- атайын курстарда жана МФИлердин өзүндө окутуу курстарын өткөрүү. Микрокаржылоо боюнча тажрыйбага ээ болгондордун эларалык окутууга катышкандыгы үчүн стипендияларды берүүлөр, мисалы, Алматы шаарындагы Микрокаржылоонун жаңы окутуу борборунда окугандар үчүн жана МФИ жана донорлордун биргелешкен күч-аракети менен уюштурулган микрокаржылоо боюнча ар жылы өткөрүлгөн улуттук конференияларга катышуучуларга демөөрчүлүк иши башка демилгелерде камтылышы мүмкүн;

- МФИлердин ишине карата, айрыкча башкаруу маселелерине көңүл буруу менен катуу талаптардын жайылтылышына түрткү берүү;

- банктардын жана/же өзүнчө БФКМлардын стратегиялык максатта биригүүсү чөйрөсүндө иликтөөлөрдү жүргүзүү үчүн донорлордун колдоосунда фонд түзүү.

7.4. Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды

каржылоо булактарын кеңейтүү боюича иш-чаралар

Микрокаржылоо булактарын кеңейтүү төмөндөгүлөрдү болжолдойт:

1) жыйым топтоонун улуттук маданиятын өнүктүрүү жана төмөндөгүлөрдү кошо алганда, бир катар аракеттерди жүзөгө ашыруу:

- өз катышуучуларынан депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуусу үчүн КСтерге карата белгиленген талаптарды аныктоо, бул КСтерге жыйымдарды мобилизациялоосуна мүмкүндүк берет;

- кызыкчылыгы болгон МФУларды жана КСтерди жакыр үйчарбаларынын арасында жыйымдарды мобилизациялоо боюнча эларалык тажрыйбаларга тиешелүү (мисалы, Бангладеш, Боливия) ырааттуу маалыматтар менен камсыз кылуу;

2) жергиликтүү жана эл аралык коммерциялык кредиттерди тартуу үчүн микрокаржылоо рыногунун жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын ишинин ачык-айкындуулугун камсыз кылуу. МКА, МКК жана КСлар өз финансылык отчетторун регулярдуу негизде Мiх Маrket ((20) эскертүүнү караңыз) электрондук баракчаларында жарыялап турууга тийиш, ал донорлор тарабынан колдоого алынат жана практиктер жана инвесторлор үчүн акысыз жана жеңил алынуучу маалыматтарды камтыйт. МФУ жана КС ассоцияциялары Интернет кызматтарынан пайдалана алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбогон өзүнүн мүчөлөрүнө жардам берүүгө тийиш. Депозиттерди кабыл алуучу мекемелер финансылык абал жана портфелдин абалы жөнүндө көзкарандысыз аудит тарабынан тастыкталган маалыматтарды берип туруусу зарыл;

3) МФИлер үчүн улуттук сыяктуу эле, эларалык деңгээлде дагы коммерциялык каржылоодон пайдалануу механизмдерин түзүү. Мүмкүн болуучу механизмдер болуп төмөндөгүлөр саналат:

- МФИлерди капиталдаштыруу. Өздүк капитал улуттук жана эларалык булактардан займдарды мобилизациялоо үчүн шарт катары каралат жана чакан МФИлердин өсүшү үчүн олуттуу түрткү болуп саналат;

- кредиттерди жарым жартылай гарантияоо схемасы банктардын МФУ жана КСтер үчүн кредиттик линияларды берүүлөрүнө түрткү берет.

4) Эсептешүү-сактык компаниясынын депозиттеринин бир бөлүгүн микрокаржылоо секторуна багыттоо мүмкүнчүлүгүн иликтөөгө алуу жана ЭСКга ресурстарды дүң берүүчүнүн жана БФКМ үчүн кызматтарды көрсөтүүчүнүн милдеттерин чегерүү.

5) Эларалык социалдык инвесторлорду Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторуна тартуу. Бул багытта төмөнкү иш-аракеттер аткарылышы мүмкүн:

- Кыргызстандын микрокаржылоо сектору тууралуу жыл сайын Москва шаарында өтүүчү КМШга катышуучу өлкөлөрдүн Инвестициялык форумунда жана/же МФЦ тарабынан Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн уюштурулган ар жылы өтүүчү эларалык конференцияларда баяндоо;

- донорлордун катышуусунда регулярдуу конференцияларды уюштуруу;

- социалдык инвесторлордун жана Кыргызстандагы МФИлердин өзара аракеттенүү тажрыйбаларын жайылтуу.

7.5. Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана микрокаржылоо

инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган иш-чаралар

Микрокаржылоонун кошумча кызмат көрсөтүүлөр рыногун түптөө үчүн төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:

- микрокаржылоо маселелери боюнча квалификациялуу консультанттардын жана машыктыруучулардын тобун даярдоо, алар МФУларга сапаттуу кызмат көрсөтүүлөрдү (кредиттик адистерди, менежерлерди, бухгалтерлерди жана аудиторлорду окутуу боюнча) сунуштоого тийиш;

- бухгалтерлердин жана аудиторлордун квалификациясын туруктуу жогорулатуу;

- донорлордун колдоосу алдында чакан МФУлар үчүн маалымат системаларын жаңылоо боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу, атап айтканда, бухгалтердик эсепти алууну автоматташтыруу жана кредит портфелин тескөөнү жакшыртуу жагында;

- донорлордун колдоосу астында маалымат системаларына ээ болуу, атап айтканда, бухгалтердик компьютердик программалар боюнча МФУлардын суроо-талабын канааттандыруу системасын түзүү. Консультанттарды тартуу менен бухгалтердик компьютердик программаларды кошо алганда, маалымат системасы жагында окутууларды жүргүзүү.

Микрокаржылоо инфраструктурасын күчөтүү максатында төмөнкүлөрдү жүзөгө ашыруу зарыл:

- МФУ Ассоциацияларды түзүү боюнча демилгелерди колдоо. Ири МФУлар Ассоциациянын бизнес-планын даярдоо боюнча күч-аракеттерин топтоштурушат;

- Ассоциациялардын алкагында микрокаржылоо ресурстук борборун түзүү, ал эң мыкты улуттук жана эларалык тажрыйбалар жана каржылоо булактары жөнүндөгү маалыматтарды берет;

- микрокаржылоо кызматтарын сунуштаган КС жана банктар үчүн Ассоциацияларга ачык мүчөлүктү камсыз кылуу, ошондой эле пруденциалдык көзөмөлдүккө алынган мекемелер үчүн альтернативалуу Ассоциациялардын түзүлүшүнө түрткү берүү;

- өз ишин колдоо үчүн КС ишин алгылыктуу алып барган экинчи структурасын түзүүгө тийиш (финансылык апекск уюмдары жана Турукташтыруу фондулары). АӨБнын техникалык миссиясынын иш жыйынтыгын эске алуу менен КСтерди колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясын менчиктештирүү мүмкүнчүлүгүн караштыруу;

- кредиттик бюролордун иш чөйрөсүн кеңейтүүнү улантуу, микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга өз ыктыярдуулук негизинде маалыматтарды берүүсүнө өбөлгө түзүү. Байланыш каражаттарынын жетишсиздиги проблемасы чакан МФИлер үчүн Интернет ресурстарынан пайдалануу мүмкүнчүлүгүнүн берилиши менен чечилүүгө тийиш. Интернет аркылуу байланышты Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына финансылык маалыматтарды берүү жана микрокаржылоо жөнүндө эларалык маалыматтарды алуу үчүн пайдаланууга болот. Интернет аркылуу сунушталган кызмат көрсөтүүлөрдүн тарабынан баасын белгилөөдө чакан МФУларга карата дифференциацияланган ыкма каралышы мүмкүн;

- дүңүнөн кредиттөө институттары МФУ жана КСтер үчүн ресурс булагы катары өнүктүрүлүүгө тийиш. Иштеп жаткан дүңүнөн сунуштоочу институттардын өсүшү колдоого алынат жана бул атаандаштыктын артышына өбөлгө түзөт;

- МФИ кардарларын коргоо максатында МФИ ассоциациялары регулярдуу негизде катышуучуларга берилүүчү кредиттер боюнча колдонулуп жаткан пайыздык чендер жөнүндөгү маалыматтарды жана кардарлар үчүн керектүү болгон башка маалыматтарды жарыялап турууга тийиш.

7.6. Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун иш-аракеттерин

коордннациялоо боюнча иш-чаралар

Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун ишин координациялоо төмөнкүлөрдү болжолдойт:

- микрокаржылоо стратегиясын жүзөгө ашыруу процессине донорлордун жигердүү тартылышын;

- сектордун суроо-талабын координациялоодо жана аларды канааттандыруу үчүн донорлордун жардамын тартууда МФИ ассоциацияларынын ролун күчөтүү. КС ассоциациялары, ГТЦ техникалык жардам программасы менен ийгиликтүү кызматташуунун уландысы катары КСти өнүктүрүүнү колдоо программасын иштеп чыгуулары зарыл;

- микрокаржылоо секторунун актуалдуу керектөөлөрүн эске алуу менен жана донордук жардамдарды натыйжалуу пайдалануу көзкарашынан алганда, донордук программаларды координациялоо.

7.7. Стратегияны мониторингдөө механизмдери

Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүү максатында курамына мамлекеттик органдардын, МФИ ассоциацияларынын жана эларалык донор уюмдардын өкүлдөрү кирген жумушчу тобу түзүлгөн. Жумушчу тобунун ишин координациялоону Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясы жүзөгө ашырат (макулдашуу боюнча).

Эскертүү: (1) Кыргыз Республикасынын Өкмөтү: Жакырчылыкты кыскартуу боюнча улуттук стратегия, 2000. (2) Жаңыртылган айылчарба саясаты документине карата 5.1-тиркеме, Кыргыз Республикасы 2004-жылдын ноябры. (4) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча доллардык эквивалент - 14,6 миң АКШ доллары. (5) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча сом түрүндөгү эквивалент - 2,1 миң сом. (6) Ченемдик укуктук базаны кылдат анализдөө ушул Стратегиянын 3-тиркемесинде келтирилет. (7) Атап айтканда, Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси, Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси жана "Кооперативдер жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен. (8) Банктар менен түптөлгөн тыгыз байланыш МФУларга өз артыкчылыктарын, мисалы, тыгыз байланышты түзүү жана кардарлары тууралуу маалыматтарды алып туруу, калктын аз камсыз болгон катмарына кредиттик кызмат керсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча атайы иш ыкмаларын жана технологияларын иштеп чыгууга тиешелүү мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана алат. Ири каржылоо булактарынан пайдалана алуу, депозиттердин ар кандай түрлөү, төлөм операциялары жана которуулар сыяктуу диверсификацияланган финансылык продуктылардын орун алышы банктардын салыштырмалуу артыкчылыктарына кирет. (9) Бул жол-жоболор ар кандай мыйзамдык актыларда белгиленген: Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси, Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасында микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын аймагында микрофинансылык компаниялардын ишин жөнгө салуунун Убактылуу эрежеси (Кыргыз Рвспубликасынын Улуттук банк Башкармасынын 2003-жылдын 19-февралындагы N 4/2 токтому менен бекитилген, Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинде 2003-жылдын 25-мартында 29-03 номеринде каттодон өткөн), жаңы юридикалык жактарды материалдык каттоодон өткөрүү жана каттоого тиешелүү жол-жоболор. (10) Микрокаржылоо секторуна жүргүзүлгөн толук анализ ушул Стратегиянын 2-тиркемесинде келтирилген. (11) Кылдат анализдөөлөрү ушул Стратегиянын N 5 тиркемесинен караңыз. (12) МIX Маrket аныктамасына ылайык төрт категория: эң жакыр үйчарбасы: кредиттин орточо өлчөмү калктын жан башына ИДПнын 20%нен аз; жакыр үй чарбалары: 21-150 пайыз, орто үй чарбалары: 151-250 пайыз чакан бизнес; 250 пайыздан көбүрөөк. (13) Бангладеште, мисалы, камтуу чөйрөсү калктын 8 пайыздан көбүрөөк деңгээлин камтыйт, ошол эле учурда Боливияда бул көрсөткүч дээрлик 6 пайызды түзөт. (14) Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнөн пайдаланууда облустарга карата олуттуу айырмачылыктар орун алууда, мында Ысыккөл облусунда (3,9%) жана Талас облусунда (3,5%) эң жогорку көрсөткүч катгалган.). (15) Өлкөдө биригүү процесси боюнча мисалдар. "Бай-түшүм" МКАсы 2000-жылы АСDI/VОСА ченен Саritas программасын кошуу аркылуу түзүлгөн. 2005-жылы МЕРСИКО тарабынан колдоого алынган үч микрофинансылык институт биригүү менен МКК "Компаньон финансылык тобун" түзгөн. (16) КАФКнын менчиктештирүү жана коммерциялык банкка өзгөртүп түзүү пландаштырылууда, Эки МФУ, МКК "FINCA" жана Бай-түшүм" МККсы "МФКга трансформацияланууну пландаштырууда. "Компанион финансылык тобу" МККсы банк болуу мүмкүнчүлүгүн караштырууда. (17) Кылдат анализдөөлөр ушул Стратегиянын 4-тиркемесинде келтирилген. (18) Көпчүлүктүн таламында иш алып баруучу финансы системасы" түшүнүгү 1995-жылы Women's World Banking тарабынан киргизилген. (19) Микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралар планы ушул Стратегиянын 1-тиркемесинде келтирилген. (20) www.miхmаrket.оrg караңыз.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы N 637/37/7 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасында 2006-2010 жылдарга микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясына тиркемелер

КИРИШҮҮ

Бул документте Стратегияга карата курамына төмөндөгү бөлүктөр кирген жалпы жана толук маалыматтар менен тиркемелер камтылат:

1) Стратегияны жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын планы;

2) Кыргызстандагы микрокаржылоо секторун анализдөө;

3) микрокаржылоо чөйрөсүн укуктук жана регулятивдик анализдөө;

4) техникалык жардамдын баяндамасы;

5) мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы).

Бул документ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кызматкерлери менен тыгыз кызматташтыкта нидерланддык FACET BV консалтинг компаниясынын адистеринин тобу тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөргө негизденген. Документте сунуш кылынган анализ Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторуна SWОТ анализдөөнү жүргүзүү жана Стратегияны андан ары иштеп чыгуу үчүн негиз болду.

1-тиркеме

Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын ПЛАНЫ

2-тиркеме

Кыргыз Республикасында микрокаржылоо секторуна талдап иликтөөлөрдү жүргүзүү

1. Киришүү

Борбордук Азиянын башка мамлекеттерине салыштырганда Кыргыз Республикасында микрокаржылоо сектору кыйла өнүккөн жана анда банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин ар кандай түрү иш алып барат. Алсак, 2004-жылдын 31-декабрына карата микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштаган банктык эмес финансы-кредиттик системасы эки адистештирилген финансы-кредиттик мекемеден - КАФК жана Финансы компаниясынан, 78 МКАдан, 26 МККдан, 305 КСдан жана 116 ломбарддан турган. МКА менен МККлардьш саны тез арымда өскөн: 2003-жылдын акырына карата Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан 72 МКА жана МКК каттоодон өткөн, ал эми бир жылдан кийин алардын саны 104кө чейин өскөн. Эл аралык донорлордун колдоосу астында микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштаган өз ара жардамдашуу топтору өнүгүүгө ык койгон. МКА жана МККларды Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан каттоодон өткөрүү салыштырмалуу оңой процесс. Муну каттоодон өткөн МФУлардын саны менен да түшүндүрүүгө болот. Учурда, бул институттар туруктуу иштеп кеткен МФУлардын катарына кирбейт, бирок бүтүндөй алганда микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын ар кандай түрүнүн иштеп жатышын артыкчылык катары эсептөөгө болот. Бул институттар ар кандай кардарларды тартуу менен ар кандай деңгээлде оорчулук жүгүн мойнуна алат. Бул финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялык сунуштоого өбөлгө түзүү менен түпкүлүгүндө келип, зарыл атаандаштыкты камсыз кылат. Бул, ошондой эле сунуштоочулардын кандай түрү рыноктун керектөөлөрүнө жакшы жооп бере тургандыгын аныктап билүүгө да мүмкүндүк берет. Ошондой болсо да, көпчүлүк микрокаржылоо институттары өнүгүү келечеги узак убакытты талап кылган чакан чөйрөдө иш алып барган уюмдар. МФУларда кардарлардын орточо саны 200 адам (ФИНКАны кошпогондо), ал эми кредиттик союздардыкы 100 катышуучу. Микрокаржылоо институттарынын санынын көбү жана ар түрдүүлүгү Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын көзөмөл органы үчүн проблемаларды жаратууда. Мыйзам талаптарына ылайык Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы бардык түрдөгү банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин ишине көзөмөлдүктү жүзөгө ашырат. Мында, адистештирилген финансы кредиттик мекемелерге (Финансы компаниясы жана КАФК) жана кредиттик союздарга, ошондой эле депозиттерди кабыл алууга ниеттенип жатышкан микрофинансылык компанияларга карата пруденциалдык жөнгө салуу колдонулат.

1.1. Кыргыз айылчарба Финансы Корпорациясы

Кыргыз айылчарба Финансы Корпорациясы, айылчарба секторунда 1517 млн. сом өлчөмдөгү портфелге ээ жана кардарынын саны 30 миңден ашкан ири финансы-кредиттик институт. КАФКнын 11 филиалы жана 47 өкүлчүлүгү иштейт. КАФК - бул, даярдыктан өткөн менеджерлери, кредиттөө жагында бай тажрыйбага ээ квалификациялуу персоналы, айыл жеринде кеңири тараган тармагы жана ар түрдүү финансылык продуктыларды сунуштаган таасирдүү күчкө ээ финансылык институт. Корпорация, рынокто орчундуу суроо-талап шартында иш алып баргандыктан, өсүшкө карата олуттуу потенциалга ээ. Донордук колдоолор да персоналды окутууга, шайкеш маалымат системасын түзүүгө жана жабдууларды сатып алууга мүмкүнчүлүк берген. КАФКнын кредиттеринин орточо кайтарымдуулугу акыркы үч жылда (2003-2005-жылдары) 97,3 пайызды түзөт. КАФКнын ишиндеги негизги өксүк - дээрлик 89 пайызы айылчарбасына, атап айтканда малчарбасына топтоштурулган кредит портфелинин секторлору боюнча аз диверсификацияланышы. КАФКнын өзүнүн жетишээрлик ресурсу жок, ошондуктан ал эларалык кредиттик линиялардан ((1) эскертүүнү караңыз) өтө эле көзкаранды. КАФК депозиттерди тартууга же электрондук төлөмдөр, которуулар жана валюталык операциялар сыяктуу башка финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоого укугу жок. Бул жагдай, анын 30 000 кардарына кызмат көрсөтүүлөрдүн бир кыйла толук топтомун сунуштоосуна КАФКга чек коет. Корпорация өз кардарларынын банктарга көбүрөөк ыктап жаткандыгынан улам, алардан айрылып калуубуз мүмкүн деп эсептейт. Ушул проблеманы чечүү үчүн депозиттерди кабыл алган, иши толук жөнгө салынуучу жеке институтка трансформациялануу негизги милдет катары алдыда турууда.

1.2. Микрокаржылоо уюмдары

Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын микрофинансылык уюмдар жөнүндөгү" Мыйзамында МФУнун үч түрү: МКА, МКК жана МФК аныкталган. МКА өзүнүн уюштуруу-укуктук формасы боюнча коммерциялык эмес уюм болуп саналгандыктан, пруденциалдык жөнгө салынууга алынбайт. Ал эми коммерциялык уюм болуп саналган МКК да пруденциалдык жөнгө салынууга жатпайт. Ошондой болсо да, ушул эки уюм тең Кыргыз Республикасыньш Улуттук банкына жарым жылдык негизде регулятивдик отчетторун берип турууга тийиш. Акционердик коом болуп саналган МФК аманаттарды кабыл алуу укугуна лицензия алуу жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын талаптарын аткаруу ниетин тастыктаган милдеттенме катты берген учурунан тартып Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан пруденциалдык жөнгө салынууга алынат. МКА менен МККлардын кардарлары болуп негизинен, шаар жашоочулары саналат жана ушул уюмдардын негизги продуктысы катары жеке же топтук кредиттөө аркылуу жүгүртүү капиталын көбөйтүүгө берилген кыска мөөнөттүү кредиттер саналат. МФУлардын олуттуу бөлүгү - анчалык чоң болбогон уюмдар болуп саналат жана бул алардын ишинин натыйжасыздыгынын негизги себеби. 2004-жылдын акырына карата 104 МФУнун ичинен бешөөнүн гана миңден ашкан кардарлары болгон. 87 МФУнун 100гө жетпеген кардары болгон же болбосо алар дегеле иштеген эмес. 12 МФУнун 100дөн 1000ге чейинки кардарлары болгон. Аз өлчөмдө кредиттерди туруктуу берүү үчүн чөйрөнүн болушу да зарыл. Пайыздык чендердин салыштырмалуу жогору болушу жана кредиттик ресурстардын наркынын төмөндүгү учурда алардын өлчөмүнүн чектелүүлүгү жана ишинин натыйжасыздыгына карабастан көпчүлүк МФУга туруштук берип, ишин улантууга мүмкүндүк берүүдө. Бул да чектелүү мүнөзгө ээ. Туруктуу иштеп калуу жана калайык-калктын эң жакыр жашаган катмарын мүмкүн болушунча толук камтуу үчүн МФУларды өнүктүрүү зарыл. Бул процессте ресурстун чектелүүлүгү негизги тоскоолдук болуп саналат. Ал эми, алардын биригүүсү өсүш стратегиясы болуп саналат. Жалпы максаттарды көздөөнүн негизинде биригүү географиялык планда алганда да камтуу чөйрөсүн кеңейтүү менен кардарлар базасынын санын арттырып, акча каражаттарынын агылып кирүүсүн күчөтүп, капиталдын жеткиликтүүлүгүн жана экономикалык масштабка жетүүнү камсыз кылуу менен катталган чыгымдарды кыскартууга алып келет. Биздин өлкөдө мындай биригүүнүн эки мисалы бар. МКА "Бай Түшүм" 2000-жылы АСDI/VOСА жана Саritas кредиттик программаларын кошуу аркылуу түзүлгөн. 2005-жылы Кайрымдуулук корпусу тарабынан колдоого алынган үч МКАнын бир МКК "Компаньон Финансылык Тобуна" биригүүсү жүргөн. Көпчүлүк МФУлар бир аз гана өлчөмдөгү капиталга ээ. Аларга депозиттерди кабыл алууга уруксат берилген эмес жана каржылоонун коммерциялык булактарынан да пайдалана алышпайт. Демек, алар донорлордон көзкаранды жана бүгүнкү күнгө чейин донорлордун каражаттары алардын кредит портфелин арттыруунун бирден-бир ресурсу болуп саналат. Кредит портфелге гранттык каражаттар барган сайын аз бөлүнүп жаткандыгынан улам, МФУлар капиталды тартуунун альтернативалуу жолдорун издөөгө тийиш. Бул багытта эларалык булактардан каржылоого алынган дүңүнөн сунуштоочулардан кредит алуу варианттардын бири болушу мүмкүн. Чакан МФУларда төмөнкүдөй кемчиликтер орун алып келүүдө ((2) эскертүүнү караңыз):

1) институционалдык база начар өнүккөн. Башкаруу структурасы алсыз же дегеле жок. Менеджмент тиешелүү финансылык же башкаруу жагында билимге ээ эмес;

2) талап кылынган билим деңгээлине ээ персонал жетишсиз, атап айтканда кредиттик эксперттер жана бухгалтердик иш жөндөмдүүлүгүнө ээ, маалымат системасын өздөштүргөн персонал жетишсиз;

3) кредиттик жол-жоболор жетишээрлик иштелип чыккан эмес, тобокелдиктерге иликтөөлөрдү жүргүзүү дээрлик жокко эсе;

4) кредиттерди мониторингдөө системасы начар өнүккөн;

5) филиалдардын саны чектелүү, негизинен башкы офис гана бар. Чакан МФУлар жайгашкан жериндеги шериктештиктерге гана басым жасагандыктан, камтуу чөйрөсү жана мүмкүнчүлүгү чектелүү;

6) кредиттик продуктылар диверсификацияланган эмес.

МКА жана МККлар өзүнүн уюштуруу-укуктук фодмасы боюнча уюштуруу жол-жобосу жеңил болгондуктан, ушул түрдөгү МФУларды каттоодон өткөртүүгө ниеттенгендердин саны көп, бирок мында алар рынокто дайыма эле жигердүү иш алып бара беришпейт. Муну кандайдыр бир деңгээлде каттоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы иштебей жаткандыгы менен да түшүндүрүүгө болот. Ушунун өзү ишин алгылыктуу деңгээлде жөнгө сала албай жана натыйжасыз иштеген МКА жана МККлардын саны көп экендигин да тастыктоодо. Бир эле учурда, МФУлар үчүн микрокаржылоо ресурстарын маанилүү сунуштоочулардан болуп калуусуна жакшы мүмкүнчүлүктөр бар экендигин да белгилеп кетүү зарыл. Ушул Тиркеменин 3-пунктунда көрсөтүлгөндөй, олуттуу канааттандырылбаган суроо-талап да орун алууда, атап айтканда, айыл жериндеги рынок (кирешеси аз фермерлер, үйчарбалары) тейлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ потенциалдуу чөйрө болоор эле. Ушул рынокто иштөөгө даяр болуу үчүн сырттан жардамдын тартылышы зарыл. Айрым өлкөлөрдө МФУлардын институционалдык потенциалын жана натыйжалуулугун арттырууга мүмкүндүк берген, донорлор тарабынан колдоого алынган механизмдер иштейт. Бул, калктын аз камсыз болгон бөлүгүнө кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоодо өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнө жетишүүгө өбөлгө түзөт ((3) эскертүүнү караңыз).

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Каржылоо: Иш тажрыйбаса аз жаңы түзүлгөн МФУлар каржылоонун же-│
│тишсиздигине байланыштуу проблемаларга дуушар болушат. Алар бул иш│
│багытына лицензиясы жоктугуна байланыштуу депозиттерди тарта алышпайт│
│жана кредиттик тарыхка ээ эместигинен улам, коммерциялык булактардан│
│каражаттарды ала алышпайт. │
│ Бир нече микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулар иш алып барган│
│рыноктордо донордук каражаттар бул проблемаларды чечүүгө мүмкүнчүлүк│
│түзөт. Бул, донорлордун колдоосу астында өз ишин баштоого жетишкен│
│бир нече Өкмөттүк эмес уюмдар түзүлгөн 1990-жылдардын орто ченинде│
│байкалган. │
│ Донордук каражаттар чектелүү экендигинен улам, альтернативалуу│
│булактарды издөө зарылчылыгы келип чыгууда. Донорлор кредитгик тарых│
│иштелип чыкпаган туңгуюктан чыгууда таасирдүү роль ойноо менен финан-│
│сылык кредиттердин пайда болушуна алып келет. Бул учурда донорлор фи-│
│нансылык ресурстарды дүңүнөн сунуштоочулар аркылуу МФУларга ресурс-│
│тарды бериши мүмкүн. Чыгыш жана Борбордук Европада 2003-жылы МФУлар│
│үчүн каралган бардык ресурстардын бештен бир бөлүгү коммерциялык│
│банктардан берилген. Коммерциялык кредиттерден пайдалануу│
│мүмкүнчүлүгү донордук каражаттардан көзкарандылыкты басаңдатат. До-│
│норлор, кредиттик ресурстарга мүмкүнчүлүктү ачуу учурунда тобокелдик-│
│терди төмөндөтүү боюнча мүмкүнчүлүктөрдү караштырышы мүмкүн. Донорлор│
│тарабынан гарантиялардын жигердүү берилиши буга карата мисалдын бири│
│болуп саналат жана ал Өкмөттүк эмес уюмдарга коммерциялык банктардан│
│карыз алууга өбөлгө түзөт. │
│ Мүнөздүү өзгөчөлүккө ээ коммерциялык займдарды тескөөдө техника-│
│лык жардамдарды берүү аркылуу коммерциялык булактардан кредиттерди│
│алууда Өкмөттүк эмес уюмдарга жардам көрсөтүү донорлор үчүн башка бир│
│вариант болуп саналат. │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1.3. Кредиттик союздар

Кредиттик союздар белгилүү деңгээлде айыл жерин тейлөөгө алат. Өлкөнүн аймагында түзүлгөн 300дөн ашуу кредиттик союз 30 миңге жакын катышуучуларын тейлөөгө алуу менен Борбордук Азияда эң эле кеңири тараган тармакты түптөгөн. Кредиттик союздар өзүнүн дүңүнөн берүүчү институтуна ээ, бир нече жылдар бою кредиттик союздардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө ашырып келе жаткан Финансы компаниясы аларга институционалдык колдоо көрсөтүп келүүдө. Азия өнүгүү банкынын сунуш-көрсөтмөсү ((4) эскертүүнү караңыз) боюнча кредиттик союздун ишине көзөмөлдүк 2005-жылдын июль айында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында өткөн. Финансы компаниясын менчиктештирүүгө даярдык көрүү иштери башталган. Өз алдынча экономикалык ишкердикке түрткү берүү максатында күч-аракеттерди бириктирүү аркылуу өз жагдайын жакшыртууга далалаттануусу кредиттик союздун кубаттуу мүмкүнчүлүгүнөн болуп саналат. Өз катышуучуларынын социалдык жана экономикалык жагдайынын жакшыруусуна өбөлгө түзүү милдетин кредиттик союздар төмөндө келтирилген негизги иш принциптерин сактоо аркылуу аткарып келүүдө:

- өзүнө жардам берүү, өзүн-өзү башкаруу жана жоопкерчиликти сезе билүү;

- катышуучулардын чогуу жоопкерчилик тартуусу;

- бирдейлик, ыктыярдуулук жана ачык мүчөлүк;

- автономиялуулук жана көзкарандысыздык.

Кредиттик союздун катышуучулары союздун ички мамилелерин өздөрү жөнгө салышып, анын иштеп туруусу жана коопсуздугу үчүн өздөрү жоопкерчилик тартышат. Ушул аркылуу алар ишкердик маданиятты өнүктүрүүгө жана жоопкерчиликтүүлүк принцибинин сакталышына таасирдүү түрткү берет. Мындан тышкары, алардын географиялык жайгашуусу да принцибинде келип кредиттик союздардын кубаттуу мүмкүнчүлүгүнө кирет, анткени негизинен алар финансылык институттардын кызматынан пайдалана албаган же алар жокко эсе айыл жеринде иш алып барат. Алардын айрымдары бул мүмкүнчүлүктөн пайдалана алышкан. Бирок, 2004-жылдын акырына карата каттоодон өткөн 305 кредиттик союздун 91и гана 100дөн ашык мүчөгө ээ болгон, ал эми кардарларынын саны 1000ден ашкан бир да кредиттик союз жок. Башка микрофинансылык институттарга салыштырганда кредиттик союздар салык алуу маселесинде артыкчылыктарга ээ. Ал эми анын алсыз жактары жөнүндө сөз кыла турган болсок, бул жерде МФУларга мүнөздүү кемчиликтер да аларга таандык экендигин белгилеп кетүүгө тийишпиз. Башкаруу системасы жана менеджмент негизги проблема болуп саналат ((5) эскертүүнү караңыз). Капиталдаштыруу өтө эле төмөн, ал эми кредиттик союздун мүчөлөрүнүн капиталды арттыруу үчүн мүмкүнчүлүктөрү чектелүү, бул кредиттерди берүү үчүн акча каражаттарынын көлөмүн азайтат. Белгилүү бир финансылык көрсөткүчтөрдү аткарбай келген, ошондой эле Финансы компаниясынын алдында мөөнөтүндө төлөнбөгөн карыздары болгон бир нече кредиттик союздар да бар. Көз боемочулукка жол берген учурлар да кездешет. Каттоодон өткөн 300 кредиттик союздун бардыгы толук кандуу иштей албай келет жана алар техникалык жардамдар менен камсыздалууга тийиш. Кредиттик союздар өздүк жыйымдарды мобилизациялоо максатында уюштурулган. 2004-жылы сынамык долбоор ишке ашырылып, анын чегинде тандалып алынган 10 кредиттик союз 2,5 млн. сом жалпы суммасындагы каражаттарды мобилизациялашкан. Долбоор ГТЦ долбоорунун колдоосу астында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган. Учурда, кредиттик союздар андан ары өнүгүү жолун жана анын федеративдик түзүмүн аныктаган стратегиялык планды иштеп чыгууда. 2005-жылдын июль айында кредиттик союздар Финансы компаниясы менчиктештириле турган болсо, анын жаңы ээси болуу сунушун кароого коюшкан.

1.4. Коммерциялык банктар

Эки жыл мурда өлкөнүн коммерциялык банктары аз өлчөмдөгү жана чакан кредиттерди берүү рыногунда байкаларлык жигердүүлүгүн көрсөтө алган эмес. ЕБРРдин ММФ программасы абалды түптамырынан өзгөрттү. Борбордук Азияда жүзөгө ашырылып жаткан регионалдык демилгенин бөлүгү болуп саналуу менен бул программа Кыргыз Республикасында 2002-жылдын апрель айында башталган. Бул максаттуу топтун кредиттик ресурстардан туруктуу пайдалануу мүмкүнчүлүгүн түзүү аркылуу майда жана чакан ишканалардын экономикалык өнүгүүсүнө түрткү берүү анын негизги милдети болгон. Беш коммерциялык банк: АКБ "Кыргызстан", "Энергобанк" ААКсы ЖАК "Инэксимбанк", "Казкоммерцбанк Кыргызстан" ААКсы жана "Халык банк Кыргызстан" ААКсы ЕБРРдин ПММФсында өнөктөштөрдөн болуп саналат. Бул топко "Халык банк Кыргызстан" ААКсы 2005-жылдын биринчи жарым жылдыгында кошулган. 2005-жылдын июнь айында ушул банктарда Чүй, Ысыккөл, Жалалабат жана Ош областарында кредиттөө боюнча (майда жана чакан кредиттөө боюнча бөлүмдөр) болгону 44 пункт гана болгон.

1.5. Жакыр жашагандарды жана өзара жардамдашуу топторун кредиттөө

Жакырчылыкты кыскартууга багытталган кредиттөө боюнча маалыматтар социалдык башкаруу программасынын жакырчылыкты кыскартуу боюнча компоненттинин чегинде өзара жардамдашуу топторуна көмөк көрсөтүүгө чакырылган ПРООН тарабынан берилген ((6) эскертүүнү караңыз). Өзара жардамдашуу топтору - бул айыл жеринде түзүлгөн формалдуу эмес коомдук уюмдар. Ичтен жыйым топтоо системасы топтордун ишинин илгерилеп кетүүсү жана финансылык институттардын ресурстарынан пайдалануусу үчүн милдеттүү болуп саналат. Өзара жардамдашуу топтору өз мүчөлөрүнүн негизги керектөөлөрүн жабуу үчүн өздүк жыйымдарды мобилизациялоо менен иш алып барат. Топтор жыйнаган жыйымдар фондусу өз мүчөлөрүнө айына 2-10 пайыз орточо ченде карыздык акчаларды берүү же киреше алып келген ишкердикти чогуу жүргүзүү үчүн пайдаланылат. Бул жыйымдар мүчөлүк төлөмдөрдүн, утурумдук сактык төлөмдөрдүн, займдарды берүү боюнча кызматтарды көрсөтүүдөн иштелип табылган каражаттардын, банктык депозиттерге жайгаштыруудан жана биргелешип жүргүзүлгөн ишкердиктен алынган кирешелердин эсебинен топтолот. 2004-жылдын акырына карата Кыргызстанда 1256 өзара жардамдашуу топтору иштеп турган ((7) эскертүүнү караңыз). Колдо болгон маалыматтарга ылайык өзара жардамдашуунун топторунун жыйым топтоо жөндөмдүүлүгү кыйла өскөн. КАФК өзара жардамдашуу топторуна шериктештик негизинде финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштап келүүдө.

1.6. Формалдуу эмес негизде каржылоо

Кыргызстанда "ыража" деген түшүнүктө маалым болгон өзара жардамдашуу жашоо деңгээлине, айыл жериндеби жана шаарда жашайбы көзкарандысыз көпчүлүк жерде колдонулуп келүүдө. Ар кандай өзгөчө жагдайларда белгилүү социалдык топторунун мүчөлөрүнөн анчалык чоң эмес суммада (30-500 сом) каражат чогултуу негизги принципти түшүндүрөт. Кыргызстанда ошондой эле "шерине" же "касса" деген түшүнүктөр да кеңири жайылтылган. Бул формалдуу эмес топтор жалпы фондго дайыма акча чогултуп турган адамдардан турат. Чогултулган каражат толугу менен же жарым-жартылай кезектүүлүккө жараша топ мүчөлөрүнүн бирине берилет. Топтолгон каражат топтун ичинде же кредиттик ассоциацияда берилип турган дүйнө жүзүндө кеңири белгилүү болгон феномен калктын эң жакыр жашаган катмарында кеңири колдонулуп келүүдө. Ал эми "шерине" жакыр эместердин арасында кеңири тараган. Мында 250 миң сомго чейинки сумма белгилүү бир учурларда гана чогултулуп автомобилдерди, кымбат баалуу буюмдарды сатып алуу же инвестициялоо үчүн жумшалат. Бай эмес, бирок ишенимдүү кирешеге ээ болгон адамдар тобу да 100 сомдон чогултуу менен "шеринеге" катышышат. Формалдуу эмес негизде каржылоо айыл жерин каржылоодо маанилүү роль ойношу мүмкүн ((8) эскертүүнү караңыз). Фермерлер айылчарба чийки заттарын иштетүүчүлөрдөн финансыны натуралай төлөм түрүндө алуу менен алган түшүмдү саткандан кийин эсептешүүсү мүмкүн. Эмгек наркынан тышкары фермерлердин бардык чьггымдары айдап себүү учурунда төлөнүшү мүмкүн, мында жер эмес, өстүрүлгөн түшүм күрөө болуп саналат. Болжолдонгон пайыздык чендер жогору болуп турган шартта, мындай туруктуу өзара мамиле ишенимдүүлүккө өбөлгө түзүп, транзакциялык чыгымдарды төмөндөтөт. Бул учурда фермерлер үчүн бирден-бир чектөө каржылоого карата мүмкүнчүлүк болуп саналат.

2. Микрофинансылык кызмат көрсөтүүлөрдү

сунуштоо ((9) эскертүүнү караңыз)

2.1. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер

Ушул секторго жана анын керектөөлөрүнө түшүнүү менен мамиле кыла тургандыгын тастыктап Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы 2005-жылдын баш жагында банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерге аларда орун алган проблемаларды аныктоо жана бул мекемелерди андан ары өнүктүрүү үчүн зарыл болгон чараларды иштеп чыгуу максатында суроолорду жөнөткөн. Мындан тышкары 2005-жылдын июль айында регионалдык үч "тегерек стол" өткөрүлгөн ((10) эскертүүнү караңыз). Анын жүрүшүндө микрокаржылоо секторунун проблемалары жана аларды чечүүнүн болжолдонулуп жаткан жолдору талкууга алынган.

1-таблица

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин саны

МКА жана МКК тобуна эң эле ар кандай мекемелер бириктирилген. Өлкөдө эң ири микрокаржылоо мекемеси болуп саналган жана кардарлардын саны 20 миң адамдан ашкан МКК "ФИНКА"; МКК "Компаньон финансы тобу" 10 миңге жакын кардарга ээ; башка МККлар 100гө жетпеген кардарлар менен иш алып барышат. Мына ушундай эле айрымачылыктар микрокредиттик агентиктер боюнча да байкалат, мында МКА "Бай-Түшүм" эң ири финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочу болуп саналат (2 миңден ашуун кардарга ээ). Кредиттик союздардын арасында да активдер, портфель, катышуучулардын саны жана иш-чөйрөсү жагында ушундай эле олуттуу айырмачылыктар орун алууда. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерди кардарлардын саны боюнча бөлүштүрүүдө, ушул сектордун таасирдүү мааниге ээ экендиги жөнүндө жакшыраак маалымат алууга болот. 2-таблицада келтирилген маалыматтар төрт категорияны чагылдырат: 100гө жетпеген кардарларды тейлеген мекемелер (чакан МФУлар); 100дөн 1000ге жакын кардарларды тейлеген (орто) жана кардарларынын саны миңден ашкан ири МФУлар ((12) эскертүүнү караңыз). Төртүнчү категорияга каттоодон өткөн, бирок ишин баштай элек мекемелер кирет.

2-таблица

МКА, МКК жана КС (2004-жылдын акырына карата абсолюттук саны)

Каттодон өткөн бардык МФУлардын жана кредитгик союздардын 75 пайыздан көбүрөөгү өтө эле чакан же ишин баштай элек мекеме болуп саналат, ал эми 20 пайыздан бир аз көбүрөөк МФУлар жана кредиттик союздар орточо катары классификацияланышы мүмкүн. Болгону 1 пайызы, башкача айтканда 5 гана МФУ 1000ден ашыгыраак кардарга ээ. Ири МФУнун катарына "ФИНКА" МККсы, Мерсиконун колдоосу алдында 2005-жылдын баш жагында түзүлгөн "Компаньон финансы тобу" МККсы жана "Бай Түшүм" МКАсы кирет. Алар операциялык өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнө жетишүү менен депозиттерди тартууга мүмкүн болгон жаңы институционалдык баскычка өтүүгө далалаттанышууда. ФИНКА жана "Бай-Түшүм" МКАсы МФКга кайра өзгөртүп түзүлүү баскычында турат, ал эми "Компаньон финансы тобу" МККсы коммерциялык банкка өзгөртүп түзүлүүгө ниеттенүүдө. Кредиттик портфель: Банктык змес финансы-кредиттик мекемелердин (КАФК, МКК, МКА, МКК, КС) кредит портфели коммерциялык банктардын жана банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин чогуу алгандагы кредит портфелинин 32,2 пайызын түзөт. 2004-жылдын 31-декабрына карата банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин утурумдук кредит портфели 2761 млн. сомду түзгөн болсо, коммерциялык банктардын кредит портфели 5816 млн. сомго жеткен. Ал эми карыз алуучулардын саны көз карашынан алганда, банктык эмес мекемелердин мааниси кыйла жогору: бүтүндөй банк сектору 2004-жылдын акырына карата 26 миң карыз алуучуга ээ болуп турган болсо, банктык эмес мекемелердин карыз алуучуларынын саны 93,7 миңден ашкан. Бул сандар аз өлчөмдө жана чакан кредиттерди берүү рыногунун өнүгүү динамикасын чагылдыруу менен микрокаржылоону өнүктүрүү жана аны жүзөгө ашыруу боюнча Стратегиянын долбоорун иштеп чыгууну кошо алганда, бул секторду өнүктүрүүгө кесипкөйлүк көз караштан мамиле кылууга олуттуу аргумент болуп саналат. Банктык эмес мекемелердин кредит портфелинин алардын активдериндеги үлүшү 83 пайызды түзүп турган учурда коммерциялык банктардын алардын активдериндеги кредит портфелинин үлүшү болгону 32,8 пайыз гана. Албетге, пайыздын төмөндүгү Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан банктар үчүн белгиленген пруденциялдык чектөөлөрдүн да натыйжасы болуп саналат. Бирок, мында бул айырмачылыктар банктык эмес мекемелерге берилген акчалар банктарга салынган каражаттарга караганда кардарларга кыйла натыйжалуу жетерин ырастайт. Акыркы 2 жылда банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин портфели 2002-жылдан 2004-жылга чейин эки эсеге көбөйүү менен тынымсыз өсүшкө ээ болгон. Ошондой болсо да, ресурстун жетишсиздигинен улам кредит портфелинин есүш арымы 2005-жылы төмөндөшү мүмкүн экендиги күтүлүүдө.

3-таблица

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин учурдагы кредит портфели (млн. сом)

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин чогуу алгандагы кредит портфелинин өсүшү

Сүрөт

КАФКнын портфели банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин жалпы кредиттик портфелинин 55,3 пайызын түзөт. МКА жана МККлардын кредит портфели 28,4 пайызды, ал эми кредиттик союздардын портфели 16,2 пайызды түзөт. Төрт эң ири МФУлардын (МКК "ФИНКА", МКА "Бай-Түшүм", МКК "Компаньон финансы тобу" жана МКК "Лизинго-ипотекалык компания") портфели бардык МФУлардын портфелинин 85 пайызын түзөт.

1-диаграмма. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин чогуу алгандагы кредит портфели, % менен.

Сүрөт

2.2. Коммерциялык банктар

2.2.1. Киришүү маалыматтар

Өлкөнүн финансы сектору 19 банктан турат. Банктардын чогуу алгандагы активдери 2004-жылдын акырына карата 17,7 млрд. сомду түзөт. Карыз алуучулардын жалпы саны 5,8 млрд. сом кредит портфели менен 26 миңге жакынды түзөт ((13) эскертүүнү караңыз) Финансылык ортомчулук индекси 6,2 пайызды түзгөн (кредиттердин ИДПга катышы). Бул, банктар аркылуу анча чоң эмес өлчөмдөгү акчалай агымдардын өтө тургандыгын далилдейт ((14) эскертүүнү караңыз). Ошондой болсо да, 2002-жылга салыштырганда байкаларлык алгылыктуу жылыштар жүргөн: 2002-жылы финансылык ортомчулук индекси 2,7 пайызды түзгөн. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, 2007-жылдын акырына карата финансылык ортомчулук индекси 9 пайызга жете тургандыган болжолдоодо ((15) эскертүүнү караңыз) . Калктын депозиттери 130 миң сактык эсептер боюнча 2,1 млрд. сомду түзгөн (калктын саны 5 млн. адам). Банк тутумуна карата ишенимди бекемдөө үчүн жана Казакстандын, Украинанын жана Молдованын жолун жолдо менен Кыргызстан депозиттерди камсыздандыруу боюнча мыйзам долбоорун даярдоодо.

2.2.2. Банктар жана микрокаржылоо

Жогоруда белгиленип кеткендей эле 5 коммерциялык банк: АКБ "Кыргызстан", "Энергобанк" ААКсы, ЖАК "Инексимбанк", "Казкоммерцбанк-Кыргызстан" ААКсы жана "Халык-Банк" ААКсы ЕБРРдин ПММФсы боюнча иштеп жатышат. 2005-жылдын июнь айына карата ушул банктар Чүй, Ысыккөл, Жалалабат жана Ош областарында кредиттөө (майда жана чакан кредиттөө бөлүмдөрү) боюнча 44 пункту ачышкан.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ ПММФ боюнча өнөктөш банктар займдардын 3 түрүн сунушташат: │
│- 2000 АКШ долларына чейинки Экспресс-кредиттерди 2 күн ичинде│
│ (2004-жылдын 31-декабрына карата алардын үлүшү микрокредиттер уту-│
│ румдук портфелинин 80 пайызын түзгөн) │
│- 2000 ден 10000 долларга чейинки майда кредиттер (2004-жылдын 31-де-│
│ кабрына карата алардын үлүшү микрокредиттер утурумдук портфелинин│
│ 18 пайызын түзгөн) │
│- Аз өлчөмдөгү майда кредиттер - 10000ден 100000 АКШ долларына чейин│
│ (2004-жылдын 31-декабрына карата алардын үлүшү микрокредиттер уту-│
│ румдук портфелинин 2 пайызын түзгөн) │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Аз өлчөмдө жана чакан кредиттерди берүүнүн кредиттик методологиясы колдонулуп келинген микрокредиттөө методологиясы менен жалпы окшоштукка ээ. Кредит алууга келип түшкөн билдирмелерди анализдеп көрүүдө акча агымдары кароого алынат, Экспресс-кредит алууда күрөөнүн коюлушу талап кылынбайт.

4-таблица

2004-жылдын 31-декабрына карата ПММФ боюнча өнөктөш банктардын портфели (млн. сом менен) ((16) эскертүүнү караңыз)

Портфелдин өлчөмү тынымсыз, тез арымда өсүүдө жана 2005-жылдын 1-июлуна карата 50 пайызга көбүрөөккө, 17 миллион АКШ долларына же 695,3 млн. сомго чейин ((17) эскертүүнү караңыз), ал эми жигердүү иштеген карыз алуучулардын саны 11867 чейин өскөн. Кредиттин орточо көлөмү 2000 АКШ долларынан аз болгон (2005-жылдын 1-январына карата сомдук эквивалентте алганда - 82,0 миң сом), муну МКА "Бай-Түшүмдүн" кредиттеринин орточо өлчөмүнө салыштырууга болот.

2.3. Камтуу чөйрөсү

2004-жылдын акырына карата банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин жана ПММФ боюнча иштеген коммерциялык банктардын активдүү карыз алуучуларынын саны 102241 адамга жеткен. Карыз алуучулардын санын үйчарбаларынын санына салыштырып көргөндө (жылдын акырына карата 1107 миң) үйчарбаларын кредиттерге камтуу 9 пайыздан бир аз көбүрөөктү түзгөндүгүн белгилемекчибиз.

5-таблица

2004-жылдын 31-декабрына карата карыз алуучулардын саны

2004-жылы карыз алуучулардын саны андан мурдагы жылдагыга салыштырганда 20 пайызга көбөйгөн. Бул, финансылык институттар микрокаржылоо боюнча иш чөйрөсүн ыргактуу кеңейтип бара жаткандыгын тастыктайт. Бирок, суроо-талаптын олуттуу бөлүгү дале болсо канааттандырылбастан калып жаткандыгы жөнүндө жалпы ойпикир сакталып келүүдө ((18) эскертүүнү караңыз).

Географиялык бөлүштүрүү

Төмөндө берилген таблицада МКА жана МКК боюнча карыз алуучуларды географиялык бөлүштүрүүгө тиешелүү маалыматтар чагылдырылган.

6-таблица

МФУлардын областтар боюнча карыз алуучуларынын саны ((19) эскертүүнү караңыз)

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин кредит портфелин экономика тармактары боюнча бөлүштүрүү

7-таблица

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин тармактар боюнча кредит портфели

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин 2004-жылдын 31-декабрына карата экономика тармактары боюнча чогуу алгандагы кредит портфели (миң сом)

Сүрөт

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин 2004-жылдын 31-декабрына карата кредиттеринин эң ири үлүшү айылчарбасына (59,3 пайыз) жана соодага (27,9 пайыз) берилген. Буга көбүнесе, КАФКнын кредиттөөсү айылчарбасына багытталгандык менен шартталган (анын портфелинин 89 пайызы). Айылчарбасын өнүктүрүүгө багытталган КАФКнын кредиттерин эске албаганда, кредит портфелин бөлүштүрүү төмөнкүчө чагылдырылмак: 54,7 пайыз соодага жана 20,4 пайыз айылчарбасына. Эгерде, МКА жана МККлардын гана кредит портфелин секторлор боюнча бөлүштүрүүнү гана кароого ала турган болсок, анда соода артыкчылык кылуу менен портфелдин 66,1 пайызын жана кардарлардын 72,4 пайызын түзмөк (8-таблицаны караңыз). МКА жана МККнын портфелинде айылчарбасы болгону 15,9 пайыз кардарды жана 12 пайыз портфелди камтыйт. Өнөржайынын, курулуштун жана кызмат көрсөтүү секторунун үлүшү - өтө эле төмөн.

8-таблица

2004-жылдын 31-декабрына карата экономика тармактары боюнча МКА жана МККлардын кредит портфели жана карыз алуучуларынын саны

2.4. Ишкердиктин маңызы

Бул бөлүктө ЕБРРдин ПММФсын жүзөгө ашырып жатышкан банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин жана коммерциялык банктардын түрлөрү боюнча ишкердигинин маалыматтарынын кыскача баяндамасы берилген.

Портфелдин сапаты

Портфелдин сапаты мыктыдан эң жакшыга чейин өзгөрүп турат. Кредиттик союздар боюнча кредиттердин кайтарымдуулугунун төмөндөөсү байкалууда, бул айрым кредиттик союздардын кредиттери боюнча мөөнөтү өткөрүлүп жиберилген карыздардын орун алышы менен түшүндүрүлөт.

9-таблица

2004-жылдын 31-декабрына карата кредиттердин кайтарымдуулук коэффиценти ((20) эскертүүнү караңыз).

Натыйжалуулук

Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин иши жөнүндөгү маалыматка талдоо жүргүзүү алардын персоналынын ишинин өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндүгүн көрсөтүүдө. МККда бир кызматкерге орточо алганда 77 карыз алуучу туура келет. Бир кызматкерге орточо алганда 95 карыз алуучу туура келген "ФИНКА" МККсын эске албаганда, МКК боюнча карыз алуучулардын орточо саны бир кызматкерге 19,6 чейин түшүп турат. Көпчүлүк МККларда бир кызматкерге алты карыз алуучу туура келет, бул иш жигеринин эң төмөндүгүн айгенелеп турат. МКАлардын ичинен бир кызматкерге карыз алуучулардын орточо саны 45 адамды түзөт. Буга адеттегидей эле, бир ири берүүчү - "БайТүшүм" МКАсынын ишинен улам жетишилет. Орточо алганда башка МКАлар боюнча бир кызматкерге 26 карыз кардар туура келет ((21) эскертүүнү караңыз). Майда МФУларда адетте анчалык деле көп эмес, үч адамдан ашпаган кызматкер эмгектенет. Кызматкерлердин иш жигеринин мындай төмөн деңгээли албетте, натыйжалуулукка терс таасирин тийгизүү менен бир карыз алуучуга карата сарптоолорду жогорулатат. Өз жигерин арттыруу максатында МФУлар үчүн өсүү стратегиясын кабыл алуусу акылга сыярлык болмокчу. Бирок бул жерде бир катар тоскоолдуктар орун алган, аларды кредиттик союздардын жана МФУлардын белгилүү бир санынын катышуусунда гана чечүүгө мүмкүн. Микрокаржылоонун чакан институттарынын көп бөлүгүндө (кредиттик союздар жана МФУлар), алардын саны дээрлик 300, өсүү үчүн финансы ресурстары жокко эсе жана алар аны эч качан таба албашы да мүмкүн. Алардын ичинен көпчүлүгү өз портфелин жана тиешелүү натыйжалуулукту камсыз кылуу үчүн карыз алуучуларынын санын да олуттуу көбөйтө алышпашы мүмкүн ((22) эскертүүнү караңыз). Бул жагдайлар чакан кредиттик союздардын жана МФУлардын ишинде бир кыйла алгылыктуу экономикалык методологияны киргизүү керектигин айгинелеп турат. Алардын ишинин көптөгөн аспектилерин өркүндөтүү зарыл. Чакан кредиттик союздарга жана МФУларга ошондой эле, башка институционалдык алсыздыктар да таандык. Алар, ишинин негизги тоскоолдугу катары финансылык ресурстардын жетишсиздигин белгилеп келгендигине карабастан, иш жүзүндө алганда абал бир кыйла татаал. 2005-жылдын башталышында сектордо калыптанып калган абалды түшүнүү, ошондой эле алардын алгылыксыз жана алгылыктуу жактарын түшүнүү үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы МФОлорго суроо салууларды жөнөткөн. Бул маалыматтар кылдат иликтөөгө алынуу менен регионалдык үч "тегерек стол" маегин өткөрүү учурунда толукталган.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Иштин өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндүгү Кыртызстандын микрокаржылоо│
│секторуна гана тиешелүү эмес. Бул мааниде алганда MIX market жана│
│микрокаржылоо борбору ((23) эскертүүнү караңыз) тарабынан жүргүзүлгөн│
│салыштырмалуу изилдөөгө таянууга болот, анда Чыгыш Европа жана Бор-│
│бордук Азиядагы көпчүлүк МФУлардагы иш өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндүгү│
│белгиленген. Чыгыш Европа жана Борбордук Азиядагы МФУлар финансылык│
│кызмат көрсөтүүлөрдүн чектелүү санын сунуш кылгандыгын жана көпчүлүк│
│учурда депозиттерди тартпагандыгын эске алганда, персоналдын реалдуу│
│иш өндүрүмдүүлүгү баамдалгандардан төмөн болушу мүмкүн. Жарым-жарты-│
│лай иш өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндүгү ошондой эле, Чыгыш Европа жана│
│Борбордук Азияда жаңыдан түзүлүп жаткан МФУлардын ортосунда да байка-│
│лууда. Африка жана жакьнкы чыгыш МФУлары бир аз узагыраак убакыттан│
│бери иштеп келишүүдө, ал эми бир кредиттик адис/штаттагы кызматкер│
│тарабынан тейлөөгө алынган карыз алуучунун саны кыйла эле жогору. Ре-│
│гиондогу өндүрүмдүүлүк боюнча төмөн цифралар индивидуалдуу кредиттер-│
│дин бир кыйла жогору топтолуусунан жана топтук жоопкерчилик алдында│
│берилип жаткан кредиттердин санынын аздыгынан улам келип чыгышы│
│мүмкүн. Аталган региондо МФУлар топтук кредиттердин ири санын кошо│
│алганда, бир кыйла кеңири спектрди сунуштай баштагандыктан,│
│өндүрүмдүүлүктүн өсүшү жүрүүгө тийиш. │
│ Иш жүзүндө алганда Чыгыш Европа жана Борбордук Азия өлкөлөрүндө│
│штаттагы бир кызматкерге карата карыз алуучулардын орточо саны 84│
│адамды түзөт, ал эми ошол учурда дүйнө жүзүндө - орточо саны 136га│
│барабар. Эң эле мыкты көрсөткүч уюмдун 1 кызматкерине 310 карыз алуу-│
│чу туура келген Грузиянын DRCда, андан соң Босниянын Призмасында (1│
│кызматкерге 210 карыз алуучу) жана 1 кызматкерге 156 карыз алуучу ту-│
│ура келген Армениянын Арегакында катталган. Аврора Экстримде (Россия)│
│1 кызматкерге болжол менен 9 карыз алуучу жана Микрофонддун (Болга-│
│рия) 1 кызматкерине 15 карыз алуучу туура келет. │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Финансылык жактан өзүн-өзү актоо

Кредиттик ресурстарды эң ири берүүчү КАФК, 2001-жылдан тартып пайда алуу менен иш алып барууда. Башка банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин абалы төмөндө кыскача келтирилген:

10-таблица

МКАлардын пайдалуулугу (абсолюттук саны)

11-таблица

МККлардын пайдалуулугу (абсолютгук саны)

12-таблица

Кредиттик союздардын пайдалуулугу (абсолюттук саны)

Республиканын 50 кредиттик союз жана МФУлары 2004-жылды чыгашалуу аяктаган же чыгашасыз иштегендер болуп саналат. Кыргыз Республикасы- нын Улуттук банкына отчетторду берген 364 мекеменин ичинен 314тү 2004-жылды кирешелүү жыйынтыкташкан. Бул, банктык эмес финансы-кре- диттик мекемелер, анчалык чоң болгон кредит портфели орун алган шарт- та да операциялык чыгашаларын жабууга мүмкүндүк берген жогорку пайыз- дык чендерди белгилеп жаткандыгы менен түшүндүрүлөт.

Өзара жардамдашуу топтору (ӨЖТ)

Айрым ӨЖТлар тарабынан ПРООНго берилген финансылык маалыматтарга ылайык, 2002-жылдын акырына карата алардын топтук жыйымынын жалпы өлчөмү 7,3 млн сомду түзгөн. Бир кыйла так маалымат 13-таблицада кел- тирилген.

13-таблица

ӨЖТлардын жыйымдары (сом менен)

3. Микрокаржылоого суроо-талап

3.1. Киришүү

Бир катар индикаторлор өлкөдө, микрокредиттерге суроо-талаптардын канаттандырылбай жаткандыгын далилдөөдө. Биринчиден, бул микрокаржылоо индустриясынын жана практиктердин, ошондой эле бир катар эксперттердин пикири.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ "Фермердик чарбалардын өсүшүнүн улануусу үчүн технологиялардын│
│төмөн деңгээли, техника, үрөн, химикаттар менен начар камсыз болуу│
│жана айылчарба продукциясын сатуу рыногунун тардыгы, капиталдын төмөн│
│деңгээли жана жүгүртүү капиталын жана жабдууну жогорулатуу үчүн кре-│
│диттерге жеткиликтүүлүктүн адекваттуу эместиги бир катар тоскоолдук-│
│тардан болуп саналат ((24) эскертүүнү караңыз)". │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Кардарлар тарабынан белгиленген маалыматтар экинчи индикатор болуп саналат. Фермерлер, чакан ишканалар жана үйчарбалары менен байланыштар алардын ичинен көпчүлүк бөлүгү кредиттик ресурстарга жеткиликтүүлүккө ээ эместигин чагылдырууда. Бул проблемаларды чечүү үчүн кыштактардын жана чакан шаарлардын жашоочулары кредиттик союздарды жана МФУларды ачышкан. Кандайдыр бир деңгээлде кредиттерге болгон болжолдуу керектөөнү чагылдырат. Бирок, бул жерде кредиттерге гана суроо-талап орун албастан, акчага болгон муктаждык орун алууда. Көптөгөн өлкөлөрдөгүдөй эле, калк акчага болгон муктаждыкты башынан кечириши мүмкүн, бирок алар дайым эле микрокаржылоо уюмдардын кардарлары болууга даяр эмес. Кредиттөөнүн өнүгүшүнө төмөндөгү чектөө факторлору таасирин тийгизүүдө:

- айылчарба ишканаларынын пайдалуулугунун төмөндүгү;

- карызды төлөбөй коюу учурунда, кредитти олуттуу жагдайларга алып келиши мүмкүн болгон оорчулук, компромисс катары кабыл алуу (коркунуч);

- бартердик төлөм салты.

Канааттандырылбаган суроо-талаптын орун алышын тастыктаган үчүнчү аспекттен болуп, калктын микрокредиттер менен камтылышы деңгээлин башка өлклөрдүкү менен салыштыруу саналат. 14-таблицада чагылдырылгандай 2004-жылдын акырына карата калктын микрокредиттер менен камтылуусу 2 пайызды түзгөн. Бул, Кыргызстандын ар бир 100 жашоочусунан эки адам гана микрокредит апган дегенди түшүндүрөт. Бул көрсөткүчтү, микрокаржылоонун алгылыктуу тарыхына ээ башка өлкөлөрдүн ушундай эле көрсөткүчү менен салыштырууда, ал кыйла эле төмөн экендиги көрүнүүдө, бул өсүү үчүн потенциалды тастыктап турат. Мисалы, Бангладеште калктын 8 пайызы микрокредит менен камтылган болсо, 9 млн. калкка жана 500000 утурумдук кредитке ээ. Боливияда камтуу 6 пайызды түзгөн. Олуттуу камтуу узак мөөнөт аралыгында келип жете тургандыгы айдан ачык көрүнүүдө (Бангладеш микрокаржылоону 30 жыл, Боливияда 20 жыл, ал эми Кыргызстан 10 жыл мурда баштаган). Ошого карабастан, Кыргызстан Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ичинен калкты микрокредит менен камтуунун эң эле жогорку деңгээлине ээ экендигин белгилей кетүү зарыл. Тажикстан жана Өзбекстан сыяктуу өлкөлөрдө камтуу 1 пайыздан азды түзөт. Кыргызстан ошондой эле, Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ичинен калктын эң жакыр катмарын камтуу боюнча лидер болуп саналат. Дүйнөлүк банктын изилдөөлөрүндө көрсөтүлгөндөй: "Бүтүндөй алганда, камтуу тиешелүүлүгүнө жараша 3 пайыз жана 3,9 пайыз түзгөн ((25) эскертүүнү караңыз) Кыргызстанды эске албаганда, Борбордук Азиянын бардык өлкөлөрүндө МФУлар бүтүндөй калктын 1 пайыздан азыраагын жана айыл жеринде жашаган жакыр калктын 1 пайыздан кемирээгин тейлөөгө алышат".

14-таблица

Областтар боюнча калкты микрокредиттер менен камтуу

Кредиттерге камтуу боюнча төмөндө келтирилген картада областтын 100 жашоочусу эсебинде маалыматтар жана ПММФ боюнча иш алып барышкан банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин жана коммерциялык бакктардын башкы офистеринин жана филиалдарынын, ошондой эле КАФКнын жана Финансы компаниясынын башкы офисинин жана өкүлчүлүктөрүнүн жана саны жана коммерциялык банктардын ар бир област боюнча маалыматтары келтирилген.

Сүрөт

Микрокаржылоо кызматтарын көрсөткөн бардык институттарда Бишкек шаарында, областтык борборлордо жана Сүлүктү, Балыкчы, Чолпоната, Майлысуу, Ташкөмүр, Каракөл ж.б.у с. шаарларда 257 башкы офис, филиал жана өкүлчүлүгү бар. Өзгөчө, кредиттик союздардын, КАФКнын филиалдарынын жана өкүлчүлүктөрүнүн ишинен улам, Кыргызстандын көпчүлүк райондору (39) ушул мекемелердин 230 филиалдары тарабынан сунуш кылынган микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрү менен камтылган. Областтардын калкы микрокредиттерден бирдей камтылбагандыгы 14-таблицада келтирилген. Ысыккөл жана Талас областтарында камтуу 3,9 пайызды жана 3,5 пайызды түзөт. Калктын аз камсыз болгон катмарынын эң олуттуу деңгээли катталган Нарын областында камтуу деңгээли 2,8 пайызды түзөт, бул өлкө боюнча камтуу деңгээлинен жогору. Бул үч областта КАФКнын активдүү катышуусу катталган. Экинчи жагынан бир кыйла өнүккөн региондор катары эсептелинген Бишкекте жана Чүй областында камтуу республика боюнча камтуудан төмөн. Бул, микрокаржылоо көбүнчө айыл жерлеринде орун алгандыгы фактысын тастыктоодо. Бирок, жогоруда келтирилген маалымат калктын жакыр жашаган катмарынын микрокредиттерге жеткиликтүүлүгү алгылыктуу дегенди түшүндүрбөйт. Өтүмдүүлүк деңгээлинин көрсөткүчүн эсептөө төмөнкүдөй чагылдырылган:

15-таблица

Микрофинансылык институттардын түрлөрү боюнча өтүмдүүлүк деңгээли ((26)эскертүүнү караңыз) (2004-жыл)

2004-жылдагы калктын жан башына ИДП ((29) эскертүүнү караңыз): 18500 сом 434 АКШ доллары. Бул цифралар микрокредитке камтуунун акылга сыярлык деңгээлин камтыгандыгын тастыктап турат. MIX Market эларалык стандарттарынан улам, Кыргызстандагы микрокредиттик ресурстарда берүүчүлөр эрежедегидей эле, калктын эң жакыр катмарына кредиттерди беришпейт ((30) эскертүүнү караңыз). Кардарларынын саны боюнча орто МФУлар тобуна кирген бир "Кыргызайылтраст" МККсы орточо алганда, бир карыз алуучуга 2 миң сом суммасында кредит берүү менен эң жакыр үйчарбаларын тейлөөгө алат. МКА жана МККлардын кредиттеринин орточо деңгээли 15,9 - 20,1 миң сомду түзөт, алар жакыр үйчарбаларын каржылоого багытталган. МФУдлардын кредиттеринин өтүмдүүлүгүнүн деңгээли калктын жан башына карата ИДПдан 100 пайызды түзөт. ЕБРРдин ПММФсы боюнча иштеген банктардын кредиттерине кайрыла турган болсок, бул банктар тарабынан берилген кредиттердин өтүмдүүлүк деңгээлинин көрсөткүчү КАФКнын "кредиттеринин өтүмдүүлук деңгээлине эле окшош. 52,7 миң сомго барабар болгон КАФКнын кредиттеринин орточо өлчөмү калктын жан башына ИДПдан үч эсеге артып турат жана 274 пайыз түзөт ((31) эскертүүнү караңыз), бул КАФКнын кредит портфелиндеги ири өлчөмдөгү кредиттердин болушу менен шартталган. КАФКнын кредиттеринин орточо көлөмү майда фермерлер алардын кардарынан болуп саналбагандыган чагылдырууда. ЕБРРдин ПММФсы боюнча берилген банктардын кредиттеринин 80 пайызы экспресскредиттер болуп саналат, алардын өлчөмү 2000 АКШ долларынан ашпайт (1-январга карата сомдук эквивалентте алганда - 82,0 миң сом).

3.2. Канааттандырылбаган суроо-талапты эсептөө

Жалпы маалымат

Өсүп бара жаткан микрокаржылоо рыногун эсепке алуу менен кредиттерге суроо-талапка кеңири иликтөө жүргүзү зарыл. Кредиттерге суроо-талап бир катар жол берүүлөрдүн жана болжолдоолордун негизинде келтирилген. Анализ жүргүзүү үчүн кредиттерге суроо-талапка ээ жана микрокредиттик ресурстарды берүүчүлөр үчүн рынокту кеңейтиши мүмкүн болгон карыз алуучулардын төрт категориясы бөлүнүп берилген. Карыз алуучулардын бул төрт категориясынын суроо-талабын аныктоо менен кароого алынып жаткан 2006-2010-жылдарга кыргыз микрокаржылоо рыногунун өсүшү үчүн потенциалды мүнөздөөгө болот.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Кредиттерге канаттандырылбаган суроо-талапка ээ төрт категориядан│
│болуп, төмөнкүлөр саналат: │
│1) фермерлер жана ишканалар; │
│2) жакыр үйчарбалары; │
│3) микрокаржылоо уюмдарынын иштеп турган кардарлары; │
│4) микроишканалар. │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Талдоо жүргүзүү учурунда ошондой эле, коммерциялык банктардын кредиттерине суроо-талап да эске алынган. Акыркы эки жылдын ичинде ЕБРР ПММФ боюнча иш алып барган коммерциялык банктардын кредиттик портфели кыйла өскөн жана бул өсүш келерки жылдары да уланат деген болжолдоолор бар.

А) Дыйкан чарбалардын жана ишканалардын канааттандырылбаган суроо-талаптары

16-таблица

2004-жылдын 31-декабрына карата абал боюнча микрофинансылык институттары тарабынан берилип жаткан кредиттердин экономикалык-активдүү калкты, ишканаларды жана дыйкан чарбаларды камтуусу ((32) эскертүүнү караңыз)

Калкты кредит менен камтуу (карыз алуучулардын саны/областтагы калктын санынын катышы катары белгиленген) Ысыккөлдө (3,9 пайыз), Таласта (3,5 пайыз) жана Нарында (2,8 пайыз) эң эле жогору. КАФКнын кредиттери менен дыйкан чарбаларды эң ири камтуу Ысыккөл областында (19,8 пайыз) байкалууда. Ошондой эле, Чүй областында жана Бишкек шаарында өлкө боюнча орточо алгандагыга караганда калкты кредиттик камтуунун төмөн деңгээли байкалып жаткандыгын белгилей кетүү зарыл. Бул, борбор шаарда жана ага жакын жайгашкан аймактарда калкты кредиттер менен камтуу адетте эң жогору экендиктен, бөтөнчө жагдай болуп саналат. Мунун себебинен болуп, өз ресурстарын республиканын регионундагы айылдык товар өндүрүүчүлөрдү кредиттөөгө жумшаган, финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү эң ири берүүчүлөрдүн бири КАФКнын кредиттөө өзгөчөлүгү саналат. Албетте, бүтүндөй эле кредиттик ресурс дыйкан чарбаларды жана ишканаларды кредиттөөгө жумшалбайт. МКК жана МКАлардын топтук займдарынын бир бөлүгү жана кредиттик союздардын кредиттеринин бир бөлүгү үйчарбаларын кредиттөөгө багытталган. Талдоо жүргүзүү үйчарбаларына багытталган кредиттер банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин жана коммерциялык банктардын кредиттеринин 40 пайызын түзгөн болсо, калган 60 пайызы дыйкан чарбаларды жана ишканаларды кредиттөөгө жумшалгандыгын көрсөтүүдө. Бул, бүтүндөй 268560 ишкананын жана дыйкан чарбалардын 15 пайызы кредиттер менен камтылгандыгын түшүндүрөт (16-таблицаны караңыз: 8850 ишкана жана 259701 дыйкан чарба). Камтуунун 60 пайыздан 80 пайызга чейин жогорулоосу 30-50 миң, кредитке кошумча суроо-талапты түшүндүрмөкчү. Кредиттин 32,8 миң сом орточо өлчөмүндө, кредиттерге суроо-талап 984-1640 млн. сомду түзмөкчү. Камтуунун кеңейиши шартында жаңы карыз алуучулардын санына буга чейин микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн берүүчүлөрдү кызыктырбаган чакан дыйкан чарбалар жана ишканалар киргендиктен бул, жаңы кредит алуучулардын айрым бөлүктөрү үчүн орточо кредиттин өлчөмү төмөн болушу мүмкүн.

Б) Жакыр үйчарбалардын кредиттерге канаттандырылбаган суроо-талабы

Рыноктун башка сегменти - бул, дыйкан чарбалары же жеке ишкерлер катары каттоодон өтпөгөн (б.а. микробизнес менен иш алып баргандар) үйчарбаларынын жана жеке ишканалардын кредиттерге канаттанбаган суроо-талабы. Бул кредиттер аларга коммерциялык жана өндүрүш иш үчүн жана керектөөлөр үчүн зарыл. Колдо болгон маалыматтардан улам, керектөө кредиттерине ири канааттандырылбаган суроо-талап орун алгандыгын билүүгө болот. Ушул учурга чейин, бул МФУлар үчүн кызыгууну жараткан эң аз изилденген рынок, ал өндүрүштүк иштен келип чыккан тобокелдиктерди дифференциялоого мүмкүндүк берет. Жүргүзүлгөн бир нече изилдөөлөр калктын жакыр жашаган катмары өндүрүш менен байланыштуу болбогон кредиттерге кызыга тургандык фактысын белгилеген. Индиянын ресурстарды дүңүнөн берүүчү болуп саналган NABARD банкын изилдөөсүндө өзүнө-өзү жардам берүү топторунун төмөндөгү пикирлери келтирилген "Керектөө кредиттери, жыйымдар, вндүрүш жана камсыздоого кредиттер көптөгөн жакырлардын артыкчылык берүүлөрүнөн болгон. Керектөө муктаждыктары күтүүсүз жагдайларга, кыска мөөнөткө кредиттерди да камтыган". Потенциалдуу суроо-талапты эсептеп чыгуу үчүн калк 3 категорияга бөлүнгөн:

17-таблица

Жакырчылык деңгээли боюнча үйчарбаларды классификациялоо (2003-жыл)

Болжолдоолорго ылайык, микрокаржылоо ресурстарын берүүчүлөр үчүн потенциалдуу рынок төмөндөгү 2 шартка жол берүүдө 70-90 миң үйчарбасын түзмөкчү:

- жакырчылык деңгээлинен жогору болгон үйчарбалар, дээрлик коммерциялык булактардан карыз алышат;

- жакыр үйчарбаларынын 25тен 30 пайызга чейинкиси керектөө кредиттеринин же башка социалдык максаттар үчүн кредиттердин айрым түрлөрүнө канааттанбаган суроо-талапка ээ жана керектөө кредиттерин төлөп берүүгө мүмкүндүк берген кирешеси бар.

Кредиттин 10,4 миң сом орточо өлчөмүндө 1 үйчарбасына кредиттердин потенциалдуу көлөмү 700-900 млн. сомду түзөт.

В) Микрокаржылоо институттардын утурумдук кардарларынын

кредиттерге керектөөлөрүнүн өсүшү

Кыргызстандагы тажрыйба кайрадан кайрылуунун жогорку деңгээлин белгилеген (кредитти кайтарып бергенден кийии кардарлардын 71 пайыз жаңы кредит алуу үчүн ошол эле уюмга кайрылышат) ((35) эскертүүнү караңыз). Кайрадан кайрылуунун бул жогорку пайызы атаандаштыктын деңгээлинин төмөндүгүнөн болушу мүмкүн (альтернатива аз), бирок ошондой эле, микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн деңгээлинин индикатору болуп да саналат. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин (МКА, МКК, КАФК, кредиттик союздар) утурумдук кредитинин орточо өлчөмү 2004-жылы болжол менен 32 миң сомду түзгөн. Карыз алуучулардын бул категориясынын кредиттерге суроо-талабы төмөндө келтирилген факторлордун жана шарттардын негизинде 3700-6650 млн. сомду түзөт:

- 2004-жылдын акырына карата банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин карыз алуучуларынын санынын 100000 ашык болуусу (ишканалар, дыйкан чарбалар жана үйчарбалар);

- банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин утурумдук кредит портфелинин өсүш арымы орточо алганда жылына 10-20 пайызды түзөт, бул 2010-жылы бир карыз алуучуга кредиттин орточо өлчөмү 62-48 миң сомду түзүшүнө алып келет (кайталап алынган кредиттер жана ошол эле кардарлар үчүн жаңы кредиттик продуктылар);

- 2010-жылга карата микрофинансылык уюмдардын кардарларынын саны 60000ден 80000ге чейинкини түзөт (МФУлардын карыз алуучулардын санынын өсүшү, керектөөлөрү микрокредиттөөнүн чегинен чыгып, МФУлардын карыз алуучуларынын банктарга өтүүсүнөн улам басаңдайт).

Г) Коммерциялык банктардын микроишканаларга кредиттери

ЕБРРдин МППФ боюнча иштеген коммерциялык банктардын кредит портфели 2004-жылдын акырына карата 470 млн. сомду түзгөн. Ушуну эске алуу менен ЕБРР бул программага кошумча 30 млн. АКШ долларын (2005-жылдын 1-январына карата сомдук эквивалентте алганда 1250 млн. сомду) салууну пландаштырып жатат. Программага катышып жатышкан коммерциялык банктар кредиттерге ири канаттандырылбаган сурооталапты белгилеп келишүүдө. Кредит портфелинин жылына 25 пайыз оңтойлуу өсүш арымы кредит портфелинин 1790 млн. сом өлчөмүнө алып келет, бул доллардык эквивалентте алганда 40 млн. доллардан ашыкты түзөт. Жыл сайын 40 пайыздык өсүш арым шартында, кредит портфели 2010-жылга карата 3530 млн. сом же доллардык эквивалентте алганда 85 млн. долларды түзмөкчү.

КОРУТУНДУЛАР

Ошентип, карыз алуучулардын төрт категориясы тараптан кредиттерге суроо-талапты суммалоо аркылуу төмөндөгү болжолдоолор алынган:

18-таблица

Кредиттерге суроо-талапты болжолдоо

Таблицада, микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуш кылышкан институттардын кредиттерге суроо-талабынын жана анын жылдык өсүш арымынын пессимисттик жана оптимисттик болжолдоолору келтирилген. Пессимистик жана оптимисттик өсүшкө жетишүү үчүн МФИлердин кредит портфелинин жыл сайын тиешелүүлүгүнө жараша, 13 пайыз жана 21 пайыз өсүшүнө жетишүү талап кылынат. Банктык эмес финансыкредиттик мекемелердин кредит портфелинин акыркы жылдардын аралыгындагы өсүшүн, ошондой эле жаңы калыптанган микрокаржылоо рынокторунун өсүшүнүн эларалык тажрыйбаларын эске алуу менен оптимисттик болжолдоолор толук ишке ашырылышы мүмкүн. Албетте, бул өсүшкө жетишүү каржылоонун жеткиликтүүлүгүнө жана микрокаржылоо ресурстарын берүүчүлөрдүн институционалдык мүмкүнчүлүктөрүнүн тиешелүү өнүгүшүнө көзкаранды болот.

Жыйымдар

Талдоо үчүн баштапкы чекит катары калктын банк тутумундагы акча жыйымдары саналат. 19-таблицада чагылдырылгандай 2004-жылдын акырына карата жалпы жыйымдар 10 млрд. сомдон ашкан, бул болжол менен алганда ИДПнын 11 пайыз түзгөн. Жыйымдардын бул деңгээли КМШнын айрым өлкөлөрүнө салыштырганда төмөн, мисалы Россияда ал 17 пайызды, Украинада - 20 пайызды жана Казахстанда - 16 пайызды ((36) эскертүүнү караңыз) түзгөн. Бирок, бул көрсөткүчтү 2002-жылдын ушул эле көрсөткүчү менен салыштыра турган болсок, анда калктын банк тутумуна ишениминин артышы тууралуу корутунду чыгарууга болот. 2002-жылдагы жыйымдардын деңгээли 4 пайыз түзгөн эле.

19-таблица

Кыргыз Республикасынын банк тутумунун депозиттик базасынын көлөмү ((37) эскертүүнү караңыз)

2004-жылдын акырына карата жеке адамдардын депозиттери 2 млрд. сомдон ашыкты түзгөн. Болжол менен алганда талап боюнча төлөнүүчү депозиттердин 133000 эсеби жана мөөнөттүү депозиттердин 13000 эсеби боюнча. Бул эсептердеги орточо калдык 14,5 миң сомду түзгөн. Жеке жыйымдардын деңгээли 2003-жылдагыга салыштырганда 2004-жылы олуттуу өскөн (19-таблицаны караңыз). Калктын банктарга ишениминин анчалык чоң эместиги дагы да болсо сакталып турууда. Ишенимдин жетишсиздигинин далили катары калк, айрыкча айыл жериндегилер жыйымды акчалай эмес түрүндө, мисалы мал сатып алуу аркылуу сактоого артыкчылык бергендиги фактысы саналат ((38) эскертүүнү караңыз). 90-жылдардын экинчи жарымында түзүлгөн кредиттик союздардын негизги максаттарынын биринен болуп, калктын жыйымдарын мобилизациялоо саналган. 2003-2004-жылдар аралыгында 10 кредиттик союз Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын убактылуу лицензиясын алуу менен пилоттук долбоорго катышуу менен 2,5 млн. сом тартууга жетишишкен. Калктын жыйымдарды топтоосунун анчалык чоң эмес мүмкүнчүлүгүнөн улам келип чыккан шектенүүлөргө карабастан бир катар ири банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер депозиттик институтка трасформацияланууну пландаштырышууда. Ошондой эле, бул институтту кийинчерээк коммерциялык банк катары өзгөртүп түзүү менен КАФКны менчиктештирүү да болжолдонууда.

Сактык кызмат көрсөтүүлөргө керектөөлөрдү аныктоо

Учурда Кыргызстанда сактык кызматтарын сунуш кылышкан негизги институттардан болуп коммерциялык банктар жана Эсептешүү-сактык компаниясы саналат. Бул институттар 146000 жеке адамга сактык кызматтарын көрсөтүшүүдө. Бул цифралар үйчарбаларынын санын камтыгандыгын болжолдой турган болсок, сактык кызмат көрсөтүүлөр менен камтуу 14 пайызды (Кыргыз Республикасында болжол менен 1,1 млн. үйчарбасы ((39) эскертүүнү караңыз) түзөт. Бул көрсөткүчтөрдү башка өлкөлөрдө калкты сактык кызмат көрсөтүүлөр менен камтууга салыштыруу аркылуу өнүгүү үчүн андан аркы потенциал бар экендиги туурасында корутунду чыгарууга болот. Бул баскычта талап кылынган кызматтардын түрлөрүндөгү аралыктарлы (пробел), атап айтканда калктын жакыр жашаган катмары жана майда фермерлер үчүн аралыктарды эсептеп чыгуу мүмкүн эмес. Бул маселе кошумча кылдат изилдөөнү талап кылат, Өлкөнүн алкагында жүргүзүлгөн изилдөөлөр жыйымдарды тартуу үчүн потенциалды көтөрүүгө жана аларда орун алган тоскоолдуктарды түшүнүүгө көмөк көрсөтмөк. Жакыр жашаган калк жыйым топтоого жөндөмдүү жана кредиттерге караганда, ишенимдүү жана жеңил жеткиликтүү сактык механизмдерге жетишүү калктын бул катмары үчүн бир кыйла маанилүү экендигин дүйнөлүк тажрыйба айгинелеп турат.

3-тиркеме

Микрокаржылоонун укуктук жана регулятивдик чөйрөсүн анализдөө

Укуктук жана көзөмөл структурасына талдоолорду жүргүзүүнүн негизги принциби болуп бардык финансы-кредиттик мекемелерге карата (мындан ары - ФКМ) адилет жана бирдей мамиле жасоо саналат, анткени микрокаржылоону жүзөгө ашырышкан жана микрокаржылоонун типтүү ыкмаларын колдонушкан финансы-кредиттик мекемелердин ичинде мыйзамдык жана салык алуу жагында басмырлоолорго жол бербөө зарыл. Көзөмөлдүк максаттарында микрокаржылоо адеттеги банктык ишкердиктен айрымаланып, өзүнчө категория катары каралат жана ага карата консервативдүү мамиле азыраак колдонууга тийиш.

1. Микрокаржылоо ишинин ченемдик-укуктук базасы

Кыргыз Республикасында микрокаржылоону жүзөгө ашырышкан бардык финансы-кредиттик мекемелер өз ишинде төмөнкүлөрдү жетекчиликке алышат:

- Кыргыз Республикасынын жалпы мыйзамдарын (Кыргыз Республикасынын Граждандык кодекси, Кыргыз Республикасынын Салык кодекси, Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын "Акционердик коомдор жөнүндө" Мыйзамы ж.б.);

- банктык мыйзамдарды (Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы банктар жана банк иши тууралуу" Мыйзамы);

- Кыргыз Республикасынын атайын мыйзамдары "Кыргыз Республикасындагы микрокаржылоо уюмдар жөнүндөгү", "Кредиттик союздар жөнүндөгү" Мыйзамдар);

- Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын алардын ишин жөнгө салуучу ченемдик актылары.

2. Мыйзамдарды талдап иликтөөлер

Бүтүндөй алганда, ченемдик-укуктук база финансы-кредиттик мекемелерге кандайдыр бир өзгөчө чектөөлөрсүз микрокаржылоо боюнча кызматтарды көрсөтүүгө мүмкүндүк берет. Кыргыз Республикасынын "Микрокаржылоо уюмдары жөнүндө" Мыйзамы тарабынан коммерциялык сыяктуу эле, коммерциялык эмес уюмдарга микрокаржылоо ишкердикти жүзөгө ашыруусу үчүн так чектер аныкталган. МФУлар пайыздык чендерди жана комиссиондук төлөмдөрдү өз алдынча белгилешет. Ошондой эле, Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамы микрокредиттин өлчөмүн белгилеген эмес, ушунун өзү менен МФУларга кредиттик продуктылардын кеңири чөйрөсүн түзүүгө жана кредит портфелин диверсификациялоого мүмкүндүк берет. Микрокаржылоо компаниялардын капиталына карата талаптар, коммерциялык банктардын капиталына караганда бир кыйла төмөн белгиленген. Эл аралык тажрыйбаларга салыштыруулар Кыргызстанда ченемдер башка өлкөлөрдүн (Боливия, Индия, Кения, Перу жана Танзания ((40) эскертүүнү караңыз) микрокаржылоону жөнгө салуу боюнча кабыл алган стандарттарына ылайык келе тургандыгын көрсөтөт. Микрокаржылоо сектору ыргактуу өнүгүп келе жатат демек, укуктук чөйрө да өзгөрүлүп жаткан керектөөлөргө ылайык келе тургандай өнүгүүгө тийиш. Бул тиркемеде мыйзамдарда орун алган жана кыска аралыкта, ошондой эле орто мөөнөттө чечүүнү талап кылган өксүк маселелерди аныктоо максатында мыйзамдык базага кылдат жүргүзүлгөн анализдөөлөр камтылган. Мыйзамдык базаларды анализдөө шарттуу түрдө алты темага бөлүштүрүлгөн:

1. микрокредиттик агенттерди\компанияларды микрокаржылоо компаниясына өзгөртүп түзүү;

2. микрокаржылоо компаниялары жана коммерциялык банктар;

3. кредиттик союздар;

4. салык алуу маселелери;

5. күрөөнү каттоо жана алып коюу;

6. Кредиттик бюронун иштеши.

2.1. Микрокаржылоо компаниясына өзгөртүп түзүү

Менчик үлүшү: Кыргыз Республикасын "Кыргыз Республикасындагы микрокаржылоо уюмдары жөнүндө" Мыйзамынын 13-статьясы бир акционердин микрокаржылоо компаниясынын капиталына катышуу үлүшүн 20 пайыз менен чектеген. Мында Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2002-жылдын 14-октябрындагы N 42/1-токтому менен бекитилген "Кыргыз Республикасынын аймагында микрокаржылоо компанияларын түзүү жөнүндө" Убактылуу жобонун тизмесинде көрсөтүлгөн эл аралык уюмдар эске алынбайт. Бул чектөө микрокаржылоо компаниялардын менчик ээлерин диверсификациялоо жана корпоративдик принциптерге ылайык келген башкаруу түзүмүн камсыз кылуу максатында киргизилген. Ушуга байланыштуу микрокаржылоо компанияларына өзгөртүлүп жаткан МКА\МКК лицензия алуудан мурда, эң аз дегенде, 4 инвесторду тартууга тийиш. Эл аралык тажрыйба көрсөтүп тургандай, микрокаржылоону өнүктүрүүнүн баштапкы баскычында жергиликтүү инвесторлорду тартуу өтө кыйындыкка турат. Микрокаржылоо уюмдарына Эл аралык социалдык инвесторлорго кайрылууга туура келет. Өздүк капиталдын өлчөмүнөн төрт эсеге артып турган ((41) эскертүүнү караңыз) өлчөмдөгү каражаттарды мобилизациялоо боюнча милдет өтө кыйын, аны аткаруу бир нече жылдарды талап кылышы мүмкүн. Ээлик кылуучуларды кылдат тандоосуз эле тез кайра өзгөртүп түзүү уюмдун баштапкы миссиясына коркунуч алып келиши мүмкүн. Уюмдун учурдагы мүмкүнчүлүгүнө баа берүү жогоруда келтирилген проблемага микрокаржылоо компаниясына трансформацияланууга ниеттенген МКА жана МККлар дуушар болуша тургандыгын көрсөтөт. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы "Кыргыз Республикасынын аймагында микрокаржылоо компанияларын түзүү жөнүндө" Убактылуу жободогу эл аралык уюмдардын тизмесине өзгөртүүлөрдү киргизүү же, бул компанияларды түзүүчүлөр үчүн өткөөл мезгилди (3-5 жыл) белгилөө мүмкүндүгүн пландаштырууда. Өткөөл мезгил ичинде капиталдагы бир акционердин үлүшү 20 пайыздык чектөөлөргө ылайык келип калаар эле. Коммерциялык банктарга микрокаржылоо уюмдарын түзүүсүнө жана микрокаржылоо ишкердиги менен алектенүүсүнө уруксат берүү максатында Кыргыз Республикасынын "Банктар жана банк иши жөнүндөгү" Мыйзамынын 31-статьясынын коммерциялык банктардын банктык эмес уюмдарга кандай болбосун инвестицияларынын өлчөмүн чектеген 3-пунктуна жана "Кыргыз Республикасындагы микрокаржылоо уюмдары жөнүндө" Мыйзамынын юридикалык жактардын МФУлардын капиталына катышуу үлүшүн чектеген 13-статьясына өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүнчүлүгү каралган. Уставдык капитал жана каттоо: Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрокаржылоо уюмдары жөнүндө" Мыйзамынын 14-статьясына ылайык, минималдуу уставдык капитал лицензия алууга чейин коммерциялык банктагы эсепте депондоштурулууга тийиш. Чечим кабыл алуу процесси кеминде 30 күнгө чейин созулат, ал эми ушул мезгил ичинде 10-25 млн. сомду сактап туруу уюм үчүн олуттуу чыгашалар менен коштолот. Мындан тышкары, МКА\МККларды МФКга кайрадан каттатуу анын ичинде жаңы юридикалык жак кредит берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ боло албаган белгилүү убакытты талап кылат, бул ошондой эле уюм үчүн олуттуу чыгашаларга алып келет. Кредиттик ишти үзгүлтүккө учуратуу жаңы МФУ жөнүндө кардарлардын ой-пикирине терс таасирин тийгизет. Уставдык капиталды депондоштуруу жөнүндөгү талап жаңы түзүлгөн МФК, МКА жана МККларга карата колдонулушу мүмкүн. МФКга өзгөртүлүп жаткан МКК\МКАларга карата бул талаптан аларды бошотуу механизмдери каралууга тийиш. Анткени, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы билдирмелер берилгенден кийинки мезгил ичинде минималдуу капитал боюнча талаптын сакталып жаткандыгына ынануу максатында финансылык абалга мониторинг жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө ээ. Штаттык курамга карата талаптар: "Кыргыз Республикасынын аймаганда микрофинансыдык компанияларды ((43) эскертүүнү караңыз) түзүү жөнүндө" убактылуу жобого ылайык, коммерциялык банктардын кызматкерлерине карата коюлуучу квалификациялык талаптар Директорлор кеңешин, башкаруучу директорду жана негизги бөлүмдөрдүн жетекчилерин кошо алганда, МФКнын негизги кызмат орундарына карата дагы колдонулат. Ушул талаптарга ылайык, жетекчи кызматтарга дайындалган адамдар банк секторунда бир нече жыл иштеген иш-тажрыйбасына ээ болууга тийиш. Бул талаптарда жетекчи кызматтарга талапкерлердин банктык иш тажрыйбасы гана эмес, мисалы, Пакистанда колдонулуп жаткан микрокаржылоо сектордогу иш тажрыйбасындай эске алынса, алгылыктуу болмок.

2.2. Микрокаржылоо кошшниялары жана коммерциялык банктар

Кыргызстандын коммерциялык банктары микрокаржылоо ишин барган сайын арттыруу менен аны кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо жана жаңы кардарларды тартууга мүмкүндүк берген бизнестин жаңы түрү катары кароодо. Башка өлкөлөрдө' коммерциялык банктар адетте, микрокаржылоо маселелери боюнча иш алып барышпайт. Регулятивдик көз караштан алганда, жагдайдын мындай өнүгүүсү коммерциялык банктардын микрокаржылоо портфелин кандайча тескөө сыяктуу жаңы милдетги алдыга коюуда. Эларалык консенсус, көзөмөлдүк ченемдерин жана каражаттарын түзүү портфелдин тобокелдиктерин классификациялоонун жана микрокаржылоонун өзгөчөлүктөрүнүн негизинде иштелип чыгууга тийиш деген принципке ыктайт. Бул ченемдер микрокаржылоо маселелери боюнча иштөөчү бардык мекемелерге карата, финансы-кредиттик мекеменин түрүнө көзкарандысыз, колдонулууга тийиш. Микрокаржылоо жана кадимки эле кредиттик портфелдин ортосундагы айырмалар. Кыргыз Республикаснын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 27-апрелиндеги N 12/7-токтому менен бекитилген "Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алышкан коммерциялык банктарында жана финансы-кредиттик мекемелеринде кредиттөө жөнүндө жобо коммерциялык банктардын. КАФКнын, Финансы компаниясынын жана депозит тартуу менен иш алып барышкан МФКлардын кредит саясатына карата талаптарды белгилейт. Жободо ошондой эле, микрокаржылоо ишкердигү үчүн тоскоолдуктарды жаратышы мүмкүн болгон үч учур камтылган:

- Жобонун 5.3.11-пунктуна ылайык "бланктык" же камсыздалбаган кредиттер кеминде эки жылдык кынтыксыз кредиттик тарыхка ээ болгон гана карыз алуучуларга берилиши мүмкүн. Эгерде, бланктык кредиттер катары топтук кредиттөө же альтернативалуу күрөөлүк ыкма колдонулуучу кредиттөөлөр карала турган болсо, анда бул жобо коммерциялык банктарга жана МФКларга ушундай технологияны пайдалануусуна чектөөлөрдү коет.

- 5.3.11-пунктта ошондой эле, камсыздалбаган кредиттер 50 пайыздык таза капитал менен чектелет, бул жакынкы келечекте МФКга өзгөртүп түзүлүү ниеттинде иштеп жатышкан кыйла ири МФУлар үчүн олуттуу тоскоолдук болушу мүмкүн;

- 6.7-пункт күрөөлүк мүлккө ар айлык негизде мониторинг жүргүзүлүшүн талап кылат. Эң аз дегенде жүздөгөн өзүнчө кардарлар менен иш алып барган кредиттик кызматкерлер үчүн ар бир кардарга барып туруу олуттуу кыйынчылыкка турат. Проблемалуу кардарларга барып туруу, ал эми калгандарына чейректе же жарым жылда бир жолу барып туруу жагдайы нормалдуу тажрыйба болуп саналат.

Ошентип, "Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алышкан коммерциялык банктарда жана башка финансы-кредиттик мекемелерде кредиттөө жөнүндө" жобо кадимки кредиттик портфель менен микрокаржылоо портфелинин ортосунда ажырымды түзбөстөн, коммерциялык банктар үчүн сыяктуу эле, МФКлар үчүн микрокаржылоо ишкердигин чектейт, ошондой эле төмөндөгүлөр зарыл:

- микрокаржылоонун тажрыйбада сыналган ыкмасына таянган портфелдерди (мисалы, топтук кредиттөө жана акча каражаттарынын агымынын негизинде кредиттөө) камсыз болбогон катары эсептебөө керек, ошентип камсыз кылынбаган кредиттер боюнча таза капиталдан 50 пайыз колдонулуп жаткан чектөөлөрдү жеңилдетүү зарыл.

- күрөөнү ай сайын инспектирлөө жөнүндөгү талапты алып салуу зарыл. Күрөөгө коюлган мүлктү инспектирлөө мезгил аралыгы тобокелдик деңгээлине жараша банктар жана финансы мекемелер тарабынан аныкталууга тийиш.

Активдер классификациялоо жана потенциалдуу жоготууларды жана чыгым тартуулардын ордун жабууга резервге (РППУ) тиешелүү чегерүүлөр жөнүндөгү банктар, ЭСК, КАФК жана Финансы компаниясы үчүн каралган Жободо да, адеттеги кредиттөөгө салыштырганда, микрокредиттөөгү тобокелдиктер боюнча маалыматтар эске алынган эмес. Учурда ЕБРРдын ПММФсына катышып жаткан коммерциялык банктар Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы менен "экспресс кредиттерди" классификациялоо маселеси боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшүүдө. Сөз 2000 АКШ долларына жетпеген өлчөмдөгү, тиешелүү укукту аныктоочу документтерди жана алардын тариздетилишин талап кылбаган, кыймылдуу мүлктү күрөөгө алуу алдында берилген кредиттер жөнүндө жүрүүдө. ((45) эскертүүнү караңыз). Активдерди классификациялоо жана потенциалдуу жоготуулардын жана чыгым тартуулардын ордун жабууга резервге тиешелүү чегерүүлөр жөнүндөгү Жобого ылайык, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы бул продуктыларды жетишсиз камсыз кылынбагандыгынан улам, "байкоого алынган" кредиттер катары классификациялайт. Ошону менен бирге эле, акыркы эки жылда кайтарымдуулук деңгээли 99% көбүрөөктү түзгөн жана коммерциялык банктар бул көрсөткүчтү аргумент катары колдонуп, ушул кредиттерди берүү учурунда тобокелдиктин деңгээли адеттеги кредиттер боюнча тобокелдиктердин деңгээлинен жогору болбогондугунан улам, аларды "канааттандырарлык" катары классификациялоо зарыл деп белгилешип келүүдө. Мындан тышкары, микрокаржылоого кам түзүүнүн алдыңкы тажрыйбасы, төлөөнүн (кайтарымдуулугу) орточо көрсөткүчү 95 пайыздан көбүрөөктү түзгөн микрокредиттер дароо эле олуттуу тобокелдикти жаратпайт, демек, камды дароо чегерүү зарылчылыгы жок деген принципке негизденет. Бирок, мөөнөтүндө төлөнбөгөн төлөмдөрдүн пайда болушу учурунда финансы мекемелери сапаттуу күрөөнүн жоктугун эске алуу менен адеттеги кредиттөөдөн айырмаланып, кыйла тезирээк аткарылган ыкмада салыштырмалуу жогорку өлчөмдө кам түзүүгө тийиш.

Башка өлкөлөрдүн тажрыйбасына жараша

Кам түзүүгө карата эрежелер ишкердиктин негизинде аныкталууга тийиш. Мында депозиттерди тартуу мене иш алып барышкан банктарга жана МФКларга карата бирдей эреже колдонулууга тийиш. Алгылыктуу тарыхка ээ микрокаржылоону колдонуу кредиттөөнүн альтернативалуу ыкмаларын пайдалануу менен аныкталууга тийиш, мисалы, топтук кредиттөө, акча каражаттарынын агымынын мүнөздөмөсүнүн негизинде кредиттөө. Тобокелдиктерди төмөндөтүү кредиттөө ыкмасынын персоналды, катуу жол-жоболорду жана кредиттерге көз салып туруунун сапаттуу системасынын жана ички контролдукту кошо алганда, мониторингдөөнүн таасирдүү системасы менен айкалышта жүзөгө ашырылышынын эсебинен жетишилет. Микрокаржылоонун портфелинде РППУну түзүү эрежелеринде кайтарымдуулук деңгээли алгылыктуу кредиттерге кыйла аз өлчөмдөгү камдарды (резервдерди) түзүү, ал эми төлөмдөрдү убагында төлөнбөгөн кардарлар боюнча жогорулатылган өлчөмдө кам түзүү каралууга тийиш. Жогорку чек катары 2 миң АКШ доллары өлчөмүндегү лимит болжолдонууда.

Кыргызстанда микрокредиттөө ыкмасынын чегинде колдонулуп келинген кредиттердин өлчөмүнө карата тажрыйба сумманы аныктоодо жакшы индикатор катары кызмат кылышы мүмкүн. Филиалдар жана бөлүмдөр: Учурда МФУлар ал тууралуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына билдирүү менен жана мындай кеңейүү ага уюмдун финансылык абалы мүмкүндүк берген шартта өзүнүн филиалдарын жана бөлүмдөрүн ачышы мүмкүн. Коммерциялык банктар филиал ачууга уруксат алуу үчүн бир кыйла узак убакытты талап кылган жол-жоболордон өтүшөт. Ошондой эле, ар бир филиал Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына билдирүү менен сактык касса деп аталган майда бөлүмчөлөрүн ачышы мүмкүн. Сактык кассалар аманаттарды кабыл алышы жана кредиттерди бериши мүмкүн, бирок кредиттерди берүү жөнүндө чечим кабыл ала алышпайт. Учурда ЕБРРдин схемасына катышып жатышкан банктар айыл жерин камтуу менен аракеттенүү чөйрөсүн улам кеңейтип бара жатышат. Филиалдын рентабелдүү ишин камсыз кылуу үчүн суроо-талаптын деңгээли жетишсиз болгон жерлерде сарптоолорду аз талап кылган сактык кассалары ачылууда. Банктар сактык кассаларынын кызматкерлерине Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан коюлуучу талаптарга жооп берген жана айыл жеринде жашоого макул болгон кызматкерлерди табуу жагында кыйынчылыктарды башынан кечирүүдө. Ошону менен бирге эле сактык кассалары кредиттерди берүү жөнүндө чечим кабыл алуу укугуна ээ эмес, бул да банктын операциялык сарптоолорун арттырып, кардарлардын жол чыгымдарын көбөйтүүдө. Учурда ири МКА/МККлар филиалдары (көпчүлүк учурда толук эмес жумуш күндөрү иштешкен) аркылуу региондор менен иштеп жатышат. Ченемдик базалардын андан ары өркүндөтүлүшүнө жараша МФКга өзгөртүлүп түзүлүп жаткан уюмдар өз тармактарынын айыл жерлеринде иштөөсү жагында чектөөлөргө дуушар болушат. Коммерциялык банктар ассоциациясы ар түрдүү бөлүмдөргө байланыштуу сарптоолорду иликтеп чыгуулар боюнча сунуштарды кылдат иштеп чыгууга тийиш. Банктар тарабынан аларга караштуу болгон туунду ишкана катары МФКларды түзүү альтернативалуу вариант, бул МФКлар үчүн каралган ченемдерге ылайык микрокаржылоо ишкердигин жүзөгө ашырууга мүмкүнчүлүк түзөөр эле. Депозиттерди камсыздандыруу системасы: Узак убакыттан бери иштелип чыккандан кийин депозиттерди камсыздандыруу боюнча мыйзам долбоору белгиленген мөөнөттө жактырылууга тийиш. Банктар бул схеманын колдонууга киргизилишин өлкөдө депозиттерди ири масштабдуу мобилизациялоону арттыруу үчүн өбөлгө катары карашууда.

2.3. Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндө" Мыйзамы

Өсүштү чектөөлөр: Учурда кредиттик союздар депозиттерди тарта алышпайт жана сырттан карыз алуулардын максималдуу өлчөмү ((46) эскертүүнү караңыз) алардын өздүк капиталынын өлчөмүнөн төрт эсеге артат. Өсүш мүмкүнчүлүгүнүн мындай эрежелеринин шартында кредиттик союздарга чектөөлөр коюлган, ошондон улам бир нече союз сырттан карыз алууларга тиешелүү чектөөлөрдөн качуу үчүн МКА\МККга өзгөртүп түзүлүшкөн. Кредиттик союздардын ишинде кемчиликтер аныкталып, көзбоемочулукка жол берилгендиктен 2002-жылы лицензияларды кайтарып алуу учурларынын саны арткан. Ушуга байланыштуу 2003-жылдан 2005-жылга чейинки аралыкта кредиттик союздардын санынын азайгандыгы байкалган (2003-жылдын 1-январына карата абал боюнча 349 кредиттик союздан 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча 305 чейин). Алардын санынын кыскаргандыгына карабастан, кредиттик союздардын катышуучуларынын катарынын өскөндүгү байкалган (2003-жылдын 1-январына карата абал боюнча 25,2 миң адамдан 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча 27,7 миң адамга чейин). Бул фактыны кредиттик союздардын калайык-калк ичинде кеңири белгилүүлүгүнүн артышы жана катышуучулардын социалдык-экономикалык абалын жакшыртууда кредиттик союздардын ролун таануу менен түшүндүрүүгө болот. 2005-жылдын июль айында Кредиттик союздар ассоциациясынын Альянсы институционалдык капиталды арттыруунун алгалыктуу графигин белгилөөнүн мүмкүндүгү жөнүндө капиталдын шайкештиги ченеми боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы менен макулдашууга жетишкен. Кредиттик союздар менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ортосунда депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын минималдуу талаптарына тиешелүү талкуулоолор улантылып келүүдө. Кредиттик союздар Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ((47) эскертүүнү караңыз) талабына ылайык лицензия алууга чейинки 12 ай ичинде бардык талаптарды сактоого тийишпи же лицензия алгандан кийин алардын сакталышын талап кылуу зарылбы деген суроо депозиттерди тартууну улантууга тиешелүү талкуудагы негизги маселе катары коюлган. Мезгил аралыгы маселеси талкуудагы экинчи бир маселе жана кредиттик союздар ошол мөөнөттүү кыскартуу маселесин коюуда. Мындан тышкары, депозиттерди тартууга лицензия тиешелүү маалымат системаларына ээ кредиттик союздарга берилет, мында ушундай системаларга карата минималдуу талаптар Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан аныкталууга тийиш. Кыргызстанда депозиттерди мобилизациялоо боюнча иш өтө эле чектелген ((48) эскертүүнү караңыз) . Ушул фактыларды жана алгачкы долбоорду жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө алынган алгылыктуу натыйжаларды эске алуу менен учурда кредиттик союздар айрыкча айыл жеринде жыйым топтоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоо боюнча эң эле жогорку потенциалга ээ уюмду түшүндүрө тургандыгын белгилеп кетүү зарыл. 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча республикада 305 кредиттик союз иштеп турган, анын 244нүн Финансы компаниясынын алдында карызы болгон жана 173 сырттан карыз алуулардын максималдуу өлчөмү ченемин аткарууда кыйынчылыктарды башынан кечирген (башкача айтканда сырттан карыз алуулардын өлчөмүн көбөйтө алган эмес). Мында 173 кредиттик союздун ичинен 14 гана катышуучуларынан депозиттерди тартуу укугуна лицензия алууга Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын минималдуу талаптарына жооп берген. Көзөмөлдүк ишинин Финансы компаниясынан Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына өтүшүнө жана кредиттик союздардын 2005-жылдын 1-июлуна карата абал боюнча регулятивдик базасын кайрадан каралып чыгуусуна байланыштуу 30 кредиттик союз катышуучуларынан депозиттерди тартууга Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алуунун минималдуу талаптарына ылайык келген. Мындан тышкары, сырттан карыз алуулардын максималдуу өлчөмү ченеминин эсептик коэфициенттеринин аракеттенүү мөөнөттөрүн кайрдан карап чыгуу жана кредиттик союздардын институционалдык капиталынын өлчөмдөрүн көбөйтүүсүнө байланыштуу жогоруда аталган ченемге байланыштуу кыйынчылыктарды башынан кечирип келген кредиттик союздардын саны кескин кыскаруу менен 93 кредиттик союзду түзүп калган. Чыгымдардын ордун жабууга кам (резерв): Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы кредиттерди классификациялоо жана коммерциялык банктарга карата колдонулуп келинген ченемдерге ылайык, кредиттерди классификациялоо жана кредиттик жоготуулардын ордун жабууга кам түзүү үчүн кредиттерди классификациялоо жөнүндө жобону кайрадан карап чыгууда. Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндө" Мыйзамын өркүндөтүү: Катышуучулардын жалпы жыйынынын кворуму (15-статья), Кредиттик комитеттин милдеттери (17-статья), кредиттик союздун Башкармасынын жоопкерчилиги маселелерин кошо алганда, корпоративдик принципти күчөтүү зарыл. Кредиттик союздар катышуучулардын жалпы жыйынында чечим кабыл алуу үчүн зарыл болгон 50 пайыздык кворумду камсыз кылууга байланыштуу проблеманы башынан кечирип келүүдө. Кредиттик союздун мүчөлөрүнө алардын атынан добуш берүү үчүн ишеним катты тиешелүү негизде тариздетүү шартында башка катышуучуларга укук ыйгарууга уруксат берүү үчүн сунуштарда кароого коюлган. Ушул маселелерди чечүү үчүн кредиттик союздар ассоциациясынын Альянсы кредиттик союздар жөнүндөгү жаңы мыйзамдын долбоорун иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзгөн. Кредиттик союздардын ишине көзөмөлдүк: 2005-жылдын 1-июлунан тартып кредиттик союздардын ишине көзөмөлдүк Финансы компаниясынан Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына өткөрүлгөн. Кредиттик союздар өздүк каражаттарынын эсебинен иштеп келишкен чакан кредиттик союздар ага ылайык көзөмөлдүккө алынбоого тийиш болгон үч деңгээлдеги системаны киргизүүнү сунуштаган, ал эми депозиттерди тартууга лицензиясы бар кредиттик союздарга карата пруденциалдык көзөмөлдүк жүзөгө ашырылат. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы сунуш кылынган системанын ар кандай альтернативалуу варианттарын кароого алууда. Жаңы ыкма PEARLS базасында алдын алуу системасын иштеп чыгууга тийиш болгон кредиттик союздар Ассоциациясынын катышуусун болжолдойт жана бул көйгөлүү маселелерди алгачкы баскычында эле аныктап табууга мүмкүндүк берет. Чектелүү ресурстарды топтоштурууга тиешелүү Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын негизги принциби жыйымдарды мобилизациялоо үчүн жакшы мүмкүнчүлүккө ээ кредиттик союздардын ишинен көрүнөт. Кредиттик союздар өнүгүү деңгээлдерине жана сунуштаган финансылык кызмат көрсөтүүлөрүнө ылайык классификацияланууга тийиш.

2.4. Күрөөнү каттоо жана алып коюу

2005-жылдын март айында күрөөлүк камсыздоо менен байланышкан бардык укуктук мамилелерди жөнгө салуучу "Күрөө жөнүндө" жаңы Мыйзам күчүнө кирген. Ал Кыргыз Республикасынын мурда колдонуудагы эки: "Күрөө жөнүндө" жана "Ипотека жөнүндө" мыйзамдарынын негизинде иштелип чыккан. Жаңы мыйзам күрөөлүк мүлктү алып коюунун соттон тышкаркы тартибин, нотариустун аткаруучулук жазуусунун негизинде коюлган мүлктүн күрөө кармоочунун менчигине өтүү мүмкүнчүлүгү жөнүндө жобону кошо алганда, кыйла жакшыртты жана жөнөкөйлөттү. Ошого карабастан, бир катар чечилбеген маселелер калууда. Ушуга байланыштуу, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын демилгеси боюнча Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" Мыйзамындагы жетишпестиктерди четтетүү үчүн жумушчу топ тузүлгөн. Топтун курамына Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинин, Борбордук күрөөлүк регистрдин жана коммерциялык банктардын өкүлдөрү кирди. Топ нотариустар жана каттоо органдары үчүн нускамаларды оңдоо жолу аркылуу Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги менен жол-жоболор маселелеринин чечими боюнча, ошондой эле укуктук шайкеш келишпестиктерди четтетүү боюнча иштерди алып барат. 2005-жылдын башында финансы мекемелеринин арасында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тараткан суроолорго жоопторду толтуруунун натыйжалары, ошондой эле 2005-жылдын июль айында өткөрүлгөн аймактык үч "тегерек столдун" жүрүшүндө МФУ, банктар жана кредиттик союздар менен болгон талкуулар, бардык укуктук жана жол-жоболук өзгөрүүлөргө карабастан, күрөөнү каттоо жана алып коюунун жол-жоболору менен байланышкан маселелерди андан ары өркүндөтүү үчүн мейкиндик каларын көрсөттү ((48) эскертүүнү караңыз). Маалыматтын жоктугу: Кээ бир маселелердин болушу кээ бир учурда маалыматтын жоктугу, ошондой эле жаңы жол-жоболордун жана мыйзамдардын жайбаракат жүзөгө ашырылышы менен түшүндүрүлөт. Юристтер, регионалдык мамлекеттик органдар жана финансы мекемелери бардык эле учурда каралып чыккан мыйзамдар тарабынан түзүлүүчү жаңы мүмкүнчүлүктөр жөнүндө биле беришпейт. Ошондуктан, финансы мекемелери каралып чыккан жол-жоболор жана (же) мыйзамдар менен үзгүлтүксүз таанышып туруулары керек. Жакынкы убакытта түзүлө турган микрофинансылык ассоциация, ошондой эле иштеп жаткан Кредиттик союздардын ассоциациялары жумушчу топторго катышуу, квалификацияланган укуктук жардамга жеткиликтүүлүктү камсыздоо жана практикага жана жол-жоболорго карата маалыматтарды алмашуу үчүн күчтөрүн бириктирүүсү зарыл. Каттоо: Каттоо жол-жоболору көп убакытты алат жана нотариалдык конторалардагы жана күрөөлөрдү каттоо боюнча органдардагы бюрократиянын кесепетинен кымбатка турат. Ошол эле убакта, акыркы убакыттарда күрөөлүк регистрлер өз иштерин бир кыйла иретке келтиришти жана бир нече чоң финансы мекемелерине атайылаштырылган тейлөөнү сунуш кылууда. Мындан сырткары, алар коммерциялык банктардын филиалдарында каттоо боюнча кызмат керсөтүүлөрдү коммерциялык банктар менен талкуулашууда. Күтүү жана жол жүрүү убакыттарын кыскартуу максатында нотариалдык жана каттоо контораларын бир имаратта жайгаштыруу жана алар үчүн бирдей иш сааттарын аныктоо сунушталууда. Азыркы учурда мамлекеттик нотариустар гана, жеке нотариалдык конторалар жасай албаган, күрөөнүн предметине менчиктен ажыратууга тыюу салуу укугуна ээ. Ушундан улам, нотариалдык тастыктоо менен тыюу салуунун ортосунда күрөө кармоочу үчүн тобокел боло турган убактылуу ажырым түзүлөт. Ушуга байланыштуу, нотариалдык кызматтардын баасын төмөндөтүү жана аткаруу мөөнөттөрүн тездетүү максатында, жеке нотариустар тыюу салуулар үчүн күрөө боюнча нотариалдык тастыкталган бүтүмдөр жөнүндө маалыматтарды мамлекеттик нотариалдык контораларга ыкчам берүү методикасын иштеп чыгуу сунушталат. Балким, кредиттин өлчөмүнө жараша жол-жоболорду дифференциялоо керек болот. 2000 доллардан төмөн өлчөмдөгү кредиттер үчүн тиешелүү документтер, нотариалдык тастыктоолор жана башка жолжоболор жөнөкөйлөтүлүшү жана тиешелүү төлөмдөр белгилениши мүмкүн. Кайталап карыз алуучулар үчүн каттоону болтурбоо жана кайра каттоо зарылдыгысыз күрөөнүн каттоосун узартууга мүмкүндүк берүүчү жеңилдетилген жана кыйла тез жол-жоболорду белгилөөгө болот. Милдеттүү паспорттоштуруу: Кыймылсыз мүлктү жыл сайын милдеттүү паспорттоштуруу керексиз жана карыз алуучунун чыгымдарын андан да жогорулатуучу болуп эсептелет. Күрөөлүк камсыздоого коюлган кыймылдуу мүлктү сатууга санкция: Кардарлар тарабынан финансы мекемелерине күрөөлүк камсыздоо катары берилген, өзгөчө катталбаган күрөө катары, кыймылдуу активдерди сатуу менен байланышкан маселелер кездешет. Күрөө берүүчү тарабынан күрөөгө коюлган кыймылдуу мүлктү сатууга санкцияларды киргизүү максатында, Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" Мыйзамы өзгөртүлүүгө тийиш. Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги кардарлар күрөөгө коюлган катталган транспорттук каражаттарга менчик укугун өзгөртө албагандай абалды камсыз кылуусу керек. Камсыздандыруунун жоктугу: Финансы мекемелеринде күрөө катары сунушталган мүлктү жана активдерди камсыздандыруу мүмкүнчүлүгү болуш үчүн камсыздандыруучу продуктулардын чоң эсебине муктаждык бар. Күрөөнү алып коюу: Соттун чечимин алуу процесси бир жылга чейинки убакытты алышы мүмкүн. Бүтүндөй алганда, соттор көп учурда ишти кредиттик мекемелердин пайдасына эмес, карыз алуучунун пайдасына чечүүгө жакын экендигин тажрыйба көрсөтүүдө. Эгер сотто иш утушка ээ болсо, менчик укугун берүү наркы бир кыйла жогору болот - кредиттин суммасынын 1% деңгээлинде. Күрөөгө коюлган жерлерди сатуу: Финансы мекемелери кредиттер боюнча өз милдеттенмелерин аткарбаган кардарлардан алынган күрөөгө коюлган айыл чарба багытындагы жерлерди сатууда чектөөлөргө туш болушат, ушундан улам алардын ченем баасы көп учурда базар баасынан жогору болот. Күрөөлүк укуктук мамилелердин субъектилеринин катарына микрофинансылык уюмдарды кошуу максатында, Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" жаңы Мыйзамынын контекстинде "Айыл чарба багытындагы жерлерди башкаруу жөнүндө" Мыйзамды шайкеш келтирүү зарыл ((49) эскертүүнү караңыз). Күрөөгө коюлган мүлктөр жөнүндө мыйзамдар: Финансы мекемелери күрөөдө же камакта турган мүлктүн регистри менен салыштырып текшере алышат. Азыркы учурда маалыматтар базасы облустар боюнча гана маалыматтарды камтыйт, бирок, келечекте катталган пайдалануучуларга жеткиликтүүлүктү камсыздоочу жана жалпы республикалык деңгээлде маалыматты сурап алууга мүмкүнчүлүк берүүчү жалпы улуттук электрондук маалыматтар базасы түзүлүшү мүмкүн. Альтернативдүү вариант - маалыматтар базасы күрөөлөр жөнүндө маалыматты камтыган Кредиттик бюро аркылуу маалыматты сурап алуу. Ошентсе да, Бюронун бардык эле мүчөлөрү күрөөлөр боюнча маалыматтарды берүү жөнүндө талаптарды аткарышпайт. Мындан сырткары, бардык эле мекемелер Бюро мүчөлөрү болуп эсептелбейт.

2.5 Кредиттик бюро боюнча мыйзамдар

Кредиттик бюро жөнүндө мыйзам долбоору иштеп чыгуу стадиясында жана кредиттик бюролордун ишкердүүлүгү кандай деңгээлде мыйзам тарабынан аныктала тургандыгы жөнүндө маселе талкууланууда. Колдонуудагы мыйзам долбоору чектөөчү мүнөздө деп эсептелет, анткени ал финансылык эмес мекемелерди, мисалы, коммуналдык кызматтарды берүүчүлөрдү, телефон компанияларын ж.б.у.с. киргизүүгө жол бербестен, кредиттик бюронун ишкердүүлүгүн коммерциялык эмес уюмдардын алкактарында чектейт. Мьшдан сырткары, Кредиттик бюрого мүчөлүк милдеттүү түрдө же өз ыктыяры менен болушу керекпи, анын ишкердүүлүгүнө көзөмөл жүргүзүү керекпи же ал өзүн өзү жөнгө салуучу болушу керекпи деген талаштар дале улантылууда. Кредиттик бюролор Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына бере турган маалыматтын көлөмү боюнча келишүүчүлүк жетишиле элек.

3. Көзөмөл түзүмү

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын төрагасына тикелей баш ийүү менен, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын төрагасынын бир орунбасары, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 3 башкармалыктан турган бүткүл көзөмөл блогунун ишин тейлейт:

Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл башкармалыгы 1998-жылы бөлүм болуп уюшулган жана 2005-жылдын 1 июлунан тартып башкармалык болуп кайра уюшулган. Анын милдеттерине бардык банктык эмес мекемелерди (акча алмашуу бюролорун, күрөөканаларды, микрофинансы уюмдарын жана атайылаштырылган финансы-кредиттик мекемелерди) каттоо жана көзөмөлдөө кирген. Кыргыз Республикасынын Улуттук банктын облустук башкармалыктарында Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер тарабынан берилген финансылык маалыматтарды текшерүүнү жана иштеп чыгууну жүргүзгөн, банктык жана банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин ишин көзөмөлдөө боюнча кошумча адистер бар. Талдоо: Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл башкармалыгынын штаты - квалификациялангандар, көбүнчөсү экономика жана банк иши боюнча даражаларга, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында орточо алганда 6 жылдан ашык эмгек тажрыйбаларына ээ. Азыркыга чейин Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл башкармалыгы жер-жерлерде тышкы көзөмөлдөөгө жана текшерүүгө аз катышкан, анткени микро финансылоо боюнча бардык уюмдар бул бөлүм тарабынан көзөмөлдөнбөй турган Микрокредиттик агентстволор жана Микрокредиттик компаниялар катары катталган. Финансы компаниясына жана КАФКга көзөмөл Банктык көзөмөл башкармалыгынын инспекторлору менен тыгыз кызматташууда жүргүзүлгөн. Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл башкармалыгы негизинен Микрокредиттик агентстволордон жана Микрокредиттик компаниялардан алынган маалыматтарды каттоо процесси жана статистикалык иштеп чыгуу менен иш алып барат. Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл башкармалыгы көзөмөлдөө маселелери боюнча жетиштүү көлөмдөгү окууларды алды жана көп көлөмдөгү окутуу жана жол-жоболор боюнча колдонмолор иштелип чыккан. Келе жаткан эки жылда кээ бир Микрокредиттик агентстволор жана Микрокредиттик компаниялар трансформациядан өткөндө жана лицензия алганда, Микрокредиттик мекемелердин ишин көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүнүн келип чыгышы күтүлүүдө. Шашылыш түрдө кредиттик союздарга көзөмөл жүргүзүүнү баштоо керек жана жылдын аягына чейин штаты сыяктуу эле анын системасы даярдалышы керек. Башкы жана аймактык офистерде Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерди көзөмөлдөө боюнча учурдагы штат кредиттик союздардын ишине кошумча көзөмөл жүргүзүүгө даяр. Кызматкерлер жер-жерлерде текшерүү боюнча кошумча тажрыйба алууга умтулушууда. Жалпысынан алганда, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы ЗООдөн ашуун кредиттик союздардын ишине көзөмөл жүргүзө албайт деп эсептелет. Чоң кредиттик союздардын чектелбеген топторуна, өзгөчө өз мүчөлөрүнөн депозиттерди тартып жаткандарга, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын өзүнүн жетишсиз ресурстарын топтоштуруу үчүн көзөмөлдөө системасын өнүктүрүү зарыл. Акыркы бөлүмдө келтирилген шайкеш келишпестиктерди талдоо банктар, кредиттик союздар жана келечекте - МФКлар үчүн ченемдерде бир катар өзгөртүүлөрдү жүргүзүү зарылдыгын көрсөттү. Кыргызстан - микрокаржылоого коммерциялык банктар көп катышкан бир нече өлкөлөрдүн бири. 2004-жылдын декабрында ЕБРРдин ПММФ схемасына катышуучу банктардын микрокаржылоо куржунунун үлүшү, бир банк үчүн үлүш 20% чейин жогорулаган учурда, куржундан орточо 8 пайызды жана кардар базасынан 33 пайызды түзгөн. Бул окуялар жаңы татаал маселелердин жаралышына шарт түзөт, анткени микрокаржылоо ишкердүүлүгүнө көзөмөл салттуу банктык ишке көзөмөлдөн айырмаланып турушу керек, себеби колдонулуучу методдордо жана андан келип чыгуучу тобокелдерге өзгөчөлүктөр бар. Андан сырткары. депозиттерди кабыл алууга уруксатты киргизүү дагы бир татаал маселе менен коштолгон. Улуттук банк өлкөбүздө жакында болгон банктык кризистерде жана МФК жана кредиттик союздар аркылуу депозиттердин мобилизациясын үзгүлтүксүз жогорулатуу менен байланышкан кыйынчылыктарда консервативдик позицияны ээлеп турат. Көзөмөлдөө маселелерин чечүүнүн маанилүүлүгү анын чөйрөсү менен бекемделет: 104 микрофинансы уюмдары жылына эки жолу отчет берип турушат, ал эми 2005-жылдын 1-июлунан баштап - 300дөн ашуун кредиттик союздар баланстык отчетторду, кирешелер жана чыгашалар жөнүндө отчетторду жана куржун жөнүндө маалыматтарды берүү менен отчет беришет. Бардык уюмдардын статистикалык маалыматтарын, алардын көпчүлүгүндө бардык микрофинансылык куржундагы үлүш көңүлгө алынбаган учурда, лицензиялоо жана иштеп чыгуу көп убакытты талап кылат. Бир нече гана кардарлары бар уюмдарды жылына эки жолу отчет берүүдөн бошотуу мүмкүнчүлүгү каралуусу зарыл. Мында иштебей жаткан МФУлар жөнүндөгү (алар дээрлик 30 уюмду түзөт) айрыкча, коомдук уюмдар болуп саналышкан микрокредиттик агенттиктерге карата маселелер маанилүү бойдон калууда. Рынокто иштебей жаткан МФУлардын пайда болбошу үчүн алардын системага кирүү мүмкүнчүлүгүнө минималдуу талаптарды киргизүү аркылуу чектөөлөрдү коюу зарыл.

4-тиркеме

Мезотүзүм (финансы системасынын инфратүзүмү)

Микроишканаларга жана калктын жакырланган катмарына финансылык кызматтарды чекене сатуунун натыйжалуу институттары финансы системасынын башкы таянычы болуп саналат. "Микрокаржылоонун мыкты тажрыйбасы боюнча донорлор үчүн колдонмо" ((50) эскертүүнү караңыз) мындай институттарды микродеңгээлдердин катарына кошот. Бирок, чекене сатуунун институттары өз алдынча иштей алышпайт. Микрокаржылоодогу жаңычылыктар кең чөйрөдөгү туруктуу микрокаржылоо институттарын түзүү мүмкүн экендигин тааныйт, эгер жакыр адамдар үчүн финансылык кызматтар төмөнкү үч деңгээлден турган финансылык системага интеграцияланса гана;

- микродеңгээл (чекене финансылык институттар жана башка берүүчүлөр);

- мезодеңгээл (финансы системасьшын инфратүзүмү);

- жана макродеңгээл (саясый абал) ((51) эскертүүнү караңыз).

Мындай интеграция жакырлар менен иштөөчү институттар үчүн капиталга жеткиликтүүлүктүн көптүгүн берет, калктын жыйымынын сакталышын, сектордун мыйзамдуулугун жана профессионалдык стандарттарын камсыз кылат. Финансы системасына интеграциялануу, акыр аягында, жакырларды жана алыскы региондордо жашагандарды кошо алганда, көпчүлүк адамдарга жеткиликтүүлүккө жол ачышы мүмкүн. Финансы системасын түптөөдөгү ийгилик көпчүлүк катышуучулардын аманатынан жана алардын биргелешип иштөө шыгынан көзкаранды болот. Ошону менен катар, калктын жакыр катмары үчүн финансы системасы инфратүзүм, рынокторго жеткиликтүүлүк, өндүрүш технологиялары жана тобокелдерди жеңилдетүү үчүн маалыматтардын болушу сыяктуу шарттардан көзкаранды болот.

Кыргыз Республикасындагы инфратүзүмдүн негизги мүнөздөмөлөрү:

1. Ассоциация жана өзара аракеттенишүү

Улуттук же аймактык деңгээлдерде микрофинансы ассоциациялары аналогиялык рыноктордо иш алып барган микрофинансылык институттар тарабынан түзүлөт. Акыркы мезгилдерде өтө чоң Микрофинансы уюмдары каттоосу 2005-жылдын аягында боло турган, микрофинансы ассоциациясын (ЦАМФА) түзүүнүн үстүндө иштөөдө. Анын мүчөсү болуп, коммерциялык сыяктуу эле, коммерциялык эмес финансы уюмдары боло алышат. ЦАМФА) алгачкы финансылык жардам менен, ошондой эле маалыматтар менен алмашууну камсыз кылат. Акыркы жылдарда Кредиттик союздар өздөрүнүн кызматташтыгын күчөтүштү. Алар улуттук жана аймактык деңгээлдерде бир нече ассоциацияларга уюштурулган. Ар бир облуста Кредиттик союздардын регионалдык ассоциациялары бар. Мындан сырткары, үч улуттук уюмдар бар. Мисал катары алсак, Кыргызстандын кредиттик союздарынын жана кооперативдеринин ассоциациясынын (ККСКА) бирөө гана ага катышуучу 120 кредиттик союздарды бириктирет. 2005-жылдын аягына чейин өзүн улуттук координациялоочу орган катары көрсөткөн, КС бардык улуттук ассоциацияларын бир Кредиттик союздардын Улуттук ассоциацияларынын Альянсына бириктирүү болжолдонууда. Микрофинансылык уюмдардын ортосундагы өзара аракеттенишүү маанилүү факторлордон болуп эсептелет жана Ассоциациянын мүчөлөрүнүн окуу же жолугушуу мезгилинде формалдуу жана формалдуу эмес байланыштын түптөлүшү мүмкүн. Маалыматтар жана мыкты практикалар менен алмашуу майда болуп эсептелген жана аз гана иш тажрыйбасы бар Микрофинансы уюмдарынын көпчүлүгүнө зарыл. Алар үчүн тажрыйба жана маалымат алмашуу - билимди жогорулатуунун өтө арзан жана натыйжалуу ыкмасы. Ар бир үчүнчү Микрофинансы уюмунун бири да эч ким менен байланышта болбогондугун реалдуулук көрсөтүүдө. Үзгүлтүксүз байланышта болгон Микрофинансы уюмдарынын 42 пайызы негизги артыкчылыкты - тажрыйба алмашуудан көрөт. Мындай өзара аракеттенишүү кыска мөөнөттүү кредиттик ресурстарды кыйла төмөн пайыздык чен боюнча алуу мүмкүнчүлүгү катары да каралууда. Суралгандардын 21,8 пайызы МФУлардын өзара аракеттенишүүсүнөн эч кандай пайданы көрүшпөйт. МФУнун суралган жетекчилеринин жарымы банктар менен өзара аракеттенишүүдөн эч кандай пайда көрүшпөгөндүгүн билдиришкен жана суралгандардын 18 пайызы бул суроого жооп бере алышкан жок. Бул балким, МФУлар менен коммерциялык банктардын ортосунда атаандаштыктын бар экендиги жөнүндө айтып турат. Суралгандардын 27 пайызы коммерциялык банктар менен өзара аракеттенишүүдө кредиттерди алуу мүмкүнчүлүктөрү бар деп эсептешет. Бир жагынан алып караганда, суралгандардын 58 пайызы коммерциялык кредиттерди тартууну пландаштыргандыгын билдиришти. Алардын көпчүлүгү кандай шарттарда кредит алууга макул экендигин аныкташа элек. Кредиттер боюнча максималдык чен кандай болот деген суроого, суралгандардын 45 пайызы ченди так атай алышпады, ал эми 29 пайызы жөн гана чен төмөн болушу керектигин көрсөтүштү. Суралгандардын 16 пайызы гана 12 пайыз же андан жогору төлөөгө макул болушкан.

2. Кредиттик бюро

Кредиттик бюро Европалык комиссиянын колдоосу менен 2003-жылы түзүлгөн. 2005-жылдын ортосунда маалыматтар базасы банктык кредитгердин 75 пайызы жана үч МФУну: ФИНКА, Бай-Түшүм жана Компаньон Финансы Тобун жабуу менен 8 банктан (жалпы эсеби 20 коммерциялык банк ичинен) алынуучу маалыматты камтыган. ФККС азырынча маалыматтарды кредиттик бюролорго беришпейт. Кредиттик бюронун маалыматы азырынча учурдагы бардык кредиттердин 40 пайызын камтыйт. Кредиттик бюронун бизнес-планына ылайык, анын финансылык өзүн-өзү актоосу 2006-жылы жетишилиши керек. Көпчүлүк МФИнун ою боюнча алардын кредиттик бюрого кирүүсүнө тоскоол болгон факторлордун бири, кирүү үчүн жана жыл сайын төлөнүүчү мүчөлүк төлөмдөрүнүн баасынын жогору болгондугу болуп эсептелет. Ушуга байланыштуу, кредиттик бюро учурда төлөм маселесин кайра кароодо. Финансы-кредиттик институттарды көп санда тартуу жана кредиттик бюронун маалыматтык базасын кеңейтүү үчүн Кредиттик союздарды кирүү үчүн жана жыл сайын төлөнүүчү төлөмдөрдөн бошотуу тууралуу келишим жетишилди. Кредиттик бюронун кызматтары өлкө боюнча жеткиликтүү. Финансы-кредиттик мекемелердин камтуу чөйрөсүн арттыруу үчүн кээ бир компьютерлер жетишсиз жана Интернетке жеткиликтүүлүгү жок жана Интернеттин артыкчылыгын толук түшүнбөгөн кээ бир финансы институттары менен маселелерди чечүү зарыл.

3. Апекс институттары

Апекс институттары - өлкөдө же интеграцияланган рынокто финансылык кызматтарды чекене сатуу боюнча институттарга (коштоочу кызматтар менен/аларсыз) ресурстарды дүң берүүнү камсыздоочу институттар. Бул түрдөгү негизги институт болуп Кредиттик союздарды колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясы эсептелет. Бул компания Азия өнүгүү Банкынын колдоосу астында Кредиттик союздар үчүн ресурстарды дүңүнөн сунуштаган уюм катары түзүлгөн. Ал кредиттик союздар үчүн кредиттерди, ал эми алардын мүчөлөрү үчүн лизингдик кызмат көрсөтүүлөрдү сунуш кылат. 2005-жылда баш жагында анын портфели 240,4 млн. сомду түзгөн. Учурда Улуттук банк, АӨБ, Финансы компаниясы жана Кредиттик союздардын улуттук ассоциациясынын өкүлдөрү компанияны менчиктештирүү мүмкүнчүлүктөрүн жана Кредиттик союздар үчүн анын апекстик институтка трансформацияланышын талкуулашууда. МКК "Фронтиерс" дүңүнөн сунуштоочу адистештирилген институтту ЮСАИД/ЦАМФА 2003-жылы негиздеген. Бул уюм Кредиттик союздарга жана МФУга кредиттерди берет жана Кыргыз Республикасындагы, Казакстандагы, Тажикстандагы жана Өзбекстандагы уюмдарды каржылайт. 2005-жылдын 1-сентябрына карата абал боюнча МКК "Фронтиерс" Кыргызстандын аймагында иштеп жаткан 12 Кредиттик союзга жана МФУга жалпы суммасы 32,8 млн. сомго жакын кредиттерди берген. 2005-жылдын февраль айында Кыргызстандын кредиттик союздар жана кооперативдер ассоциациясы (АКСКК) Кредиттик союздарды каржылоо максатында Кооперативдик турукташтыруучу фондду негиздеген. КАФК чектелген чөйрөдө башка финансы-кредиттик институттарды дүңүнөн кредиттөөнү жүзөгө ашырып келүүдө. 2005-жылдын 1-июлуна карата КАФК 13 Кредиттик союзга жана МККга жалпы суммасы 1,4 млн. сомго жакын кредиттерди берген.

4. Бизнести өнүктүрүү боюнча кызмат

көрсөтүүлөр ((52) эскертүүнү караңыз)

4.1. Окутууга муктаждык

МФУлардын персоналы жетиштүү тажрыйбага ээ эмес. Өкмөттүк эмес "Борбордук Азияда кызматташууну өнүктүрүү" уюму жүргүзгөн изилдөөлөр МФУларда иштеген кредиттик эксперттердин орточо мөөнөтү болгону 2,9 жылды түзөрүн көрсөттү. Бул жерде, жаш, тажрыйбалуу адистердин көбү региондордо эмес, борбордо иштеше тургандыгын белгилей кетүү зарыл. Кредиттик адистердин көпчүлүгүн эркектерге караганда аялзаты түзөт (салыштырмалуу, 38,5 жана 61,5 пайыз). Кредиттик кызматкерлердин билим деңгээли жогору, алардын жогорку билимге ээ болгону 76 пайыздан кем эмес, ал эми алардын 75 пайызы микрокаржылоо боюнча тренингден өтүшкөн. Менеджерлер үчүн бул деңгээл 78 пайызды түзөт. Тренингдер - бул ПРООН, ЕБРР, ЦАМФА жана ГТЦ программалары боюнча донорлор тарабынан уюштурулган же демилгеленген бир жолу өткөрүлүүчү семинарлар жана окутуучу сессиялар. Бул кыска мөөнөттүү семинарлар катышуучулардын билим деңгээлин тереңдетүү үчүн дале жетишсиз. ЦАМФА программасы да ушундай эле пикирде, анын ою боюнча "кыска мөөнөттүү тренингдер анчалык натыйжа бербегендей көрүнөт" ((53) эскертүүнү караңыз). Бул, болсо семинарларда эмес, иш орундарында тереңдеп окутуунун зарылчылыгын таңуулайт. ЕБРРдин аз өлчөмдө чакан кредиттерди берүү программасы бул багытта иш алып барууда: кредиттик эксперттер алар менен коммерциялык банкта иштеп жатышкан эларалык адистердин интенсивдүү тренингдерине катышууда. Ал эми, МФУлардын донорлор менен иш алып барган персоналы тууралуу сөз кылсак, алар иш жүзүндө маалыматтарды жана кесиптик билим деңгээлине ээ эмес. Анткени бул рынок, адистештирилген окутуу программаларын сунуш кылбайт ((54) эскертүүнү караңыз). Бүтүндөй алганда, тренинг борборлору, консультанттар тарабынан дайыма өтүп туруучу тренингдер иш жүзүндө өткөрүлбөй жаткандыгы жөнүндө корутунду чыгарууга туура келет. Бул көзкараштан алганда, ГТЦ тарабынан 2003-жылы иштелип чыккан жана Бишкек, Ош шаарларындагы эки кесиптик лицейде өткөрүлүп жаткан "Банктык кенже менеджер" адистиги боюнча аралыктан туруп окутууну алгылыктуу мисал катары айтып кетүүгө болот. Бул программа бир жана эки жыл окутууга каралган. Окутууну аяктагандан кийин сертификат же диплом берилет. Бул ишке тартылган окутуучулар микрокаржылоо секторунан адистерди окутушат, Борбордук Азия өлкөлөрү үчүн кыска мөөнөттүү курстарды сунуштаган, Алматы шаарындагы микрофинансылык борбор да Кыргызстандын микрокаржылоо сектору үчүн каралган семинарлардын санын арттырууну болжолдоодо. МФУлардын менеджерлери жана персоналы окутуунун маанилүүлүгүн жакшы түшүнүшөт: суроолорго жооп беришкен адамдардын 84 пайызы адистештирилген окутууга муктаж экендиктерин билдиришкен. Ушул эле түшүнүк региондордо өткөрүлгөн тегерек стол маектеринде да тастыкталган. Көпчүлүк учурларда бул керектөө төлөөгө жөндөмдүү реалдуу суроо-талапка дайыма эле трансформациялана бербейт, анткени көпчүлүк МФУлардын колунда кредиттик эксперттерди окутуу үчүн тиешелүү каражаттар жок.

4.2. Консультациялар

Региондордо өткөрүлгөн тегерек стол маектери башкаруучулук маалымат программалардын, бухгалтердик программаларды жана кредиттик ыкмаларды колдоо микрофинансылык институттардын ишинин натыйжалуулугун арттыруу үчүн зарыл экендигин айкын көрсөттү. Микрофинансылык институттар, ушул кызмат көрсөтүүлөрдү пайдалануу өтө эле чектелген деп чсептейт, Айрым гана компаниялар, мисалы: Эксперт, Даярдоо жана консультацияларды берүү борбору, ОССА атайы консультациялык кызматтарды сунушташат. Көптөгөн улук консультанттар жана эксперттер толугу менен Өкмөттүк жана донордук долбоорлордо иштешип, консультациялык кызмат көрсөтүүлөрдү чектелген көлөмдө сунуштай алышат. Ошону менен бирге эле, сырттан кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу талабы жоктугунан, ошондой эле мындай кызмат көрсөтүүлөр кымбатка тургандыгынан улам консультациялык кызмат көрсөтүүлөргө суроо-талап да өнүгүүгө ээ боло алган эмес.

4.3. Аудит кызматтары

Кыргыз Республикасында натыйжалуу финансылык башкаруу, бухгалтердик эсепке алуу, аудит, ошондой эле финансылык отчеттуулук жагында билимдин жетишсиздиги орун алып келүүдө ((55) эскертүүнү караңыз). Бухгалтердик колдоонун деңгээли жетишсиз, ал эми аудиторлордун көпчүлүк учурда тажрыйбасы аз. Көпчүлүк бухгалтерлер бухгалтердик эсепке алуунун советтик системасынан 1998-жылы кабыл алынган Кыргыз бухгалтердик стандарттарына өтүүдө чектелген гана даярдыктан өтүшкөн. Бухгалтердик долбоор боюнча ЕС-ТАС13тин изилдөөлөрү, иликтөөгө алынган ишканалардын 90 пайызына жакыны эч кандай бухгалтердик программаларды пайдаланбагандыгын көрсөттү. Көпчүлүк МФУлар аудиттик кызмат көрсөтүүлөр кымбатка турат деген пикирин билдиришкен. Кредиттик союздар системасын өнүктүрүү стратегиясында өздүк система ичиндеги кооперативдик аудитордук кызматты түзүү каралган.

4.4. Маалымат технологиялары жана башкаруучулук маалымат системасы

МФУ жана Кредиттик союздардын көпчүлүгү ЕХСЕL программасын өз кредит портфелин администрлөө үчүн кол менен жөнгө салуу системасын пайдаланышып келишүүдө. Бир нече ири микрофинансылык институттар Lоаn Реrformer Тremens Еmerge сыяктуу колдонулуп келинген программаларды пайдаланышат же болбосо өз программаларын иштеп чыккан. ГТЦ долбоорунун колдоосу астында бир катар Кредиттик союздарда Микробанкир программасы (FАО Мicrobanker) жаңыртылып, колдонууга киргизилген. Кредиттик союздун бүтүндөй сектору үчүн Микробанкир программалык камсыздоосун стандартташтыруу мүмкүнчүлүгү жөнүндө талкуулоолор жүрүүдө. Бир нече компания жана жеке адамдар офис-менеджмент, бухгалтердик эсепке алуу жана маалыматтар базасы жаатында компьютердик жабдууларды жана лицензияланган программалык камсыздоолорду сунуш кылууда. Ошондой болсо да, маалымат технологиялар сектору Бишкек шаарында жана республиканын облустарынын борборлорунда гана топтоштурулган. Көпчүлүк чакан микрофинансылык институттарда кредиттик администрлөөнү автоматташтыруунун маанилүүлүгүн жеткиликтүү түшүнө албай жатышат. Интернет - инфраструктура тез кулач жайып, учурда Кыргыз Республикасынын бардык шаарларында жеткиликтүү болуп калды. Бирок, Интернеттин мүмкүнчүлүктөрүн таанып билүү азырынча чектелүү.

5-тиркеме

Техникалык жардам баяндамасы ((56) эскертүүнү караңыз)

Кыргыз Республикасында микрофинансылык секторду өнүктүрүүдө донорлор маанилүү ролду аткарышты. Акыркы он жылда - институттук колдоого гранттар жана капиталга салымдар, ошондой эле кредиттер түрүндө - алар тарабынан болжолу 86 млн, АКШ доллары инвестицияланган. (2005-жылдын 1-январына карата сомдук эквивалентте - 3526 млн. сом)

1-таблица

1996-жылдан 2005-жылга чейинки мезгилдеги донорду колдоонун жакындатылган баасы

Булагы: донор уюмдар менен маектер жана Интернет сайттын маалыматтары. Келечекте микрофинансы секторун колдоону пландоодо донорлор СGАР ((58) эскертүүнү караңыз) аныкталган жол-жоболорду жетекчиликке алышат жана ресурстарды төмөнкүлөргө багытташат:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ - Күчтүү чекене финансылык ортомчуларынын жетишсиздиги финансы│
│кызматтарын жайылтуу жолунда негизги тоскоолдук болуп жаткандыгына│
│карабастан, жакырланган калктын көпчүлүк бөлүгүн камтуу үчүн финансы│
│мекемелерине жардам көрсөтүү; │
│ - Жергиликтүү потенциалды жана рынокторду бекемдөө (мисалы, жер-│
│гиликтүү капитал жана техникалык кызмат берүүчүлөрдү): макро, мезо│
│жана микро деңгээлдерде, анткени акырында ийгилик донорлордон эмес,│
│жергиликтүү жетекчилердин жана мекемелердин профессионалдык деңгээли-│
│нен көзкаранды болот; │
│ - Дөңгөлөктү кайрадан ойлоп табуудан алыс болуу үчүн финансы сис-│
│темасы жөнүндө аналитикалык материалды жайылтуу; │
│ - Жеке сектордун демилгесин колдоого; │
│ - Донорлордун ишкердүүлүгүнүн бардык типтеринин натыйжалуулугун│
│арттыруу максатында стандарттарды жана жол-жоболорду айкалышта кароо;│
│ - Финансы рыногу жакыр адамдар үчүн иштөөсү жана бул рынокторду│
│бүлүндүрбөө үчүн, субсидияларга. Финансылык кызматтарды көрсөтүү ме-│
│нен ар бир долбоор донорлордун субсидиялары жеке капиталды толуктай│
│же демилге бере аларын керсөтүшү керек. │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Азия Өнүктүрүү банкы, АDВ

АӨБ 1997-жылы Кыргыз Республикасына 9005 млн. SDR суммасында жеңилдик камтылган ((59) эскертүүнү караңыз) кредитти жактырган, бул азыркы учурда кредиттик союздарды, "Айылдык финансы институттары" долбоорун өнүктүрүүгө карата 12,5 млн. АКШ долларына туура келет (2005-жылдын 1-январына карата сомдук эквивалентте (мындан ары - сомдук эквивалент) - 512,5 млн. сом). Кредиттик линиянын суммасы эки жолу каралган жана азыркы учурда 10 млн. АКШ долларын (сомдук эквивалент - 410 млн. сом) түзөт (консультациялык кызмат көрсөтүүлөргө (1701,5 миң SDR же сомдук эквивалентте 102,5 млн. сом 2,5 млн. АКШ доллары жокко чыгарылган). Техникалык жардам компоненти ГТЦ тарабынан өзүнө алынган жана Германия Өкмөтү тарабынан гранттык негизде каржыланган. 10 млн, АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 410 млн. сом) өлчөмүндө бөлүнгөн кредиттик линиядан АӨБ 7,5 млн. долларды (сомдук эквиваленти - 307,5 млн. сом) төлөп берген. Долбоордун алкагында, кредиттик союздардын ишин өнүктүрүү, жөнгө салуу жана көзөмөлдөө максатында, ошондой эле кредиттик линиянын каражаттарын рекредиттөө үчүн 1997-жылдын апрель айында Кредиттик союздарды колдоо жана өнүктүрүү боюнча финансы компаниясы Кредиттик союздарды колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясы түзүлгөн. 2005-жылдын башына карата 410 млн. сомдон көбүрөөк өлчөмдөгү чогуу алгандагы кредиттик портфель менен 300дөн ашык КС түзүлгөн. Долбоор 1 жылга узартылган, долбоорду жабуунун болжолдуу датасы 2005-жылдын акыры. Каражаттарды кайтарууну Кредиттик союздарды колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясын 2006-жылдан баштап 13 жыл ичинде жүзөгө ашырмакчы ((60) эскертүүнү караңыз). 1998-жылы АӨБ Кыргыз Республикасына Чүй областындагы ((61) эскертүүнү караңыз) айылчарбасын өнүктүрүү максатында 36 млн. АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 1476 млн. сом) суммасында кредит берген. Кредитке КАФК аркылуу фермерлерге жана айыл-чарба бизнесине каражаттарды рекредиттөө үчүн 10 млн. АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 410 млн. сом) суммасындагы кредиттик линия кирген. 2003-жылдан 2005-жылга чейинки мезгилде АӨБ Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл Башкармалыгынын потенциалын жогорулатууга, ошондой эле КС жана МФУ еистемасынын потенциалын күчөтүүгө багытталган 500 миң АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 20,5 млн. сом) суммасында техникалык жардам берген. Ал үч техникалык консультанттын тышкы көзөмөл боюнча колдонууну иштеп чыгуу жана жер-жерлерде текшерүү, иш ордуларында окутуу, МФУ жана КС үчүн ченемдерди иштеп чыгуу боюнча консультациялык кызмат көрсөтүүлөрүн жана жардамдарын камтыган. 2005-жылдын аягына карата Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын Банктык эмес мекемелердин ишине көзөмөл Башкармалыгынын кызматкерлерин кошумча окутуу жүргүзүү боюнча дагы бир эксперттин иши пландаштырылган. Келечекке карата пландар: Кыргыз Республикасында АӨБдүн ишинин кийинки кадамын (циклин) пландоо Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү Министрлигин жана Дүйнөлүк банкты кошо алганда башка донорлор менен координацияланат. Программаларды иштеп чыгуу боюнча биргелешкен иштер жүргүзүлөт, андан кийин донорлордун ар бири ал боюнча жардам бериле турган компоненттерди тандап алышат.

Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү Министрлиги

2002-жылдан баштап Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү Министрлиги мал чарбачылыгындагы иштердин киреше алып келүүчү түрлөрүн өнүктүрүүгө багытталган долбоорду жүзөгө ашырат. Анын жалпы бюджети 3 млн. АКШ долларын (сомдук эквиваленти - 123 млн. сом) түзөт. Ал долбоордун алкагында түзүлгөн топторго КАФК аркылуу кредиттерди берүү үчүн 120 миң АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 4,9 млн. сом) өлчөмүндө кредиттик фондду камтыйт. 2004-жылдын аягына карата мал чарбачылыгына жана башка чарбачылыкка 15 пайыздык чен менен 2 млн. сомдон көбүрөөк рекредиттөө болгон. Келечекке карата пландар: Улуу Британиянын Эларалык өнүктурүү Министрлиги Кыргызстандын микрокаржылоо секторун колдоону пландаштырбайт.

Европа Өнүктүрүү жана Реконструкциялоо Банкы

ЕБРР майда жана чакан каржылоо программасын жүзөгө ашырууну 2002-жылы ЮСАИД, ТАСИС, Эларалык финансы корпорациясы жана SECO менен биргеликте каржылануучу борбордук азия долбоорунун алкагында баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандан 5 катышуучу: АКБ "Кыргызстан", "Энергобанк", "Халык Банк", "Казкоммерцбанк" жана "Инексим Банк" банктары үчүн 15 млн. АКШ доллары (сомдук эквиваленти - 615 млн. сом) көлөмүндө кредиттик линия иштеп жатат.