Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн «Кыргыз Республикасын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жөнүндө» токтому

(КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ 2012-жылдын 12-сентябры № 613 Кыргыз Республикасын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жөнүндө

2013-жылга жана 2014-2015-жылдары өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо жана орточо мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүү милдеттерин ырааттуу чечүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Кыргыз Республикасын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу тиркемеге ылайык жактырылсын.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги 2013-жылга республикалык бюджеттин долбоорун жана 2014-2015-жылдарга болжолду түзүүдө Кыргыз Республикасын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары өнүктүрүүнүн жактырылган макроэкономикалык көрсөткүчтөрүн негиз катары алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитет, администрациялык ведомстволор, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары:

- орточо мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары жактырылган макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү негиз катары алышсын;

- Кыргыз Республикасын 2013-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына ай сайын мониторинг жүргүзүшсүн;

- Кыргыз Республикасын 2013-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине ай сайын, отчеттук айдан кийинки айдын 15нен кечиктирбестен маалымат берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- министрликтер, мамлекеттик комитет, администрациялык ведомстволор, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары тарабынан Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун мониторингинин натыйжаларын квартал сайын жалпыласын жана Кыргыз Республикасын 2013-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруу жөнүндө отчеттук кварталдан кийинки айдын 25нен кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө маалымат берип турсун;

- 2012-жылы социалдык-экономикалык кырдаалга квартал сайын мониторинг жүргүзүүнүн жана баа берүүнүн маалыматтарынын негизинде зарылдыгына жараша 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолдуу көрсөткүчүн өзгөртүү киргизүү боюнча сунуштарды киргизсин;

- Кыргыз Республикасын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдары социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жактырылгандан кийин Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

6. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

Премьер-министр

Ж. Сатыбалдиев

1-тиркеме

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата БОЛЖОЛУ

1. Киришүү

2. 2011-жылдагы макроэкономикалык жагдайга кыскача сереп

жана Кыргыз Республикасынын 2012-жылдын январ-август айларында социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн жыйынтыктары

3. 2012-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

4. 2013-жылга макроэкономикалык болжол

5. 2014-2015-жылдарга макроэкономикалык болжол

6. Корутунду

1-тиркеме. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу 2-тиркеме. 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун структурасы 3-тиркеме. Мамлекеттик салык кызматынын жана Мамлекеттик бажы кызматынын салыктык түшүүлөрдүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу 4-тиркеме. 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордо дүң продуктулар жана өсүш темпи 5-тиркеме. Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу 6-тиркеме. Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затты эске алуу менен жана сатып алынуучу электр энергиясынын наркын алып салуу менен өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолдору 7-тиркеме. Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затын эсепке албастан өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолдору 8-тиркеме. Өнөр жай продукцияларынын накталай түрлөрүн өндүрүү 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 9-тиркеме. Алтын өндүрүү 2012-жылга жана 2013-2014-жылдарга болжол 10-тиркеме. Кыргыз Республикасынын кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүү 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 11-тиркеме. 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын көрсөтүлгөн рыноктук кызматтарынын, соода жүгүртүүнүн, автомобиль, тиричилик буюмдарын жана жеке колдонуудагы предметтерди оңдоонун көлөмү жана мейманкана жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмү 12-тиркеме. Негизги капиталга инвестициялардын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 13-тиркеме. Товарларды экспорттоону жана импорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 14-тиркеме. Продукциянын негизги түрлөрүн экспорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 15-тиркеме. Кыргыз Республикасына продукциянын негизги түрлөрүн импорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол 16-тиркеме. Региондорду өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

1. Киришүү

Бул документте 2011-жылдын жана 2012-жылдын январь-август айларындагы макроэкономикалык жыйынтыктар, 2012-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрү, 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолдонгон макроэкономикалык параметрлер келтирилген. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүү болжолунун негизги максаты мүнөздүү багыттарды жана өбөлгөлөрдү тактоо жана конкреттештирүү, колдо болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун табуу болуп саналат. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылдарга карата болжолу 2013-жылга мамлекеттнк бюджеттин долбоорун жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттеринин программасын иштеп чыгуу үчүн негиз катары колдонулат. 2012-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдү жана Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрүнүн 2013-жылга карата болжолун иштеп чыгууда төмөнкүлөр эске алынды:

- 2011-жылда түзүлгөн мүнөздүү багыттар, 2012-жылдын январь-август айларындагы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктары менен кошо;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Стабилдүүлүк жана бакубат жашбо" (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 25-январындагы № 55 токтому) Программасын ишке ашыруу боюнча 2012-жылга Иш-чаралардын планында каралган саясаттын чаралары жана иш-аракеттердин планы;

- 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 12-апрелиндеги № 239 токтому);

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2012-жылга экономикалык саясат жөнүндө биргелешкен билдирүүсү (2012-жылдын 26-январындагы № 61/68/2 токтом);

- 2013-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын бюджетинин орто мөөнөттүү болжолунда каралган бюджеттик саясаттын чаралары (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Макроэкономикалык жана инвестициялык саясат боюнча координациялык кеңеш тарабынан 2012-жылдын 29-майында жактырылган);

- 2012-2014-жылдарга акча-кредиттик саясаттын негизги багыттары (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын башкармасынын 2011-жылдын 14-декабрындагы № 68/1 токтому;

- министрликтердин, ведомстволордун, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын, Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматтары жана сунуштары.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-жылга карата күтүлгөн көрсөткүчтөрү "Кумтөр" кенин иштетүүчү ишканалардын алтын өндүрүү боюнча болжолун тактоо жана жаратылыштык-климаттык шарттардын агрардык секторго терс таасири сыяктуу ички жагымсыз өбөлгөлөрдү жана шарттарды эске алуу менен эсептелген. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга карата болжолу экономикалык өсүш үчүн колдо болгон ресурстарды, мүмкүнчүлүктөрдү жана резервдерди, ошондой эле экономикалык өсүшкө алып келүүчү ички жана тышкы конъюнктуранын мүмкүн болгон позитивдүү өзгөрүүлөрүн эсепке алуу менен иштелип чыккан.

2. 2011-жылдагы макроэкономикалык жагдайга кыскача сереп жана

Кыргыз Республикасынын 2012-жылдын январ-август айларында социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн жыйынтыктары

2.1. 2011-жылдагы макроэкономикалык жагдайга кыскача сереп

2011-жыл экономиканы жана 2010-жылдын апрель жана июнь айларындагы окуялардын экономикага тийгизген кыйратуучу таасиринен кийин калыбына келтирүү процесстеринин жылы болуп калды. 2011-жылдын жыйынтыктарынын негизги натыйжасы өлкөдөгү ички саясий чыңалуунун төмөндөгөн фонунда экономикалык өсүштүн төмөндөө коркунучун жеңип чыгуу жана макроэкономикалык стабилдүүлүктүн параметрлерин жакшыртуу болуп калды. 2011-жылы экономиканын өсүшүнө жетишүүгө мүмкүн болду, жана реалдуу өсүш 105,7% түздү (1-таблица). Бир эле учурда баалардын жалпы деңгээлинин өсүш темпи сезилээрлик төмөндөөсү болуп өттү. 2011-жылы инфляциянын деңгээли (2010-жылдын декабрына карата 2011-жылдын декабры) 5,7% деңгээлинде түзүлдү, ал эми 2010-жылы бул көрсөткүч 19,2%ды түзгөн.

1-таблица

ИДПны(1) түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн темпи жана салымдар

2.2. 2012-жылдын январь-август айларында Кыргыз Республикасы

социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын-алажыйынтыктары

2012-жылдын январь-август айларында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыгы өлкөнүн экономикасы бир ири ишкананын ишине талылуулугун, ал өндүрүш көлөмүн төмөндөткөн учурда мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн аткарылбай калуу тобокелдигин жаратуучу ага болгон жогорку көз карандылыгын дагы бир ирээт көрсөттү, ал өз кезегинде мамлекеттин социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагында каржылоого терс таасирин тийгизүүдө. 2012-жылдын январь-август айларынын жыйынтыгы боюнча ички дүң продуктунун көлөмү Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин баштапкы баалоосу боюнча 171,5 млрд. сом суммасында түзүлдү, жана реалдуу түшүнүктө ИДПнын реалдуу өсүшү 2011-жылдын январь-август айындагы 6,7% өсүшкө караганда 4,6%га төмөндөдү. "Кумтөр" кенин иштетүүчү ишканаларды кошпогондо ИДПнын реалдуу өсүшү 3,9%ды түздү, ошол эле учурда 2011-жылдын тийиштүү мезгилинде бул көрсөткүч 2,1% түзгөн. ИДПнын дефлятору 10,7%дын деңгээлинде түзүлдү. Экономикалык өсүштүн төмөндөшүнүн негизги себеби өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн көлөмүнүн кескин төмөндөшүндө, анын көлөмү 2011-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда, негизинен өнөр жайдын жалпы көлөмүнүн кыйла чоң салыштырма салмагын (30,0%) ээлеген металлургияда өндүрүштүн төмөндөшүнөн дээрлик 31,7% төмөндөдү, ал эми ИДПны өндүрүүгө кошумча нарктын терс үлүштүк салымы (-) 8,1% түздү, жыйындысында кызмат көрсөтүү секторунун оң үлүштүк салымы (2,4%), мааниси боюнча ИДПнын 4,6% төмөндөй тургандыгын алдын ала белгиледи. Бул мезгилге айыл чарба жана курулуш секторлорунун таасири иш жүзүндө нейтралдуу бойдон калды (2-таблицаны караңыз). Продукция өндүрүүнүн заттык көлөмүнүн өсүшүнө экономиканын бардык секторлору тарабынан жетишилди, мында экономикалык өсүш темпинин төмөндөшү "Кумтөр" кенинде кендин жараксыз катмарынын жана муз материалдардын карьерди көздөй тездик менен жылган кыймылынан улам жыл башынан кен казуу иштеринин токтоп калгандыгына байланыштуу өндүрүштүн олуттуу кыскарышы менен шартталган. Ошондуктан мурдагыдай эле "Кумтөрдүн" өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүүгө таасири жогору, анын өнөр жайдагы салыштырма салмагы жогору бойдон калууда, ИДПнын 11%на чейин, жана өлкөнүн экспортунун 50%дан ашыгына жетти.

2-таблица

ИДПны(2) түзгөн секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темптери

Номиналдуу ИДПнын структурасында товар өндүрүүчү тармактардын үлүшү 6,0 проценттик пунктка төмөндөдү жана 34,5%ды түздү. Мында айыл чарбасынын үлүшү 0,5 проценттик пунктка көбөйдү жана 17,4%ды түздү, курулуш тиешелүүлүгүнө жараша 0,6 проценттик пунктка төмөндөдү жана 4,8%ды түздү, ал эми өнөр жайдын үлүшү тескерисинче 7,1% проценттик пунктка азайды жана 15,1%ды түздү. Кызмат көрсөтүү тармактарынын үлүшү 3,4 проценттик пунктка өстү жана 48,4%ды түздү. Ошол эле учурда соода жүгүртүүнүн, авто унааларды, тиричилик буюмдарын жана жеке колдонуучу предметтерди оңдоонун үлүшү 2,1 проценттик пунктка жогорулады жана 17,5%ды түздү, транспорт жана бaйлaныш 1.3 проценттик пунктка өстү жана 9,9%ды түздү. Керектөө бааларынын индекси 2011-жылдын ушул мезгилинде 105,6%ды түзсө, 2012-жылдын августунда (2011-жылдын декабрына карата) 102,0% түздү. Инфляциянын жылдык орточо мааниси 101,0%ды түздү, (2011-жылдын январь-августуна карата 2012-жылдын январь-августунда), 2011-жылы мындай көрсөткүч 120,9% түзгөн. 2012-жылдын 8 айында экономикага кредит берүү каралып жаткан мезгилде 14,9%га көбөйүп, 38,3 млрд. сомду түздү (2011-жылдын январь-августунда экономикага кредит берүү 13,7%га өскөн). Жыл башынан тартып жалпы банк системасы боюнча юридикалык жактардын депозиттери боюнча 30,8%га; жеке жактардыкы 20,5%га өсүш байкалууда, бул үй чарбалар/өлкөнүн калкы тарабынан жалпы банк системасына болгон ишениминин сакталып калгандыгын чагылдырат. 2012-жылдын 31-июлуна карата банк системасы боюнча таза суммалык капиталдын жетиштүүлүгүнүн жалпы көрсөткүчү, норматив 12% болсо, 26,7%ды түздү (2011-жылдын аягында - 30,3%). Кыргыз Республикасынын 2012-жылдын январь-август айларындагы тышкы соода жүгүртүүсү, 2011-жылдын ушул мезгилиндеги көрсөткүчтөн 14,8%гa ашып, 3669,1 млн. АКШ долларын түздү. Экспорттук беримдердин көлөмү 863,6 млн. АКШ долларын түздү (төмөндөө 19,8%га) импорттук келип түшүүлөр - 2805,5 млн. АКШ доллары (өсүш 32,3%). Товар жүгүртүүнүн жалпы көлөмүндө импорттун үлүшү 76,6%, экспорт - 23,5%ды түздү. Импорттун өсүшүнө негизги салымды Кыргыз Республикасына ташылып келүүчү 8,7 пайыздык пункт менен баалануучу энергия продуктулары кошту, энергия продуктуларын импорттоо 40%га көбөйдү. Инвестициялык товарларды, чийки заттарды жана арадагы товарларды импорттоо импорттун жалпы структурасындагы үлүшү 43,7% ээлейт, 17,5 пайыздык пунктта суммалык салым кошушту. Керектөө товарларынын импортунун үлүшү аталган товарлардын түрлөрүнүн өсүш темпи 33,0%га көбөйсө дагы 5,3 пайыздык пунктка кыскарган. Соода балансынын сальдосу 2805,5 млн. АКШ долларын түздү. Алдын ала маалыматтар боюнча мамлекеттик бюджеттин жалпы кирешесинин көлөмү 2012-жылдын январь-июль айларында 47537,1 млн. сомду түздү, ал эми 2011-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда 12,1%га негизинен бажы жыйымдарынын жана алымдарынын эсебинен өстү. Отчеттук мезгилде мамлекеттик бюджеттин жалпы кирешесинин үлүшү ИДПга карата 29,4% түздү. Мамлекеттик бюджетке салыктык түшүүлөрдүн көлөмү 34869 млн. сомду түздү, 2011-жылдын тийиштүү мезгилине карата салыктык кирешелер 24,3%га өстү. Республикалык бюджеттин чыгаша бөлүгү (атайын каражаттарсыз жана мамлекеттин карызын эске алуу менен) 53073,3 млн. сом суммасында аткарылды, 2011-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 20,3%га квбөйдү. ИДПнын көлөмүнө карата республикалык бюджеттин жалпы чыгымы 2011-жылдын ушул мезгилине карата 4,1 пайыздык пунктка көбөйүү менен 36,8%ды түздү. 2012-жылдын январь-июль айларында республикалык бюджеттин социалдык чөйрөгө жумшаган чыгымдарынын салыштырма салмагы 56,2% түздү, бардыгы 2011-жылдын ушул мезгилине караганда 8071,2 млн. сомго көп сарпталды (2011-жылдын январь-июль айларында социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттен чыгымдын салыштырма салмагы 49,4%ды түзгөн). Чыгымдардын үлүшүн көбөйтүү социалдык чөйрөнүн кызматчыларына эмгек акылардын өлчөмүн көбөйтүү менен байланышкан. Алдын-ала маалыматтар боюнча мамлекеттик бюджеттин жалпы тартыштыгы 2012-жылдын январь-июль айларында 5536,2 млн. сомду түздү (ИДПга карата 3,8% менен). Калкты социалдык жактан коргоо жагында социалдык төлөмдөрдү толук көлөмдө камсыз кылуу боюнча максаттуу иштер жүргүзүлдү. 17454,2 млн. сомду түзгөн пенсияларды жана жөлөк пулдарды төлөөгө керектөөлөр толук көлөмдө каржыланды жана пенсияларды жана башка социалдык төлөмдөрдү төлөө боюнча карыздар жок. 2012-жылдын 1-майынан баштап пенсиянын орточо өлчөмү электр энергиясына компенсациялык төлөмдөрдү эске алуу менен 4070,0 сомду түздү. 2011-жылдын ушул мезгилине салыштырганда пенсиянын орточо көлөмү 30,9%гa көбөйдү. Бир кызматкердин номиналдуу орточо айлык акысы 2012-жылдын январь-июль айында (чакан ишканаларды кошпогондо) 10533,0 сомду түздү жана 2011-жылдын январь-июлуна салыштырганда 25,9%га көбөйдү, ал эми анын керектөө бааларынын индексин эске алуу менен эсептелген реалдуу өлчөмү 24,9%га өскөн. 2012-жылдын январь-июль айларындагы эмгек акынын өсүшү көбүнчө бюджеттик чөйрөдө 1,3 эсе көбөйүшү менен камсыздалды. 2012-жылдын I жарымында жашоо минимумунун чоңдугу 4298,95 сомду түздү. 2011-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда 6,7%га төмөндөгөн, бул азык-түлүк товарларына баалардын төмөндөшү менен байланышкан (жашоо минимумунун структурасында азык-түлүк товарларынын үлүшү 65%, азык-түлүк эмес товарлар - 16%, кызмат көрсөтүү - 17%, салыктар - 2%ды түзөт). Жумуш издеп мамлекеттик ишке орноштуруу кызматынын органдарында каттоодо турган иш менен камсыз болбогон калктын саны 2012-жылдын 1-сентябрына карата, 2011-жылдын ушул мезгилине салыштырганда, 0,5%га, ал эми жумушсуздардын саны 1,4% азайган. Жумушсуздуктун расмий деңгээли 2,5%ды түзөт. Ошентип, 2012-жылдын сегиз айынын жыйынтыгы экономиканын "Кумтөргө" ашыкча көз каранды экендигин көрсөттү, мында ишканада көйгөйдүн пайда болушу өлкөнүн ИДПсы кескин кыскарышына алып келди. Экономикалык өсүштүн төмөндөшү жаратылыштык-климаттык факторлор менен шартталган экономика секторундагы (металлургия жана айыл чарбасында) иш жүзүндө түзүлгөн жагдайлардан улам 2012-жылга күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөргө кайра эсептөө жүргүзүлдү.

3. 2012-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-жылга жана 2013-2014-жылдарга карата болжолунун (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 13-сентябрындагы № 553 токтому) алкагында 2012-жылга экономикалык өсүштүн темпи 7,5%дын деңгээлинде коюлган. Экономиканы өнүктүрүүнүн мындай оптимисттик сценарийи 2012-жылдын бюджетин кошо, бюджеттин орто мөөнөттүк болжолун түзүүдө да негиз болуп алынган. Бул ошол учурда ИДПга карата бюджеттин тартыштыгы 7,0%га чейин кеңейтилген шарттарда бардык социалдык кепилдиктерди толук көлөмдө өз убагында каржылоо жана мугалимдер менен врачтардын эмгек акысын жогорулатуу үчүн алгылыктуу жалгыз вариант болгон. Ошол кезде 2012-жылы экономиканын тездик менен өсүшү үчүн негизги өбөлгөлөр төмөнкүлөр болгон: (1) өнөр жай өндүрүшүнүн 70% түзгөн "Кумтөр" ишканаларынын жана энергетиканын туруктуу иштөөсү; (2) негизги соода өнөктөштөр болгон өлкөлөрдө (Россия, Казакстан) кризистен кийинки мезгилде экономиканын 4-7% деңгээлдеги болжолдонгон өсүшү; (3) мамлекеттик башкаруу системасын оптималдаштыруу; (4) зыян тарткан түштүк региондо соода инфраструктурасын калыбына келтирүү; (5) жагымдуу бизнес-чөйрө түзүү; (6) чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартуу аркылуу ири улуттук долбоорлорду ишке киргизүү жана башкалар. Ички өбөлгөлөрдүн жана шарттардын өзгөрүшүн эске алуу менен 2012-жылы экономикалык өнүгүүдөгү жыйынтыктар төмөнкү факторлордун эске алынышы менен күтүлүүдө: Тышкы жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөштөрү болгон өлкөлөрдө инфляциянын деңгээлинин Россияда 5,0-6,0%, Казахстанда 6,0-8,0%; Кытайда - 4,0%, Еврозонада 2,1% жогору эмес көрсөткүчтөрү;

- 2011-жылдын деңгээлинде нефти продуктуларын (Россия) жана дан (Казакстан) экспорттоонун көлөмүнүн сакталышы.

Тышкы жагымсыз факторлор/тобокелдиктер:

- дүйнөлүк экономиканын туруксуздугу (дүйнөлүк экономиканын болжолун кризистик пайда болууларды эске алуу менен төмөндөө жагына кайра кароо);

- нефти продуктуларга - Urals баанын өсүшү (баррель үчүн 100-105тен 105 АКШ долларына чейин (РФнын Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин 2012-жылдын 12-сентябрына карата болжолдуу маалыматтары боюнча);

- алтынга болгон дүйнөлүк суроо-талаптын 5% кыскарышына байланыштуу 1850-2000 АКШ долларына чейин мурда болжолдонгон дүйнөлүк баанын өсүшү менен салыштырганда бир троя унциясы үчүн 1680-1760 АКШ долларына чейин(3) алтындын баасынын деңгээлинин төмөндөшү;

- чет өлкөлүк инвестициялардын пландаштырылган көлөмүнүн толук келип түшпөгөндүгү (лицензияларды алууга жана мөөнөтүн узартууга билдирүүлөрдү кароону кечеңдетүү менен байланышкан, бул жалпысынан капиталдаштыруунун көлөмүн жоготууга алып келет);

- азык-түлүккө дүйнөлүк баалардын өсүшү (FAOнун маалыматы боюнча 2012-жылы нефтиге жана нефти продуктуларга баалардын деңгээлинин жогорулашына байланыштуу мындан ары азык-түлүккө болгон баалардын өсүшү болжолдонуп жатат. Мындан тышкары, FАОнун баасы боюнча буудайды өндүрүү 663 млн. тоннаны түзөт, бул мындан мурун быйыл июль айында жасалган болжолдоодон 2,0%га аз. Болжолдоолорго ылайык дан эгиндерин өндүрүүнүн айрыкча кескин төмөндөшү Украинада, анын артынан Казакстанда, Кытайда, Марокко жана Евросоюзда болот, бул тоюттук эгиндерди өндүрүүнү көбөйтүүнүн эсебинен орду толтурулат. Бирок, бааларга басым жасоо ачылган жана демек улана турган учурга запастардын өтө төмөн деңгээлинин кесепетинен, рыноктордогу бааларды төмөндөтүү үчүн бул жетишсиз болот);

- негизги соода өнөктөштөр болгон өлкөлөр менен соода жүргүзүүнүн шарттарынын аныкталбагандыгы (электр энергия, газ);

- Кыргыз Республикасынын Бажы союзуна киришинин шарттарынын аныкталып бүтө электиги.

Ички жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- азык-түлүк товарларына баалардын орточо 8-9%га, азык-түлүк эмес товарларга - 10%га, кызмат көрсөтүүлөргө - 11%га өсүшү;

- алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн акча-кредиттик саясаттын шаймандары менен кармап туруу;

- коммуналдык кызматтарга карата (газга баадан тышкары) тарифтерди сактоо;

- мамлекеттин таасирин төмөндөтүү аркылуу бизнес-чөйрөнүн ыңгайлуулугун жогорулатуу;

- мигранттардан келип түшүүлөрдүн өсүү динамикасын сактоо;

- ири мамлекеттик долбоорлорго чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартуу жана илгерилетүү (кен жана металлургия тармагы, электр энергетика, транспорт жана байланыш);

- "Иштамберды", "Жамгыр", "Бозымчак" жаңы кендерин ишке киргизүү; узак иштебей токтоп тургандан кийин "Интергласс" ЖЧКда айнек өндүрүшүн иштетүү;

- "Фермерлерге арзан кредит-2" программасы аркылуу айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген кредиттерди сунуштоо;

- айыл чарба техникасын лизингге сунуш кылуу;

- элди иш менен камсыздоого көмөк көрсөтүү, жаңы түзүлгөн "Ала-Тоо Финанс" микрокредиттик агенттиги аркылуу микрокредиттерди берүү аркылуу жаңы иш орундарды түзүү.

Ичкн жагымсыз факторлор/тобокелдер:

- жылдын башынан "Кумтөр" кенинде кен иштеринин токтошу (өндүрүштүн 60%га факт жүзүндө төмөндөшү) жана кенди казуу көлөмүнүн күтүлүүчү кыскарышы (2012-жылга карата болжол боюнча 19,1 т алтындан 12,6 т чейин);

- жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттар, алар жазгы-талаа иштерин 15-20 күнгө артта калууга алып келди, өсүмдүктөрдү кайрадан себүүдөн улам түшүмдүүлүк азайды;

- кыш мезгилинин узактыгы, жана ошондой эле март айынын ичинде кардын жаашы, тоюттун жетишсиздиги менен шартталган малдын өлүмүнө алып келди;

- 2012-жылга карата республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен объекттердин Капиталдык курулушунун программасы кеч бекитилгенине байланыштуу (2012-жылдын 7-июну) курулуш көлөмдөрүнүн жетишсиз каржыланышы; 2012-жылга карата билдирмелерди жана кен иштеринин планын кароонун кечиккенине байланыштуу капиталдаштыруунун деңгээли төмөндөдү;

- бекитилген болжолдо кээ бир долбоорлор боюнча капиталдык алымдардын коюлган суммаларын төмөндөө багытына оңдоп-түзөө;

- Казакстанга, Россияга жана Өзбекстанга реэкспорттун көлөмүнүн азайышынын натыйжасында ички сооданын реалдуу өсүш темпи жайлаганынан улам кызмат көрсөтүүлөрдүн орточо өсүшү;

- өндүрүштүн кыскарышынан улам алтындын экспортунун азайышы;

- азык-түлук товарларга карата мезгилдүү өзгөрүүлөрдөн улам инфляциялык жагдайдын пайда болуу мүмкүндүгү (жемиштер, жашылчалар, эт жана сүт продукция);

- чет өлкөлүк инвесторлор тарабынан күтүүнүн созулган процесси.

Жогоруда баяндалган таасир этүүчү факторлорду эске алуу менен ИДПнын көлөмү мурда болжолдонгон 7,5%дын ордуна 1,8%га чейин төмөндөө тарабына кайрадан эсептелген. 2012-жылга карата макроэкономикалык саясаттын негизги максаты болуп ИДПнын көлөмүнүн мындан ары төмөндөшүнө жол бербөө, экономикалык өсүштүн кошумча резервдерин издөө жана төмөнкү негизги маселелердин чечилишин камсыз кылуу болмокчу:

- ички дүң продуктунун реалдуу өсүү темпин 1,8%дан төмөн эмес камсыз кылуу, анын ичинен:

- айыл чарба өндүрүшүнүн 1,9%га өсүшүнүн;

- курулуш секторунун 19,3%га өсүшүнүн;

- кызмат көрсөтүү секторунун 6,9%дан кем эмес өсүшүнүн;

- өнөр жай өндүрүшүндө жетишилген деңгээлди сактоонун жана мындан ары төмөндөшүнө жол бербөөнүн;

- күтүлүүчү максаттуу көрсөткүчтүн чегинде инфляциянын темптерин кармап турууну камсыз кылуунун эсебинен.

1,8%дын деңгээлннде күтүлүүчү экономикалык өсүш кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн, курулуштун жана айыл чарбанын ИДПга салымы менен камсыз кылынат, алардын суммалык салымы 4,4 пайыздык пунктту түзөт. Мында өзгөчө ири салым кызмат көрсөтүү сектору (3.11 пайыздык пункт) тарабынан камсыз кылынат, ал эми курулуш жана айыл чарбанын салымдары нейтралдуу бойдон калууда жана 0,94 жана 0,34 пайыздык пунктту түзүшөт. Өнөр жайдын салымы терс болууда жана (-) 2,83 пайыздык пункт түзүүдө. ИДПнын 1,8%дык деңгээлде күтүлүүчү реалдуу өсүшү негизги секторлордо төмөнкү жагымсыз өбөлгөлөргө негизделип түзүлдү:

1. Өнөр жайдагы (-) 20,9 пайыздык пунктка төмөндөө төмөнкүлөрдүн эсебинен күтүлүүдө:

- "Кумтөр" кенинде алтын казуу болжолдонгон 19,1 т ордуна 12,6 т чейин төмөндөшүнөн;

- айнек заводун ишке киргизүү мөөнөтүн март айынан экинчи жарым жылдыкка которуудан.

2. Айыл чарбасында түштүктөгү нөшөр жамгырдын жана жер көчкүнүн натыйжасында түшүмдүн бир бөлүгүнүн жараксыз болушунан жана түндүктөгү кургакчылыктан жана малдын өлүмүнөн улам, мурдагы болжолдо бекитилген 3,5%дын ордуна 1,9% күтүлүүдө.

3. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө 7,3%дан болжолдоо боюнча 6,9%га чейин өндүрүштүн жайлашы күтүлүүдө, анткени өлкөнүн түштүгүндө бул чөйрөнүн объекттери калыбына жай келтирилүүдө, жана ошондой эле ички сооданын реалдуу көлөмдөрү Казакстанга, Өзбекстанга жана Россияга реэкспорттун көлөмүнүн чектелишинен улам, орточо темптер менен өсүүдө. Ошондой эле рынок мобилдүү байланышка байыганына байланыштуу, байланыш кызматын көрсөтүү чөйрөсүндө көлөмдөрдүн орчундуу азайышы байкалууда.

3-таблица

ИДПны түзүүчү секторлордун түзүмү жана өсүш темпи(4)

4. Курулушта өсүү темпинин болжолдонгон 24,6%дын ордуна 19,3%га чейин кыскарышы бекитилген болжолдо көптөгөн долбоорлор боюнча капиталдык салымдардын каралган суммаларын оңдоо, жана ошондой эле 2012-жылга карата республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен объекттердин капиталдык курулушунун программасын каржылоонун кечиктирилиши менен шартталган.

Региондор боюнча бөлүп караганда 2012-жылы ИДПда өндүрүштүн негизги үлүшү 64,2% салыштырмалуу салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Жалал-Абад облустарында экономиканын ишинин эсебинен камсыздалат, алардын республиканын ИДПна суммалык салымы 2,57 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (11,5%) жана Ысык-Көл (13,0%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%на жакыны өндүрүлөөрү жана Ысык-Көл (терс салым (-) 2,1 пайыздык пункт) облусунун аймагында "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашканына байланыштуу. Калган бөлүгү 1,33 пайыздык пунктун деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

4-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

Дүйнөлүк азык-түлүк жана чийки заттар рынокторунда баалардын орточо өсүшү жана негизги соодалык өнөк өлкөлөрдөгү инфляция 2012-жылдагы жогорку эмес инфляциялык фон үчүн өбвлгө түзөт. Маалымат үчүн: негизги соодалык өнөк өлкөлөрдөгү инфляция төмөнкүдөй түзүлдү (2011-жылдын декабрына карата 2012-жылдын марты): Казакстан - 3,2%, Россия - 4,6%, Кытай - 2,0%, Еврозона - 2,6%. 2012-жылдын акырына карата керектөө бааларынын индекси (өткөн жылдын декабрына карата) 8,4%дын деңгээлинде күтүлүүдө. Инфляциянын күтүлүүчү деңгээлинин негизине төмөнкү факторлор каралган: (i) азык-түлүк товарларга баанын 8-9%га; азык-түлүк эмес товарларга 10%га; кызмат көрсөтүүлөргө 11%га орточо өсүшү; (ii) бир баррель үчүн 115 АКШ долларына чейинки чийки нефтке (Urals) карата баанын өсүшү(5); (iii) айыл чарба продукциясына карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (iv) калктын топтолгон инфляциялык күтүүлөрүн төмөндөтүү жана сурамдын жана сунуштун олуттуу ички жана тышкы соккуларынын жоктугу; (v) газга болгон баадан тышкары (2012-жылдын 1-июнуна карата калк үчүн жаратылыш газынын 1 куб.м үчүн баасы 1,2%га өсүп, 2012-жылдын январындагы 14,51 сомдун ордуна 14,69 сомду түздү)(6), коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө тарифтерди сактоо; (vi) негизги соодалык өнөк болгон өлкөлөрдө инфляциянын болжолдуу орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 6,0-7,0%, Казакстан 6,0-8,0%, Кытай - 3,4%, Еврозона - 2,5%); (vii) акча-кредиттик саясаттын шаймандары менен алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн кармап туруу. Ошол эле мезгилде керектөө бааларынын индексинин өсүү тобокелдиги сакталууда, бул 2012-жылы максаттуу багыттарынан бир аз жогору болушу мүмкүн. Баарынан мурда, бул нан продуктуларынын ички рыногунун ундун жана дандын импортуна көз карандылыгына байланыштуу (РФнын Айыл чарба министрлигинин маалыматы боюнча 2012-2013-жылдары Россияда эгиндин дүң алынышы 13-18 млн. тоннага азаят жана 70-75 млн. тоннаны түзөт, экспорту болсо 2012/13-маркетингдик жылы экспорттук потенциалы 10-14 млн. тонна болгону менен 2011-жылдын деңгээлинен 1,9%га азайып 5,3 млн. тоннаны түзөт. Казакстанда болжолдоолор боюнча быйылкы маркетинг жылы эгиндин түшүмүнүн көлөмү мурда болжолдонгон 16 млн. тоннанын ордуна 13 млн. тоннаны түзөт). Акча-кредиттик саясат акча-кредиттик саясаттын шаймандарын колдонуу аркылуу инфляциянын монеталык факторлорун кармап турууга багытталат. Мында биринчи кезектеги маселе болуп адекваттуу инфляциялык күтүүлөрдү түзүү жана банк системасына карата ишенимди калыбына келтирүү эсептелет. Кое берилген алмаштыруу курсунун саясаты сакталат, анда валюталык интервенциялар алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүшүнө алып келбөө максатында жүргүзүлөт. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ишинде көзөмөлдөө функцияларын ишке ашыруу жагындагы артыкчылыктуу багыттары аныкталды: а) Банк кодексинин долбоорун иштеп чыгуу; б) коммерциялык банктардын иштерин көзөмөлдөө маселеси боюнча жөнгө салуучу ченемдик базаны өркүндөтүү; в) бириктирилген көзөмөл системасын өнүктүрүү; г) тобокелге багытталган көзөмөлдүн айрым элементтерин жайылтуу; д) банк тобокелдиктерин баалоо, талдоо жана алдын алуу системасын өркүндөтүү. 2012-жылы салык саясатынын негизги багыттары болуп төмөнкүлөр эсептелет: (а) отчеттордун санын азайтуу жана аларды берүүнүн мезгилдүүлүгүн тартипке келтирүү максатында салыктык отчет системасын өркүндөтүү; (б) салыктык отчетту электрондук формада берүү үчүн салык кызматынын автоматташтырылган маалымат системасын жайылтуу, салык төлөөчүлөр тарабынан салык милдеттерин аткаруунун жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү үчүн салыктык башкарууда заманбап технологияларды колдонуу; (в) салык жана бажы кызматын модернизациялоону жана автоматташтырууну аяктоо; (г) киреше салыгы жана камсыздандыруу взностору боюнча отчетторду бириктирүү менен ушул төлөмдөрдү саноо үчүн бирдиктүү салык базасын аныктоо. Киреше салыгы боюнча салыктык отчеттун формасы менен социалдык салыктын формасын бир түргө келтирүү; (д) Чакан жана орто бизнес үчүн атайын салыктык режимдерге карата ыкмаларды өнүктүрүү жана өзгөртүү боюнча мамлекеттин стратегиясын аныктоо. Чакан жана орто бизнести өнүктүрүүнү колдоого багытталган салык салуунун жөнөкөйлөтүлгөн системасын өркүндөтүү; (е) айрым салыктарды чогултууну жергиликтүү бюджеттин пайдасына өткөрүп берүү менен бюджеттер аралык мамилелерге жана региондорду өнүктүрүүгө тийиштүү маселелерди мыйзамдуу чечүү (мисалы, киреше салыгын, патенттерден түшүүлөр, жер салыгы, мүлккө салык жана салыктык эмес түшүүлөрдүн айрым түрлөрү); (ж) салыктык текшерүүлөрдүн жол-жоболорун тыкыр регламенттөө жана тобокелдиктерди баалоонун негизинде текшерүү системасын толук жайылтуу; (з) ыктыярдуу патенттин негизинде жүргүзүлгөн иштин түрлөрүнүн тизмесин патенттин наркын акырындык менен жогорулатуу жана патенттин түрлөрүн азайтуу жолу менен кыскартуу; (и) салыктык башкарууну жөнөкөйлөтүүгө багытталган ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуу; (к) экономиканын жогорку пайдалуу тармактарынын бири катары байланыш сектору үчүн сатуудан алынган салыктын ставкаларын жогорулатуу; (л) алтын казуучу ишканалардын кирешелерине карата салыкты киргизүү. 2012-жылы салыктык саясат салыктардын түшүүлөрүнүн толуктугун камсыз кылууга, башкаруунун натыйжалуу системасын түзүүгө жана контролдоочу органдардын ишинин натыйжалуулугун арттырууга багытталат. Натыйжалуу салыктык башкаруунун жана салык төлөөчүлөр менен түшүндүрүү иштерин жүргүзүүнүн эсебинен, мамлекеттик бюджетке салык түшүүлөрүнүн көлөмү 66,2 млрд. сом өлчөмүндө күтүлүүдө жана 2011-жылга салыштырмалуу 24,9%га өсөт, ал эми ИДПда салыштырмалуу салмагы 21,7%ды түзөт. 2012-жылы бюджеттик саясаттын негизги багыттары төмөнкүлөр болот: (1) мамлекеттик ресурстарды колдонуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (2) мамлекеттик милдеттенмелерди жана социалдык кепилдиктерди аткаруу; (3) калктын жашоо деңгээлинин peгиондор аралык жиктелишин азайтуу: (4) бюджеттин тартыштыгын азайтуу. Мамлекеттик карызды башкаруу мамлекеттик карыздын туруктуу деңгээлин кармап туруу, анын оптималдуу структурасын түзүү жана мамлекеттик карызды натыйжалуу башкаруунун институттук негиздерин бекемдөө багытында жүргүзүлөт. Мамлекеттик карыздын туруктуулугун камсыздоо кабыл алынган Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын башкаруунун 2012-2014-жылдарга карата стратегиясынын алкагында жүргүзүлөт. Жаңы тышкы карыз алуулар экономикалык өсүшкө жана жакырчылыкты азайтууга көмөк көрсөтүүчү айрыкча артыкчылыктуу программаларга жана долбоорлорго гана тартылат. Мамлекеттик жаңы тышкы карыздарды алуу жана кепилдик берүү карыздардын жеңилдетилгендеги минимум деңгээли (гранттык-элементтер) 35 пайыз менен сакталганда гана ишке ашырылат. Кыргыз Республикасынын тышкы карызын тейлөө өз убагында жана толук көлөмдө жүргүзүлөт. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республикасынын карыздарын реструктуралоого берүү тууралуу маселелерди кароо боюнча эки тараптуу форматта кредитор-өлкөлөр менен сүйлөшүүлөрдү өткөрүү, ошондой эле аны кечүү же грантка кайра өзгөртүү жолу аркылуу Кыргыз Республикасынын тышкы карыздарынын деңгээлин кыскартуу боюнча иш-чараларды улантат. Инвестициялык саясатта өлкөнүн инвестициялык ыңгайлуулугун калыбына келтирүүнүн жана лицензиялардын санын (500дөн 270ке чейин), текшерүүчү органдарды (21ден 13кө чейин), мамлекет тарабынан көрсөтүлүүчү кызматтарды (20000ден 386га чейин) азайтуу, 40тан ашуун мамлекеттин жарандары үчүн визасыз режимди киргизүү аркылуу өлкөнүн экономикасынын артыкчылыктуу тармактарына инвестицияларды тартуунун үстүндө иштер жүргүзүлөт. ИДПны түзүүчү реалдуу секторлордун күтүлүүчү көрсөткүчтөрүн деталдаштырууга өтүүдө, 6,5% реалдуу өсүш менен өнүгө турган кызмат көрсөтүү чөйрөсүнөн олуттуу таасир күтүлүүдө, анын ИДПнын структурасындагы үлүшү 47,1%, ал эми ИДПга оң салым - 3,11 пайыздык пунктту түзөт. Өсүш төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат: мында соода 7,9%га; транспорттук кызмат көрсөтүү - 14,4%га; байланыш кызматы - 5,6%га; финансылык иштин кызматы - 5,8%га жана мейманканалар менен ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрү - 11,1 %га өсүшү күтүлүүдө. 2012-жылга кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн болжолдонгон көрсөткүчтөрү негизинен мобилдик байланыш менен рыноктун толгондугу менен келип чыккан өсүш темпинин басаңдашынан улам байланыш кызматынын көлөмүнүн 8,3 пайыздык пунктка төмөндөгөндүк эсебинен 1,0 пайыздык пунктка төмөндөтүү жагына кайра каралган. Мындан тышкары финансылык иште жана мамлекеттик башкарууда өсүш темпи жайлады. Кызмат көрсөтүү секторундагы саясат 2012-жылы расмий эмес иштин деңгээлин азайтууга, экономикага кошумча нарктын салымын көбөйтүүгө, бул чөйрөдө салыктык жыйымдарды көбөйтүүгө, Кыргыз Республикасынын бардык аймагында жашоо-турмуш үчүн зарыл болгон кызмат көрсөтүүлөрдүн, анын ичинде байланыш, транспорт, чакан финансылык уюмдардын кызматын, соода жана башкалардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга багытталат.

5-таблица Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарында өсүш темпинин динамикасынын өзгөрүүсү, өткөн жылга карата % менен

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн структурасында 2012-жылы негизги үлүштү соода, авто унааларды, тиричилик буюмдарын, жеке колдонулуучу предметтерди оңдоо (31,5%) жана транспорт жана байланыш кызматтары (22,1%) ээлейт, алардын суммалык салыштырма салмагы 53,6%. Соода рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүшүнүн негизги булактарынын бири болот, мында реалдуу өсүш темпи 7,9%дын деңгээлинде күтүлүүдө, ал калктын акчалай кирешесинин 8,5%га көбөйүшү, атап айтканда орточо эмгек акынын 21,2%га өсүшү менен колдоого алынат. Транспорттук кызмат көрсөтүүнүн көлөмүн көбөйтүү үчүн төмөнкүлөр белгиленди: автомобиль жолдордун жараксыз катмарын калыбына келтирүү, Түп-Кеген авто-жолун реабилитациялоо, Баткен, Исфана, Жалал-Абадга заманбап учактарда туруктуу иштеген авиа рейстерди жандандыруу; Бишкек-Хожент (Тажикстан Республикасы) маршруту боюнча жаңы авиакаттам ачуу, анын ичинде жүктү кароо ж.б. каралбаган "Манас" Эл аралык аэропорту" ААКнын жабык карго-терминалын куруу жолу менен эл аралык транзит зонасын түзүү. Мындан тышкары транспорттук кызмат көрсөтүүнүн өсүшүнүн негизги булактары түтүк өткөргүч (өсүш 2 эсе) жана темир жол транспортунун кызматы (өсүш 19,0%) болот. Бул көбөйүү табигый газды керектөөнүн өсүшү жана аны импорттоонун 2,1 эсе өскөндүгүнө байланыштуу. 2012-жылы мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүсүнүн реалдуу өсүшү өлкөгө туристтердин агымынын күтүлгөн көбөйүшүнүн эсебинен 11,1% күтүлүүдө. Кыргыз Республикасынын туристтик жагымдуулугун арттыруу жана туризм тармагын өнүктүрүү максатында 40 өлкөлөрдөн ашык жарандары үчүн виза режимин алып салуу белгиленген. Борбордук Азиянын аймагында туризм чөйрөсүндө эс алуу үчүн сунуштарды издөө боюнча акысыз сервис Mart TRAVEL жаңы долбоору ишке киргизилди. Бул жаңы платформа жаны маалыматтык-коммуникациялык технологиянын жардамы менен чет өлкөлүк жана Борбордук Азиянын башка өлкөлөрүнүн туристтеринин көңүлүн Кыргызстандын кызыктуу жерлерине бурууга жардам берет. Региондор боюнча бөлүп караганда рыноктук кызмат көрсөтүүнүн көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарынын (58,4%), ошондой эле Чүй (11,6%), Жалал-Абад (7,5%), Ош (6,2%) облустарынын иш-аракеттеринен кошулат. Алардын суммалык салыштырма салмагы 83,7%ды түзөт, бул түздөн-түз ушул региондордун ишкер активдүүлүгү жана республиканын башка облустарына караганда калкынын жогорку кирешелери менен байланышкан. Өнөр жай секторунда(7) 2012-жылы продукция өндүрүүнүн көлөмүнүн төмөндөшү мурда болжолдонгон 7,6% өсүш деңгээлинен (-) 20,5 пайыздык пунктка төмөндөшү болжолдонууда. ИДПнын өсүшүнө терс салым, болжолдонгондон (19,9%) 2,6 пайыздык пунктка кыскарып, ИДПнын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 17,3% менен (-) 4,33 пайыздык пунктту түзөт. Кен казуучу жана энергетикалык тармактардын өндүрүшүнүн туруктуу иштешинин эсебинен "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 7,1%дын деңгээлинде калат.

6-таблица

Өнөр жай тармагында өсүш темпинин динамикасынын өзгөрүшү, өткөн жылга карата % менен

Азыркы учурда экономикалык өсүш иштетүү өнөр жайынын бир катар базалык ишканаларына топтолгон, бул учурдагы жагдай мүнөздөгөндөй, ушул ишканалардын биринде көйгөй пайда болгон учурда экономиканы аялуу жана алсыз кылат. Иштетүүчү өнөр жайдын структурасында негизги үлүштү металлургия өндүрүшү жана даяр металл буюмдарды өндүрүү (59,4%), тамак-аш продуктулар өндүрүшү, анын ичинде суусундуктар жана тамеки (15,9%), текстиль жана тигүү өндүрүшү (6,8%), башка металл эмес минералдык продуктулар өндүрүшү (8,2%) ээлейт, алардын суммалык салыштырма салмагы 90,3%ти түзөт. Металлургия өндүрүшүндө көлөмдөрдүн мурда болжолдонгон 6,9 пайыздык өсүү деңгээлинен 35,1 пайыздык пунктка кыскарышынын эсебинен иштетүү өнөр жайында өндүрүштүн төмөндөшү байкалууда. Суусундуктарды жана тамекини кошо, тамак-аш продуктуларынын өндүрүшүндө болжолдук чоңдуктардын өсүшү 6,8 пайыздын ордуна 3,6%, текстиль жана тигүү өндүрүшүндө 7,8%дын ордуна 4,2%, башка металл эмес минералдык продуктулардын өндүрүшү болжолдуу 26,1% ордуна 18%га кайрадан каралып чыкты. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмдөрүнүн күтүлүүчү олуттуу төмөндөшүнүн негизги факторлору болуп:

- металлургия өндүрүшүндө - мурда болжолдонгон 19,1 т, ордуна 12,6 т. чейин "Кумтөр" кенинде алтын казуунун төмөндөшүн жарыялоо, мында карьердин түштүк-чыгыш бөлүгүндө муздун жана металл аралашпаган кендердин кыймылынын күчөшүнөн реалдуу көлөм 30%дан ашык төмөндөйт, бул курамында алтыны көп болгон участокко пландаштырылган жетүүнүн кечеңдешине алып келди. Өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүүгө "Кумтөрдүн" таасири жогору. анын өнөр жайдагы салыштырмалуу салмагы үчтөн бирин түзүп жогорку бойдон калууда;

- табигый-климаттык шарттардын терс таасиринен улам, айыл чарбасындагы көрсөткүчтөрдү кайрадан карап чыгуунун эсебинен тамак-аш продуктуларын, анын ичинде суусундуктарды жана тамекини өндүрүүнүн өсүшүнүн төмөндөшү;

- Бажы союзуна катышуучулардын бажы аймагында эрежелердин катаалдашынын эсебинен текстиль жана тигүү өндүрүшүндө көлөмдөр азайды:

- курулуш материалдардын көлөмдөрү азайышына төмөнкүлөр себеп болууда:

айнек заводду колдонууга киргизүү мөөнөтүн март айынан экинчи жарым жылдыкка которуудан улам, мында өндүрүш көлөмдөрү болжолдонгон 7 млн. чарчы метрдин ордуна 3,5 млн. чарчы метрге чейин күтүлүүдө; "Кант цемент заводу" ААК мештерди оңдоого токтотуудан жана катуу отунга өткөрүүдөн цемент өндүрүүнүн көлөмү дээрлик 300,0 миң тоннага азайышы. Айыл чарба продукцияларын иштетүүнүн 3,6% өсүшү спирттин 1,5 эсеге, канттын 2,0 эсеге, нандын 9,5%га, ундун 1,3 эсеге, сүт продуктулардын 7,3%га өсүшүнөн, ошондой эле, алкоголь тармагында көмүскө иштин көлөмү азайышынан, колдонуудагы кубаттуулуктарды натыйжалуу пайдалануунун жана аларды "Фермерлерге арзан кредит" программасы боюнча берилүүчү (2011-жылы - 565,1 млн. сом, 2012-жылдын январь-августунун жыйынтыгында 700,4 млн. сом каржыланган) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жеңилдетилген кредиттерин өздөштүрүүдөн болуучу таасирдин эсебинен болжолдонгон кеңейтүүнүн эсебинен күтүлүүдө. 2012-жылы текстиль жана тигүү өндүрүшүндө күтүлүүчү көрсөткүчтөрдү "Касиет" АК, "Розквит" ЖЧК, Бишкек кенаф фабрикасы, "Илбирс" АК, "Кара-Балта килем" ЖЧК сыяктуу иштеп жаткан ишканалардын өндүрүш көлөмдөрүн күчөтүүнүн, сатуу рынокторун кеңейтүүнүн жана экспорттук берүүлөрдүн, жаңы өндүрүштөрдү түзүүнүн, узак убакыттан бери токтоп турган ишканаларды иштетүүнүн эсебинен камсыз кылуу пландаштырылууда. Химия өндүрүшүндө өндүрүш көлөмдөрүн жогорулатуу "Таш-Көмүр Солар" ЖЧК ("Кристалл" ААК) ишин активдештирүүнүн жана "Кадамжай химиялык металлургия заводу" ЖЧК жана "Айдаркен сымап" АК ишканасынын ишин жакшыртуунун эсебинен күтүлүүдө. 2009-жылдан бери токтоп турган "КХМЗ" ААКда монокремний өндүрүшүн калыбына келтирүүнүн эсебинен 2011-жылга салыштырмалуу 1,3 эсеге реалдуу өсүш күтүлүүдө. Курулуш материалдар өндүрүшүндө көбүн эсе узак оңдоодон кийин 2012-жылдын июнь айында "Интергласс" ЖЧК айнек заводун ишке киргизүү менен анын курулуш материалдарды өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү салыштырмалуу салмагы 20%га жакынды түзөт, жана ошондой эле цемент өндүрүшүнүн кубаттуулуктарын өздөштүрүүнү улантуу менен шартталган (тармакта ири салыштырмалуу салмак - 50 пайыздан жогору), атап айтканда "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКтын кубаттуулуктарын өздөштүрүү менен 18% өсүш күтүлөт. Курулуш продукциясынын жаңы түрлөрүн өздөштүрүү улантылууда, мисалы, кум блогунун өндүрүшүндө 1,5 эсеге өсүш күтүлүүдө. Курулуш материалдар өндүрүшүнүн өсүшү баарынан мурда. Ош жана Жалал-Абад шаарларында турак жайларды, социалдык жана инженердик инфраструктураны калыбына келтирүү жана куруу, социалдык-экономикалык маанидеги (билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт, турак жай курулуш чөйрөсүндө) объекттерди реконструкциялоо, республикада автожолдорду реконструкциялоо жана куруу боюнча иштерди улантууга байланыштуу курулуш материалдар продукциясына карата сурам менен колдоого алынат. Металлургия өндүрүшүндө алтынды өндүрүүнү 28,7% жогорулатуу менен "Кыргызалтын" ААКнын ишканаларында өндүрүштүн өсүшү күтүлүүдө. Мында "Бозымчак", "Кара-Казык" кендерин иштетүүнүн жана алтын казуунун эсебинен өндүрүштүн көлөмүнүн мурда болжолдонгон өсүшү 2012-жылга карата билдирмелердин жана кен иштеринин пландары кеч каралганына байланыштуу жокко чыгарылган. Кен өнөр жайында өндүрүштүн реалдуу өсүшү көмүрдү, лигнитти жана чым көңдү чыгарууну 2,5%га жогорулатуунун; табигый кумду алууну 15,8%га жана гранулдарды, таш күкүмдөрүн, гравийди, шагылды 1,7 эсеге жогорулатуунун эсебинен 6,8%га күтүлүүдө. Энергетика тармагында өндүрүштү 5,9% реалдуу жогорулатуу, негизинен, жылына орточо алганда сатып алынуучу газдын көлөмүн 10,0%га жогорулатуунун эсебинен күтүлүүдө, анткени электр энергия тармагында өсүү үчүн резервдер 2011-жылы түгөнгөн жана электр энергиянын кошумча көлөмдөрүн иштеп чыгуу үчүн жаңы кубаттуулуктар азыр киргизилбейт. Мындан тышкары, сатып алуучу өлкөлөр менен сүйлөшүүлөр создуккандыктан электр энергиянын экспортунун акыркы көлөмдөрү аныктала элек. Өнөр жай продукциясынын накталай көлөмүнүн өсүшү өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү "Кумтөр" кенин иштеткен ишканаларда өндүрүштүн төмөндөшүнөн улам төмөндөөчү Ысык-Көл жана Чүй облустарынан башка республиканын бардык региондорунда жетишилээри күтүлүүдө. Региондор боюнча алганда, өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө Ысык-Көл (22,8%), Чүй (39,8%) облустары жана Бишкек шаары (21,9%) негизги салымды киргизүүдө, алардын суммалык үлүшү 84,5%ды түзөт. Айыл чарбасында 2012-жылы реалдуу өсүштүн темпи дыйканчылыкта 2,4% (4,9%га караганда) жана мал чарбасында 1,5% (2,0%га караганда) өсүштүн эсебинен мурда болжолдонгон 3,5%дын ордуна 1,9% деңгээлинде күтүлүүдө. ИДПнын жалпы көлөмүндөгү салыштырмалуу салмагы 18,5%ды, ал эми ИДПны өстүрүүгө болгон салымы - 0,34 пайыздык пунктту түзөт. Өндүрүштүн жалпы көлөмүнөн мал чарба продукциясынын үлүшүнө 45,5%, өсүмдүк өстүрүүгө 53,0%, башкаларга (кызмат көрсөтүүлөр, мергенчилик жана токой чарбасына) - 1,5% туура келет.

7-таблица

Айыл чарба тармагында өсүү темпинин динамикасынын өзгөрүшү, өткөн жылга карата % менен

2012-жылы айыл чарбасында күтүлүүчү көрсөткүчтөрдү кайрадан карап чыгууга таасир тийгизген негизги факторлор:

- кыш мезгилинин узактыгы, жана ошондой эле март айынын ичинде кардын жаашы:

жазгы талаа иштеринин 15-20 күнгө артта калышына, өсүмдүктөрдү кайрадан себүүдөн улам түшүмдүн азайышына алып келди; тоюттун жетишсиздигинен малдын өлүмүнө алып келди;

- быйылкы жылдын узакка созулган кургакчылдыгы, ошондой эле суунун аздыгы өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүнө терс таасир тийгизди;

- үстүбүздөгү жылдын жаз айларында болуп өткөн сел менен коштолгон нөшөрлөгөн жамгырлар Ош, Жалал-Абад, Баткен жана Талас облустарындагы чарбакер субъекттерге сезилерлик зыян келтирди, анын натыйжасында айыл чарба өсүмдүктөрүнүн айдоо аянттары жапа тартышты:

- айыл чарба өндүрүшчүлөрүнүн минералдык семирткичтер менен жетишсиз камсыздалышы.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 24-январындагы № 50 "2012-жылы Кыргыз Республикасында жазгы-талаа жумуштарын уюштуруу жана өз убагында өткөрүү чаралары жөнүндө" токтомунда 2012-жылдын түшүмү үчүн айыл чарба өсүмдүктөрүнүн себүү аянттарынын сунушталган түзүмү бекитилген, себүү аянттарын 1167,3 миң га чейин жеткирүү же өткөн жылдагыдан 8,1 миң га көбөйтүү белгиленген. Мында сунушталган түзүмдө 2011-ж. салыштырганда айыл чарба өсүмдүктөрүн себүүгө төмөнкү аянттар бөлүнүп берилген:

- дан өсүмдүктөрү - 614,6 миң га, же өткөн жылдан 16,9 миң га аз:

- анын ичинде: буудай - 348,6 миң га же өткөн жылдан 29,0 миң га аз;

- кант кызылчасы - 11,7 миң га, же 3,7 миң га көп;

- пахта - 37,4 миң га, өткөн жылдын деңгээлинде;

- тамеки - 5,5 миң га, 1,4 миң га көп;

- май өсүмдүктөрү - 56,4 миң га, 1,7 га көп;

- картошка - 84,2 миң га, 0,7 миң га аз;

- жашылчалар - 46,1 миң га, 3,8 миң га көп;

- бакча өсүмдүктөрү - 7,9 миң га, 0,9 миң га көп:

- тоют өсүмдүктөрү - 303,5 миң га, 15,5 миң га көп.

Бирок, 2012-жылдын башынан тартып, катаал жаратылыш-климаттык шарттар бул түзүмгө өзгөртүүлөрдү киргизди жана бардык жерлерде талаа иштерин 3-4 жумалык кечигүү менен баштоону шарттады, натыйжада жаздык буудайды себүүнүн оптималдуу агротехникалык мөөнөтү өтүп кеткен. 2012-жылдын жазгы талаа иштери кургакчылык шарттарында, жамгырсыз өттү, өзгөчө Чүй облусунда. Апрель айынын аягында гана республиканын түштүк облустарында өзү менен ташкынды жана селди алып келген жана 3,0 миң га ашык айыл чарба өсүмдүктөрүнүн айдоосуна зыян келтирген олуттуу жаан-чачындар болуп өттү. Кургакчылыктын натыйжасында, Чүй облусунда кант кызылчасын себүү программасы аткарылбай калуу коркунучунда калды, анда кант кызылчасы себилген аянттардын көбүндө кызылча чыкпай калды, бул техникалык өсүмдүктүн агротехникалык мөөнөтү өтүп кетсе дагы, кээ бир массивдер кайрадан айдалды. Пахта боюнча ушундай эле жагдай орун алды, анын дагы оптималдуу агро мөөнөттөрү өтүп кетти жана пахтакорлор кесектүү топуракка пахта себүүдөн баш тартышты. Өсүмдүк өстүрүүдө 2012-жылдын күтүлгөн көрсөткүчтөрү май өсүмдүктөрүн 2011-жылдын деңгээлинен 4,3 миң га, жашылчаларды 3,9 миң га, бакча өсүмдүктөрүн 0,9 миң га ашык жогорулатуунун эсебинен камсыз кылынат. Дан өсүмдүктөрүнүн реалдуу өсүшү 3,0%да, май өсүмдүктөрү 8,3%да, жашылчалар - 4,2%да, бакча өсүмдүктөрү - 11,9%да, мөмөлөр жана жемиштер - 8,6%да күтүлүүдө. Айыл чарбасынын жалпы көлөмүнүн өсүшүндө өсүмдүк өстүрүүнүн салымы 1,27 пайыздык пунктту түзөт. Мал чарбачылыгынын бардык категорияларында тирүүлөй салмактагы союуга арналган малдын жана канаттуулар өндүрүшүн 1,3%га жогорулатуунун эсебинен мал чарбачылыгында 1,5%га (2,0% деңгээлиндеги болжолдоонун ордуна) көлөмдүн реалдуу өсүшу күтүлүүдө, анда тирүүлөй салмактагы эт 351,0 миң тоннаны түзөт. Эт өндүрүүнү жогорулатуу негизинен ири мүйүздүү малдын башын 30,0 миң башка, койду жана эчкини- 250,0 миң башка, жылкыны- 10,0 миң башка жана үй канаттууларын -65,0 миң башка жогорулатуунун эсебинен күтүлүүдө. Республикада сүт өндүрүү 1382,3 миң тонна көлөмүндө күтүлүүдө же ал 1,8%га реалдуу өсөт. Жумуртка жана жүн өндүрүү көлөмдөрү 2011-жылдын деңгээлинде калат. Айыл чарбасынын жалпы көлөмүнүн өсүшүнө мал чарбачылыгынын салымы 0,67 пайыздык пунктту түзөт. Мурда болжолдонгон өлчөмдөрдү кайра карап чыгуунун негизги себеби мал багуу тармагындагы кризистик жагдай болду, ал катуу сууктун жана тоюттун жетишсиздигинин натыйжасында малдардын массалык өлүмүнө алып келди. Күтүлүүчү көрсөткүчтөрдүн аткарылышын камсыз кылуу үчүн МТИнин: "Агробизнес жана маркетинг", "Айылдык инвестициялардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн долбоору", "Ички чарбалык сугаттын экинчи долбоору", "Суу ресурстарын башкарууну жакшыртуу", "Айыл чарба инвестициялары жана кызматтар" ж.б. долбоорлорун ишке ашыруу алкагында олутту жардам көрсөтүлөт. Мындан тышкары, айыл чарбасындагы өсүш республиканын дыйкан жана фермердик чарбаларына үрөн материалдарын, мамрезервден рыноктогу баалардын төмөн баалар боюнча дизель майын берүү, минералдык жер семирткичтерди ташып келүү, лизингге айыл чарба техникасын сунуштоо жана ошондой эле 1,0 млрд. сом өлчөмүндө "Фермерлерге арзан кредиттер-2" программасы боюнча айыл чарба өндүрүүчүлөрүн колдоого жеңилдетилген кредиттерди (жылына 7%) сунуштоо аркылуу мамлекеттик жана демөөрчүлүк колдоону көрсөтүүнү эсепке алуудан күтүлүүдө. Айыл чарба продукциясынын негизги үлүшүн Жалал-Абад (20,0%), Ош (19,8%), Ысык-Көл (11,6%) жана Чүй (24,9%) облустары өндүрүшөт, алардын суммардык салыштырмалуу салмагы 76,5%ды түзөт. Курулуш секторунда 2012-жылы 18,1%га реалдуу өсүү менен капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнүн жогорулашы күтүлүүдө жана ал 60,9 млрд. сомду түзөт. Мында белгилеп кетүүчү нерсе, 23,4%га мурда бекитилген болжолдон 5,3%га төмөндөө тарабына капиталдык салымдардын жалпы көлөмү кайрадан эсептелип чыкты (8-таблица).

8-таблица

Курулуш тармагындагы өсүү темпинин өзгөрүүсү, өткөн жылга карата пайыздарда

2012-жылга карата курулуштун болжолдуу көрсөткүчтөрүн кайрадан карап чыгууга таасир тийгизген негизги факторлор:

- бекитилген болжолдо айрым долбоорлор боюнча каралган суммаларды оңдоо;

- 2012-жылга карата республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен объекттердин капиталдык курулушунун программасынын кеч бекитилгендиги жана жетишсиз каржылоо (7-июнь 2012-ж.);

- курулуш материалдарынын бааларын жогорулатуу;

- 2012-жылга карата билдирмелерди жана тоо-кен иштеринин планын кароо кечиктирилгендиктен капиталдаштыруунун деңгээлинин төмөндөшү болуп калды.

Капиталдык салымдардын түзүмүндө каржылоонун ички жана тышкы булактарынын катышы 71,7%ды жана 28,3%ды түздү. Каржылоонун ички булактарынан капиталдык салымдардын көлөмүндө негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын каражаттары жана калктын каражаттары ээлешет, алар суммардык түрдө 89,5%ды түзөт. Ички булактардан капиталдык салымдардын эсебинен, негизинен:

- турак жайларын курууга, билим берүү объекттерин, автомобиль жолдорун ж.б. курууга багытталган Ош жана Жалал-Абад шаарларынын социалдык-маданий багыттагы инфраструктура объекттерин калыбына келтирүү боюнча иштер жүргүзүлөт. 2012-жылга карата бюджет тарабынан бул максаттарга 883 млн. сом көлөмүндө каржылоо каралган, алардан курулуш иштерине 785 млн. сом жумшалат.

Маалымат үчүн: 883 млн. сом жалпы суммадан, 100 млн. сом республиканын бюджети тарабынан бөлүнүп берилген, ал эми 783 млн. сом бул көрсөтүлгөн максаттарга 100 млн. АКШ доллары өлчөмүндө мурда берилген россиялык кредиттен өздөштүрүлбөй калган сумма.

- калктын каражаттарынын эсебинен бүтүндөй республика боюнча турак жай курулушу:

- "Кум-Төр"(8) кениндеги курулуш иштери.

Маалымат үчүн: 2012-жылы "Кум-Төр" кенинде 370 млн. АКШ доллары өлчөмүндө капиталдык салымдар пландаштырылууда, алардын ичинен 338 млн. АКШ доллары өндүрүштү өнүктүрүүгө, 32 млн. АКШ доллары негизги фонддорду(9) модернизациялоого каралган. Салыштыруу үчүн "2011-жылы "Кум-Төр" кениндеги капиталдык салымдар ишканалардын жана уюмдардын түзүмүнүн жарымынан көбүн түзгөн. Республикалык бюджеттин эсебинен, капиталдык салымдарды биринчи кезекте төмөнкүлөргө жумшоо күтүлүүдө:

- пландаштырылган жылда курулушу аяктоого тийиштүү жана республикалык бюджеттен каржыланган, курулушу аяктай элек объекттерге;

- курулуштар жана объекттер, алар боюнча факт жүзүндө бөлүнгөн каражаттардын жетишсиздигинен улам бюджеттик милдеттердин лимиттеринин чегинде республикалык бюджеттин акчалай милдеттери аткарылбай калган;

- Бишкек шаарынын массалык индивидуалдык курулуш зоналарында инженердик жана социалдык инфраструктура курулушу;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2001-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен бекитилген 2011-2015-жылдарга Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруу жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүүнүн мамлекеттик программасы боюнча иш чараларды ишке ашыруу.

Маалымат үчүн: Ушул мамлекеттик программа боюнча көрсөтүлгөн максаттарга жыл сайын 1 млрд. сом каралат. Тышкы булактардын эсебинен капиталдык салымдардын күтүлүүчү көлөмдөрү төмөнкү долбоорлордогу курулуш объекттеринин каржылоого багытталат:

- Кытайдын экспорттук-импорттук банкынын каражаттарынын эсебинен 208,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Кыргызстандын түштүгүндө электр берүү линияларын модернизациялоо" долбоору, анын ичинен 2012-жылы - 120,8 млн. АКШ доллары каржыланат. Ушул долбоордун алкагында узактыгы 256,5 км 220 кВ электр берүү линиясынын, "Датка" 500 кВ жаңы ПС курулушу ишке ашырылат жана колдонуудагы 220 кВ подстанцияларында заманбап жабдууну орнотуу менен реконструкцияны ишке ашыруу;

- "Энергетика секторун өнүктүрүү" долбоору. Долбоордун жалпы долбоордук наркы 56,0 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен 2012-жылы 4,0 млн. АКШ долларын өздөштүрүү пландаштырылууда;

- 2012-жылы 10,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Электр бөлүштүрүү түйүндөрүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу" (ГБР KfW, грант жана кредит) долбоору;

- 2012-жылы 2,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо өлчөмү менен "Бишкек шаарынын локалдык тармактарын оңдоо" (ГБР KfW, грант жана кредит) долбоору;

- 2012-жылы 1,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Бишкек жана Ош шаарларында электр камсыздоону жакшыртуу" долбоору (ИӨБ, кредит);

- 2012-жылы 109,1 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Датка - Кемин" ЛЭМ 500 кВ жана "Кемин" ПС 500 кВ куруу" долбоору (Кытай экспорттук-импорттук банкы, кредит);

- 2012-жылы Кытай экспорттук-импорттук банкынын каражаттарынын эсебинен 3,764 млн. АКШ доллары каржылоо көлөмү менен "Ош-Сарыташ-Эркечтам" авто жолунун 123-км дан 190-км га чейин участкасын реабилитациялоо;

- 2012-жылы 16,62 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Сарыташ-Карамык" авто жолунун 0 км дан 136 км га чейин реабилитациялоо; анын ичинен Азия өнүктүрүү банкынын каражаттары - 11,56 млн. АКШ доллары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн каражаттары - 5,06 млн. АКШ доллары;

- 2012-жылы 67,2 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Бишкек-Нарын-Торугарт" авто жолун реабилитациялоо (9-км дан 272-км га чейин жана 365-км дан 479 км га чейин; Макулдашууну ратификациялоо жана 479-км дан 539 км га чейинки участокту реабилитациялоо; 400-км дан 439 км га чейинки участокту реабилитациялоону аяктоо), анын ичинен Кытай экспорттук-импорттук банкынын каражаттарынын эсебинен - 40 млн. АКШ доллар, Азия Өнүктүрүү банкы - 23,6 млн. АКШ доллары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү - 3,6 млн. АКШ доллары;

- "Бишкек-Нарын-Торугарт" авто жолун реабилитациялоо (Араб координациялык тобу менен макулдашууну ратификациялоо; 272-км дан 365-км га чейинки участокту реабилитациялоо боюнча иштин башталышы). 2012-жылы каржылоо булактары 9,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө аныкталган, анын ичинен Араб координациялык тобунун каражаттарынын эсебинен - 7,6 млн. АКШ доллары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү - 1,4 млн. АКШ доллары;

- 2012-жылы 44,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо булагы менен "Ош-Баткен-Исфана" жолунун 123 км дан 220 км га чейинки участкасын реабилитациялоо, анын ичинен Дүйнөлүк банктын каражаттарынын эсебинен 24,59 млн. АКШ доллары, Реконструкциялоо жана Өнүктүрүү Европа банкы 16,6 млн. АКШ доллары; Кыргыз Республикасынын Өкмөтү - 3,21 млн. АКШ доллары;

- "Тараз-Талас-Суусамыр" жолунун 75 км дан 105 км га чейинки участкасын реабилитациялоо. Бул маселе боюнча каржылоо жөнүндө кредиттик макулдашуу долбоору боюнча Ислам өнүктүрүү банкы менен сүйлөшүүлөрдү өткөрүү, макулдашуунун ратификациялоо зарыл. Каржылоо булактары 22,075 млн. АКШ доллары өлчөмүндө аныкталган, анын ичинен Ислам өнүктүрүү банкынын каражаттарынын эсебинен 10,0 млн. АКШ доллары, Сауд өнүктүрүү фонду 10,0 млн. АКШ, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү - 2,075 млн. АКШ доллары;

- 2012-жылы 31,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Манас" эл аралык аэропорту" АКсынын командалык-диспетчердик пункттун курулушу жана республиканын аэропортторунда жабдууларды алмаштыруу, анын ичинен АКШнын гранттарынын эсебинен - 30,0 млн. АКШ доллары, "КАН" КП жеке каражаттары - 1,0 млн. АКШ доллары:

- кен казуу өнөр жайынын объекттеринин курулуштарына инвестицияларды өздөштүрүү ("Иштамберди", "Жамгыр" алтын кенин, "Бозымчак" алтын-жез кенин иштетүү).

Экономиканы капиталдаштыруунун пландаштырылган көлөмдөрүнө негизделип, 2012-жылы курулуш продукциясынын жалпы дүң көлөмүнүн 19,3%га реалдуу жогорулашы күтүлүүдө жана ал 54,3 млрд. сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүштүн темптерине карата таасири оң болот жана 0,94 пайыздык пунктту, ал эми ИДП өндүрүш түзүмүндө курулуштун салыштырмалуу салмагы 5,7%ды түзөт. Экономикага капиталдык салымдардын күтүлүүчү деңгээлине негизделип, дүң инвестициялардын көлөмү 90,8 млрд. сомду же ИДПга карата 29,7%ды түзөт. Мамлекеттик инвестициялар 21,6 млрд. сом суммасында же ИДПдагы салыштырмалуу салмагы - 7,1%да күтүлүүдө, анын ичинде МТИ үлүшү - 5,7%. Мамлекеттик түз инвестициялардын ресурстары артыкчылыктуу түрдө, инфраструктура объекттерин жана энергетика объекттерин курууга багытталат. Чет өлкөлүк түз инвестициялар менен кошо, жеке инвестициялар мамлекеттик инвестициялардын көлөмүнөн дээрлик 3,2 эсеге аша турган көлөмдө күтүлүп, 69,2 млрд. сомду же ИДПга карата 22,7%ды түзөт. Мында, чет өлкөлүк түз инвестициялардын 46,1 млрд. сом же 980 млн. АКШ доллары суммасындагы агымы күтүлүүдө, мында өсүш 15,5%ды түзөт. Чет өлкөлүк түз инвестициялардын агымын жогорулатуу үчүн, 2012-жылга карата Өкмөттүн Иш аракеттер планында төмөнкү маселелерди чечүү белгиленген: (а) мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдерин жайылтуу; (б) Кыргыз Республикасынын инвестициялык мүмкүнчүлүктөрү, негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр жана жакынкы келечекке өлкөнү өнүктүрүү келечеги тууралуу презентацияларды иштеп чыгуу жана бекитүү; (в) кыймылсыз мүлктү (батирлерди) сатып алууда чет өлкөлүк жарандар үчүн чектөөлөрдү жумшартуу; (г) республиканын ар бир районунун инвестициялык долбоорлордун тизмесин даярдоо жана потенциалдуу инвесторлор үчүн инвестициялык долбоорлордун бирдиктүү маалыматтар базасын түзүү; (д) ипотекалык кредиттөөнү ишке киргизүү. Региондор боюнча алганда, экономиканы капиталдаштырууда негизги салым Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош, Чүй облустарында жана Бишкек шаарында күтүлүүдө, алардын 2012-жылы капиталдык салымдын жалпы көлөмүндөгү суммардык үлүшү ушул аймактарда авто жол жана энергетика инфраструктурасын, турак жайды жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттерин куруу менен байланышкан 84,3%ды түзөт. 2012-жылы тышкы экономикалык иш төмөнкү факторлордун таасири алдында түзүлөт: (а) бардыгы 1,8%га ички өндүрүштүн өсүшү; (б) Бажы союзунун аракетинин шарттарынын күчүнө киришинен жана мамлекеттик контролдоонун бардык түрлөрүн Бажы союзунун тышкы чек арасына которуудан улам, товарлардын экспортун чектөө менен байланыштуу тобокелдиктер; (в) азык-түлүккө болгон дүйнөлүк баалардын өсүшүнөн улам 2012-жылы күтүлүүчү импортко болгон жогорку баалардын таасири; (г) "Кум-Төр" кенинде өндүрүштүн төмөндөшүнөн улам, алтындын экспортунун көлөмүнүн күтүлүүчү төмөндөшү. Ушул факторлорду эске алуу менен, тышкы соода жүгүртүү көлөмү 2011-жылдын деңгээлин 16,4%га номиналдык өсүү менен 7550,0 млн. АКШ доллары деңгээлинде күтүлүүдө, анын ичинде экспорт 2150 млн. АКШ долларын түзөт (4,0%га төмөндөө), импорт - 5400 млн. АКШ долларын (27,1%га өсүш) түзөт. Экспорттун көлөмүнүн төмөндөшү дээрлик 28%га алтын экспортунун кыскарышынын эсебинен күтүлүүдө, анын экспорттун түзүмүндөгү үлүшү 2011-жылдагы 44,9%дан 2012-жылы 33,6%га чейин төмөндөйт. Алтынды эсепке албаганда экспорттун көлөмү кийимдин жана ага таандык буюмдардын экспортун 29,0%га, жашылчаларды жана жемиштерди 35,2%га, пахтаны 12,9%га, чыңалуу лампаларын 3,7%га, цементти 14,3%га, сымапты 6,8%га жогорулатуунун эсебинен жогорулайт. Импорттук келүүлөр 9,9%га нефть продуктулары, 39,7%га жаратылыш газы сыяктуу негизги статьялар жана Кыргыз Республикасында өндүрүлбөгөн 14,6%га машиналар жана аппараттар, 13,6%га электр машиналары жана аппараттар, 34,1%га жер семирткичтер, 22,8%га кара металлдар жана алардан иштеп чыгарылган уюмдар, 27,1%га транспорт каражаттары, 18,5%га фармация продукциялары, 9,8%га азык-түлүк товарлары сыяктуу товарлардын айрым түрлөрү боюнча жогорулайт. Экспортко караганда импорттун өсүшүнүн алга озгон динамикасынан улам, ИДПга карата товарлардын жана кызматтардын нак экспортунун терс сальдосу 2001-жылдагы (-) 27,4%дан 2012-жылдагы (-) 39,0%га чейин жогорулайт, ал өндүрүштүн төмөндөшүнөн улам алтындын экспортунун кескин кыскарышы менен шартталат (9-таблица).

9-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата, % менен)

ИДПны колдонуу түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырмалуу салмагы 19,9%ды, ал эми жеке керектөө - 89,4%ды түзөт. Мамлекеттик жана жеке керектөөнүн үлүшүнүн өсүшү, негизинен, калктын акчалай кирешелеринин 12,3%га жогорулашына, орточо номиналдык айлык акынын 25,4%га жана пенсиянын орточо айлык өлчөмүнүн 11,0%га өсүшү жана ошондой эле мигранттардан трансферттердин келүүлөрүнүн болжол менен 2,0 млрд. АКШ долларына чейин жогорулашына байланыштуу. 2012-жылга социалдык саясаттын башкы максаты туруктуулукту сактоо жана калктын жашоо деңгээлин жогорулатуу жана социалдык аялуу жарандардын абалын жакшыртуу боюнча максаттуу иштерди жүргүзүү. Туруктуулукту сактоонун негизги шарттарынын бири болуп инфляциянын деңгээлин алгылыктуу деңгээлде кармап туруу, анткени керектөө бааларынын жогорку деңгээли калктын кирешелеринин, айлык акыларынын жана пенсияларынын реалдуу өсүшүн төмөндөтөт, алардын номиналдык өсүшүн баасыздандырат. Социалдык өнүктүрүү, турукташтыруу жана республиканын калкынын жашоо деңгээлин жогорулатуу боюнча чаралар 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясынын алкагында жүргүзүлөт (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-декабрындагы № 755 токтому). 2012-жылы социалдык өнүктүрүү саясаты төмөнкүлөргө багытталат:

- калкты социалдык коргоонун натыйжалуу жана адилеттүү системасын түзүү;

- пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун колдоо жана Кыргыз Республикасынын пенсиялык системасынын топтоо компонентин өркүндөтүү.

Финансылык туруктуулукту камсыз кылуу үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: Пенсиялык фонддогу камсыздандыруу салымдарынын ставкаларын төмөндөтүүгө жол бербөө; камсыздандыруу төгүмдөрүнүн базасын кеңейтүү; республикалык бюджеттен ассигнациялардын өз убагында келүүлөрүн камсыз кылуу; камсыздандыруу төгүмдөрү боюнча карыздары бар ишканалар менен ишти активдештирүү; ЮНИСТРИМ системасы аркылуу Пенсиялык фондго жана ыктыярдуу пенсиялык камсыздоо системасына төгүмдөрдү чегерүү жолу менен эмгек мигранттарын мамлекеттик камсыздандыруу системасына тартуу. Пенсияларды 2012-жылдын аягында жогорулатуу жана пенсионердин жашоо минимумуму деңгээлине чейин 4069,9 сомго жеткирүү күтүлүүдө. 2012-жылы жалпы жонунан пенсиялык системанын абалын баалоо боюнча иш жүргүзүлөт жана атап айтканда, пенсиялык формуланы өркүндөтүү пландаштырылууда, ал заманбап талаптарга жооп бериши керек. Билим берүүдө саясаттын чаралары: а) билим берүү системасын башкарууну өркүндөтүүгө; б) каржылоонун натыйжалуулугун жогорулатууга; в) билим берүүнүн мазмунун өзгөртүү жана педагогикалык кадрларды даярдоону оптималдаштырууга багытталат. 2012-жылдан тартып жогорку окуу жайларын аккредитациялоо жана рейтингдер системасы киргизилет. Профилдештирүү жана ЖОЖдун бир бөлүгүн өзүн өзү каржылоо принцибине өткөрүү башталат, ал мамлекеттик ЖОЖдо жана мамлекеттик заказды аткарууга даяр болгон ЖОЖдо гранттык негизде студенттерди даярдоого мүмкүндүк берет. Мектепке чейинки билим берүү жалпы билим берүү уюмдарынын иштеп жаткан тармагы аркылуу 5-6 жаштагы балдарды мектепке даярдоо программасына тартууну жогорулатууга багытталат. Мектепте билим берүү мектептеги окутуу жүгүн (нагрузкасын) 1200 сааттан орточо эсептелген дүйнөлүк деңгээлге акырындап кыскартууга багытталат. Жогорку кесиптик билим берүү өлкөлүк артыкчылыктарды жана региондордун экономикалык стратегияларын талдоонун негизинде кадрларды даярдоо түзүмүн өзгөртүүгө жогорку кесиптик билим берүүнү эки деңгээлдү түзүмгө өткөрүүгө багытталат. Саламаттыкты сактоо системасын өнүктүрүү саясатынын негизги багыттары "2012-2016-жылдарга Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо системасын реформалоонун "Ден соолук" улуттук программасынын" (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 24-майындагы № 309 токтому) чегинде өткөрүлөт, анда сектордун ички ресурстарын натыйжалуу колдонууга жана ири инвестицияларды талап кылбаган амбулатордук жана райондук деңгээлдерге медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртууга негизги басым жасалат. 2012-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн күтүлүүчү параметрлеринен улам, жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

- 2012-жылы калктын жан башына ИДПнын көлөмү 7,7%га жогорулайт жана 1217,6 АКШ доллары өлчөмүндө күтүлүүдө;

- калктын акчалай кирешелери 12,3%га номиналдык өсүшү күтүлүүдө, ал эми акча кирешелеринин реалдуу өсүү темпи керектөө бааларынын күтүлүүчү өсүшүн эске алуу менен 8,5%га өсүшү күтүлүүдө;

- акча кирешесинин түзүмүндө "айлык акынын" өсүшү күтүлүүдө, анда орточо айлык номиналдык өлчөм 25,4%га, ал эми реалдуу өсүш 21,2%га өсөт. Электр энергиясы үчүн компенсацияны эске алуу менен орточо пенсиянын номиналдык өлчөмү 11,0%га өсөт;

- экономикада жумуш орундарын түзүү жана иштегендердин санынын 1,7%га өсүшү эмгек рыногунда суроо-талапты жана сунушту аныктоого, жумушсуз жарандардын кесиптик даярдыгын өркүндөтүүгө жана кайрадан даярдоого; микрокредиттерди берүү аркылуу жумуш орундарын түзүү боюнча активдүү чараларга багытталган, калкты жумуш менен камсыз кылуу жаатындагы саясаттын чараларынын эсебинен күтүлүүдө;

- жумуш менен камсыз болууну жогорулатуу жумушсуздуктун жалпы көлөмүн 2011-жылдагы 8,4%дан 2012-жылы 8,3%га төмөндөтүүгө мүмкүндүк түзөт.

2012-жылы жеке керектөөнүн үлүшү 2011-жылга карата 6,2%га жогорулайт жана 89,4%ды түзөт. Бирок, жеке керектөөнүн реалдуу өсүшү 2011-жылдагы 4,5%га каршы 8,7% деңгээлинде күтүлүүдө. Жеке керектөө чыгымдары жаңы жумуш орундары түзүүнүн жана орточо айлык акынын өсүшүнүн эсебинен калктын акча кирешелеринин күтүлүүчү өсүшү менен бекемделет. Ошентип, 2012-жылга болжолдонгон макроэкономикалык көрсөткүчтөр мурда бекитилген болжолдук чоңдуктарга салыштырмалуу олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болду, негизинен, 2012-жылы "Кум-Төр" кенинде өндүрүштүн көлөмдөрүнүн болжолун төмөндөө жагына кайрадан карап чыгуунун эсебинен ("Центерра Голд Инк" 2012-жылдын 1-кварталында кенди казууну кыскартуу тууралуу билдирген). Экономиканын "Кум-Төрдөн" өзгөчө көз карандылыгы өлкөнүн экономикалык коопсуздук маселесин алдыга коюуда. Мындай жагдайда экономиканын атаандаштыкка туруктуулугун жогорулатуу, өлкөнүн жана айрым региондордун туруктуу экономикалык өсүшүн камсыз кылуу максатында экономиканы диверсификациялоо жана модернизациялоонун максаттуу мамлекеттик саясаты зарыл болууда. Экономиканы диверсификациялоо аркылуу ИДПнын түзүмүндө "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалардын үстөмдүк кылуучу үлүшүн төмөндөтүү өзгөчө маанилүү.

4. 2013-жылга макроэкономикалык болжол

4.1. Макроэкономикалык саясат

2013-жылга карата экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту калыбына келтирүү жана экономикалык өсүштүн туруктуу темптерине чыгуу үчүн базалык шарттарды түзүү болот. Макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн болжолун түзүүгө таасир тийгизүүчү негизги сунуштар болуп төмөнкүлөр эсептелет: Тышкы жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- дүйнөлүк экономиканы 3,9%га чейин (Еврозонада 0,7%га чейин)(10) , Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөштөрү - өлкөлөрүндө (Россия, Казакстан) 3,4%дан 3,7%га жана 6,0%га(11) чейин өсүү жагына акырындык менен калыбына келтирүү;

- негизги соода өнөктөштөрү - өлкөлөрүндөгү инфляциянын орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 5,0-6,0%, Казакстан - 6,0-8,0%, Кытай - 3,6%, Еврозона - 2,0%);

- нефть продуктуларына бааларды төмөндөтүү - Urals (бир баррель үчүн 115 АКШ долларынан 97ге (РФ Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин болжолдук маалыматтары боюнча);

- нефть продуктуларынын (Россия) жана дандын (Казакстан) экспортунун көлөмүн 2012-жылдын деңгээлинде сактоо;

- Кытай тарабынан сурамдын өсүшү менен кармалып турган алтынга болгон сурамды калыбына келтирүүгө байланыштуу 2012-жылдын деңгээлинде алтынга: болгон бааны сактоо;

Тышкы жагымсыз факторлор/тобокелдиктер:

- азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүшүнүн жагымсыз тенденциясы (БУУ-FAОнун баалоосу боюнча орто жана узак мөөнөттү мезгилде азык түлүк сырьесуна болгон баалар болжол менен кийинки он жылдык бою жогорку бойдон калат);

- нан азыктарынын ички рыногунун дандын жана ундун импортунан көз карандылыгы;

- негизги соода өнөктөштөр - өлкөлөрү менен соода шарттарынын аныкталбагандыгы (электр энергиясы, газ);

- Бажы союзуна кошулуу, бул Кыргыз Республикасынын бааларынын россиялык жана казак бааларына теңдөөгө (же бааларды көтөрүүгө), кандайдыр бир инфляциялык басымга жана баалардын өсүшүнө алып келет.

Ички жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- макроэкономикалык стабилдүүлүктү калыбына келтирүү;

- ички рынокто азык-түлүк товарларына болгон бааны 12%га, азык-түлүк эмес товарларга - 11%га, кызмат көрсөтүүлөргө - 12%га орточо өсүшү;

- акча-кредиттик саясаттын шаймандары менен алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу;

- ишкердик жана инвесторлор үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- "Кум-Төр" кенинде кен казуунун көлөмүн калыбына келтирүү;

- жаңы кендерди ишке киргизүү - "Иштамберди", "Жамгыр", "Кыргызалтын" ААКсында өндүрүш көлөмдөрүн өрчүтүү ("Макмалалтын" комбинаты, "Солтон-Сары кени" жана "Терек-Сай кени" филиалдарында);

- Мамлекеттик өнүктүрүү банкынын ишин баштоо, ал мамлекеттин инвестициялык ресурстарын топтоого жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүк шарттарында артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорду иштетүү жана микро каржылоо механизмдерин кошо каржылоонун рыноктук механизмдери аркылуу аларды натыйжалуу пайдаланууга мүмкүндүк берет;

- ипотекалык кредиттөө боюнча программаны иштетүү;

- малдын азыктуулугун жана айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу (7 асыл тукум жана 7 үрөн чарбаларынын аракеттениши);

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген кредиттерди берүү.

Ички жагымсыз факторлор/тобокелдиктер:

- агро өнөр жай комплексин жана энергетиканы өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизе турган жаратылыш-климаттык фактор;

- азык-түлүк товарларына болгон баанын мезгилдүү өзгөрүүсүнөн улам инфляциянын пайда болуу мүмкүндүгү (жашылчалар, жемиштер, эт жана сүт продуктулары);

- электр жана жылуулук энергиясына карата тарифтердин анык болгондугу;

- БС шарттарынын таасиринин эсебинен дүң соода рынокторунун, челноктук сооданын активдүүлүгүнүн кыскарышы, ал өз учурунда кыска мөөнөттүү мезгилде жумуш менен камсыз болууга олуттуу таасирин тийгизет;

- "көмүскөдөгү" экономиканын өсүш тобокелдиги;

- өлкөдөн капиталдык жана эмгек ресурстарынын качышы тобокелдиги;

- Кытайдан импорттолгон керектөө товарларына баалардын өсүшү, анткени бул өлкөгө карата бажы алымдары товардын салмагына эмес анын наркына колдонулат.

2012-жылдын жыйынтыгы боюнча түзүлүүчү экономиканын бардык секторлорундагы акырындык менен өнүгүүнү эсепке алуу менен 2012-жылы экономикалык өсүштүн күтүлүүчү көрсөткүчтөрүн камсыз кылуу жана экономикалык өсүштүн мындан аркы төмөндөшүнө жол бербөөгө багытталган, кабыл алынган чараларга ылайык 2013-жылы негизги милдет болуп:

- өнөр жай продукциясынын өндүрүш көлөмүн акырындык менен калыбына келтирүү жана айыл чарбанын, курулуш секторунун жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн туруктуу ишинин эсебинен ички дүң продуктунун реалдуу өсүш темпинин болжолдонгон деңгээлин камсыз кылуу;

- болжолдонгон көрсөткүчтүн чегинде инфляциянын темпин кармап турууну камсыз кылуу;

- товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн импортунун 3-4 айдан аз эмес деңгээлинде эл аралык резервдердин көлөмүн сактоо;

- мамлекеттик башкаруунун жана коррупция менен күрөштүн натыйжалуулугун жогорулатуу;

- жеке инвестициялардын келиши үчүн жагымдуу инвестициялык климатты түзүү;

- жөнгө салуу саясатынын чараларынын натыйжалуулугун жогорулатуу аркылуу ишкердикти өнүктүрүүгө дем берүү;

- тышкы карыздын жүгүн төмөндөтүү;

- "көмүскөдөгү" экономиканы төмөндөтүү/мыйзамдаштыруу;

- тышкы экономикалык байланышты жана сооданы кеңейтүү;

- жаңы жумуш орундарын түзүү;

- мамлекеттин бардык социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагында камсыз кылуу аркылуу экономикалык өсүштү калыбына келтирүү эсептелет.

Жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык, 2013-жылга карата негизги болжолдуу социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот (10-таблицаны караңыз). 2013-жылы ИДПнын болжолу номиналдуу чоңдукта 354,4 млрд. сомду, өсүштүн реалдуу темпи - 7,0%ды түзөт. Мында дефлятор 108,4%ды түзөт. 7,0%дын деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш ИДПга бардык секторлордун салымы менен камсыздалат. Мында өзгөчө ири салым кызмат көрсөтүү сектору (2,35 пайыздык пункт) жана өнөр жай (3,08 пайыздык пункт) тарабынан камсыз кылынат, ал эми курулуш (0,59 пайыздык пункт) жана айыл чарбанын (0,18 пайыздык пункт) салымдары бейтарап болот. Экономикалык өсүштүн болжолдонгон ири деңгээли 2012-жылы өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн төмөнкү базасы менен шартталган, ошону менен 2013-жылы болжолдонгон ИДПнын түзүмүнө ири оң салым камсыз кылынат (3,08 пайыздык пункт).

10-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темпи(12)

ИДПнын 7,0%дын деңгээлинде болжолдогон реалдуу өсүш негизги секторлордогу төмөнкү жагымдуу өбөлгөлөрдөн улам түзүлгөн: (1) "Кум-Төр" кенинде иштеп чыгуу боюнча ишканаларда ишти калыбына келтирүү жана такта айнек өндүрүшүн толук иштетүү; (2) жаңы кендерди ишке киргизүү "Иштамберди", "Жамгыр", "Кыргызалтын" ААКсында өндүрүш көлөмдөрүн өрчүтүү (Макмалалтын, Солтон-Сары жана Терек-Сай кендери); (3) жаңы түзүлгөн Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы аркылуу инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу жана ипотекалык кредиттөөнү ишке киргизүү; (4) айыл чарбасында жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө болжолдонгон туруктуу иш. Региондорду ажыратып караганда 2013-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 77,8%дык салыштырмалуу салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын аракеттенишинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПна суммардык салымы 6,1 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (10,0%) жана Ысык-Көл (12,9%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%на жакыны өндүрүлгөндүгүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу. Калган бөлүгү 0,93%дын деңгээлинде эң төмөн салымдары менен Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн (11-таблицаны караңыз).

11-таблица

ИДПны өндүрүүдө peгиондордун салымы

4.2. Керектөө бааларынын индекси

2013-жылы инфляция 8,0%дык деңгээлде болжолдонууда (керектөө бааларынын индекси, декабрдан декабрга карата). Инфляциянын деңгээлин баалоодо төмөнкү факторлор эсепке алынды: (1) сурамдын жана сунуштун олутту ички жана тышкы соккуларынын жоктугу; (2) ички рынокто азык-түлүк товарларына карата 12%га, азык-түлүк эмес товарларына 11%га; кызмат көрсөтүүлөргө 12%га баалардын орточо өсүшү; (3) бир баррель үчүн 97 АКШ долларына чейинки чийки нефтке (Urals) болгон баанын өсүшү (РФ Экономикалык өнүктүрүү министрлиги); (4) коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө баанын орточо өсүшү; (5) айыл чарба продукциясына карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (6) Бажы союзуна кирүү шарттарынын таасири; (7) акча-кредиттик саясаттын шаймандары менен алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу; (8) алтынга болгон дүйнөлүк бааны Троя унициясына 1775-1835 АКШ доллары чегинде сактоо; (9) негизги соода өнөктөштөр-өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 5,0 - 6,0%, Казакстан - 6,0 - 8,0%, Кытай - 3,6%, Еврозона 2,0%). Мында керектөө баалар индексинин өсүшүнүн мүмкүндүү тобокелдиктерин эсепке алуу зарыл, алар 2013-жылы: а) азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүшү (2013-жылы баалар өндүрүштүн төмөндөө жана запастардын түгөнүшүнүн фонунда чыңдалышы мүмкүн); б) ички рынокто нан продуктулары ундун жана дандын импортуна көз карандылыгы (Россия, Казакстан); в) нефтке карата дүйнөлүк баанын өсүшү (2015-жылга чейин нефтке баанын болжолу: дүйнөлүк экономиканы калыбына келтирүү темптери жана өндүрүүчү-өлкөлөр тарабынан нефть рыногунун туруктуулугун колдоо сыяктуу фундаменталдуу факторлор тарабынан аныкталат. Ошого карабастан, ташып келүүлөрдүн форс-мажордук бузууларынын мүмкүндүгү сакталууда, ал энергия ресурстарын өндүрүүчү айрым өлкөлөрдөгү саясий жагдайдын туруксуздугу менен шартталат) сыяктуу максаттуу багыттарды жогорулатууга таасирин тийгизет. Акыркы жылдары керектөө бааларынын динамикасы көрсөткөндөй, болуп жаткан инфляциялык олуттуу өзгөрүүлөр азык-түлүк товарларына карата баалардын өзгөрүшү менен шартталган. Мында азык-түлүк эмес товарларга, алкоголь ичимдиктерине, тамекиге жана ошондой эле кызмат көрсөтүүгө карата баалар туруктуу оң динамикасын сактоодо, бул жалпы жонунан экономикадагы инфляциялык фондун базалык деңгээлин түзүүдө. Инфляциянын динамикасы улуттук валютанын курсунун алмашуусуна жана анын андан аркы динамикасына байланыштуу ички рынокто импорттолгон товарларга карата бааларды оңдоп-түзөөнүн деңгээлинен көз каранды болот. Көрсөтүлгөн багыттын чегинде инфляциянын деңгээлин кармап туруу үчүн:

- баалардын өсүшүн кармап туруу үчүн мамлекеттик жөнгө салуу аркылуу дан жана нан продуктулары рыногуна монетардык эмес таасирдин механизми иштелип чыккан;

- коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө карата алардын кескин өсүшүнө жол бербөө үчүн мамлекеттик тарифтик саясаттын реформасы өткөрүлөт.

4.3. Акча-кредиттик саясат

Коеё берилген алмашуу курсунун саясаты улантылат. Алмашуу курсунун кескин өзгөрүшү банктар аралык валюта рыногундагы интервенциялар кошо, акча кредиттик саясаттын шаймандары менен тегизделет. Акча-кредиттик саясаттын максаттары (1) негизги азык-түлүк товарлар боюнча импорттун көз карандылыгын төмөндөтүү; (2) жерлерде социалдык маанилүү товарларга баалардын алып-сатардык өсүшүнө жана тартыштыгына жол бербөө; (3) негизги соода өнөктөр-өлкөлөр менен сооданын жагымдуу шарттарын камсыз кылуу, бул Кыргызстандын Бажы союзуна кошулуу шарттарынан жана ДСУга Россиянин мүчөлүгү шарттарында региондордо соода түзүмүнүн өзгөрүшүнө көз каранды болот; (4) түзүмдүк реформаларды жүргүзүү, республиканын айыл чарбасын өнүктүрүүдө эң активдүү аракеттер: (5) бюджеттик консолидациялоо боюнча чаралар менен бирге финансылык жыл бою мамлекеттик чыгымдарды бир калыпта бөлүштүрүү жана мамлекеттик кирешелердин балансташкан келип түшүүлөрүн жана туруктуулугун камсыз кылуу боюнча чараларды күчөтүү; (6) ачык-айкындыктын, экономикалык натыйжалуулуктун жана социалдык адилеттиктин принциптеринде турак-жай коммуналдык кызматтарга, транспортко, билим берүүгө жана байланышка карата тарифтерди, алардын негизсиз өсүшүнө жол бербөө максатында тарифтерди жөнгө салуу; (7) энергетикалык сектордо жоготууларды кыскартуу; (8) банктык тобокелдиктерди баалоо, талдоо, эрте көңүл буруу жана алдын алуу системасын өркүндөтүү боюнча чаралардын эсебинен жетишилет.

4.4. Бюджеттик-салыктык саясат

Бюджеттик-салыктык саясат салык кирешесин жогорулатууга, жеңилдиктерди тартипке келтирүүгө жана бошотууга, бюджеттин таңсыктыгын төмөндөтүүгө багытталат. Жалпысынан, caлыктык саясат өзгөрүүсүз калууда жана салык жүгүн жогорулатуу боюнча маселе каралбайт (жогорку рентабилдүү тармактардан, алтын өндүрүшүнөн жана акциз салыгын ставкасынан тышкары). Ишкерлердин жана контролдоочу органдардын укуктарынын балансына жетишүү үчүн салыктык жана бажылык башкаруу системасын өркүндөтүү улантылат. Салык жүгүнүн өзгөрүүсүз калуу шарттарында, фискалдык органдар чогулткан түшүүлөрдүн чоңдугу негизинен, ИДПнын өсүш темпине жана чогултулушунун жакшы болушуна, жана ошондой эле салыктык жана бажылык иштерди модернизациялоо жана автоматташтыруунун чегинде кабыл алынган чаралардын натыйжалуулугуна көз каранды болууда. Профилактикалык иштерди жүргүзүүдө салык салууну мамлекеттик башкаруунун үч маанилүү функциялары эсепке алынат. Атап айтканда:

- мамлекеттик чыгымдарды каржылоонун толуктугун камсыз кылуу;

- ишкердик иш аракетинин ар түрдүү түрлөрүнүн ортосунда салык салуунун жүгүн тегиздөө жана алардын ортосунда теңсиздикти тегиздөө максаты менен айрым топтордун кирешелеринин ортосундагы ара катышын өзгөртүү жолу менен социалдык теңдикти камсыз кылуу;

- экономиканы инфляцияга каршы, тармактык жана регионалдык мамлекеттик жөнгө салуу (салыктардын жөнгө салуу функциясын колдонуу).

2013-жылы салык саясатынын негизги багыттары болуп (1) салык кызматына карата коомчулуктун ишенимин жогорулатуу, салык декларацияларын иштеп даяр кылуу борборлорун түзүү аркылуу коррупциянын деңгээлин төмөндөтүү (түштүк, түндүк жана чыгыш региондор боюнча) жана 10 бажы өткөрүү пункттарын видео байкоо системасы менен жабдуу; (2) бирдиктүү салык декларациясына жана жеке жактардын чыгымдарына контрол жүргүзүүгө өтүү; (3) камсыздандыруу төгүмдөрүн башкаруу боюнча функцияны Социалдык фонддон Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматына өткөрүп берүү; (4) кыймылсыз мүлктү кадастрдык баалоонун ыкмасын иштеп чыгуу жана алардын натыйжаларын текшерүү; (5) ачык-айкын иштеген жана салыктарды төлөөнү туруктуу жогорулаткан ишканаларга фискалдык жеңилдиктерди сунуш кылуу жана инновациялык иш аракетке дем берүү; (6) салыктык сотту жана сотторду тиешелүү даярдоо үчүн шарттарды түзүү; (7) бардык салык төлөөчүлөр тарабынан электрондук каналдар боюнча жана электрондук формада салык отчетторун жана декларацияларын берүүгө мүмкүнчүлүктөрдү сунуш кылуу; (8) сатуудан алынган салыктын ставкасын төмөндөтүү жана КНС алынган жеткирүүлөргө ушул салыктын түрүн алып салуу боюнча Кыргыз Республикасынын Салык кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү (бюджеттин жоготууларын толуктоонун альтернативалык булактарын тактоо менен); (9) салык жана бажы органдарында коррупциянын деңгээли жөнүндө салык төлөөчүлөргө жана тышкы экономикалык иш аракеттин субъекттерине системалуу анкеттөөнү киргизүү. Натыйжада мамлекеттик бюджетке салык түшүүлөрүнүн көлөмү 76,9 млрд. сом өлчөмүндө болжолдонууда жана 2012-жылга салыштырмалуу 16,2%га өсөт, ИДПда салыштырмалуу салмагы 21,7%дык деңгээлде түзүлөт. Бюджеттик саясат төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталат:

- бюджеттин ресурстарын башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана чыгымдарды оптималдоо, атап айтканда бюджеттин артыкчылыктуу эмес чыгымдарын кыскартуу жолу менен;

- мамлекеттик милдеттерди жана социалдык кепилдиктерди аткаруу;

- бюджеттин тартыштыгын төмөндөтүү;

- акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясаттарын тыкыз координациялоону улантуу.

4.5. Инвестициялык саясат

Инвестициялык саясат өлкөнүн инвестициялык жагымдуулугун калыбына келтирүүгө жана мамлекет тарабынан көрсөтүлүүчү кызматтар аркылуу текшерүү органдарынын, лицензиялардын санын кыскартуу аркылуу бизнес ишине мамлекеттин кийлигишүүсүн минималдаштыруу аркылуу өлкөнүн экономикасынын артыкчылыктуу тармактарына инвестицияларды тартууга багытталат. Акырындык менен мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизми таркатылат жана өлкөнүн экономикасынын инфратүзүмдөрүн жакшыртууга багытталган сынамык долбоорлорду ишке ашыруу пландаштырылууда. Улуттук долбоорлорду жаңы түзүлгөн, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана уставдык капиталы 100 млн. АКШ доллары болгон кыргыз-казак инвестициялык фонду аркылуу ишке ашыруу күтүлүүдө. 40тан ашык мамлекеттер үчүн 90 күндүк визасыз режимди киргизүү туристтердин агымын жогорулатууга жана өлкөгө тышкы капиталдын агымын жогорулатууга мүмкүндүк түзөт.

4.6. Реалдуу секторду өнүктүрүү

4.6.1. Өнөр жайы

Өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүү үчүн бизнес жүргүзүү үчүн тоскоолдуктарды жокко чыгаруу, ар түрдүү текшерүүлөрдү кыскартуу, салык жүгүн жеңилдетүү жана ишкердикти өнүктүрүүгө дем берүү аркылуу чарба субъекттеринин ишин активациялоо үчүн максималдуу жагымдуу шарттар түзүлөт. Ошону менен бирге чечилиши үчүн атайын чаралар талап кылынган көйгөйлөр сакталууда. Сырьелук жана материалдык ресурстардын импортуна күчтүү көз карандылык бар. Квалификациялык адистердин тартыштыгы байкалууда. Жеке жүгүртүүчү каражаттардын жетишсиздиги, коммерциялык кредиттерге жетишүүнүн чектелүүлүгү, жогорку пайыздык ставка негизги фонддорду жаңыртууга, жаңы технологияларды өздөштүрүүгө тоскоол болууда. Бул сапаты жана баасы боюнча көптөгөн ата мекендик товарларды атаандашууга жөндөмсүз кылат. Иш жүзүндөгү көйгөйлөрдү чечүүгө комплекстүү мамилелерди түзүү үчүн 2012-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнөр жайын өнүктүрүү концепциясы иштелип чыгууда, анда өнөр жай саясатындагы негизги стратегиялык багыттар аныкталууда: 1) экспортко багыттоо; 2) импортту алмаштыруучу жергиликтүү өндүрүүчүлөрдү коргоо; 3) продукциялардын атаандашуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу; 4) жогорку кошумча наркты түзүү үчүн сырьелук ресурстарды кайрадан терең иштетүүгө дем берүү; 5) инвестициялык климатты жакшыртуу жана опер жайдын кайра иштетүү секторуна инвестицияларды тартуу; 6) инноваииялык технологияларды жана илимий иштеп чыгууларды өнүктүрүү; 7) өнөр жай үчүн бардык деңгээлдеги кадрларды даярдоо. Иштеп жаткан тигүү өндүрүштөрүн кеңейтүү жана жаңы тигүү өндүрүшүн ишке киргизүү, экспортту көбөйтүү, эл аралык рыноктордо тигүү продукциясын алдыга илгерилетүү, текстиль тармагындагы тикелей-интеграциялык чынжырчаны түзүү боюнча жагымдуу шарттарды түзүү чаралары улантылат. Негизги фонддорду жаңыртуу процессине дем берүү лизингдик операция боюнча берүүлөрдү кошумча нарк салыгынан жана сатык салыгынан бошотуу менен өркүндөтүлөт. Инвесторлорду, жаңы технологияларды продукциялардын заманбап түрлөрүн өндүрүүгө тартуу үчүн экспорттук-өнөр жай зонасын түзүү пландалууда. Бажы союзунун ченемдерин жана талаптарын ишке киргизүүгө байланыштуу соода шарттарын өзгөртүү Бажы союзуна мүчө өлкөлөрдүн техникалык регламенттерин Кыргызстандын аймагында колдонуу максатында стандартташтыруу боюнча эл аралык келишимдерди түзүүдө эске алынат. Сынак лабораторияларын модернизациялоо боюнча иштер жүргүзүлөт. Натыйжада 2013-жылы өнөр жай секторунда иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштөөсү жана жаңы кен казууларды эксплуатациялоо. "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалардын иш аракеттерин активдештирүү эсебинен өндүрүштүн көлөмүнүн реалдуу өсүшү 16,2%да болжолдонууда. ИДПнын өсүшүнө карата оң салым ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 18,4% болуу менен 3,08 пайыздык пунктту түзөт. "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 7,1% деңгээлинде болжолдонууда. 2013-жылга өнөр жай продукциясынын заттык көлөмүнүн индексинин болжолдонгон олуттуу өсүшү кендин жараксыз катмарынын жана мөңгү материалдарынын карьер тарапка жогорку тездик менен жылуусунан улам 2012-жылдан баштап кен иштеринин токтоп калуусуна байланыштуу "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалардын өндүрүшү төмөндөп, 2012-жылы түзүлүүчү төмөнкү база менен түшүндүрүлөт. (1) кайра иштетүү өнөр жайында, өнөр жай продукциясын өндүрүүдө эң жогорку салыштырма салмагы (80,9%) менен реалдуу өсүшү 20,3%га болжолдонууда, ал төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат:

- металлургия өндүрүшү (өсүш 30,9%), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 51,8%дан ашыкты түзөт: (а) "Кум-Төр" кенинде иштерди калыбына келтирүү жана активдештирүү, өсүү темпи 27,7% болжолот; (б) "Иштамберди", "Жамгыр" - жаңы кендерин ишке киргизүү эсебинен көлөмдү 3 эсеге көбөйтүү жана "Кыргызалтын" ААКсынын өндүрүш көлөмдөрүн өстүрүү.

- Металл эмес башка минералдык продуктыларды өндүрүү (өсүш 8,3%), анын өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 6,0%ды түзөт: (а) "Интергласс" ЖЧКсынын өндүрүш көлөмүн өстүрүү, мында айнек өндүрүшү 2012-жылга салыштырганда 2 эсеге өсөт, (б) цемент жана асбестоцемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКтын, "Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты" ЖЧКсынын, "Кант цемент заводунун" кубаттуулугун өздөштүрүү; (в) ипотекалык кредит берүү, ишке киргизилген: Жалал-Абад шаарындагы ташты кайра иштетүүчү заводунун ("Орто азиядагы ташты иштетүүчү заводу" ЖЧК); Жалал-Абад шаарындагы гипсокартон чыгаруу боюнча заводдун ("Мега Юнион Индастри" ЖЧК) кыш өндүрүүчү заводдордун жана интерттүү материалдарды иштеп чыгуучу ишканалардын кубаттуулугун өздөштүрүү боюнча программаны ишке киргизүү менен турак-жай курулуштарын активдештирүү эсебинен - дубал материалдарын өндүрүү;

- текстиль жана тигүү өндүрүшү ишканаларынын туруктуу иштеши (өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы - 4,8 %), мында реалдуу өсүш 4,9%га болжолдонууда. Текстиль - тигүү өндүрүшүндөгү айрыкча салыштырма салмакты тигүү өндүрүшү ээлейт (80,0%дан ашык), мында ич кийим, трикотаж, машина же кол менен токулган свитер, джемпр, пуловер, кардиган, жилет жана ушуга окшош буюмдарды өндүрүүнүн өсүш эсебинен 4,7%га болжолдонууда. Орточо өсүштүн болжолу Бажы союзуна кирүү шарттарында товарларды экспорттоодогу тобокелчиликтер менен шартталат;

- азык-түлүк продуктуларын өндүрүүдө, суусундук менен тамекини кошо алганда продукцияларды чыгаруунун реалдуу өсүшү (салыштырма салмагы - 11,5%), кантты - 14,3%га, этил спиртин - 10,0%га, май, тоң май продукциясын 4,0%га, ферменттелген тамекини - 3,4%га, сүт азыктарын 3,1%га, күндө бышырылуучу нанды - 5,0%га, унду - 2,6%га, эт продукциясын - 2,7%га өндүрүү эсебинен өсүш 3,9%га болжолдонууда;

- электр, электрондук жана оптикалык жабдууларды өндүрүүчү ишканалардын (5,0%га) туруктуу иштеши аз кубаттуулуктагы трансформаторлорду, чыңалуучу лампаларды өндүрүү; машиналарды жана жабдууларды (6,6%га), резина жана пластмасса буюмдарын (1,3%га), булгаары, булгаарыдан буюмдарды өндүрүү жана бут кийимдерди чыгарууну (2,0%га), нефтепродуктыларды (1,6%га), химиялык өндүрүштөрдү (1,2%га) өндүрүү эсебинен болжолдонууда.

(2) Электр энергиясын, газды жана сууну өндүрүүдө жана бөлүштүрүүдө (салыштырма салмагы 16,4%) 2013-жылга жылуулук энергиясын өндүрүүнү жогорулатуу жана сатып алма газдын көлөмүн көбөйтүү эсебинен реалдуу өсүшү 0,9%га болжолдонууда. Электр энергиясын өндүрүү 2012-жылдын деңгээлинде болжолдонот жана 15250 млн. кВтч түзөт, ал Токтогул гидротүйүндөрүнүн орточо көп жылдык суунун агуусун жана каралып жаткан мезгил үчүн суунун аз келүү тобокелдигин эске алуу менен эсептелди. Электр энергиясын экспорттоо 1300,0 млн. кВтч көлөмүндө болжолдонууда. 2013-жылы Кыргыз Республикасын келүүчү бардык жаратылыш газы 369,2 млн. м көлөмүндө болжолдонууда, бул 2012-жылга салыштырганда 10%га жогорулайт. (3) Кен казуу өнөр жайында (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндөгү салыштырма салмагы 2,7%) 2013-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 3,2% деңгээлинде, анын ичинен отун-энергетикалык пайдалуу казып алуулар 2,7%га, башка пайдалуу казып алуулар 4,1%га болжолдонууда. Көлөмдүн өсүшү төмөнкү кен казып алууларды жогорулатуу эсебинен жетишилет: (1) "Баткеннефтегаз" ААКсы, "Кыргыз Петролеум Компани" ЖАК, "Гидрокарбонс ЖАК", "Консультант-Центр" ЖЧК ("Жибек Ресорсиз"), "Түштүк Нефти Компаниясы" ЖАК, "Тен И" ЖАК, ОсОО "Түштүк Деррек" ЖЧК, "Амин" ЖЧК нефти газ кендерин иштетүүгө инвесторлорду тартуу аркылуу чийки нефтини 10,4%га: (2) темир бетон продукциясын, бетонду, курулуш аралашмасын, кум блокторун, полимер кумдуу черепицаны чыгарууга адистешкен ишканалар тарабынан майда кумга, шагылга, кумга суроо-талаптын өсүш эсебинен гранулдарды, майдаланган таштарды, шагылды, же талкаланган таштарды 18,2%га, топуракты жана каолинди 5,6%га. Көмүрдү, лигнитти жана чым көңдү казып алуу бюджеттик уюмдарды жана тиричиликтеги керектөөлөрдү камсыздоо үчүн 2012-жылы 860 миң тонна өлчөмүндө болжолдонууда. Өндүрүштүн болжолдонгон көлөмү төмөнкү чараларды ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө: (а) тапшырмага ылайык Бишкек шаарынын ЖЭБин көмүргө болгон керектөөсүн камсыздоо, ошондой эле отун базасы жана көмүр сатуу пункттары аркылуу Түндүк региондун калкына жана тийиштүү тендерлерге катышуунун жыйынтыгы боюнча бюджеттик керектөөчүлөргө көмүр берүү үчүн "Кара-Кече" көмүр кенин казуучу ишкананын кубаттуулугүн өнүктүрүү; (б) "Беш-Бурхан" шахтасында, "Кызыл-Булак" кениндеги "Перити Коал" ЖЧКсында көмүр казууну өстүрүү, иштеп жаткан "Жыргалан" АК, "Сүлүктүкөмүр" АК, "Сүлүктүшахтакурулуш" АК көмүр ишканаларындагы кен казуу иштерин өнүктүрүү аркылуу Түштүк региондор үчүн өткөн жылдагы жылытуу мезгилинде жетишилген деңгээлде катуу отун сатуу рыногун сактап калуу; (в) керектеөчүлөргө сатуу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү издөө жолу менен көмүр кендеринин кампалардагы запастарды азайтуу; (г) техникалык, финансылык жана башка иштелип чыккан бизнес пландарга жеңилдетилген кредит бөлүп берүүдө көмүр ишканаларын техникалык жактан кайрадан жабдуу. Өнөр жай продукцияларынын заттык көлөмүнүн өсүшү республиканын бардык региондорунда болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салт болуп калгандай эле Ысык-Көл (25,3%), Чүй (40,9%), Жалал-Абад (6,3%) облустары жана Бишкек шаары (20,1%) кошот, алардын суммардык үлүшү 92,6%ды түзөт. Ысык-Көл жана Чүй облустарында өнөр жай продукцияларын өндүрүү көлөмүнүн өсүшү "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишкананын ишин активдештирүүнүн, ал эми Жалал-Абадда "Жамгыр", "Иштамберди", "Бозымчак" кендерин ишке киргизүүнүн эсебинен болжолдонууда.

4.6.2. Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү ИДПны түзүүдө ИДПнын структурасындагы салыштырма салмагы дээрлик 50,0%ды түзгөн негизги сектор болуп саналат. 2013-жылгы реалдуу өсүшү 5,2%да, ал эми ИДПга салымы 2,35 пайыздык пунктта болжолдонууда. Өсүштүн негизги булактары: соода, мында өсүш 6,0%да, транспорт жана байланыш - 7,7%да, финансылык иш аракеттердин кызмат көрсөтүүлөрү - 4,8%да жана мейманкана жана ресторан кызматтары 6,5%да күтүлүүдө. Кызмат көрсөтүү структурасындагы негизги үлүштү соода (31,2%), транспорт жана байланыш кызматтары (22,4%) ээлейт, реалдуу өсүш 2013-жылы калктын акчалай кирешесин 6,2%га көбөйтүү менен кармалып турат. 2013-жылга кызмат көрсөтүү секторундагы саясат жашоо үчүн эң керектүү болгон кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга жана аларды, байланыш, транспорт, микрофинансылык уюмдардын кызматтарын сооданы жана башкаларды кошо алганда Кыргыз Республикасынын бардык аймактарында кеңейтүүгө багытталат. Ушул чөйрөдөгү салыктык чогултууларды көбөйтүү үчүн расмий эмес иш аракеттердин деңгээлин азайтуу боюнча чаралар кабыл алынат. Сооданын көбөйүшү сатып алуучулук суроо-талаптарды калыбына келтирүү, көрсөтүлгөн кызматтардын сапатына оң таасирин тийгизген ири соода түйүндөрүн көбөйтүү менен өркүндөтүлөт. Сооданын ар кандай формасындагы баланска жетүү, соода субъекттери менен берүүчүлөрдүн ортосундагы өз ара мамилелерди жөнгө салууга багытталган тең салмактуу мамлекеттик саясатты түзүү максатында Кыргыз Республикасынын "Ички соода жөнүндө" Мыйзамынын жаны редакциясы кабыл алынат жана Кыргыз Республикасынын аймагындагы сооданын колдонуудагы эрежелеринин жыйнагына өзгөртүүлөр киргизилет. Товар жүгүртүүнү эсепке алуунун жаңы ыкмасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү пландалууда, бул ички соодадагы байкоо жүргүзүлбөгөн экономиканын көлөмүн кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгууга мүмкүндүк берет. Жол тармагы бардык ички жүргүнчүлөрдү жана жүк ташуулардын 95%га чейинкисин камсыздайт. Жол тармагын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыгы болуп эл аралык транспорттук коридорлорду түзүү саналат. Транзиттик мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүү үчүн республиканын төмөнкү авто жолдорун реабилитациялоо улантылат: "Ош - Сарыташ - Иркештам", "Сарыташ - Карамык", "Ош - Баткен - Исфана", "Бишкек - Нарын - Торугарт", "Тараз - Талас - Суусамыр". Коңшу мамлекеттердин аймагын айланып өтүүчү айланып өтмө жолдорду куруу эсебинен өлкөнүн транспорттук көз карансыздыгын камсыздоого өзгөчө көңүл бурулат. Жол-транспорт комплексин өнүктүрүү үчүн төмөнкү стратегиялык багыттар ишке ашырылат: 1) товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн региондук рынокторго жеткиликтүүлүгүн камсыздоо жана транзиттик мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүү; 2) товарлардын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жергиликтүү рынокторго жеткиликтүүлүгүн камсыздоо. Чыгышка багытталган ("Бишкек - Нарын - Торугарт" автожолун) эл аралык транспорттук коридорлорду реабилитациялоо түндүк менен КЭРдин чек арасына чыгууга мүмкүндүк берет. Мындан тышкары, бул жолдор "Бишкек - Ысык-Көл" авто жолдорунун участокторун кошо камтыйт, ал туризмди өнүктүрүүдө чоң роль ойнойт. "Ысык-Көл" айлампасы авто жолдорун реабилитациялоо" долбоорун шике ашыруу башка региондордогу калктын Ысык-Көлгө келип эс алууга жеткиликтүүлүгүн жакшыртат, чет элдик туристтерди тартуу үчүн шарттарды түзөт. Товарлардын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жергиликтүү рынокторго жеткиликтүүлүгүн камсыздоо үчүн мындан ары "Ар бир калк конушуна - маршруттук каттам" программасы ишке ашырылат, анда айыл жергесиндеги калк конуштарын автобустук каттамдар менен камтуу, ички жолдорду оңдоо, алардын абалын минималдык иштөө стандартына алып келүү, Мамлекеттик транспорт инспекциясынын ишин күчөтүү боюнча комплекстүү чаралар каралган. Байланыш кызматынын өсүшү маалыматтарды берүүнүн заманбап түйүндөрүн куруу эсебинен камсыздалат, ал Кыргыз Республикасынын транзиттик мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу үчүн базис болуп калат. Таджикистан, Өзбекстан жана Кытай багыттары боюнча Кыргыз Республикасында байланыштын була-оптикалык линияларын (ББОЛ) куруу, атап айтканда Балыкчы - Каракол, Ош - Иркештам жана Ош - Өзгөн - Жалал-Абад - Таш-Көмүр багыттары боюнча ББОЛ куруу долбоорлорун ишке ашыруу боюнча иштер активдүү улантылууда. 2014-жылдын аягына чейин Кыргыз Республикасындагы калктын 90%ын санариптик көрсөтүүлөргө өткөрүү пландалууда. Эскирген жабдууларды алмаштыруу жана жаңы антена-мачталык курулуштарын, санариптик автоматтык телекөрсөтүү ретрансляторлорун куруу боюнча, ошондой эле "Кыргыз почтасы" мамлекеттик ишканасынын байланыш бөлүмүнүн түйүндөрүн модернизациялоо жана өнүктүрүү боюнча иштер улантылат. Туризм өлкөнүн башкы экономикалык артыкчылыктарынын бири катары каралат. Туристтерди тартууга жеңилдетилген салык салуу менен Ысык-Көл облусунда атайын эксаймактык зонаны түзүү өбөлгө болот. Бул зонанын аймагына маданий - оюн-зоок жайлар, рекреациондук - калыбына келтирүүчү комплекстер, мейманкана жана ресторандык бизнестер жайгаштырылат. Мындай зона жашоо турмушу орто жана жогорку жетишкендиктеги чет өлкөлүк жарандар келүүчү популярдуу жер болуп калат. Зарыл болгон нормативдик документтер иштелип чыгат жана бекитилет, курулуш үчүн инвесторлорду тартуу боюнча иштер башталат. Кыргыз Республикасынын чет өлкөлөрдөгү элчиликтери аркылуу Кыргызстандын туристтик мүмкүнчүлүктөрүн чет мамлекеттерде активдүү жана дайыма жарнамалоо улантылат. Бардык региопдордо туризмди өнүктүрүү үчүн туристтик кластерлердин базасында "эркин туристтик зона" институтун түзүү сунушталууда. Региондор жагынан алганда рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарындагы (58,5%), ошондой эле Чүй (11,6%), Жалал-Абад (7,4%) облустарындагы иш аракеттерден кошулат.

4.6.3. Айыл чарбасы

2013-жылы айыл чарбасын өнүктүрүү саясаты төмөндөгү негизги милдеттерди чечүүгө багытталат: 1) өндүрүштүн көлөмүн жана айыл чарбасындагы продукциялардын сапатын өстүрүү; 2) өсүмдүк өстүрүүдөгү жана мал багуудагы продуктивдүүлүктү жогорулатуу; 3) ирригациялык системаны кеңейтүү, суу пайдаланууну оптималдаштыруу; 4) жер рыногун түзүү жана өнүктүрүү; 5) кооперативдерди өнүктүрүү; 6) айыл товарларын өндүрүүчүлөрдүн финансылык ресурстарга жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу, кредит берүүнү жана лизингди өнүктүрүү. Өндүрүштүн көлөмүн өстүрүү үчүн финансылык, материалдык-техникалык ресурстарга жеткиликтүүлүктү жогорулатууга, продукцияларды сатуу рыногун кеңейтүүгө көмөк көрсөтүлөт. Бул үчүн финансылык ресурстарга жана күйүүчү-майлоочу материалдарга жетүүдө мамлекет тарабынан жеңилдиктерди берүү улантылат. Маанилүү багыт болуп экспорт үчүн органикалык айыл чарба технологиясын пайдалануу менен экологиялык таза өсүмдүк өстүрүү продукцияларын өндүрүүгө көмөк көрсөтүү саналат. Кыргызстан "жашыл экономика" принцибинде түзүлгөн айыл чарбачылык өндүрүштөгү уюмдарга кошулат. Айыл чарба продукцияларын алып-сатуу тобокелдиктерин азайтуу үчүн айыл чарбасынын дүң жана чекене рыногуна мониторинг жүргүзүү механизми жана мамлекеттик сатып алуулардын, товардык интервенциянын жардамы менен бааны стабилдештирүү механизми түзүлөт. Өсүмдүк өстүрүүдөгү жана мал багуудагы продуктивдүүлүктү жогорулатууга, өсүмдүктөрдү жана малдарды коргоону жакшыртууга асыл тукум жана үрөнчүлүк чарбалардын өндүрүштүк артыкчылыктарын чыңдоо, асыл тукум малдардын эсебин жакшыртуу, агротехнологияларды өнүктүрүүнү колдоо боюнча чаралар өбөлгө болот. Бул үчүн Селекциялык асыл-тукум иштерин уюштуруу жана координациялоо жана айыл чарба малдарын жасалма жол менен уруктандыруу боюнча борбор түзүлөт. Үрөндүн жана асыл-тукум малдардын жана материалдардын туруктуу иштөөчү рыногун түзүүгө жардам көрсөтүлөт. Ошондой эле адистештирилген чарбадагы асыл тукумдук жана үрөнчүлүк фондду жаңыртууну колдогон, жогорку продуктивдүү үрөн жана асыл-тукум материалдарды сатып алууда айылдык товар өндүрүүчүлөрдүн чыгымдарынын бир бөлүгүнүн ордун толтуруу механизминин фонду түзүлөт. Кооперативдерди өнүктүрүү кооперативдик мамилелердин мүмкүнчүлүктүү катышуучуларынын жеке менчиктерин жана кызыкчылыктарын коргоо жаатындагы мыйзамдарды жакшыртуу менен кармалып турат. Айыл кооперативдерин, өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшүн камсыздоочу жана жаңы жумушчу орундарын түзүүчү экспортко багытталган кластерлерди мамлекеттик колдоонун биринчи кезектеги жол-жоболору иштелип чыгат. Кредиттик каражаттарга жетүү мамлекеттик мамлекеттин тике финансылык колдоосу катары, ошондой эле кредиттик мекемелердин проценттик ставкасын азайтуу үчүн шарттарды түзүү менен камсыздалат. Айыл чарба техникалары боюнча лизингдик компания түзүлөт. Чараларды кабыл алуу айыл чарбасын туруктуу өнүктүрүү үчүн база түзүүгө көмөктөшөт. Айыл чарба, мергенчилик жана токой чарба продукциясын өсүмдүк өстүрүүнү 1,5%га жана мал багууну - 0,5%га өстүрүү эсебинен 2013-жылга дүңүнөн чыгаруу 185,0 млрд. сом көлөмүндө, ИДПнын жалпы көлөмүндө 17,5% салыштырма салмагы менен, реалдуу өсүш темпи 1,0% деңгээлинде, ИДПнын өсүшүнө үлүшү - 0,18 пайыздык пунктта болжолдонууда. Айыл чарбасындагы өндүрүш структурасы негизинен 54,6% жана 44,0% тийиштүү салыштырма салмагы менен өсүмдүк өстүрүү жана мал багуу продукциялары менен көрсөтүлдү. 2013-жылы өсүмдүк өстүрүүнүн болжолдонгон өсүш темпи пайдаланылбаган айдоо жерлерин кыскартуу, айыл чарбасына багытталган жерлердин түшүмдүүлүгүн калыбына келтирүү жана коркунучтуу зыянкечтерге, илдеттерге жана отоо чөптөргө каршы коргоочу иш чаралардын комплексин жүргүзүү, жер иштетүү тармагында жагымдуу агрохимиялык жана фитосанитардык жагдайларды түзүү, кылкандуу дан эгиндеринин себилүүчү кондициялык үрөндөрүнүн салыштырма салмагын көбөйтүү, айыл чарбасындагы материалдык-техникалык базаны жакшыртуу, жер реформасын тереңдетүү, жайыттарды рационалдуу пайдалануу, техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу, жазгы-талаа жумуштарын өз убагында жүргүзүү, айдоо аянттарынын структурасын оптималдаштыруу, үрөндөрдүн сортун жакшыртуу, машина-трактордук парктарды жаңыртуу эсебинен камсыздалат. Өсүш негизинен төмөнкү өндүрүштөрдү көбөйтүү эсебинен камсыз кылынат: айдоо аянттарын 17,6 миң гектарга көбөйтүү менен дан эгиндерин 4,1%га; айдоо аянттарын 3,2 миң гектарга көбөйтүү менен кант кызылчасын 18,8%га жана пахтанын түшүмдүүлүгүн 13,0%га, тамекини - 27,3%га көбөйтүү. Мал чарбачылыгындагы продукцияны өндүрүүнүн реалдуу өсүшү мал башын көбөйтүү, зооветсервис түйүндөрүн жана жеке ветеринардык кызматтарды кенейтүүнүн эсебинен селекциялык асыл-тукум иштерди жогорулатуу менен камсыздалат. Тирүү салмагында этти өндүрүүнүн өсүшү 0,4%да болжолдонот, бул мурунку жылга салыштырганда 1,3 миң тоннага көбөйөт, сүт продукциялары - 7,5 миң тоннага көбөйүү менен 0,5%га, сүт жана жумуртка - 0,1%га болжолдонот. Абдан аз үлүштү ээлеген Бишкек жана Ош шаарларынан башка, республиканын бардык регионунда айыл чарба тармагы көрсөтүлдү. Негизги үлүштү Жалал-Абад (20,0%), Ош (19,8%), Чүй (25,0%) жана Ысык-Көл (11,6%) облустары ээлейт. Бул сектордогу негизги тобокелдик болуп жагымсыз табигый-климаттык шарттар, КММга жана отунга болгон баанын туруксуздугу, ошондой эле минералдык жер семирткичтерге тартыштыктар саналат.

4.6.4. Курулуш

Курулуш тармагын өнүктүрүүнүн жагымдуу шарттарын түзүү үчүн уруксат берүүчү жол-жоболор абдан жеңилдетилди, талап кылынган документтердин мөөнөтү жана саны кыскартылды. Артыкчылыктуу милдеттердин бири болуп жеткиликтүү турак-жайларды куруу саналат. "Арзан турак-жай" программасы кабыл алынат, анда төмөнкүлөр каралат: (1) калк үчүн төлөп берүү мөөнөтү 10-20 жыл болгон ипотекалык кредит берүү механизмин ишке киргизүү; (2) калктын турак-жай алуусу үчүн жеңилдетилген кредиттерди берүү; (3) жер титирөөгө туруктуулугу боюнча жана коммуникациялык, инженердик түйүндөр менен камсыздоо боюнча курулуш райондорун аныктоо; (4) бюджеттик кызматкерлер үчүн көп кабаттуу үйлөрдү куруу. Курулуш үчүн жер участкаларын бөлүп берүүдө чечимдерди кабыл алуу системасын өркүндөтүү үчүн төмөнкүлөр ишке ашырылат: (1) жер участкаларын бөлүп берүү, жер титирөө коопсуздугунун талаптарын милдеттүү түрдө аткаруу маселелери боюнча ченемдик-укуктук актыларга (Жер кодекси, Шаар куруу кодекси, Шаар куруу жана архитектура жөнүндө Мыйзамы, жана башка ченемдик укуктук актылар) оңдоолор киргизилет; (2) Кыргыз Республикасынын калк конуштарында курулуштар боюнча жер участкаларынын маалыматтык банкы иштелип чыгат; (3) калк конуштарын инвентаризациялоо жана инженердик инфраструктурасын этап-этабы менен оңдоо боюнча иш-чарлар планы кабыл алынат. Өнүктүрүүнүн комплекстик чараларын кабыл алуунун натыйжасында, 2013-жылга өлкөнүн курулуш комплексиндеги капиталдык салымдардын 12,5%га жогорулашы жана көлөмү 72,8 млрд. сомду түзөөрү болжолдонууда. Капиталдык салымдардын структурасы 2012-жылы күтүлгөндөргө карата ички инвестициянын үлүшү 71,7%дан 70,5%га чейин кыскарат жана тышкы инвестициянын үлүшү 28,3%дан 29,5%га чейин жогорулайт. Ички инвестициянын структурасындагы негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, ал 84,7%ды түзөт. 2013-жылы курулуштагы артыкчылыктуу багыт төмөнкүлөр болот: жеке турак-жайды куруу объекттери; транспорттук магистрал объекттери; энергетика объекттери (өлкөнүн аймактарын бирдиктүү энергетикалык шакекчеде байланыштыруучу электр берүү линияларын куруу боюнча иштер). 2013-жылы республикалык бюджеттин эсебинен капиталдык салымдар төмөнкүлөргө жумшалат:

- социалдык-маданий багыттагы инфраструктура объекттерин куруу жана оңдоого, билим берүү объекттерин, автомобиль жолдорун жана башкаларды курууга;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен бекитилген, 2011-2015-жылдарга Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруу жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүү мамлекеттик программасы боюнча иш чараларды ишке ашырууга.

- 2013-жылы курулушка негизги салымын кошуучу энергетикалык тармакта төмөнкүдөй ири инвестициялык долбоорлор пландалууда:

- Кытайдын экспорт-импорттук банкынын каражаттарынын эсебинен 2013-жылы 46,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Кыргызстандын түштүгүндө электр берүүчү линияларды модернизациялоо" долбоору;

- "Энергетика секторун өнүктүрүү" долбоору. Долбордун жалпы долбоордук наркы 56,0 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен 2013-жылы 26,2 млн. АКШ долларын өздөштүрүү пландалууда;

- 2013-жылы каржылоонун көлөмү 13,1 млн. АКШ долларын түзгөн "Электр бөлүштүрүүчү түйүндөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу (ГБР KfW, грант жана кредит)" долбоору;

- 2013-жылы каржылоонун көлөмү 3,8 млн. АКШ долларын түзгөн "Бишкек шаарынын локалдык түйүндөрүн чыңдоо (ТБР KfW, грант жана кредит)", долбоору:

- 2013-жылы каржылоонун көлөмү 15,9 млн. АКШ долларын түзгөн "Бишкек жана Ош шаарларынын электр жабдууларын жакшыртуу (ИБР, кредит)" долбоору;

- 2013-жылы каржылоонун көлөмү 153,9 млн. АКШ долларын түзгөн "Датка - Кемин" ЛЭП 500 кВ жана "Кемин" ПС 500 кВ куруу" (Кытайдын экспорт-импорттук банкы, кредит) долбоору;

- 2013-жылы каржылоонун көлөмү 27,6 млн. АКШ долларын түзгөн "Энергетика секторун реабилитациялоо (АБР, кредит)" долбоору.

2013-жылы жол-транспорт инфраструктурасы боюнча иштер төмөнкү долбоорлорду ишке ашырууну улантуу менен болжолдонот:

- 2013-жылы 32,7 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 272 км дан 365 км га чейинки "Бишкек - Нарын - Торугарт" авто жолун реабилитациялоо;

- 2013-жылы 13,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 75 км дан 105 км га чейинки "Тараз - Талас - Суусамыр" авто жолун реабилитациялоо;

- 2013-жылы 40,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 0 км дан 136 км га чейинки Сары-Таш - Карамык авто жолун реабилитациялоо;

- 2013-жылы 24,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Ош - Баткен - Исфана" авто жолу;

- кендерди казып алуу өнөр жай объектилерин курууда инвестицияларды өздөштүрүү ("Иштамберди", "Жамгыр" алтын кендерин иштетүү) (2013-жылга болгон капиталдык салымдарын көлөмү - 8 млн. АКШ долларын түзөт).

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмүн эске алып, 2013-жылга курулуштагы дүң продукциянын жалпы көлөмүнүн реалдуу өсүшү 63,7 млрд. сомду түзүү менен 10,5%да болжолдонууда. Экономикалык өсүштүн темпине курулуш секторунун тийгизген таасири оң болот жана 0,59 пайыздык пунктту, курулуштун ИДПнын өндүрүш структурасындагы салыштырма салмагы - 5,7%ды түзөт. Экономикага капиталдык салымдын күтүлүүдөгү деңээлин эске алып, экономикалык өсүштүн 7,0% деңгээли үчүн зарыл болгон дүң инвестициянын көлөмү (12-таблицаны карагыла) 107,8 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 30,4% болжолдонууда жана 2012-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөргө салыштырганда 18,6%га жогорулайт. Ошону менен, мамлекеттик инвестициялардын көлөмү 23,8 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 6,7%да, анын ичинде ИДПга карата МТИнин үлүшү 4,5%да болжолдонууда. МТИнин ресурстары инфраструктуралык объекттерди жана энергетика объекттерин курууга багытталат. Жеке инвестициялар, чет өлкөлүк түз инвестицияларды кошо алганда 84,0 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 23,7%да болжолдонууда. Ошону менен, чет өлкөлүк түз инвестициялардын агымы 54,6 млрд. сом суммасында же өсүш 17,3%ды түзгөн 1150,5 млн. АКШ долларында болжолдонууда. Жеке инвестициянын өсүшү болжол менен орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү улуттук ири долбоорлорго инвестициялык агымдын келиши менен шартталат. Чет өлкөлүк түз инвестициялардын көбөйүшүнө мамлекеттик - жеке өнөктөштүк механизмин жайылтуу, инвестициялык долбоорлорду илгерилетүү үчүи жоопкер болгон атайын түзүлгөн институттардын иштерин активдештирүү, ошондой эле эмгек мигранттардын акча которууларын көбөйтүү менен түрткү берилет. Курулуш көлөмүнүн бардык региондордо өсүшү мурун башталган социалдык объекттерди ишке киргизүү, кен казуу жана энергетика тармагындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну активдетирүү эсебинен болжолдонууда. Негизги үлүштү Жалал-Абад (10,6%), Ысык-Көл (10,5%), Ош (11,7%), Чүй (15,2%) облустары жана Бишкек шаары (33,1%) ээлейт.

4.7. Тышкы экономикалык иш аракеттер

2013-жылы төмөнкүлөр сыяктуу факторлордун таасири алдында түзүлөт: (а) ички өндүрүштүн 7,0%га өсүшү, (б) Бажы союзунун иштеши менен шарттардын күчүнө киришинен улам товарларды экспорттоону чектөө менен байланышкан тобокелдиктер; (в) азык-түлүктөргө жана чийки нефтиге болгон дүйнөлүк баанын өсүшүнөн улам 2013-жылы күтүлгөн импортко жогорку баанын таасири; (г) алтынга болгон дүйнөлүк баанын жогорулашы. Орто мөөнөттүк келечекте тышкы сооданы өнүктүрүүгө Кыргызстандын Бажы союзуна (БС) кошулушу олуттуу таасирин тийгизет. Бул Бажы союзундагы өлкөлөр менен соода мамилелерди жакшыртат, бирок ошол эле учурда Бажы союзуна кирбеген өлкөлөр менен соода жаатында көйгөйлөр пайда болушу мүмкүн. Кыргызстандын экономикасы үчүн шексиз артыкчылык болуп нефтепродуктылардын, металлдын, БСга мүчө-өлкөлөрдүн токой материалдарынын импорттук баасын жана берүүлөрдүн деңгээлин сактап калуу, БС өлкөлөрүнүн рынокторуна жеткиликтүүлүк, мигранттар үчүн ишке орношуу шарттарын жакшыртуу саналат. Кыргызстанда жумушчу күчүнүн наркы эң төмөн болгондуктан, чет өлкөлүк түз инвестициянын агымынын көбөйүшү күтүлүүдө. Эгер Кыргызстан Бажы союзунун ченемдерине ылайык тышкы тарифтерди көтөрүп жиберсе, анда реэкспорттун (негизинен кытай товарларынын) кыскарышына алып келет, ошондой эле кимдин кызыкчылыгы жабыркаса, ДСУга мүчө-өлкөлөр табынан талаптарды коюуга мүмкүндүк берет. Бажы союзундагы техникалык жөнгө салуулар, санитардык, ветеринардык жана фитосанитардык чаралар боюнча кабыл алынган макулдашуулар жана талаптар Кыргызстандын айыл чарба продукцияларын БСга мүчө өлкөлөрдүн рыногуна жетүү шарттарын татаалдантты. Азыркы учурда Кыргызстанда дүйнөлүк стандарттарга же Бажы союзунун талаптарына жооп берген шайкештикти баалоо үчүн зарыл болгон лабораториялык базалар жок. Экспорттук-импорттук документтерди тариздөө боюнча жол-жоболор дагы да болсо татаал жана ачык-айкын эмес болууда. Кыргызстандын Бажы союзуна кошулуусундагы өткөөл мезгилге жагымдуу шарттарды түзүү үчүн Бажы союзунун макулдашууларына жана Бирдиктүү экономикалык мейкиндикке катышуу боюнча сүйлөшүү позициялары иштелип чыкты жана макулдашылды, Европалык директиваларды жана Бажы союзундагы өлкөлөрдүн жана башка өнөктөштөрдүн регламенттерин Кыргызстанда пайдалануу үчүн техникалык жөнгө салуу жана стандартташтыруу боюнча эл аралык келишимдерге кол коюлду. Ошондой эле, соода режими статус-квого караганда анча жагымдуу эмес болгон, ДСУга мүчө-өлкөлөргө компенсация берүү шарттары талкууланат. Негизги соода-экономикалык өнөктөштөр менен Кыргызстандын улуттук жана алгачкы эталондорунун шайкештигин баалоонун жыйынтыктарын таануу жөнүндө келишимдер түзүлөт, ошондой эле улуттук мыйзамдар Бажы союзунун макулдашууларына ылайык келтирилет. Кыргызстандын Бажы союзуна кирүүдө боло турган натыйжаларын изилдөө иштери улантылат, анткени Кыргызстандын экономикасына Бажы союзунун тийгизген таасири кыска мөөнөттүк жана орто мөөнөттүк келечекте бирдей мааниде болбой тургандыгы күтүлүүдө. Өлкөнүн транзиттик мүмкүнчүлүктөрүн жана логистикалык борбор катары "Дордой", "Кара-Суу" сыяктуу объекттерди сактап калуу үчүн тийиштүү инфраструктураларды түзүп, реэкспорт менен иштеген ишканалардын экспорттук өндүрүшүн кайрадан ориентациялоо ишке ашырылат. Экспорттого жана импорттого уруксат берүүчү документтерди берүүдө "Бирдиктүү терезе" системасын ишке киргизүү боюнча иштер улантылат. Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2012-жылдагы деңгээлди 17,0%га номиналдуу ашуу менен 8835,3 млн. АКШ доллары деңгээлинде болжолдонууда. Экспорттун номиналдуу көлөмүнүн өсүшү 2,6 млрд. АКШ долларын түзөт, мында алтынды берүүнүн 49,0%га жогорулашынын эсебинен, темп 22,6%га өсөт, анын экспорттун жалпы көлөмүндөгү үлүшү 2012-жылдын 33,6%на каршы 42,0%ды түзөт, ошондой эле тигүү буюмдарынын (7,0%га), чыңалуу лампаларынын (5,4%га), мөмө жана жер жемиштеринин (11,1%га), пахта-буланын (11,4%га) экспорттук өсүшү болжолдонууда. Импорттун жалпы көлөмү 6,2 млрд. АКШ доллары өлчөмүндө болот жана номиналдык өсүшү 14,8%ды түзөт, ал нефтепродуктыларды 10,2%га (импорттун структурасындагы үлүшү - 17,4%), инвестициялык жана арадагы товарларды, ошондой эле керектөөчү товарларды берүүнүн көлөмүн жогорулатууга байланыштуу керектөө суроо-талаптарынын өсүшүн аныктайт. Инвестициялык товарлардын импорту 14,2%га өсөт, бул экономикалык өсүштү кармап туруу үчүн ишенимдүү өбөлгө түзөт. Натыйжасында, товардык баланстын терс сальдосу 3,6 млрд. АКШ доллары деңгээлинде түзүлөт. Товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу ИДПга карата алтындын экспортунун көбөйүш эсебинен 2012-жылы (-) 39,0%дан 2013-жылы (-) 36,9%га чейин төмөндөйт.

12-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

2013-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын жалпы көлөмүнүн 86,6%ын, реалдуу өсүш темпи 3,2% деңгээлин түзөт. Жеке керектөөнүн чыгымдары жаны жумушчу орундарын түзүү жана орточо номиналдык эмгек акыны 15,0%га көбөйтүү эсебинен калктын акчалай кирешесинин болжолдонгон 15,4%га өсүшү менен бекемделет. Жеке керектөөнүн өсүшү импорттун алдыга өсүшүнө (4,4%га) өбөлгө болот.

4.8. Социалдык саясат

Өкмөттүн башкы милдеттеринин бири болуп өлкөдөгү жакырчылыкты кыскартуу калууда. Алдын-ала маалыматтар боюнча өлкөдөгү калктын 36,8%ы жакырчылыктын чегинде жашашат. Жакырчылык көйгөйлөрү комплекстүү мамилелерди талап кылаарын көңүлгө алуу менен, 2013-жылы социалдык коргоо, саламаттыкты сактоо, социалдык камсыздандыруу, билим берүү, эмгек рыногу жана гендердик саясат чөйрөсүндөгү реформалар улантылат. Атап айтканда, өз учурунда жана сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүү аркылуу калктын социалдык-аярлуу катмарын социалдык камсыздоонун натыйжалуулугун жогорулатуу пландалууда. Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү концептуалдык документ болуп 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн стратегиясын кабыл алуу саналат. Жакынкы үч жылда мамлекеттин кам көрүүсүнүн негизги объекти болуп оор турмуш жагдайында калган балдар, ден соолук мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар, кары адамдар жана тобокелдик тобунда турган (үйсүз) адамдар саналат. Социалдык коргоо системасынын сапатын жакшыртуу үчүн минималдык социалдык стандарттар жана социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн наркын эсептөө методикасы иштелип чыгат. Даректүүлүк системасын реформалоо үчүн оор турмуш жагдайындагы үй-бүлөлөрдүн керектөөсүнө карата жергиликтүү деңгээлде социалдык иштердин системасы иштелип чыгат жана ишке киргизилет. Оор турмуш жагдайында калган балдарды орноштуруунун ар кандай түрлөрүн (күндүз келүүчү борборлор, бала багып алуучу үй-бүлөлөр, адаптациялоо жана реабилитациялоо борборлору жана башкалар) иштеп чыгуу жана ишке киргизүү боюнча иштер улантылат. Демек, 2014-жылы ар бир облуста иштеп жаткан чөйрөнүн социалдык мекемелеринин базасында багуусуз балдарды реабилитациялоо боюнча бирден борбор түзүү пландалууда (баардыгы 9). Ден-соолук мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарга социалдык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жакшыртуу үчүн стационардык социалдык мекемелердеги иштердин жаңы формалары жана методдору, реабилитациялоонун техникалык каражаттарын даярдоонун заманбап технологиялары, ошондой эле майыптуулукту аныктоонун жаңы системасы ишке киргизилет, ошол эле учурда маалыматтык жана билим берүүчүлүк программаларга жетүү жакшыртылат. Бишкек жана Ош шаарларындагы кары адамдардын муктаждыктарын эске алып, алар үчүн күндүз келип кетүүчү борборлорду түзүү болжолдонууда. Кары адамдар үчүн стационардык социалдык мекемелердеги иштердин жаңы формаларын жана методдорун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү пландалууда. Аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ай сайын төлөнүүчү социалык жөлөк пулдун жана социалдык жөлөк пулдардын өлчөмүн жогорулатуу максатында аз камсыз болгондордун мамлекеттик колдоого болгон муктаждыктарынын даражасын аныктоо методикасын андан ары өркүндөтүү, жер тилкелеринен алынуучу кирешелери индексациялоо жана үй-бүлөнүн бардык жандыктарынын (жылкы, ири мүйүздүү малды, кой-эчкилерди) толук эсебин жүргүзүү, ошондой эле аз камсыз болгондорду Кыргыз Республикасынын Жаштар, эмгек жана ишке орноштуруу министригине караштуу жаңыдан түзүлгөн "Ала-Too Финанс" чакан кредиттик агенттик аркылуу чакан кредиттерди берип иш менен камыз кылууну интеграциялоо жолу менен социалдык коргоону активдештирүү жолу менен калкты социалдык коргоонун даректилүүгү күчөтүлөт. Мындан тышкары, медициналык-социалдык эксперттик комиссиянын майыптык топторду белгилөөнүн критерийлери кайра каралат. Тобокелдик тобундагы адамдарды социалдык коргоо менен камсыздоо боюнча негизги милдеттер үйсүз адамдарды социалдык реабилитациялоо жана профилактика боюнча жергиликтүү деңгээлде жеткиликтүү социалдык инфраструктураларды түзүү болот (социалдык кызматтар түйүнү жана социалдык иштердин институту). Пенсиялык системанын натыйжалуулугу үчүн жыл сайын пенсияны инфляциядан төмөн эмес деңгээлде көбөйтүү пландалууда. Тарифтик саясат бөлүмүндө 2013-жылдан тартып 2020-жылга карата камсыздандыруу взносторунун тарифтеринин ставкасын этабы менен жогорулатуу пландалууда: рыноктордо иштеген жеке ишкерлер үчүн тарифтин ставкасы орточо айлык акынын 40%нан эсептелип чыгып 5,25% өлчөмүндө белгиленет, ал 2016-жылга карата орточо эмгек акынын 40%нан эсептелип чыгып 9,25% деңгээлине жеткирилет; юридикалык жакты түзбөгөн дыйкан чарбалары, ошондой эле жер үлүшүнө же анын бир бөлүгүнө ээ болгон, бирок дыйкан чарбанын мүчөсү болуп саналбаган, жер салыгынын базалык ставкасынын өлчөмүндө камсыздандыруу салымдарын төлөгөн жеке жактар үчүн камсыздандыруу салымдарынын тарифтеринин ставкасын этабы менен жогорулатып, 2020-жылга карата 1 гектар жерге жылдык төлөмдү жеке ишкер айына орточо эмгек акыга чейин төлөгөн эквиваленттик сумманын деңгээлине жеткирилет. 2014-2015-жылдары пенсиянын орточо өлчөмүн 10%га жогорулатуу пландалууда. Орто мөөнөттүк мезгилде Кыргыз Республикасынын пенсиялык системасынын топтоо комитетин өркүндөтүү максатында төмөнкү милдеттерди чечүү талап кылынат: пенсиянын топтомо бөлүгүндөгү институтту өнүктүрүү; 2013-жылдан тартып пенсиянын топтомо бөлүгүн төлөп берүүнү баштоо. Билим берүү системасын башкарууну өркүндөтүү алкагында билим берүүнүн бардык деңгээлдери үчүн мониторинг жүргүзүү жана натыйжаларды баалоо негизинде билим берүү секторундагы чечимдерди кабыл алуу жана стратегиялык пландоо системасынын сапатын жогорулатууга багытталган ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу пландалууда. Саламаттыкты сактоо системасын өнүктүрүү саясатындагы негизги багыттар саламаттыкты сактоону Миң жылдыкты өнүктүрүү максаттарына жетүүгө багыттоо менен медициналык-санитардык жардам көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртууга, саламаттык сактоо уюмдарынын материалдык-техникалык базасын жакшыртууга, медициналык жана фармациялык билим берүүнүн сапатын жакшыртууга багытталат. 2013-жылга экономиканы өнүктүрүүнүн болжолдонгон параметрлеринен улам, жашоонун деңгээлин мүнөздөгөн негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөндөгүчө түзүлөт: 2013-жылы калктын жан башына карата ИДПнын көлөмү 2012-жылга салыштырганда 1217,6 АКШ долларынан 1379,9 АКШ долларына чейин же 13,3%га жогорулайт. Калктын акчалай кирешеси номиналдуу 15,4%га өсөөрү жана алардын көлөмү 253,8 млрд. сомду түзөөрү күтүлүүдө. Керектөө баасынын күтүлүүдөгү өсүшүн эсепке алуу менен акчалай кирешелердин реалдуу өсүш темпи 6,2%ды түзөт. Акча кирешелеринин структурасында "эмгек акы" өсөт, мында орточо айлык акынын номиналдуу өлчөмү 15,0%га өсөт жана 13421,4 сомду, ал эми реалдуу өсүш 5,9%ды түзөт. Электр энергиясы үчүн компенсацияларды эсепке алуу менен пенсиянын орточо номиналдуу өлчөмү 10,0%га көбөйөт жана 4477,0 сомду түзөт. 2012-жылы экономикадагы күтүлгөн өсүш өзү менен жумушчу орундарын түзүүнү камтыйт жана экономикада иштегендердин саны 2012-жылы 2328, 4 миң адамдан 2013-жылы 2372,4 адамга чейин болот же 1,9%га көбөйөт. Калкты иш менен камсыздоо жаатындагы саясий чаралар региондордо жумушчу орундарын түзүүгө жана жеке бизнестерин уюштуруу, жумушсуздарды жергиликтүү рыноктордо талап кылынган кесиптерге окутуу үчүн чакан кредиттерди берүү аркылуу жумушсуздарды азайтууга, иш менен камсыздоонун региондук кызматтарынын ишин тажрыйба жүргүзүү жана андан ары ишке орноштуруу боюнча иш берүүчүлөр менен макулдашуу түзүп, интегрирлөөгө багытталат. Жумуш менен камсыздоону жогорулатуу жумушсуздардын деңгээлин 2012-жылы 8,3%дан 2013-жылы 8,1%га чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет. 2013-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу экономиканын иштөөсүндөгү ички жана тышкы шарттардын өзгөрүшү боюнча жаңы тенденциялар табылса, тобокелдиктин жаңы факторлору пайда болсо, такталышы мүмкүн.

5. 2014-2015-жылдарга макроэкономикалык болжол

2014-2015-жылдары экономикалык саясаттын башкы максаттары болуп социалдык-экономикалык өнүктүрүүдө белгиленген жагымдуу тенденцияны бекемдөө, күтүлүп жаткан көйгөйлөрдү алдын алуу жана жылына орточо 7,7% туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо саналат. Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет. 2012-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүдө күтүлгөн көрсөткүчтөрдү жана 2013-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөрдү эске алып, 2014-2015-жылдары ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 7,7% деңгээлинде болжолдонууда.

13-таблица

2014-2015-жылдарга ИДПнын өндүрүш секторлорунун реалдуу салымы, % менен

2014-2015-жылдары секторлор жагынан алганда жылдык орточо өсүш темпи: айыл чарбасында - 2,2%да, өнөр жайда - 10,8%да, курулушта 18,9%да, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 7,2%да болжолдонууда. 2014-2015-жылдары ИДПнын өсүшү салт болуп калгандай Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонууда. 2014-2015-жылдары инфляциянын деңгээли 8,0%дан ашпайт деп болжолдонууда. Мындай болжолдун негизине Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы макроэкономикалык туруктуулуктун тенденциясын чыңдоого багытталган макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын улантат деген болжол камтылган. Ошол эле учурда, акча-кредиттик саясаттын негизги максаты баанын туруктуулугуна жетүү жана колдоо болуп калууда. Инфляциянын болжолдонгон деңгээлинин негизине төмөнкү шарттар жана өбөлгөлөр коюлган: (а) ички рыноктогу азык-түлүк жана азык-түлүк эмес товарларына болгон орточо баанын өсүшү; (б) нефти продуктыларына (Urals) болгон орточо баанын баррель үчүн 101-104 АКШ доллары чегинде өсүшү (РФнын Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин болжолу); (в) акча-кредит саясатынын куралдары менен алмашуу курсундагы кескин өзгөрүүлөрдү кармап туруу; (г) коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө тарифтердин көп эмес өсүшү; (д) Бажы союзуна кирүү, бул баалардын белгилүү бир өсүшүнүн тобокелдигине алып келет; (е) негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндөгү инфляциянын көп эмес көрсөткүчтөрү (Россия - 4,0 - 5,0%, Казакстан - 6,0 - 8,0%, Кытай - 3,4%, Еврозона - 1,6 - 1,9%); (ж) алтынга болгон болжолдонгон дүйнөлүк баанын Труа унициясы үчүн 1900-2100 доллар болушу. Экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң темпи болжолдонууда. 2014-2015-жылдарга өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү(13), тиешелүү түрдө 110,4% жана 108,5% деңгээлинде болжолдонууда. Ошол эле учурда. "Кум-Төр" кенин иштетүүчү ишканаларынын өндүрүшүнүн өсүш темпи орточо алганда 109,0%да болжолдонууда, анын салыштырма салмагы өнөр жай продукциясынын жалпы көлөмүндө орточо 45,4%ды түзөт. Ушул мезгилдерде кендеги иштин көлөмүнүн көпчүлүгүн карьердин түндүк бөлүгүн кеңейтүү боюнча ачуу иштерине даярданууга, кенди иштетүүдөгү жараксыз катмардын аянтын кеңейтүүгө, жер алдындагы участкаларды жайгаштырууга багыттоо болжолдонууда. "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишкананын салымын эсепке албаганда өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн реалдуу өсүшү орточо 9,6%да болжолдонууда. 2014-2015-жылдарда өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу ишинин, туруп калган өндүрүштөрдү кайра иштетүүнү, "Жамгыр", "Кумбел", "Бозымчак", "Караказык", "Иштамберди" кендеринин көлөмүн өстүрүүнүн, "Андаш", "Чаарат", "Шамбесай", "Куру-Тегерек", "Жер-Үй", "Талды-Булак сол жээк", "Носоновское" кендерин өздөштүрүүнүн жана алтын казуунун эсебинен болжолдонууда. 2014-2015-жылдары айыл чарбасындагы реалдуу өсүш темпти өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жана мал чарбасынын продуктуулугунун жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке секторлор тарабынан кабыл алынган чаралардын эсебинен орточо 2,2%га көбөйтүү болжолдонууда. Агрардык секторду өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү багыттары болуп төмөнкүлөр саналат: (а) айыл чарба кооперативдер тармагын түзүү; (б) 7-9 үрөн чарбасын түзүү; (в) 7-9 асыл-тукум чарбасын түзүү; (г) агрардык өнөр жай комплекси чөйрөсүнө кредит берүү системасын өнүктүрүү; (д) айыл чарба техникаларынын жеткиликтүүлүгү (айыл чарба техникасы боюнча лизингдик компанияларды түзүү жана кеңейтүү); (е) Жалал-Абад жана Ош облустарында жаңы сугат жерлерин өздөштүрүү; (ж) Баткен облусунун Кадамжай районунун Бүргөндү массивинин жерлерин өздөштүрүү; (з) сугаруу үчүн каналдарды куруу жана башкалар. Орто мөөнөттүк келечекте кызмат көрсөтүү чөйрөсү мурункудай эле ИДП структурасында негизги үлүштү ээлейт (47,8%). Кызмат көрсөтүүнүн бардык түрлөрүнүн реалдуу өсүшү орточо 7,2%ы жылына орточо 8,2% чегинде болжолдонгон, калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү менен кармалып турат. 2014-2015-жылдары республикадагы бизнес үчүн түзүлүүчү жагымдуу шарттар кызмат көрсөтүү секторунун өсүшүнө көмөк көрсөтөт деп болжолдонууда, анда өсүш, негизинен соода, мейманкана жана ресторан, транспорт жана байланыш кызматтары сыяктуу секторлордун эсебинен камсыздалат. Эл аралык коридорлорду реабилитациялоого жана ар бир калк конушун автобустук каттам менен камсыздоого багытталган долбоорлор жана болжолдонгон экономикалык өсүш жүк жана жүргүнчүлөрдү ташуу көлөмүн жогорулатууга мүмкүндүк берет. Телекоммуникациялар жаатында байланыш кызматынын сапатын жакшыртуу, абоненттик жетишүүнүн зымсыз системасын киргизүү жолу менен байланыштын телекоммуникациялык кызматтарынын жалпыга жеткиликтүү кылуу, жогорку ылдамдыктагы транспорттук булалуу-оптикалык магистралды куруу, байланыштын телекоммуникациялык тармактарын модернизациялоо жана санариптештирүү жана тармактын инвестициялык жагымдуулугун жогорулатуу боюнча саясат иштелип чыгат жана түзүлөт. 2014-2015-жылдарда капиталдык салымга артыкчылыктуу тартипте социалдык мааниси бар объекттерди курууга жана реконструкциялоого, анын ичинде билим берүү, саламаттыкты сактоо, маданият жана спорт, турак жай курулушу чөйрөсүнө, ошондой эле республикада авто жолдорду курууга жана реконструкциялоого багытталат. 2014-2015-жылдары каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдын жалпы көлөмү (2014-жылы 90,9 млрд. сомдон 2015-жылы 114,3 млрд. сомго чейин) орточо 17,3%га өсөт. 2013-жылы болжолдоого карата капиталдык салымдын структурасы 2015-жылы 32,8%га өсүү жагына өзгөрөт. Экономиканын курулуш сектору орто мөөнөттүү келечекте улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыз кылуучу, маанилүү багыттардын бири болот деп болжолдонууда. Бул сектордогу реалдуу өсүштүн темпи жылына орточо 18,9%ды түзөт. Курулуш тармагын өнүктүрүү жергиликтүү сырьенун негизинде курулуш материалдарын, буюмдарды жана конструкцияларды өндүрүүдөгү өсүшкө дем берүүчү таасирин тийгизет. 2014-2015-жылдары республикалык бюджеттин эсебинен капиталдык салымдарды төмөнкүлөргө жумшоо пландалууда:

- социалдык-маданий инфраструктурадагы объекттерди курууга жана реконструкциялоого, билим берүү объекттерин, автомобилдик жолдорду жана башкаларды курууга;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен бекитилген, 2011-2015-жылдарга Кыргыз Республикасындагы суу чарба объекттерин куруу жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүү мамлекеттик программасы боюнча иш чараларды ишке ашырууга.

Энергетика тармагындагы пландалган төмөнкү ири инвестициялык долбоорлор 2014-2015-жылдары курулушка негизги салымды кошот:

- "Энергетика секторун өнүктүрүү" долбоору. Долбордун жалпы долбоордук наркы 56,0 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен 2014-жылы 14,6 млн. АКШ долларын өздөштүрүү пландалууда;

- 2014-жылы каржылоонун көлөмү 3,7 млн. АКШ доллары болгон, "Электр бөлүштүрүүчү түйүндөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу" (ГБР KfW, грант жана кредит) долбоору;

- 2014-жылы каржылоонун көлөмү 1,4 млн. АКШ долларын түзгөн "Бишкек шаарынын локалдык түйүндөрүн чыңдоо" (ГБР KfW, грант жана кредит) долбоору;

- 2014-жылы каржылоонун көлөмү 6,1 млн. АКШ долларын түзгөн "Бишкек жана Ош шаарларынын электр жабдууларын жакшыртуу" (ИБР, кредит) долбоору;

- 2014-жылы каржылоонун көлөмү 27,6 млн. АКШ долларын түзгөн "Энергетика секторун реабилитациялоо" (АБР, кредит) долбоору;

- 2014-жылы каржылоонун көлөмү 107,2 млн. АКШ долларын түзгөн "Датка - Кемин" ЛЭП 500 кВ жана "Кемин" ПС 500 кВ куруу" (Кытайдын экспорт-импорттук банкы, кредит) долбоору.

2014-2015-жылдары жол-транспорт инфраструктурасы боюнча иштер төмөнкү долбоорлорду ишке ашырууну улантуу менен күтүлүүдө:

- 2014-жылы 9,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 75 км дан 105 км га чейинки "Тараз - Талас - Суусамыр" авто жолун реабилитациялоо;

- 2014-жылы 6,8 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 220 км дан 248 км га чейинки "Ош - Баткен - Исфана" авто жолун реабилитациялоо;

- 2014-жылы 9,9 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 0 км дан 272 км га чейинки "Бишкек - Торугарт" авто жолун реабилитациялоо;

- 2014-жылы 28,2 млн. жана 2015-жылы 2,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен 272 км дан 365 км га чейинки "Бишкек Торугарт" авто жолу.

Ушундай жол менен, инвестицияларды тартуу жаатындагы жүргүзүлүп жаткан мамлекеттик саясат 2015-жылы жеке инвестициялык деңгээлди ИДПга карата 24,4%га чейин жогорулатууга мүмкүндүк берет. Экономикадагы дүң инвестиция 2015-жылы ИДПга карата 31,4%га чейин көбөйөт, бул экономикалык өсүштү жылына орточо 7,7%га жеткирүүгө көмөктөшөт. Жеке керектөөнүн үлүшү 2013-жылы ИДПга карата 86,9%дан 2015-жылы 87,2%га чейин жогорулашы болжолдонууда, ал айлык орточо номиналдуу эмгек акынын жылына орточо 13%га өсүшү менен калктын акчалай кирешесинин орточо 8,2%га реалдуу көбөйүшүндө шартталат.

14-таблица

2014-2015-жылдары ИДПны пайдалануу,% менен

2014-2015-жылдар ичинде тышкы сооданын көлөмүндөгү өсүш орточо 14,8%да, ошону менен экспорт орточо 16,0%га жана импорт - 14,3%га көбөйүшү болжолдонууда. 2014-2015-жылдар аралыгында алыскы чет өлкөлөрдөн жана Бажы союзундагы өлкөлөрдөн импорттук келүүлөрдүн негизги структурасын өндүрүү үчүн зарыл болгон инвестициялык жана арадагы товарлардын, ошондой эле керектөө товарларынын (негизинен азык-түлүк буудай, өсүмдүк майы, күрүч, кант жана башкалар) келип түшүүсү түзөт. 2014-2015-жылдар аралыгында импортко болгон баанын жогорулашын эсепке алуу менен импорттун көлөмүнүн реалдуу өсүшү орточо 5,7%да болжолдонууда. Соода балансынын терс сальдосу сакталып калууда, мында өлчөм орточо 4293,3 млн. АКШ долларын түзөт. 2014-2015-жылдар ичинде социалдык өнүктүрүү саясаты төмөнкүлөргө багытталат: (а) калктын жашоо сапатын жакшыртууга жана жакырчылыкты азайтууга; (б) жумуш менен камсыздоо көйгөйлөрүн чечүүгө өбөлгө түзүү жана тышкы эмгек миграциясын мобилизациялоо эсебинен жумушсуздардын деңгээлин төмөндөтүүгө; (в) ар бир кары адамды пенсиянын базалык бөлүмүндөгү деңгээлден кем болбогон социалдык төлөмдөрдүн туруктуу деңгээли менен камсыздоого жана ар бир кары адамдын жеке керектөөсүн эске алып, социалдык кызмат көрсөтүүлөргө; (г) пенсиялардын өлчөмүн көбөйтүү жана топтомо пенсиялык системаны өнүктүрүү аркылуу пенсиялык камсыздоонун натыйжалуулугун жогорулатууга; (д) калктын, айрыкча балдар жана энелер өлүмүн азайтууга; (е) мамлекеттик желек пулдардын өлчөмүн этабы менен көбөйтүүгө. Калктын акчалай кирешесинин өсүшү орточо 8,2%да болжолдонууда. 2014-2015-жылдар ичинде болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш, акча кирешесинин өсүшүнүн булагы болот. Акчалай кирешенин структурасындагы орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмү 2013-жылдын деңгээлинде 27,8%га өсөт жана 2015-жылы 17156,2 сомду түзөт. Жашоо минимумунун өлчөмү 2013-жылы 4934,4 сомдон 2015-жылы 5713,0 сомго чейин көбөйөт. Жашоо минимумунун өлчөмүнө карата орточо эмгек акынын коэффиценти орточо 3,0 деңгээлинде түзүлөт. Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2013-жылга карата 21,0%га көбөйөт жана 2015-жылы 5416,0 сомду түзөт. Эмгек рыногун жөнгө салуу саясаты төмөнкүлөргө багытталат: (а) бардык региондордо жумушчу орундарын түзүүгө жардам көрсөтүү; (б) миграциялык процесстерди мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (в) уюштурулган жалдоону ишке киргизүү аркылуу чет өлкөлөрдө ишке орноштуруу жол-жоболорун стандартташтыруу мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү; (г) жумушчу адистигин бүтүрүүчүлөрдүн атаандашуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу. Жалпы жумушсуздардын деңгээлинин төмөндөшү жана 2011-жылы иш жүзүндө түзүлгөн 8,5% деңгээлине карата 2015-жылы анын 7,7%ды түзөөрү болжолдонууда.

6. Корутунду

Кыргыз Республикасынын экономикасын туруктуу өнүктүрүү үчүн болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары болуп макроэкономикалык саясатты жүргүзүү үчүн негиз катары саясий стабилдүүлүктү сактоо, ошондой эле экономикага таасирин тийгизген тышкы жана ички соккулардын жоктугу саналат. Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет. Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзгөн реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Максималдык салым кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү объекттерден жана ишканалардан болжолдонууда. ИДП структурасындагы анча чоңэмес салыштырма салмагына карабастан, пландалган жаңы инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүүнүн эсебинен курулуш секторунун салымы жогорулайт. Жагымдуу инвестициялык климатты калыбына келтирүү жана сактоо, ишкердик чөйрөсүндөгү жөнгө салуучу ийкемдүү саясат, мыйзамдардын ачык-айкындыгы жана туруктуулугу 2013-2015-жылдарга жылына орточо 7,5% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүшкө көмөктөшөт. Болжолдонгон көрсөткүчтөр Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүк программасына негизделген, ал улуттук долбоорлордун пакети менен, бюджеттик жана бюджеттик эмес каржылоо булактары менен өз ара байланышта жылдык пландарды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу аркылуу ишке ашырылат. Ушул мониторингдин жана Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн талдоонун негизинде мезгил-мезгили менен жетишилген прогресстерге талдоо жүргүзүлөт, "начар жерлери" аныкталат жана көрсөткүчтөрдүн болжолдук мааниси оперативдүү түрдө кайрадан каралып чыгат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү зарылдыгына жараша дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына жана ички пайда жагымсыз шарттарга байланыштуу терс процесстерден экономикага таасирин тийгизүүчү соккуларды жеңилдетүүгө багытталган чаралардын системасын иштеп чыгат. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеси 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолунун 1-16-тиркемелерине ылайык аныкталган.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппарат жетекчиси - министр Н.Момуналиев

(1) Өсүш темпи кошумча дүң нарк боюнча келтирилген (2) Өсүш темпи кошумча дүң нарк боюнча келтирилген (3) UBS Швейцария банкынын маалыматы боюнча (4) Өсүш темпи ВДС боюнча келтирилген (5) 2012-жылдын 11-майына карата РФ Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин кайрадан каралган болжолу боюнча. (6) "Кыргызгаз" ААКнын маалыматы боюнча (7) Иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албастан; (8) Каржылоо булактары боюнча "Кум-Төр" кениндеги капиталдык салымдар ишканалардын жана уюмдардын каражаттарына киргизилет; (9) Булагы: www.kumtor.kg; (10) Булагы: ЭВФ; (11) Булагы: РФ менен КР жеке болжолдор; (12) Өсүш темпи ВДС боюнча келтирилген; (13) Иштетип алма чийки заттарды кайра иштетүүнүн наркын эсепке албастан.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 1-тиркеме

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 2-тиркеме

2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун структурасы

(1) ЭВФнын методикасы боюнча.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 3-тиркеме

Мамлекеттик салык кызматынын жана Мамлекеттик бажы кызматынын салыктык түшүүлөрдүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 4-тиркеме

2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордо дүң продуктулар жана өсүш темпи

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 5-тиркеме

Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолу

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 6-тиркеме

Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затты эске алуу менен жана сатып алынуучу электр энергиясынын наркын алып салуу менен өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолдору

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 7-тиркеме

Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затын эсепке албастан өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжолдору

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 8-тиркеме

Өнөр жай продукцияларынын накталай түрлөрүн өндүрүү 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 9-тиркеме

Алтын өндүрүү 2012-жылга жана 2013-2014-жылдарга болжол(*)

(*) Өндүрүштүн бул түрү КПҮ болгондугуна байланыштуу тиешелүү бөлүм аркылуу берилет.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 10-тиркеме

Кыргыз Республикасынын кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүү 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 11-тиркеме

2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын көрсөтүлгөн рыноктук кызматтарынын, соода жүгүртүүнүн, автомобиль, тиричилик буюмдарын жана жеке колдонуудагы предметтерди оңдоонун көлөмү жана мейманкана жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмү

Тиркелген файлды караңыз

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 12-тиркеме

Негизги капиталга инвестициялардын 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 13-тиркеме

Товарларды экспорттоону жана импорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 14-тиркеме

Продукциянын негизги түрлөрүн экспорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 15-тиркеме

Кыргыз Республикасына продукциянын негизги түрлөрүн импорттоонун 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга карата болжолуна 16-тиркеме

Региондорду өнүктүрүүнүн 2013-жылга жана 2014-2015-жылдарга болжол