2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин токтомуна)

1-тиркеме

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 9-декабрындагы N 747 токтомуна)

2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш ПРОГРАММАСЫ

Азык-түлүк коопсуздугу - улуттук коопсуздукту түзүүчүлөрдүн бири, бардык адамдардын активдүү жана сергек жашоо мүнөзү үчүн зарыл, сандык жактан жетиштүү коопсуз тамак-ашка жетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон кырдаал. Дүйнөлүк азык-түлүк коопсуздугу боюнча рим декларациясы (1996) боюнча ар бир мамлекет талаптагыдай тамактанууга жана ачарчылыктан көз карандысыз болуу укугуна ылайык ар бир адамдын ден соолук үчүн коопсуз жана толук кандуу тамак-аш азыктарына жетүү укугун камсыз кылууга милдеттүү. Кыргыз Республикасы тарабынан тамак-аш, азык-түлүк коопсуздугу жана адам укуктары жаатындагы эл аралык макулдашуулар ратификацияланган, 2030-жылга чейин Туруктуу өнүктүрүү максаттарына (ТӨМ) жетүү үчүн ылайыкташтырылган индикаторлор кабыл алынган, Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан стратегиялык программалар кабыл алынган, аларда тамак-аш жана азык-түлүк коопсуздугу жаатындагы көйгөйлөрдүн артыкчылыгы жогору экендиги таанылган. 2020-2021-жылдардагы коронавирустук пандемия өндүрүштүк-сатуу чынжырчаларына терс таасирин тийгизип, азык-түлүктүн тартыштыгын күчөткөн, натыйжада ал дүйнө жүзүндө, анын ичинде Кыргыз Республикасында жашоого маанилүү тамак-аш азыктарына баалардын кымбатташына алып келген. Жалпысынан Кыргыз Республикасынын экономикасы 8,4%га төмөндөгөн, анын 6,7%ы өндүрүш чөйрөсүн түзгөн. Мындан тышкары дүйнө жүзүндөгү геосаясий кырдаалдын курчушу терең экономикалык кризиске жана социалдык-экономикалык толкундоолорго алып келди. Мунун баары өлкөдөгү азык-түлүк коопсуздугунун абалына олуттуу таасирин тийгизип, Кыргыз Республикасы автономиялуулукка жана азык-түлүк менен өзүн-өзү камсыз кылууга умтулушу керектигине түрткү берди. Ушуга байланыштуу жергиликтүү өндүрүшкө кыйла тез жеткирүү жолдору менен дем берүү, азык-түлүк ресурстарынын ар түрдүү булактарын калыптандыруу жана калктын аялуу катмарларын колдоо системасын өркүндөтүү үчүн 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын кайра карап чыгуу зарылдыгы келип чыкты. Эл аралык коомчулуктун алдында алган милдеттерге ылайык 2030-жылга Кыргыз Республикасы балдардын жана аялдардын арасындагы аз кандуулукту, кичине салмак менен төрөлгөн, беш жашка чейин өрчүүсү кечиккен балдардын санын азайтууга; жалаң гана эмизип багуунун деңгээлин көбөйтүүгө; өмүрүнүн алгачкы беш жыл ичинде май басып, ашыкча семирүүнүн жайылышына жол бербөөгө милдеттенген (Токио саммити "Өөрчүү үчүн тамактануу", 2021-жыл). 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш программасы (мындан ары - Программа) Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 15-июлундагы № 388 "2022-жылдын биринчи жарым жылдыгында аткарылган иштер жөнүндө Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин отчету тууралуу" токтомуна ылайык иштелип чыккан жана Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 "2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө" Жарлыгы менен бекитилген 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын, Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 12-октябрындагы № 435 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө" Жарлыгы менен бекитилген 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы № 600 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-2030-жылдарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча "Ден соолугу чың адам - өнүккөн өлкө" программасынын, Кыргыз Республикасынын 2030-жылга чейинки ТӨМ максаттарын эске алат жана Кыргыз Республикасынын азык-түлүк коопсуздугунун деңгээлин жогорулатууга багытталган. Бул Программа экономикалык жана социалдык секторлордогу тармактарды өнүктүрүү программаларына интеграцияланууга тийиш талаптарды жана чектөөлөрдү белгилейт. Азык-түлүк коопсуздугунун белгиленген критерийлерин камсыз кылуу жагындагы алардын ишинин натыйжалары Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан жүргүзүлүп жаткан өлкөнүн жарандарынын ден соолугун жана бакубаттуулугун, алардын үзүрлүү иштөө, маданий жана руханий жактан өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртуу саясатынын маанилүү бөлүгү катары каралууга тийиш. Программа төмөнкү принциптердин негизинде ишке ашырылат:

- негиздүүлүк - бардык иш-чаралар илимий изилдөөлөргө жана фактыларга негизделиши керек;

- көп секторлуулук - узак мөөнөттүү келечекти жана бардык жарандардын катышуусун караган принцип;

- кепилдик - укугу бар адамдардын социалдык корголушун милдеттүү түрдө камсыз кылуу;

- жеткиликтүүлүк - балансталган тамактануу боюнча маалыматка ылайык тамак-аш азыктарынын курамында коопсуз жана аш болумдуу заттарды алуу үчүн зарыл шарттарды түзүү;

- басмырлабоо - социалдык, мүлктүк, курактык, этностук, жыныстык жана башка статусуна карабастан бардык адамдар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөргө жана Программанын иш-чараларына жетүүнү камсыз кылуу;

- калктын укуктарын жана кызыкчылыктарын бузгандыгы, ага зыян келтиргендиги үчүн мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, алардын кызматкерлеринин, ошондой эле башка жеке жана юридикалык жактардын жоопкерчилиги.

Бул Программаны ишке ашыруу үчүн мамлекеттик түзүмдөрдүн, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, тамак-аш коопсуздугу системасына тартылган бизнес-коомчулуктун, жарандык жана эл аралык уюмдардын өкүлдөрүнүн күч-аракеттерин жана ишин координациялоо зарыл. Бардык кызыкдар тараптар өз пландарын жана иш-чараларын ушул Программага ылайык шайкеш келтирүүгө тийиш. Бул Программага киргизилген милдеттерди ийгиликтүү ишке ашыруу үй чарбаларында азык-түлүк менен камсыз болушун жана жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга, калктын саламаттыгына жана өлкөнү андан ары социалдык-экономикалык өнүктүрүүгө олуттуу салым кошот. 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын ишке ашыруу жөнүндө кыскача маалымат: 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын ишке ашыруу 80%ды түздү. Аткаруунун күтүлүүчү деңгээли 2023-жылдын аягына чейин 75%ды түзгөн. Чаралардын комплексин аткаруу Кыргыз Республикасынын тартылган министрликтеринен жана административдик ведомстволорунан чоң көлөмдөгү аткарылган ишти талап кылды. Ошону менен бирге бул Программаны аткарууда 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын ишке ашыруу тажрыйбасынан улам төмөнкүлөрдү көңүлгө алуу зарыл:

1. Айрым милдеттерди чечүү өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн көмөгү менен өлкөнүн жана региондун деңгээлинде кырдаалды иликтөө менен изилдөө ыкмасын колдонууну болжолдойт. Ошону менен техникалык билимдердеги ажырымдарды жеңүүгө жардам берүүгө, эл аралык тажрыйбанын негизинде экспертизаны тартууга мүмкүнчүлүк түзүлөт. Белгилүү бир милдеттерди жок дегенде паритеттик негизде мамлекеттик бюджеттин чыгымдарына киргизүүгө болот, бул изилдөөлөр үчүн техникалык тапшырманы иштеп чыгууга катышууга, ошондой эле мамлекеттик органдардын азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш чөйрөсүндөгү изилдөөлөрдүн потенциалдуу заказчысы катары мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө мүмкүндүк берет.

2. 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасына киргизилген айрым милдеттердин актуалдуулук же ишке ашыруу менен байланышкан көйгөйлөрү бар. Бул жок дегенде төрт милдетке тиешелүү. Мамлекеттик ветеринардык-санитардык контролго жана көзөмөлгө алынууга тийиш тамак-аш продукциясына, жаныбарларды, жаныбарлардан алынган продукцияларды жана чийки затты алып өтүүгө (ташууга) мониторинг жүргүзүү системасын түзүү милдети аткарылган катары саналат. Ошол эле учурда бул маселе актуалдуу болбой калууда, анткени ал ЕАЭБдин колдонуудагы техникалык регламенти менен жөнгө салынган. Кыргызстан үчүн мамлекеттик ветеринардык-санитардык контролго жана көзөмөлгө алынууга тийиш тамак-аш продукциясына, жаныбарларды алып өтүүгө (ташууга) мониторинг жүргүзүүнүн өзүнчө системасын иштеп чыгуу ЕАЭБге киргенден кийин актуалдуу болуп саналбайт. Фитосанитардык тобокелдикти талдоо боюнча ченемдик укуктук актылар 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасына караганда мурда кабыл алынган жана 2016-жылдан бери колдонулат.

3. Аткарылбаган милдеттердин жана 2023-жылга чейинки мезгилде ишке ашырууга мүмкүн болбогон милдеттердин олуттуу бөлүгү Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин компетенциясынын чөйрөсүнө кирет. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги башынан эле 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасынын аткаруучусу катары, Кыргыз Республикасынын Айыл чарба министрлигинен кийин негизги ролду ойногон. Саламаттык сактоого тиешелүү милдеттердин комплексинин аткарылбашы жалпысынан 2019-2023-жылдарга азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын аткаруунун солгундашына алып келди.

4. Айрым милдеттер жана алардын аткарылышы жетишсиз каржылоону эске алуу менен өтө оптимисттик маанайда баяндалган. 2019-2022-жылдардагы глобалдык жана ички кризистерден (пандемия, Кыргызстандагы саясий кризис) улам келип чыккан өлкөнү турбуленттүү өнүгүшү, ошондой эле өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн мүмкүнчүлүктөрү бир катар милдеттерди аткарууга таасирин тийгизди. Туруксуздуктун кесепетинен айрым милдеттер жарым-жартылай аткарылып, ал эми башкалары таптакыр аткарылган эмес.

5. Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш чөйрөсүндө мамлекеттик жөнгө салуу саясатын түзүү милдеттери процесске көп сандагы кызыкдар тараптардын тартылышынан улам ишке ашырууда кыйынчылыктарга такалат. Бул пландаштырылган ишке ашыруу мөөнөтүнө салыштырмалуу көп убакытты талап кылат.

6. Мамлекеттик эмес кызыкдар тараптардын ролу жалпысынан бир катар маселелерде маанилүү болуп саналат жана азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш жаатындагы саясий процесстин кыйла инклюзивдүү мүнөзүн камсыз кылат.

2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын ишке ашыруунун жыйынтыгы боюнча анын аткарылышы канааттандырарлык деп кабыл алынып, 2025-2030-жылдарга жаңы программаны иштеп чыгуу демилгеленген.

7. Айыл чарбасы продукцияны дүң чыгаруу (ИДП) түзүмүндө 12,4%ды камсыз кылуу менен өлкөнүн экономикасында олуттуу ролду ойнойт (2023-жыл). Кыргыз Республикасында калктын жарымынан көбү айыл жеринде жашайт, эмгекке жарамдуу калктын 17,3%ы агрардык чөйрөдө иштейт, ошондуктан айыл чарбасын өнүктүрүү социалдык жана экономикалык туруктуулуктун негизи болуп саналат. Тилекке каршы бул секторду модернизациялоо жай жүрүп, өсүү темпи жакырчылыкты кыскартууга жана азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууга жетиштүү болбой жатат. Тамак-аштын абалын улуттук комплекстүү изилдөөнүн жыйынтыгына ылайык (NIMAS изилдөөсү, 2021-жыл) Кыргыз Республикасында үй чарбаларынын 30%ы азык-түлүккө жетишсиздикти, ал эми үй чарбаларынын 6%ы - азык-түлүккө кескин жетишсиздикти сезишкен. Кыргыз Республиканын региондорундагы азык-түлүк коопсуздугунун деңгээли жашоо деңгээлине жараша ар түрдүү. Алсак Чүй (47,8%) жана Нарын (46,8%) облустарында дээрлик ар бир экинчи үй чарбасы азык-түлүк жетишсиздигине дуушар болууда, эң жакыр үй чарбаларынын 46,5%ы азык-түлүк менен камсыздалган эмес.

Айыл чарба өндүрүүчүлөрүнүн майда товарлары жана бытырандылыгы, кооперативдик чарбалардын жетишсиз өнүгүшү, эскирген техниканы жана технологияларды пайдалануу төмөнкүлөрдүн негизги себептери болуп саналат:

- эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн жана айыл чарбасынын фонддук жабдылышынын төмөндүгүнүн;

- айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнүн жана айыл чарба жаныбарларынын азыктуулугунун төмөндүгүнүн;

- айдоо жерлеринин, жайыттардын деградацияга дуушар болушунун жана чөлгө айланышынын. Кыргыз Республикасында эрозияга учураган жерлердин аянты 9 млн гектарга жакын. Айдоо жерлеринин жалпы аянтынын 650 миң гектарга жакыны (47,1%) эрозияга учураган. Өзгөчө айылга жакын жайгашкан жайыттар деградацияга дуушар болууда (70%). Деградацияга дуушар болгон алыскы жайыттардын аянты 1,432 млн гектарды же 36%ды түзөт, интенсивдүү жайыттардын 52%ы деградация болгон. Жайыттардын деградация болушу мал чарба тармагынын өнүгүшүнө чоң залакасын тийгизүүдө. Айыл чарбасы климаттын өзгөрүшүнүн негизги факторлорунун бири болуп саналат (өзгөчө мал чарбасы), ал ошондой эле анын кесепеттеринин курмандыгы болуп саналат. Климаттын өзгөрүшү өндүрүш системаларынын туруктуулугун төмөндөтөт жана жаратылыш ресурстарынын деградация болушуна өбөлгө түзөт:

- айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнүн төмөнкү деңгээли - жашылча-жемиштер 10-15%, сүт 25-30% жана эт 4% кайра иштетилүүдө;

- агроөнөр жай комплексинде натыйжалуу өндүрүш процессин камсыз кылуу үчүн финансылык, маалыматтык, маркетингдик кызмат көрсөтүүлөрдүн жетишсиз өнүгүшү.

Илим менен билимдин айыл чарбасынан обочолонгондугу, фермерлер үчүн узагыраак убакытка (5-10 жылга чейин) жеңилдетилген кредит берүүнүн жоктугу дагы айыл чарбасынын азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуунун негизги катышуучусу катары жетишсиз өнүгүшүнө күбө болот.

8. Азык-түлүктүн жеткиликтүүлүгү. Үй чарбаларынын деңгээлинде азык-түлүк коопсуздугунун жетишсиздигинин олуттуу себеби болуп жакырчылык саналат. 2023-жылы керектөө чыгымдары боюнча эсептелген жакырчылыктын деңгээли Кыргыз Республикасы боюнча жалпысынан 29,8% түзгөн жана өткөн жылга салыштырмалуу 3,4 пайыздык пунктка (п.п.) өскөн. Айыл жеринде жакырчылыктын деңгээли 3,0 пайыздык пунктка, ал эми шаарларда - 3,8 пайыздык пунктка өскөн. 2023-жылы 2 млн. 135 миң адам жакырчылыктын чегинен төмөн жашаса, анын 62,8%ы айылдык калктуу конуштардын тургундары болгон. 0-17 жаштагы балдардын 36,7% же 1 млн. 43 миң адам жакырчылык шартында жашаган. Эсептөөлөр көрсөткөндөй, эмгек мигранттарынын кирешелерин эсепке албаганда, Кыргыз Республикасындагы жакырчылыктын орточо деңгээли 29,8%дан 41,6%га чейин өсүүдө. 2023-жылы жакыр адамдардын бюджетинин тартыштыгын мүнөздөгөн жакырчылыктын тереңдиги жакырчылыктын чегине салыштырмалуу 6,3%ды түздү жана өткөн жылга салыштырмалуу 0,5 п.п. азайды, жакырчылык 1,8%га курчуду, бул өткөн жылга караганда 0,1 п.п. аз. Өтө жакырчылыктын деңгээли 2023-жылы 5%ды түзүп, өткөн жылга салыштырганда 1,0 п.п. азайды. Өтө жакырчылыктын чегинде 354,9 миң адам жашаган, анын ичинен 61,2%ы айылдык калктуу конуштардын тургундары. 2023-жылы өткөн жылга салыштырмалуу жакырчылыктын деңгээли төмөндөгөн. Муну менен катар Ош жана Чүй облустарында жакырчылыктын деңгээли 0,5 пайыздык пунктка жогорулагандыгы белгиленди. Үй чарбалары бюджетинин 42%ын тамак-ашка жумшайт (Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети, 2023).

2021 жана 2022-жылдары социалдык коргоо чөйрөсүнө инвестициялар ИДПнын 6,1%ын түздү, 2021-жылы социалдык жөлөкпулдарды төлөөгө 25453,3 млн сом жумшалган, ал мамлекеттик бюджеттин каражаттарынын 16,4%ын түздү. Бирок жакыр адамдарды жана айыл тургундарын камтуу жетишсиз бойдон калууда, анткени инфляциянын деңгээлин мүнөздөгөн керектөө бааларынын индекси тынымсыз өсүүдө. Жашоо минимумунун түзүмүндө чыгымдар азык-түлүк товарларына 65%, азык-түлүк эмес товарларга - 16%, кызмат көрсөтүүлөргө - 17% жана салыктарга - 2%ды түздү. 2023-жылдын биринчи жарым жылдыгында (2022-жылдын декабрына салыштырмалуу) тамак-аш азыктарына баалар 3,6%га өскөн. Баанын олуттуу өсүшү картошка - 55,2%га, күрүч - 27,3%га, жашылча жана жемиштер - 16,5%га, балык - 7,0%га, алкоголсуз ичимдиктер - 4,6%га, макарон азыктары - 4,4%га жана эт - 3,3%га өскөнү байкалган. 2019-2021-жылдардагы коронавирус пандемиясы эң аялуу үй чарбаларынын азык-түлүк коопсуздугуна олуттуу таасирин тийгизди. 2019-жылы калктын 46%ы суткасына 2100 ккал (энергия менен камсыздоо үчүн диетанын сунушталган минималдуу калориялуулугу) керектегендиги эсептелген. 2020-жылы калктын 50%га жакынында туура тамактанууга мүмкүнчүлүгү жок болгон. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин ЮНИСЕФтин (2018-жыл) техникалык колдоосу менен жүргүзүлгөн изилдөөлөрүнө ылайык 7-8 жаштагы балдар арасында 31,1%ы гана жашылчаларды, 18,2%ы жаңы мөмө-жемиштерди, 2,4%ы балыкты колдонушат. 2019-жылы аялуу үй чарбаларынын жалпы санынын 43,2%ы социалдык жардам жана социалдык камсыздандыруу программалары менен камтылган эмес, бул көрсөткүч шаардык калк арасында жогору болгон (Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети, БУУнун Бүткүл дүйнөлүк азык-түлүк программасы, 2021-жыл).

9. Тамактануунун жана ден соолуктун абалы. Жалпысынан калктын тамактануусун толук кандуу эмес деп мүнөздөсө болот, анткени 5-9 жаштагы балдардын 30%ынын, 10-18 жаштагы өспүрүм кыздардын 31%ынын, 15-49 жаштагы кош бойлуу эмес кыз-келиндердин 30%ынын жана кош бойлуу аялдардын 33%ынын тамактануу рациону минималдуу алгылыктуу деңгээлден төмөн. Толук кандуу тамактанбоонун кесепеттери болуп темир жетишсиздигинин (2 жашка чейинки балдар арасында - 43%, 10-18 жаштагы өспүрүм кыздар арасында - 47%), аз кандуулуктун (кош бойлуу аялдарда - 49%, төрөт курагындагы аялдарда - 25%), Д витамининин жетишсиздигинин (10-18 жаштагы өспүрүм кыздарда - 40%) кеңири жайылышы эсептелет. Фолаттардын жетишсиздигинен жалпы республика боюнча өспүрүм кыздардын 83,6%ы жана кош бойлуу эмес аялдардын 83,2%, ал эми Чүй жана Нарын облустарында аялдардын 90%дан ашыгы жабыркайт. Туура эмес тамактануу менен байланышкан дагы бир көйгөй ашыкча салмак кошуу жана семирүү. Ашыкча салмак кошуудан жана семирүүдөн 15-49 жаштагы кош бойлуу эмес кыз-келиндердин 44%ы, 40 жаштан жогоркулардын 70%ы жабыркайт. Ошол эле учурда 10-18 жаштагы өспүрүм кыздардын арасында ашыкча салмак кошуу жана семирүүнүн жайылышы 2014-жылдагы маалыматтарга салыштырмалуу дээрлик 3 эсеге көбөйгөнүн белгилей кетүү керек, б.а. 2014-жылдагы 5,8%дан 2021-жылы 15%га чейин көбөйгөн. Демек, толук кандуу тамактанбоо менен байланышкан оорулар өлкөгө үч эсе оордук келтирүүдө: бойдун өспөй калышы, микронутриенттик жетишсиздик, ашыкча салмак кошуу жана семирүү. Ошол эле убакта калктын аялуу топторунун арасында темирдин жана фолий кислотасынын жетишсиздигинин жайылышын азайтуунун натыйжалуу жана салыштырмалуу арзан методу болуп саналган калкты байытылган ун менен камсыз кылууга жетиштүү көңүл бурулбай келүүдө. Өлкөдө өндүрүлгөн ундун 24%ы гана байытылат, анын 2%ы гана тийиштүү түрдө байытылат (УИМАС, 2021).

Тамактануунун жетишсиздиги менен күрөшүүдө эң натыйжалуу жана жогорку рентабелдүү деп таанылган тикелей кийлигишүүлөр (бала эмизүү, саплементация аркылуу витаминдерди жана минералдарды керектөөнү көбөйтүү, өтө арык балдар үчүн терапиялык тамактануу) саламаттыкты сактоо системасынын компетенциясында турат.

10. Мектептеги тамактануу. Мектептеги тамактануу калкты социалдык колдоонун маанилүү элементи болуп саналат. Кыргыз Республикасында окуучуларды рационалдуу, балансталган жана коопсуз тамактануу принциптерине ылайык келген ысык тамак менен камсыз кылуу үчүн укуктук шарттар түзүлгөн.

Жыл сайын ысык тамак уюштурууга республикалык бюджеттен 590 млн. сомго жакын каражат бөлүнөт. Бүгүнкү күндө өлкөдөгү мектептердин жалпы санынын 67,5%ы башталгыч класстардын 250 миңге жакын окуучусуна бекер ысык тамак берет. Мунун натыйжасында мектеп тамактарынын энергетикалык баалуулугу 335 ккалдан 550дөн ашык ккалга көбөйдү. Ата-энелердин мектеп тамак-ашы менен канааттануусунун деңгээли 26%дан 81%га чейин өстү. Мектеп окуучулары, ата-энелер жана мугалимдер үчүн туура тамактануу темасына маалыматтык материалдар иштелип чыкты. 1400дөн ашык мектеп ашпозчулары тамак-аш даярдоо технологиялары, санитария жана тамак-аш өндүрүшүнүн коопсуздугу боюнча атайын даярдыктан өттү. 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын VII бөлүмүнүн 7.2-пунктунун 14-абзацына ылайык балдар үчүн коопсуз толук кандуу мектеп тамак-ашын уюштуруу боюнча бир катар милдеттер аныкталган. Бирок менюну кайра карап чыгуу жана мектептеги тамактануу стандарттарын иштеп чыгуу талап кылынат. Инфляциянын азыркы деңгээлинде жана азык-түлүккө баалардын өсүшүндө мектептерде 20 сомго балансталган жана сапаттуу ысык тамак берүүнү уюштуруу кыйын, ушуга байланыштуу кийинки жылдары мамлекет тарабынан мектептердин тамак-ашына бөлүнгөн каражаттарды жыл сайын индексациялоо зарыл. Мектептерде башталгыч класстын окуучулары үчүн ысык тамак уюштурууну чектөөчү факторлор болуп төмөнкүлөр саналат:

- жалпы билим берүүчү мектептердин имараттарынын авариялык абалы;

- типтүү эмес, ылайыкташтырылбаган имараттар, тамак-аш блогу үчүн жайлардын жетишсиздиги;

- айрым айылдарда ичүүчү таза сууга жетүү мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу.

5-11-класстын окуучулары үчүн тамактануу бюджетте каралган эмес.

11. Тамак-аш азыктарынын коопсуздугу. Тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуу үчүн жоопкерчилик тамак-аш азыктарын өндүрүү жана сатуу процессине катышкан бардык субъекттер жана тамак-аш азыктарын гигиеналык иштетүүнү жана талаптагыдай даярдоону камсыз кылуу менен керектөөчүлөр тартат. Азыркы учурда ЕАЭБдин шайкештикти баалоо боюнча органдарынын бирдиктүү реестрине (ЕАЭБ реестри) 258 ата мекендик компания киргизилген, алар ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин аймагына коопсуз продукцияны жеткире алышат. ЕАЭБдин реестрине кирген ишканалардын көпчүлүк бөлүгү бал чогултууга жана сатууга адистешкен.

2023-жылдын декабрына карата ЕАЭБдин реестрине ISO/IEC 17065 жана ISO/IEC 17025 эл аралык стандарттарына ылайык аккредиттелген Кыргыз Республикасындагы тамак-аш коопсуздугу боюнча 16 сертификациялоо органы жана 12 сыноо лабораториясы киргизилген жана иштеп жатат. Көптөгөн лабораториялар анализдерди жүргүзүү үчүн кымбат баалуу реактивдерди сатып алууга каражаттардын жоктугунан тамак-аш продукциясына сыноолорду жүргүзүүдө кыйынчылыктарга туш болууда. Кыргызстанда 32 ишкана FFSSC 22000, ISO 22000, тобокелдиктерди жана критикалык контролдук пункттарды талдоо (мындан ары - НАССР) принциптерине ылайык келген сертификаттарды алган, бирок алардын 15и финансылык кыйынчылыктардан улам сертификаттардын колдонуу мөөнөттөрүн узарткан эмес. Тамак-аш азыктарынын коопсуздугун контролдоо жаатындагы бирдиктүү мамлекеттик органдын жоктугу, инспекциялык маданияттын жакшыргандыгына карабастан өлкөдөгү тамак-аш коопсуздугунун абалынын бүтүндөй картинасын камсыз кылбайт, бул мамлекеттик деңгээлдеги чараларды пландоого таасирин тийгизет. Тамак-аш азыктарын контролдоо системасы бир катар мекемелерден турат. Ошол эле учурда бул мекемелердин ар биринин өзүнүн айрым тамак-аш азыктарын текшерүү системасы бар, көбүнчө алардын милдеттери бири бирин кайталайт же кемчиликтерди калтырат. Мында тамак-аш азыктарынын коопсуздугун контролдоочу жана тамак-аш азыктарынын коопсуздугу чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук актылардын аткарылышын камсыз кылуучу органда сапатты жана коопсуздукту башкаруу системасын текшерүүнүн, сынамдарды алуунун, аудитинин негиздүү жана бекитилген жол-жоболору болууга тийиш. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги жана Кыргыз Республикасынын Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлиги бири бирине карабастан бир эле ошол чөйрөдө алдын алуу чараларын иштеп чыгат, алардын НАССР принциптерин киргизүү боюнча окутуу тренингдери жана бир эле ошол ишкердик субъектинин текшерүү баракчалары макулдашылган эмес. Контролдоо-көзөмөлдөө органдарынын макулдашылбаган ишинин натыйжасында төмөнкүлөр актуалдуу бойдон калууда:

- азык-түлүк чынжырчасын өндүрүү-сатуунун бардык этаптарында коопсуздукту камсыз кылуу принциби боюнча тамак-аш азыктарынын коопсуздугун контролдоо системасын жөндөө;

- калктуу конуштарды ичүүчү таза суу менен камсыздоонун жана саркынды сууларды чыгаруунун жетишсиздиги, суу түтүктөрүндөгү суунун микробдук жана химиялык булганышынан улам олуттуу коркунуч туудурат;

- өсүмдүктөрдү иштетүү үчүн тазаланбаган же жарым-жартылай тазаланган агынды сууларды, кыктарды пайдалануу;

- агрохимикаттарды туура эмес колдонуу;

- тамак-аш коопсуздугу жөнүндө маалыматтын чаржайыт берилиши;

- эл аралык стандарттарга ылайык тамак-аш азыктарынын коопсуздугун башкаруу боюнча билими/көндүмдөрү бар квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги.

12. Калктын маалымдуулугу. Өлкөдө тамактануунун бузулушунун келип чыгышына туура тамактануунун принциптери, жетишсиз тамактануунун же ашыкча тамактануунун кесепеттери, тамак-аштын зыяндуу компоненттери тууралуу жетишсиз маалымдуулук олуттуу салым кошууда. Калкка маалымдоо негизинен медицина кызматкерлери тарабынан жүргүзүлөт, калкка маалымдоонун заманбап технологиялары сейрек колдонулат, ТВ, радиодо тамактануу боюнча интерактивдүү программалар жок.

Медициналык эмес профилдеги билим берүү уюмдарында тамактануу маселелери боюнча окутуу артыкчылыктуу милдет деп таанылган эмес - окуу программасы жана даярдалган мугалимдер жок. Байытылган ун боюнча калкка маалымат берүү жоопкерчилиги Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 16-июнундагы № 234-б буйругуна ылайык Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине жана Кыргыз Республикасынын Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигине жүктөлгөн. Кыргыз Республикасынын рынокторунда байытылган жана байытылбаган ун болгон учурда байытылган ун жана анын адамдын ден соолугу үчүн пайдалуу касиеттери жөнүндө калктын маалымдуулугу байытылган унга суроо-талапты жаратууга мүмкүндүк бермек, ошону менен байытылбаган унга сунуштарды сүрүп чыгармак.

13. "Кыргыз Республикасында жарандардын саламаттыгын сактоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында (61-берене) ден соолукту коргоо укугун камсыз кылуу каражаттарынын бири коопсуз тамак-аш азыктарын өндүрүү жана сатуу экендиги жөнүндө ченем киргизилген.

14. "Кыргыз Республикасынын азык-түлүк коопсуздугу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жоболору 2021-жылдагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын ченемдерине ылайык келбейт, аталган Мыйзамда милдеттер ачылган эмес, максаттар так белгиленген эмес, ушул Мыйзамда каралган мыйзам алдындагы актылар толук кабыл алынган эмес. Аталган Мыйзамдын жалпы максатына кошумча алкактык Мыйзам менен жетишүүгө тийиш болгон тамактануу укугу жаатындагы саясаттын милдеттерин аныктаган бир катар конкреттүү максаттарды да иштеп чыгууга болот. Мисалы, ачарчылыкты жана жетишсиз тамактанууну жоюу конкреттүү максат катары аныкталышы мүмкүн, аны артыкчылыктуу түрдө чечүү керек же азык-түлүктүн массалык түрдө жеткиликтүүлүгүнө коркунуч туудурган өзгөчө кырдаалдарды (ӨК) болжолдоо, жумшартуу жана тез арада чечүүнү камсыз кылуу зарыл.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 1994-жылдын 12-январындагы № 1406-XII "Кыргыз Республикасынын адам укуктары боюнча эл аралык келишимдерге кошулушу жөнүндө" токтомуна ылайык 1994-жылы Кыргызстан Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар жөнүндө эл аралык пактыга кошулган, анда тамактанууга болгон укук бекемделген.

15. "Нан унун байытуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы Кыргыз Республикасынын калкын витаминдик-минералдык кошумча менен байытылган коопсуз ун менен камсыз кылуунун укуктук негиздерин белгилейт. Бул Мыйзам негизинен декларативдүү болуп саналат, анда аны аткаруунун так механизми жок. Алсак, аталган Мыйзамдын 4, 5-беренелеринде мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары белгиленген, бирок мамлекеттик органдар менен жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ортосундагы өз ара аракеттенүү үчүн негиздер жок. Бул Мыйзам биринчи жана жогорку сорттогу байытылбаган буудай унун алып келүүгө жана өндүрүүгө тыюу салууну болжолдойт. Мыйзамдын бардык беренелериндей эле 10-беренеде байытылбаган унду алып келүүгө түздөн-түз тыюу салынган эмес. Аталган Мыйзамда Мыйзамдын аткарылышын сактоого контролдоону жүзөгө ашыра ала турган кандайдыр бир конкреттүү ыйгарым укуктуу орган каралган эмес.

16. Тамак-аш коопсуздугун камсыз кылуу үчүн мыйзамдык база. ЕАЭБдин колдонуудагы техникалык регламенттери (мындан ары - ЕАЭБ ТР) продукцияга жана/же анын түрлөрүнө, аны өндүрүү, ташуу, сактоо жана сатуу процесстерине түздөн-түз талаптарды белгилейт. ЕАЭБ ТР талаадан дасторконго чейинки бардык "тамак-аш чынжырын" камтыбайт. ЕАЭБ ТРде коопсуздукту көзөмөлдөөнүн НАССР бөлүгүндө жана тамак-аш азыктарын өндүрүүчүлөргө карата гана ченемдер белгиленген. Бирдиктүү мыйзамдын жана бирдиктүү саясаттын жоктугу тамак-аш азыктарынын коопсуздугу жаатында ченемдик документтердин санынын көбөйүшүнө алып келет, бирок каалаган натыйжага алып келбейт. Мисалы, өлкөдө байкоо жүргүзүүнү киргизүү ар кандай мамлекеттик органдарда жана продукциянын бир бөлүгүнө гана карата фрагменттүү түрдө башталган. Ошол эле учурда байкоо жүргүзүү системасы боюнча бирдиктүү түшүнүктүн жана көз караштын болушу финансылык, убакыт жана адам ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууга өбөлгө болмок. Бул жагдай "Кыргыз Республикасында тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын өлкөдөгү тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуунун жалпы системасын аныктоочу бирдиктүү ченемдик укуктук акт катары кабыл алууну жана саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуу программасын иштеп чыгууну талап кылат.

Акыркы 10 жылдын ичинде мыйзамдар ишкердик субъекттерин коргоо жагына олуттуу өзгөрдү. Мамлекет жоопкерчиликти мамлекеттен ишкердик субъектине өткөрүп берүү аркылуу ишенимдүү мамилелерди түзүүгө өттү. Бирок тажрыйба көрсөткөндөй, бул дайыма эле бизнес-коомчулуктун өкүлдөрүнүн жоопкерчилигин жогорулатууга алып келбейт. 2016-жылы киргизилген ченем ("Ишкердик субъекттерине текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы) юридикалык жак же жеке ишкер катары мамлекеттик каттоодон өткөн күндөн тартып 3 жылдын ичинде текшерүүлөргө жол бербөө бөлүгүндө өзгөртүүлөрдү киргизүү тез тамактануу объекттерине карата текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн мүмкүн эместигине жана алардын үстүнөн контролдоонун дээрлик толугу менен жоюлушуна алып келди. Ишкердик субъекттерин текшерүүгө мораторий күчүндө турган мезгилде 2019-жылдан 2022-жылга чейин тамак-аштан бактериялык ууланган учурлардын саны пландуу текшерүүгө мораторий киргизилгенге чейинки мезгилге салыштырмалуу 48%га өскөн. Ошентип, азык-түлүк коопсуздугун жана анын мыйзамдык базасын камсыз кылуу боюнча учурдагы кырдаалга талдоо жүргүзүүдөн төмөнкүдөй көйгөйлөр аныкталды, аларды чечүүгө Программанын саясаты жана чаралары багытталышы керек:

- агроазык-түлүк комплексин өнүктүрүүнүн натыйжалуулугунун жетишсиздигинен негизги тамак-аш азыктарынын жогорку наркы (анын ичинде айыл чарба өндүрүүчүлөрдүн майда товардуулугу жана бытырандылыгы, кооперативдик чарбалардын жетишсиз өнүгүшү, эскирген техниканы жана технологияларды пайдалануу, айдоо жерлеринин, жайыттардын деградациясы жана чөлгө айланышы, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү деңгээлинин төмөндүгү);

- импортко көз карандылыктын жана негизги агроазык-түлүк товарларынын наркынын жогорку деңгээли, бул алардын жеткиликтүүлүгүнө коркунуч туудурат;

- жакырчылыктын өсүшүнө байланыштуу калктын аялуу топторунун негизги тамак-аш азыктарына болгон мүмкүнчүлүгүнүн чектелүүсү;

- калктын эң аялуу катмарынын тамактануу муктаждыктары жана муктаждыктарды канааттандыруу үчүн эң ылайыктуу тамак-аш жөнүндө маалымдуулугунун жана билиминин төмөнкү деңгээли, бул тамактанууга байланыштуу оорулардын үч эселенген жүгүнө алып келет (микроэлементтердин жетишсиздиги, 5 жашка чейинки балдардын өсүшүнүн артта калышы, семирүү жана ашыкча салмак);

- тамак-аш азыктарынын коопсуздугун жана алардын сапатын контролдоонун/көзөмөлдөөнүн интеграцияланган системасынын жоктугу.

Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 27-июнундагы № 320 "2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын бекитүү жөнүндө" токтомун күчүн жоготту деп таануу сунушталууда.

Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугун жана тамактанууну камсыздоо саясатынын стратегиялык максаты жана багыттары

17. Программанын стратегиялык максаты болуп калк үчүн жетиштүү санда коопсуз тамак-аш азыктарынын туруктуу болушун жана жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу саналат.

Стратегиялык максатка жетүү саясатынын артыкчылыктуу багыттары болуп төмөнкүлөр саналат:

1) базалык тамак-аш азыктарынын ички өндүрүшүнүн өсүшүнө дем берүү;

2) калктын аялуу бөлүгүнүн азык-түлүккө экономикалык жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу;

3) тамактануу жана тамак-аш коопсуздугу менен байланышкан оорулардын үч эселенген жүгүн (чала тоюу, ашыкча тамактануу, тамак-аш инфекциясы жана уулануу) азайтуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

4) туура тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча мамлекеттик кызматкерлердин потенциалын жана калктын маалымдуулугун жогорулатуу.

§ 1. "Базалык тамак-аш азыктарынын ички өндүрүшүнүн өсүшүнө дем берүү" артыкчылыктуу багытынын саясаты жана чаралары

1. "Базалык тамак-аш азыктарынын ички өндүрүшүнүн өсүшүнө дем берүү" артыкчылыктуу багытынын максаты болуп базалык тамак-аш азыктарынын ата мекендик өндүрүшүнүн көлөмүн көбөйтүү, ички рынокко азык-түлүктү ташып келүүнүн туруктуулугун жогорулатуу саналат.

Бул артыкчылыктуу багыттын максаты төмөнкү милдеттерди ишке ашыруу менен жетишилет:

1) кооперативдик чарбаларды жана кластердик өндүрүштү, айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнү өнүктүрүү;

2) айдоо жерлеринин, жайыттардын деградациясына жана чөлгө айлануусуна каршы күрөшүү;

3) базалык тамак-аш азыктарын ички өндүрүүнүн көлөмүн жогорулатуу;

4) тоют базасын жакшыртуу.

2. Кооперативдик чарбаларды жана кластердик өндүрүштү өнүктүрүү, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү үчүн ченемдик укуктук базаны түзүү, кластерлерди өнүктүрүү боюнча концепцияны жана техникалык-экономикалык негиздемени иштеп чыгуу зарыл. Мында негизги басым сүт жана эт өндүрүү боюнча кластерлерди өнүктүрүүгө бурулат. Практиканын негизинде окуу программаларын иштеп чыгуу жолу менен мамлекеттик органдардын, ошондой эле жеке сектордун кадрдык потенциалын жогорулатуу талап кылынат.

3. Айдоо жерлеринин, жайыттардын деградациясына жана чөлгө айлануусуна каршы күрөшүү токойду калыбына келтирүү жана кыртыш ресурстарын сактоо боюнча ишти интенсификациялоо, жергиликтүү калктын түшүмдүү жерлердин деградациясына каршы күрөшүүгө жана кургакчылыктын кесепеттерин жоюуга катышуусуна дем берүү жана колдоо жолу менен жүзөгө ашырылат. Калк арасында семинарларды жана окутуучу тренингдерди өткөрүү, жаңы көчөттөрдү отургузуу, экологиялык абалды турукташтыруу жана жакшыртуу, инновациялык технологияларды киргизүү жерлердин чөлгө айланышын азайтууга жардам берет. Айдоо жерлеринин, жайыттардын деградациясынын жана чөлгө айлануу себептерин баалоонун негизинде айдоо жерлеринин, жайыттардын деградацияланышын жана чөлгө айланышын алдын алуу боюнча программа иштелип чыгат.

4. Сапаттуу азык-түлүк товарларын өстүрүү жана өндүрүү боюнча инновациялык технологияларды киргизүү жолу менен базалык тамак-аш азыктарынын ички өндүрүшүнүн көлөмүн жогорулатуу.

5. Тоют базасын жакшыртуу, сапаттуу чийки заттарды өстүрүү жана тоют жана тоют кошумчаларын өндүрүү боюнча кайра иштетүүчү ишканаларды өнүктүрүү.

Артыкчылыктуу багыттын алкагында милдеттерди ийгиликтүү ишке ашыруу негизги агроазык-түлүк товарларынын импортуна көз карандылык деңгээлин жана импорттун наркын төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет, бул алардын жеткиликтүүлүгүн жана жалпысынан азык-түлүк коопсуздугун жакшыртат.

§ 2. "Калктын аялуу катмары үчүн азык-түлүктүн экономикалык жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу" артыкчылыктуу багытынын саясаты жана чаралары

1 "Калктын аялуу катмары үчүн азык-түлүктүн экономикалык жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу" артыкчылыктуу багытынын максаты болуп Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулган ченемдерге жана талаптарга ылайык калктын аялуу топторунун тамак-аш азыктарына туруктуу экономикалык жана табигый жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн социалдык-экономикалык шарттарды түзүү саналат. Бул артыкчылыктуу багыттын максаты төмөнкү милдеттерди ишке ашыруу менен жетишилет:

1) жакыр жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү;

2) социалдык жана азык-түлүк жардамдарынын даректүүлүгүн жогорулатуу;

3) калктын аялуу топторун мамлекеттик колдоону көбөйтүү;

4) азык-түлүк коопсуздугу системасын санариптештирүү;

5) мектептеги тамактанууну андан ары өркүндөтүү.

2. Жакыр жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү бир жолку жардам көрсөтүү механизмдерин өркүндөтүү жана социалдык контракттын алкагында үй-бүлөлөрдү камтууну кеңейтүү аркылуу пландалууда. Аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө дем берүү өзүнүн эмгек активдүүлүгүнүн негизинде жүргүзүлүүгө тийиш. Өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн "Жумуш үчүн азык-түлүк/акча", "Окуу үчүн азык-түлүк/акча" долбоорлорун ишке ашыруунун алкагында убактылуу ишке орношууга жана окутууга көмөктөшүү.

Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн негизги түрлөрүн өстүрүү жана сактоо жана айыл чарбасында алдынкы технологияларды колдонуу жөндөмдүүлүгү боюнча иштелип чыккан модулдардын негизинде фермерлерди жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү окутуу улантылат.

3. Социалдык жана азык-түлүк жардамдарынын даректүүлүгүн жогорулатуу.

4. ӨК шарттарында калктын аялуу топторун мамлекеттик колдоону көбөйтүү.

ӨК шарттарында калктын аялуу топтору үчүн гуманитардык жардам көрсөтүү үчүн ыйгарым укуктуу орган тарабынан бекитилген "азыктар топтому" ӨК шарттарында гуманитардык жардам көрсөтүү логистикасын бир кыйла жеңилдетет, бул ӨК шарттарында калктын аялуу топторунун тамак-ашынын ар түрдүүлүгүн колдоого көмөктөшөт. ӨК шарттарында турмуштук оор кырдаалга туш болгон адамдарга (ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген, улгайган адамдар, балдар жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөр ж.б.) мамлекеттик азык-түлүк жардам көрсөтүүнүн жана накталай эмес формада бир жолку социалдык төлөмдөрдү берүүнүн тартиби жана көлөмү аныкталат.

5. Калктын аялуу топторунун санариптик социалдык реестрин өркүндөтүү аркылуу социалдык жана азык-түлүк жардамын даректүү, адилет бөлүштүрүүнү камсыз кылуу үчүн программаларда, системада камтылбаган үй чарбаларын социалдык коргоо. Санариптик база социалдык коргоо системасында камтылбаган үй чарбаларына, мигранттарга жана алардын үй-бүлөлөрүнө, жумушсуз жаштарга жана башкаларга көрсөтүлүүчү колдоону жакшыртат.

6. Мектепте тамактануу системасын андан ары өркүндөтүү мектептерде башталгыч класстардын окуучулары үчүн бардык жерде ысык тамактанууну киргизүүнү, ысык тамак берүүнүн түзүмүн жана сапатын жакшыртууну болжолдойт. Бул үчүн Кыргыз Республикасында мектеп тамак-ашын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын иштеп чыгуу пландалууда, ал кенже класстардын окуучуларынын тамактануусун уюштурууну өркүндөтүүнү гана эмес, жогорку класстардын балдарынын тамактануусун уюштуруу боюнча сунуштарды да камтыйт.

Көрсөтүлгөн милдеттерди ишке ашыруу калктын аялуу топторунун материалдык бакубаттуулугун жакшыртууга (жакырчылыктын деңгээлин жана тереңдигин төмөндөтүүгө) жана негизги азыктуу тамак-аш азыктарына, анын ичинде ӨКда жеткиликтүүлүгүнө жардам берет.

§ 3. "Тамактануу жана тамак-аш коопсуздугу менен байланышкан оорулардын үч эселенген жүгүн азайтуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү" артыкчылыктуу багытынын саясаты жана чаралары

1. "Тамактануу жана тамак-аш коопсуздугу менен байланышкан оорулардын үч эселенген жүгүн азайтуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү" артыкчылыктуу багыттын максаты болуп тамактануу менен байланышкан оорулардын (микронутриенттердин жетишсиздиги, беш жашка чейинки балдардын бойлорунун кеч өсүшү, семирүү жана ашыкча салмак) үч эселенген жүгүн азайтуу болуп саналат.

Бул артыкчылыктуу багыттын максатына төмөнкү милдеттерди жүзөгө ашыруу менен жетет:

1) тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу жаатында көп секторлуу кызматташтыкты өнүктүрүү;

2) калктын жетиштүү тамак-ашка болгон укуктарын ишке ашыруу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

3) байытылган тамак-аш азыктарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.

2. Тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу жаатында көп секторлуу кызматташтыкты өнүктүрүү.

Бардык кызыкдар тараптардын күч-аракеттерин натыйжалуу координациялоо үчүн көп секторлуу платформа (мындан ары - КСП) жөнүндө жобону иштеп чыгуу керек. КСП кызыкдар тараптар үчүн жумушчу платформа катары төмөнкүлөрдү камсыздоо үчүн түзүлөт: тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча макулдашылган саясатты, коммерциялык эмес жана коммерциялык уюмдар менен туруктуу өнөктөштүктү, консультациялык процесстин жана диалогдун негизинде эл аралык уюмдар менен натыйжалуу кызматташууну, тамак-ашка байланыштуу ооруларды жоюу максатында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу көйгөйлөрүн чечүүгө ички жана тышкы ресурстарды мобилизациялоону, үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүүнү, тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча жетишкендиктерди жана көйгөйлөрдү жалпы талкуулоону, бардык кызыкдар тараптардын ортосундагы өз ара отчеттуулукту жана калкка маалымат берүүнү, каржылоону колдонуунун натыйжалуулугун көзөмөлдөөнү.

3. Калктын жетиштүү тамак-ашка болгон укуктарын ишке ашыруу үчүн, тамактануу балансын жакшыртуу максатында базалык азыктардын тизмесин кеңейтүү аркылуу жагымдуу шарттарды түзүү.

4. Тамак-аш азыктарынын коопсуздугуна жана алардын сапатына контролдун/көзөмөлдүн интеграцияланган системасын түзүү үчүн ченемдик укуктук базаны түзүү өлкөдө тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуунун жалпы системасын аныктоочу бирдиктүү ченемдик укуктук акт катары "Кыргыз Республикасында тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын кабыл алууну жана тамак-аш азыктарынын коопсуздугун камсыз кылуунун мамлекеттик программасын иштеп чыгууну болжолдойт. Бул программа тамак-аш азыктарынын сапатын жана коопсуздугун контролдоонун экономикалык натыйжалуу жана иштиктүү системасын түзүү жана Кыргыз Республикасынын ички, ошондой эле тышкы рыногунда керектөөчүлөр үчүн алгылыктуу болгон тамак-аш азыктарынын коопсуздугунун ушундай деңгээлине жетишүү боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин жол картасы болот.

5. Байытылган тамак-аш азыктарына жетүүнү камсыз кылуу.

Ушул артыкчылыктуу багыттын милдеттерин ишке ашыруу калктын бардык катмарына активдүү жана сергек жашоону колдоо үчүн сапаттуу азык-түлүктүн керектүү көлөмүнө жетүүгө кепилдик берет.

§ 4. "Тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу менен байланышкан оорулардын үч эселенген жүгүн азайтуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү" артыкчылыктуу багытынын саясаты жана чаралары

"Тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу менен байланышкан оорулардын үч эселенген жүгүн азайтуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү" артыкчылыктуу багытынын максаты тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча кадрлардын потенциалын жана калктын тамактануу муктаждыктары жана бул муктаждыктарды канааттандыруу үчүн кыйла ылайыктуу тамак-аш жөнүндө маалымдуулук деңгээлин жогорулатуу болуп саналат. Бул артыкчылыктуу багыттын максатына төмөнкү милдеттерди ишке ашыруу менен жетет:

1) калктын кыйла аялуу катмарынын тамактануу муктаждыктары жана бул муктаждыктарды канааттандыруу үчүн кыйла ылайыктуу тамак-аш жөнүндө маалымдуулук жана билим деңгээлин жогорулатуу;

2) азык-түлүк системалары жаатындагы илимий изилдөөлөрдүн потенциалын жогорулатуу жана ролун күчөтүү;

3) тамактануу маселелерин саламаттык сактоо системасына интеграциялоо;

4) тамактануу жөнүндө маалыматтарды чогултуу жана талдоо боюнча улуттук потенциалды чыңдоо жана мындай маалыматтарды саясатты, стратегияларды жана программаларды негиздөө үчүн пайдаланууну колдоо;

5) калктын аялуу топторунун арасында микронутриенттердин жетишсиздигин азайтуу жана калктын бир кыйла аялуу катмарынын тамактануудагы муктаждыктары жана бул муктаждыктарды канааттандыруу үчүн бир кыйла ылайыктуу тамак-аш жөнүндө маалымдуулугун жана билимин жакшыртуу жана тамак-аш азыктарын өндүрүү, ташуу, кайра иштетүү жана сатуу коопсуздугунун бузулушуна байланышкан оорулардын жайылышын азайтуу, бул калктын тамактануусунун сапатын жакшыртууга өбөлгө түзөт.

18. Программалык иш-чараларды ишке ашыруунун натыйжасында төмөнкү натыйжаларга жетүү күтүлүүдө:

1) ата мекендик өндүрүштүн натыйжалуулугунун эсебинен тамак-аш азыктарынын жана баанын жеткиликтүүлүгү жогорулайт;

2) азык-түлүктүн жана өндүрүштүк ресурстардын импортуна көз карандылык жана алсыздык азаят;

3) тамактануудагы муктаждыктар жана бул муктаждыктарды канааттандыруунун эң мыкты ыкмалары жөнүндө билим жана маалымдуулук кеңейет;

4) тамак-аш азыктарынын коопсуздугун жана сапатын контролдоо күчөтүлөт;

5) азык-түлүк системасынын адилеттүүлүгү жана туруктуулугу жакшырат.

19. Программа 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планын ишке ашыруу аркылуу аткарылат.

20. Ушул Программаны ишке ашыруу процессин башкарууда төмөнкүлөр каралат:

- ушул Программаны аткаруудагы прогресс боюнча чечимдерди кабыл алуу үчүн жылдык пландардын ишке ашырылышын системалуу талдоо жана баалоо;

- ушул Программанын чараларын жана долбоорлорун ишке ашыруу үчүн зарыл болгон чыгымдардын негиздүүлүгү;

- ушул Программанын чараларын жана инвестициялык долбоорлорун ишке ашырууга кошумча мүмкүн болгон каржылоо булактарын аныктоо;

- чараларды ишке ашыруу жана коюлган милдеттерди чечүү үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

- ушул Программаны жана Иш-чаралар планын ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн зарыл болгон жөнгө салуучулук башкаруу чөйрөсүн түзүү; мониторинг жана баалоо системасын ишке киргизүү, билдирилген максаттардан жана милдеттерден четтөөлөрдү аныктоо, себептерин талдоо жана зарыл болгон түзөтүүлөрдү киргизүү.

21. Ушул Программаны ишке ашыруу боюнча жалпысынан бардык кызыкдар тараптардын иш-аракеттеринин макулдашылгандыгы Кыргыз Республикасынын Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш боюнча кеңешинин төрагасынын жалпы координациялоосу менен камсыз кылынат.

22. Ушул Программанын конкреттүү милдеттерин чечүүгө жооптуу аткаруу бийлик органдарынын негизги милдеттери төмөнкүлөр:

- зарыл болгон бюджеттик каражаттарды мобилизациялоо;

- сырттан алынган финансыны тартууну координациялоо;

- аткаруу бийлик органдарынын иш-аракеттерин макулдашуу;

- ушул Программаны ишке ашырууга жеке сектордун жана жарандык коомдун катышуусу үчүн институттук шарттарды түзүү.

23. Ушул Программаны ишке ашыруу боюнча чаралардын натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн эл аралык уюмдарды, донорлорду, жарандык секторду кошкондо, бардык кызыкдар тараптар менен улуттук жана жергиликтүү деңгээлдердеги бийлик органдарынын ишин координациялоону жана интеграциялоону жакшыртуу ар түрдүү инструменттерди колдонуу аркылуу жүзөгө ашырылат.

§ 1. Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер

1. Ушул Программаны аткаруу төмөнкүдөй ишке ашыруу тобокелдиктери менен байланышкан:

1) Кыргыз Республикасынын чек арасындагы кырдаалдын курчушуна байланышкан ушул Программаны аткаруу үчүн тышкы саясий тобокелдиктер, алар олуттуу экономикалык кризиске алып келиши мүмкүн, бул татаал милдеттерди чечүүнү талап кылат.

Тышкы саясий тобокелдиктердин кесепеттерин азайтуу үчүн Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан Мамлекеттик материалдык резервдин азык-түлүк запастарын жана азык-түлүк эмес запастарын толуктоо, пенсиялардын жана жөлөкпулдардын өлчөмдөрүн жогорулатуу, чек араларды демаркациялоо боюнча коңшу республикалар менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү жана башкалар боюнча чаралар көрүлүүдө;

2) азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо боюнча ар бир мамлекеттик органдын жоопкерчилигин формалдуу өзгөртүүгө байланышкан институттук тобокелдиктер, ал ушул Программанын милдеттерин чечүүдө мамлекеттик органдардын иш-аракеттерин координациялоонун жетиштүү деңгээлин камсыз кылбайт.

Бул тобокелдикти азайтуу үчүн мамлекеттик түзүмдөрдүн потенциалын жогорулатуу, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр жана жарандык сектор менен өз ара аракеттенүүнү күчөтүү боюнча чаралар ишке ашырылат.

3) чектелген бюджеттик ресурстарда ишке ашыруу үчүн сунушталган чаралар жана долбоорлор менен шартталган финансылык тобокелдиктер. Тышкы каржылоого болгон олуттуу көз карандылык ушул Программанын натыйжалуулугунун донорлордун жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн аны каржылоого катышуусуна болгон жогорку көз карандылыгы менен шартталган.

Бул тобокелдикти азайтуу үчүн донордук уюмдар менен өз ара аракеттенүүнү күчөтүү жана ички резервдерди тартуу боюнча чаралар ишке ашырылат;

4) техникалык жабдуунун артта калышынан улам келип чыккан технологиялык тобокелдиктер - айыл чарба техникасынын, санариптик технологиялардын жетишсиздиги жана эскириши.

Бул тобокелдикти азайтуу үчүн өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр менен өз ара аракеттенүүнү күчөтүү жана айыл чарба техникасын жана санариптик технологияларды сатып алууга жеңилдетилген кредитти берүү боюнча чаралар ишке ашырылат;

5) форс-мажордук жагдайлар, алар келип чыккан учурда азык-түлүк коопсуздугун жана тамактанууну камсыз кылуунун мобилизациялык сценарийлерин ишке ашыруу зарылчылыгына алып келет. Бул айыл чарба өндүрүшү үчүн жагымсыз табигый-климаттык шарттарга, ошондой эле ар түрдүү зыянкечтердин жайылуу ыктымалдыгына, сугат суусунун жетишсиздигине байланыштуу болушу мүмкүн. Эпидемиялык кырдаалга байланыштуу чектеш мамлекеттер менен чек араларды жабуу ыктымалдыгы да бар.