Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн «Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык кризистин кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык өсүштүн темптерин сактоо боюнча чаралар жөнүндө»токтому

КР Өкмөтүнүн 2010-жылдын 19-мартындагы № 156 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ Бишкек шаары, Өкмөт Үйү

2008-жылдын 26-декабры № 724

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ

Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык

кризистин кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык

өсүштүн темптерин сактоо боюнча чаралар жөнүндө

(КР Өкмөтүнүн 2009-жылдын 15-августундагы №535

токтомунун редакцясына ылайык)

Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык кризистин

кесепеттерин минималдаштыруу жана Кыргыз Республикасынын экономикалык

өсүш темптерин сактоо максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү токтом

кылат:

1. Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык кри-

зисти болтурбоо боюнча зарыл чаралар жөнүндө мамлекеттик органдардын

тиркемеге ылайык жыйынтык маалыматы көњүлгө алынсын.

2. Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык кри-

зистин кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык өсүштүн темптерин

сактоо боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттеринин тиркел-

ген Планы (мындан ары - Иш-аракеттердин планы) бекитилсин.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомс-

тволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, облустардын мамлекеттик ад-

министрациялары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары:

- Иш-аракеттердин планын аткаруу боюнча чараларды көрүшсүн;

- ай сайын, отчеттук мезгилден кийинки айдын 10унан кечиктирбестен

Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүгүү жана соода министрлигине

Иш-аракеттердин планынын аткарылышы жөнүндө маалымат берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүгүү жана соода министр-

лиги Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына ай сайын, отчеттук

мезгилден кийинки айдын 25инен кечиктирбестен Иш-аракеттердин планын

мамлекеттик органдардын аткарышы жөнүндө жыйынтык маалыматты берип тур-

сун.

5. "Кыргыз Республикасынын 2008-жылдын биринчи жарым жылдыгы үчүн

социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн жыйынтыктары жана макроэкономикалык

кырдаалды турукташтыруу жана экономикалык өсүштүн темпин сактоо боюнча

чаралар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2008-жылдын 31-июлун-

дагы № 415 токтомуна төмөнкүдөй өзгөртүү киргизилсин:

- 4, 5-пункттар жана 6-пункттун экинчи абзацы күчүн жоготту деп

табылсын.

6. Бул токтомдун аткарылышы үчүн жеке жоопкерчилик министрликтер-

дин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун, атка-

руу бийлигинин башка органдарынын, облустардын мамлекеттик администра-

цияларынын жетекчилерине, Бишкек жана Ош шаарларынын мэрлерине жүктөл-

сүн.

Кыргыз Республикасынын Премьер-министри И.Чудинов

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2008-жылдын 25-декабрындагы

№ 724 токтомуна

тиркеме

Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк

финансылык кризистин таасирин болтурбоо зарыл

чаралар жөнүндө мамлекеттик органдарын

ЖЫЙЫНТЫК МААЛЫМАТЫ

1. Ички жана тышкы таасирлердин натыйжалары

2007-жылдын күз мезгилинен тартып Кыргыз Республикасы дүйнөлүк то-

вардык рыноктордогу туруксуздуктан пайда болгон азык түлүккө жана нефти

продуктыларына карата ички баалардын кескин өсүү көйгөйүнө кабылды, ан-

да дан өсүмдүктөрүнүн жана нефти продуктуларынын наркы 2 эседен жогору

кымбаттады.

2007-жылдын акырына карата Кыргыз Республикасындагы инфляциянын

дењгээли 2006-жылдын декабрь айына карата 20 проценттен жогору болгон.

Республикада азык-түлүк товарларына жана нефти продуктыларына карата

баалардын өсүү тенденциясы 2008-жылдын ортосуна чейин уланган.

Инфляцияга каршы күрөшүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан 2008-жылга Кыргыз

Республикасында инфляцияны кармап туруу боюнча иш-чаралардын планы иш-

телип чыккан, бул аны 20 проценттин дењгээлинде кармап турууга мүмкүн-

дүк берди.

Муну менен катар, 2008-жылдын башынан тартып Кыргыз Республикасы

дүйнө жүзүндөгү өтүмдүүлүктүн тањсыктыгы, өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү-

нүн төмөндөшү, жумушчу күчтөрдүн массалык жумуштан бошонуулары жана

кыска мөөнөттүү мезгилге дүйнөлүк экономиканын болжолдонгон өсүү темпт-

теринин кескин кыскарышы менен коштолгон дүйнөлүк финансылык кризистин

таасиринин натыйжасында экономикалык өсүштүн темптеринин төмөндөшүн се-

зе баштады.

Жогоруда аталган көйгөйлөр өлкөдө банк системасынын жана валютанын

алмаштыруу курсунун мүмкүн болуучу туруксуздугунан тышкары, инвестиция-

лардын олуттуу кыскарышына жана капиталдын чыгарылып кетишине алып ке-

лиши мүмкүн, бул экономикалык өсүшкө реалдуу коркунучтарды пайда кылуу-

да.

Азык түлүк товарына, энергия продуктыларына жана кызматтарга кара-

та баалардын өсүшүнүн натыйжасында ички суроо-талаптын кыскарышы өлкө-

нүн экономикасынын өсүү темптеринин басањдашына алып келди. Өтүмдүүлүк-

түн тањсыктыгы себеби боюнча коњшу мамлекеттер тарабынан кыргыз экспор-

туна карата тышкы суроо-талаптын төмөндөшү жагдайды ырбатууда.

Жакынкы чет өлкөнүн банк секторундагы көйгөйлөрдүн кыйыр таасири

Кыргыз Республикасындагы кредиттөөнүн өсүү темптеринин төмөндөшүндө кө-

рүнө баштады, бул ишкердиктин өнүгүшүнө терс таасирин тийгизүүдө. Ток-

тогул суу сактагычындагы суунун запасын үнөмдөө максатында киргизилген

электр энергиясын берүүнү пландуу чектөөлөр калктын экономикалык актив-

дүүлүгүнө терс таасирин тийгизүүдө.

Дүйнөлүк финансылык кризис Россиянын жана Казакстандын иштебей

токтоп турган курулуш объекттеринде жумушчу орундарын жоготуунун натый-

жасында кыргыз эмгек мигранттарынан акча которууларынын көлөмүнүн жана

санынын аргасыз кыскарышына алып келүүдө.

Чет өлкөдөн акча которууларынын агымынын кыскарышынын натыйжасы

катары коммерциялык банктардын депозиттик базасынын төмөндөшүнөн, жа-

рандардын реалдуу кирешелеринин кыскарышынан жана алардын сатып алуу

мүмкүнчүлүгүнүн азайышынан тышкары, чекене соода жүгүртүүнүн өсүү темп-

теринин жана ички инвестициялардын көлөмүнүн төмөндөшү болушу мүмкүн.

Коњшу мамлекеттерде ишин жоготкон Кыргыз Республикасынын жаранда-

рынын кайтып келиши мүмкүн болууда, бул жумушсуздардын санынын жогору-

лашын пайда кылышы мүмкүн.

Коњшу өлкөлөрдүн курулуш тармагындагы сенектик курулуш продукция-

сына болгон тышкы суроо-талаптын кыскарышын жана аны ата мекендик ишка-

налар тарабынан өндүрүү темпинин төмөндөшүн пайда кылды. Ошентип,

2008-жылдын 11 айынын жыйынтыгы боюнча курулуштун дүњ продукциясын өн-

дүрүүнүн өсүү темптери өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 96,2

процентти түздү. 2009-жылы курулуш материалдарына карата суроо-талаптын

мындан дагы кыскарышын күтүү керек, анткени үстүбүздөгү жылы суроо-та-

лап 2007-жылдын акырында жана 2008-жылдын башында берилген кредиттердин

эсебинен кармалып турган, ал эми азыркы учурда кредиттөө чектелди, муну

2009-жылы дагы күтүүгө болот.

Акча которуулардын агымынын жана Кыргызстанда өндүрүлгөн экспорт-

тук товарларга жана кызматтарга карата тышкы суроо-талаптын кыскарышы

Кыргыз Республикасынын төлөм жана соода балансынын начарлашынын себеби

болушу мүмкүн, ал эми бул өлкөнүн экономикалык туруксуздугунун коркуну-

чун пайда кылат. Товарларга жана кызматтарга карата дүйнөлүк баалардын

өсүшүнөн 2008-жылы азык түлүк жана нефти продуктыларынын импортуна ка-

рата өлкөнүн нак чыгымдары 2007-жылдын тиешелүү чыгымдарынан 2008-жылы

дээрлик 300 миллион АКШ долларына жогорулады, анын натыйжасында

2008-жылдын акырына карата Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ва-

люта резервинин 3 айлык импортту жабуудан төмөнкү дењгээлге чейин кыс-

каруу коркунучу болууда.

Дүйнөлүк банк системасындагы өтүмдүүлүк тањсыктыгы чет өлкөлүк ин-

вестициялардын агымынын кыскарышына жана тышкы карыздардын кымбатташына

алып келиши мүмкүн. Чет өлкөлүк банк мекемелеринин банкроттуулук факты-

сын эсепке алганда, банк мекемелерине калктын ишениминин жоготулушу кү-

түлүүдө, бул коммерциялык банктардын эсептеринен депозиттердин чыгары-

лып кетишине жана тиешелүү түрдө банк активдеринин төмөндөшүнө жана

кредиттердин кымбатташына алып келиши мүмкүн. Мындай көйгөйлөр банк тү-

зүмдөрүндө финансылык кыйынчылыкка туш болуу коркунучун түзүшү жана

аларды банкроттуулук коркунучуна алып келиши мүмкүн.

Байтүп (энелик) компаниялардын финансылык көйгөйлөрүн чечүү үчүн

чет өлкөлүк банк мекемелеринин өтүмдүү активдеринин Кыргызстандан чыга-

рылып кетүү коркунучу болууда, бул банк мекемелеринде азыркы учурда

болгон акча активдеринин жетишсиздигин күчөтүшү мүмкүн.

Эл аралык тажрыйба көрсөткөндөй, эреже катары финансылык кризис

валюта курсунун туруксуздугу менен шартталат. Ал өз кезегинде улуттук

валютанын арзандашы, улуттук валютаны сатып алуу мүмкүндүгүнүн төмөндө-

шү, мамлекеттик карызды тейлөө оордугунун жогорулашы, импорттук келүү-

лөрдүн көлөмүнүн кыскарышы жана тиешелүү түрдө стратегиялык товарлардын

импортунан көз карандылыктын жогорулашын жаратышы мүмкүн.

Кыргыз Республикасынын энергетика секторунда оор жагдай түзүлүүдө.

Токтогул суу сактагычындагы суунун дењгээлинин жетишсиздигинен респуб-

ликанын аймагында электр энергиясын пайдаланууга чектөөлөр жана лимит-

тер киргизилген, бул өндүрүштүн көлөмүнүн кыскарышына жана ишкердик

субъекттеринин олуттуу чыгымдарына алып келди. Алсак, тигүү ишканалары

гана электр энергиясын берүүнү пландуу чектөөнүн натыйжасында 500 млн.

сом өлчөмүндө жоготууларга дуушар болушту.

Мындан тышкары, Кыргыз Республикасынын энергия системасында электр

энергетика жабдуусунун жогорку моралдык жана техникалык эскириши байка-

лууда, бул кыйла капиталдык салымдарды талап кылат. Бул шарттарда ком-

муналдык жана мамлекеттик кызматтарга карата баалардын жана тарифтердин

жогорулашы күтүлүүдө.

Энергия системасын натыйжалуу эмес башкаруу, кыргыз продукциясына

карата ички жана тышкы суроо-талаптардын төмөндөшү, "Кумтөр" кенин иш-

тетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда өнөр жай өндүрүшүнүн темпинин

кыскарышы, ишкердикти өнүктүрүү үчүн мүмкүнчүлүктөрдүн азайышы жана

шарттардын начарлашы Кыргыз Республикасында экономикалык өсүшүн темпте-

рине түздөн-түз таасир тийгизет.

Белгиленген көйгөйлөр чарбакер субъекттердин кирешелеринин төмөн-

дөшүнө алып келет, бул бюджеттин киреше бөлүгүнүн жоготууларына жана

бюджеттин тартыштыгынын жогорулашына алып келет, ал эми бул өлкөнүн ак-

тивдеринин азайышы, калктын жакыр катмарын социалдык камсыздоого түз

коркунуч, калктын жашоо дењгээлинин төмөндөшү, жарандардын нааразылыгы-

нын өсүшү жана социалдык оордук.

2. Кыска мөөнөттүү мезгилге негизги милдеттер

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кыска мөөнөттүү мезгилге карата

негизги милдети болуп Кыргыз Республикасынын экономикасында кризистик

көрүнүштөрдү болтурбоо жана минималдаштыруу эсептелет. Ушуга байланыш-

туу мамлекеттик саясат төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталат:

- макроэкономикалык жагдайдын туруктуулугун сактоо жана мамлекет-

тин бюджетинин туруктуулугун камсыз кылуу;

- банк системасынын туруктуулугун камсыз кылуу;

- азык түлүк жана энергетикалык коопсуздук;

- ички суроо-талапты колдоо, жагымдуу ишкердик жана инвестициялык

чөйрөнү түзүү аркылуу экономикалык өсүштү камсыздоо;

- калктын аялуу катмарын даректүү коргоо.

3. Макроэкономикалык жагдайдын туруктуулугун сактоо жана

мамлекеттин бюджетинин туруктуулугун камсыз кылуу

Жогоруда аталган маселелерди чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өк-

мөтүнүн негизги күч-аракеттери макроэкономикалык саясатты ишке ашырууга

багытталат. Инфляция көйгөйүн акча-кредиттик саясат чечет, ал анын дењ-

гээлин бир маанилүү көрсөткүчтөргө чейинки дењгээлге төмөндөтүүгө ба-

гытталат. Акча-кредиттик саясаттын негизги максаты, мурдагыдай эле,

экономикалык өсүшкө колдоо көрсөтүү зарылдыгын эске алуу менен баалар-

дын туруктуулугун камсыз кылуу болот. Мында Кыргыз Республикасынын

Улуттук банкы акча-кредиттик саясаттын, эсептик ставканы жөнгө салуунун

жана өзүнүн баалуу кагаздарын чыгаруу аркылуу өтүмдүүлүктү башкаруунун

шаймандарын колдонуу менен акча массасынын көлөмүн жөнгө салат.

Инфляциялык басымдын күчөшүндө Кыргыз Республикасынын Улуттук бан-

кы резервдерди масштабдуу кыскартууга жол бербөөгө аракет кылат жана

тиешелүү акча-кредиттик саясатты жүргүзүүнү улантат. Алмаштыруу курсу-

нун өйдө-төмөндүгүнүн инфляцияга жана ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн

атаандаштыкка туруктуулугуна карата таасирине байкоо жүргүзөт.

Валюта курсу тармагындагы саясат мурдагыдай эле өзгөрмө валюта

курсун колдоого багытталган, мында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы

тарабынан алмаштыруу курсун жењилдетүү үчүн интервенциялар ишке ашыры-

лат.

Инвестициялык саясат өлкөнүн инвестициялык климатын жакшыртууга

жана чет элдик тике инвестицияларды тартуунун жетиштүү темптерин жана

кризистин мезгилинде Кыргыз Республикасында колдонулуп жаткан инвести-

цияларды мүмкүн болгон чыгарылып кетүүдөн сактоо максатында тиешелүү

реформаларды жүргүзүүгө багытталат. Инвестицияларды тартуу боюнча на-

тыйжалуу институттарды түзүү боюнча иш улантылат.

Тышкы соода иш-аракетинде тышкы соодада тоскоолдуктарды кыскартуу,

чет мамлекеттердин рынокторунун өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен кыргыз

өндүрүүчүлөрүнүн экспорттук продукциясын жылдырууга көмөк көрсөтүү бо-

юнча бардык аракеттер көрүлөт.

Ички соода чөйрөсүндө мамлекеттик саясат сооданын жањы форматтарын

өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө, ата мекендик өндүрүүчүлөр

тарабынан өздөрүнүн продукциясын сатуу үчүн соода тармактарын кењейтүү-

гө, республиканын чек ара жанындагы региондорунда соода комплекстерин,

дүњ сатып алуу рынокторун түзүүгө багытталат.

Ишкердикти өнүктүрүү чөйрөсүндө көмүскө экономиканы мыйзамдашты-

рууга, ишкердик иш-аракетти ченемдик жөнгө салуунун укуктук базасын оп-

тималдаштыруу чегинде лицензиялык-уруксат берүүчү документтердин санын

жана ишкердик субъекттерине текшерүүлөрдүн санын кыскартууга өзгөчө ба-

сым жасалат.

Болуп жаткан процесстердин терс кесепеттерин төмөндөтүү үчүн жет-

киликтүү баалар боюнча социалдык-маанилүү товарларга калктын керектөө-

лөрүнүн толук камсыз болуусуна жетишүүгө, керектөө рыногунун импорттон

кез карандылыгын төмөндөтүүгө багытталган чараларды көрүү зарыл. Ушуга

байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттери товарды жыл-

дыруунун туруктуу системасын камсыз кылуучу жана монополиянын мүмкүн

болуучу көрүнүштөрүнүн алдын алуучу атаандаштык чөйрөнү түзүүгө багыт-

талат, бул калк үчүн социалдык маанилүү товарлардын физикалык жана эко-

номикалык жеткиликтүүлүгүнө өбөлгө түзөт, баалардын негизделбеген жого-

рулоо мүмкүндүгүнө жол бербейт.

Мамлекеттин бюджетинин туруктуулугу инфляциянын темптерин төмөндө-

түү маселесинде акча-кредиттик саясатты колдоого багытталган рационал-

дуу салык-бюджеттик саясатты жүргүзүү менен камсыз кылынат. Инфляциялык

басымды төмөндөтүү максатында финансылык жыл бою бюджеттик каражаттарды

бир калыпта чыгымдоо, артыкчылыктуу эмес чыгымдарды токтото туруу сая-

саты улантылат. Бюджеттик уюмдардын финансылык тартибин катуулатуу та-

лап кылынат.

Экономикалык өсүш жана социалдык кепилдиктерди өз убагында каржы-

лоо колдоого алынат. Салык-бюджеттик саясаттын негизги багыты болуп

бюджеттин бирдиктүү тартыштыгын кармап туруу жана азык-түлүк жана энер-

гетикалык коопсуздукту камсыз кылуу болот.

4. Банк системасынын туруктуулугун камсыз кылуу

Иштеп жаткан коммерциялык банктардын туруктуу иш-аракетин камсыз

кылуу максатында капиталдык базаны андан ары жогорулатуу зарыл. Бүтүн-

дөй коммерциялык банктардын ресурстук потенциалын жогорулатуу үчүн жа-

рандардын жыйнаган акчаларына түрткү берүү жана аларды банк мекемелери-

не тартуу механизмин иштеп чыгуу максатка ылайыктуу.

Банктардан депозиттердин чыгарылып кетишине жол бербөө жана калк-

тын банк мекемелерине ишенимин жогорулатуу үчүн депозиттерди камсыздан-

дыруу боюнча ордун толтуруу суммасын 20 мињ сомдон 100 мињ сомго чейин

жогорулатуу керек.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тездетилген түрдө Депозиттерди кор-

гоо фондун түзүү жана анын иш-аракетин камсыз кылуу боюнча аракеттерди

көрүшү зарыл.

Кредиттик тобокелдиктерди төмөндөтүү максатында кыска мөөнөттө

коммерциялык банктардын активдеринин сапатына, анын ичинде алардын кү-

рөө менен камсыз болушуна талдоо жүргүзүү керек. Эсептөө боюнча кредит-

терди кайтарып бербөө боюнча коммерциялык банктардын потенциалдуу жого-

туулары 1 млрд. сомго чейин жетиши мүмкүн. Терс тенденциялар өскөн

учурда бул жоготуулар бир нече эсеге жогорулашы мүмкүн.

Ушуга байланыштуу банктардын төлөм мүмкүнчүлүгү менен байланыштуу

потенциалдуу көйгөйлөрдү чечүү боюнча тиешелүү чараларды көрүү зарыл.

Күрөөнү камсыз кылууга, берилген кредиттерди өз убактысында кайтарып

берүүгө байланыштуу талаптарды жогорулатуу керек. Кредиторлордун укук-

тарын коргоо, күрөө жол-жоболорун жана мүлктү каттоо боюнча ченемдик

укуктук базаны өркүндөтүү боюнча иштерди тездетүү керек.

Өтүмдүүлүктүн пайда болуусунун баштапкы стадияларында анын потен-

циалдуу көйгөйлөрүн натыйжалуу табууну жогорулатуу максатында банктык

көзөмөлдү күчөтүү керек. Ал үчүн банк тобокелдерин, алдын алуу система-

сын кошо баалоо методологиясын андан ары өркүндөтүү талап кылынат.

Исламдык финансы шаймандарын кењейтүү жана жайылтуу зарыл. Чыга-

рылган баалуу кагаздарды жөнгө салууну күчөтүү максатында Кыргыз Рес-

публикасынын "Ипотекалык баалуу кагаздар тууралуу" жана "Турак жай сер-

тификаттары жөнүндө" мыйзамдарын кабыл алуу керек.

Камсыздандыруу компаниялары тарабынан чет өлкөлүк камсыздандыруу

компанияларына кайрадан камсыздандырууга жөнөтүлгөн каражаттар чет өл-

көлүк өнөктөрдүн банкроттуулугунун же төлөп берүүгө мүмкүнчүлүгүнүн

жоктугунун натыйжасында кайтарылып берилбей калган жагдайларга жол бер-

бөө үчүн мамлекеттин катышуусу менен улуттук кайрадан камсыздандыруучу

уюмдарды түзүү аркылуу камсыздандыруу компаниялары тарабынан кайрадан

камсыздандырууга жөнөтүлүп жаткан акча каражаттарынын чыгарылып кетишин

азайтуу зарыл. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Мам-

лекеттин катышуусу менен улуттук кайрадан камсыздандыруучу уюмдарды тү-

зүү жөнүндө" токтомунун долбоорун иштеп чыгуу зарылдыгы бар.

Камсыздандыруучу компанияларды кайрадан камсыздандырууга чет өлкө-

гө жөнөтүлүп жаткан акча каражаттарынын бир бөлүгүн мамлекеттин каты-

шуусу улуттук кайрадан камсыздандыруучу уюмга которууга милдеттендирүү

керек. Мамлекеттин катышуусу менен улуттук кайрадан камсыздандыруучу

уюмду түзүү ата мекендик камсыздандыруу рыногунун финансылык ресурста-

рынын чыгарылып кетишин төмөндөтүүгө, камсыздандыруу системасын өнүктү-

рүүнү тездетүүгө мүмкүндүк түзөт, жарандык жоопкерчиликти камсызданды-

руунун милдетүү түрлөрү боюнча калктын акча каражаттары Кыргыз Респуб-

ликасынын финансылык рыногунда калат жана республиканы өнүктүрүү үчүн

колдонулат.

Камсыздандыруу компанияларынын тобокелдиктерин төмөндөтүү үчүн

мамлекеттик казыналык векселдердин (МКВ) жана чыгарылышы пландаштырылып

жаткан башка мамлекеттик баалуу кагаздарды Кыргыз Республикасынын Улут-

тук банкынын соода аянтынан баалуу кагаздар менен сооданы лицензиялан-

ган уюштуруучунун соода аянтына которуу, жайгаштыруу жана колдонуу бо-

юнча ишти күчөтүү керек.

5. Азык-түлүк жана энергетикалык коопсуздук

5.1 Азык-түлүк коопсуздугу

2008-жылдын 11 айдын ичинде агрардык сектордогу оњ көрсөткүчкө ка-

рабастан (100,5%), 2007-жылдын ушундай мезгилине карата өсүш темпи кыс-

карып, өсүш темпи 1,5 процентти түздү. Бул кант кызылчасын (-88,8%),

чигиттүү пахтаны (-1,7%), тамекини (-7,9%), картөшкөнү (-3,2%) өндүрүү-

нүн кыскарышынан улам келип чыкты.

Кыргызстандагы мал чарбасынын өсүш темпи КМШ мамлекеттеринин ичин-

де эњ төмөн. Аны Шериктештиктин мамлекеттер аралык статистикалык коми-

тетинин Кыргызстан мал чарбасы тармагындагы өсүш темпи эњ аз болгон үч

мамлекеттин катарына кирген маалыматтары айгинелейт.

2009-жылы айыл чарба продукциясынын өндүрүш темптерин болжолдолгон

темпте сактоо үчүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо жана жалпы калктын

тамак-аш продуктуларына болгон керектөөлөрүн минималдык керектөө норма-

сынан кем эмес түрдө канааттандыруу максатында төмөнкүдөй чараларды кө-

рүү керек:

- айылда чарбакер субъекттерди ирилештирүүгө шарттарды түзүү;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүн минералдык жер семирткичтер, уулуу хи-

микаттар, пестициддер, айыл чарба инвентарлары жана айыл чарба техника-

сынын запас бөлүктөрү менен камсыз кылуу аркылуу кооперативдик кыймылды

өнүктүрүү;

- агроөнөр жай комплексинин (АӨК) продукциясынын өтүшүн камсыз кы-

луу максатында Мамлекеттик материалдык резервдер фондуна айыл чарба

продукциясын тапшыруу аркылуу бюджеттик ссуда жана кредиттердин ордуна

эсеп кылуу иш аракеттери улантылмакчы;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнүн жана кайра иштетүү ишканаларынын фи-

нансылык абалын жакшыртуу үчүн "Айыл Банк" ААКы тарабынан 100,0 млн.

сом өлчөмүндө бюджеттик ссуда бөлүндү;

- республиканын жер фондуна текшерүү жүргүзүү жана Улуттук жер

фондусун түзүү;

- кайра иштетүүчү ишканаларды сырье менен камсыз кылуу үчүн айыл

чарба продукцияларынын стратегиялык жактан маанилүү түрлөрүн айдоого

түрткү берүү;

- чакан жана орто бизнестин кредиттик мекемелерге жеткиликтүүлүгүн

кењейтүү үчүн Ишкердикти өнүктүрүү фондун түзүү;

- "Вита-Кыргызстан" пилоттук кластерди жайылтуу.

Азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу үчүн "Агропродкорпорация"

ААКнын иштөөсүн камсыз кылуу максатында бюджеттик каражаттардан 810

млн. сом бөлүнгөн.

Жыл сайын агрардык тармакка баардык финансылык мекемелер тарабынан

2,6 млрд. сом суммасында кредиттер бөлүнүп турат жана бул тармактын ту-

руктуу өнүгүүсүн сакташ үчүн, ушундай дењгээлдеги каражат менен камсыз

кылууну келечекте да сакташ керек.

5.2. Энергетикалык коопсуздук

Республиканын көмүрдү, жаратылыш газын, нефть продуктуларын импор-

ттоодон көз карандылыгы, көптөгөн энергетикалык компаниялардын иштеши-

нин натыйжалуулугунун төмөндөшү, тармактардагы финансылык-экономикалык

олуттуу кыйынчылыктар жана электроэнергетикадагы өндүрүштүк кубаттуу-

луктардын тартыштыгы өлкөнүн энергетикалык коопсуздугуна коркунуч кел-

тирет. Жабдуулардын моралдык жана техникалык эскирүүлөрү, отун өндүрүү

тармактарындагы жетишпегендиктерден улам көмүр, нефть, газ казуу кескин

төмөндөдү. Электроэнергетикада генератордук кубаттуулуктардын жайланы-

шында жана түзүмүндө диспропорциялар, система түзүүчү электр тармагынын

өткөрүү жөндөмдүүлүгүн чектөөчү жана керектөөчүлөрдү чектөө боюнча кор-

кунучту жогорулатуучу жетишсиз өнүгүшү орун алууда. Абал электрэнергия-

сын уурдоолор жана төлөбөгөндүктөр, Токтогул суу сактагычында суунун

аздыгынан улам экономика жана калкка электр энергиясын берүүлөрдү план-

дуу чектөөлөр менен байланышкан финансылык-экономикалык кризистен улам

кыйындап барат.

Электр жана жылуулук энергияларына аны иштеп чыгарууга, берүүгө,

бөлүштүрүүгө кеткен чыгымдарды актабаган төмөн тарифтер, кайчылаш суб-

сидия берүү тажрыйбасы, керектелген электроэнергияга болгон төлөмдөрдүн

толук жыйналбагандыгы, финансылык менеджменттин төмөн дењгээли, энерге-

тикалык компаниялардын дебитордук карыздарынын чоњ дењгээли жана элект-

рэнергиясынын жоготуулары энергетикалык компаниялардын иштешин, башка

чарбакер субъекттер менен мамилелерин кыйындатып, ошондой эле республи-

канын бюджетине кредиттик жана салыктык милдеттенмелерин жөнгө салуу

боюнча проблемаларды туудуруп жатат.

Кошумча проблемалар көпкө созулган кургакчылык жана энергоресурс-

тарга болгон дүйнөлүк баалардын өсүшү менен шартталды. 2008-2009-жыл-

дардын кыш мезгилине болгон даярдык 2007-жылга салыштырмалуу 3,5 млрд.

куб.м. суунун жетишпестиги менен мүнөздөлөт. 2009-жылы суу аз болгон

шартта гидроэлектр станциялардагы электр энергиясын өндүрүү 9,7 млрд.

кВтс, суммаланганы - 10,8 млрд. кВтс болмокчу. Кыш мезгилинде кубаттуу-

луктун жеткен чеги Токтогул суу сактагычында суунун көлөмү өтө аз бол-

гон учурда 1500 МВт дењгээлинде тартыш болушу мүмкүн. Иштин мындай ре-

жиминде Токтогул суу сактагычында суунун запасын топтоо кыйын болмокчу.

Кыргыз Республикасынын Өнөр-жай, энергетика жана отун ресурстары

министрлигинин эсептөөсү боюнча 2009-жылы республиканын экономикасында-

гы электр энергиясынын жалпы жетишпегендиги 2 млрд. кВт сааттан ашык

болот.

Токтогул ГЭСинде электрэнергияны өндүрүүнү азайтыш үчүн Бишкек

шаарынын ТЭЦинин иштөө жүгүн жогорулатуу керек, ал үчүн 95 млн. АКШ

долл. (анын ичинде жаратылыш газын сатып алуу үчүн 59 млн. АКШ доллары,

көмүргө - 32 млн. АКШ доллары, мазутка - 3,6 млн. АКШ доллары) жана ре-

монттук иштерге - 20 млн. АКШ доллары көлөмүндө финансылык каражаттар

керек.

Маселенин башка чечими болуп КМШ мамлекеттеринин башчыларынын сам-

митинин жолугушууларындагы жетишкен макулдашууларга ылайык башка өлкө-

лөрдөн электрэнергиясын импорттоо болушу мүмкүн. Импорттук электрэнер-

гияны сатып алуу үчүн 100 млн. АКШ долларынан ашык каражат керек.

Энергетика секторуна инвестицияларды тартуу жана энергетика систе-

масын модернизациялоо максатында бөлүштүрүүчү энергетикалык компания-

ларды менчиктештирүү жүргүзүлөт.

Энергокомпаниялардын иштешинин ачык-айкындыгын арттыруу зарыл, ал

үчүн кадрларды тандоо боюнча комиссияга жана сатып алуу тендерлерине

катышуу укугу менен ар бир компанияда керектөөчүлөрдүн ар кайсы топто-

рунан Коомчулуктун өкүлдөр кењешин түзүү керек.

Энергосистемада коммерциялык жана техникалык коромжулуктарды азай-

туу максатында төмөнкүдөй чараларды көрүү зарыл:

- электрэнергиясын эсептөөнү жакшыртуу боюнча чаралардын комплек-

син иштеп чыгуу;

- электрэнергиясын бөлүштүрүү системасындагы жоготууларын төмөндө-

түү жана каражат жыйноону жогорулатуу боюнча методдорду жайылтууга ка-

рата рекомендацияларды иштеп чыгуу жана компаниялардын жетекчилери ме-

нен кызматкерлерин окутуу;

- Токтогул суу сактагычында керектүү суу дењгээлин сактоо үчүн

электрэнергиясын керектөөнү азайтуу режимин 33 процент дењгээлинде кар-

моо.

Энергокомпаниялардын финансылык абалын турукташтыруу максатында

төмөнкү маселелерди чечүү зарыл:

- дебитордук карыздар боюнча талдоо жүргүзүү жана реалдуу өндүрү-

лүүчү суммаларды аныктоо;

- карыздарды жоюу графигин иштеп чыгуу аны аткарууну мүлктү алып

коюу боюнча соттун чечимдерин аткарууга чейин же башка натыйжалуу чара-

ларды көрүүнү камсыздоо.

Суу-энергетика секторунда борбордук азиялык республикалардын ту-

руктуу кызматташтыгын камсыздоо максатында:

- чектеш мамлекеттердин Кыргыз Республикасынын суу-энергетикалык

объектилеринин эксплуатациялык чыгымдарына үлүштүк катышуусу жөнүндө

макулдашууга жетишүү боюнча чараларды көрүү;

- нормалдуу, кургакчыл, жаанчыл жылдарды эсепке алуу менен көп

жылдык келечекке макулдашууга жетишүү боюнча чараларды көрүү.

Чакан гидроэнергетиканы өнүктүрүүнү тездетүү маселесин кароо ке-

рек.

6. Ички суроо-талапты колдоо, жагымдуу ишкердик

жана инвестициялык чөйрөнү түзүү аркылуу

экономикалык өсүштү камсыздоо

Терс кризистик көрүнүштөрдүн таасиринин жогорулоо шарттарында эко-

номикалык өсүштү колдоо үчүн ишкердикке максималдуу жагымдуу шарттардын

болушу талап кылынат.

Бул багытта Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан ишкердик субъ-

екттерине текшерүүлөрдүн санын кыскартууга, "Колокол" программасын ак-

тивдештирүүгө жана кењейтүүгө, ишкердикти жөнгө салган ченемдик укуктук

актыларды оптималдаштыруунун чегинде лицензиялык-уруксат берүүчү доку-

менттердин санын кыскартууга, чакан жана орто ишкердик субъекттерине

финансылык жардам көрсөтүүгө, көмүскө экономиканы мыйзамдаштырууга өз-

гөчө басым жасалат.

Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүктүрүү жана соода министри-

нин 2008-жылдын 2-апрелиндеги N 62 буйругу менен бекитилген "Колокол"

программасынын натыйжалуулугун жогорулатуу максатында анын жањы статусу

бекитилет. Ушул Программанын чегинде Кыргыз Республикасынын Финансылык

полиция кызматы, Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы жана башка

мамлекеттик органдар менен өз ара аракеттенүүнүн жањы механизмдери кол-

донулат.

Лицензиялык-уруксат берүүчү чөйрөдө ишкердикти жөнгө салуунун че-

немдик укуктук базасын оптималдаштырууну жүргүзүү боюнча иштер уланты-

лат. Бул үчүн Регулятивдик таасирди талдоо секретариаты (РТТ) түзүлөт,

анын негизги милдеттери лицензиялык-уруксат берүүчү чөйрөдө бардык кол-

донуудагы ченемдик укуктук актыларга инвентаризация жүргүзүү жана "Иш-

кердик иш-аракетти жөнгө салуунун ченемдик укуктук базасын оптималдаш-

тыруу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ченемдик укуктук акты-

лардын шайкеш келгендиги же шайкеш келбегендиги жөнүндө корутундуну да-

ярдоо болот.

Ошондой эле, аткаруу бийлик органдары жана жергиликтүү өз алдынча

башкаруу органдары тарабынан лицензиялык-уруксат берүүчү чөйрөдө ченем-

дик укуктук актыларды кабыл алууга мораторийдин талаптары аткарылат.

Ишкердикти өнүктүрүү үчүн терс фактор берилип жаткан кредиттер бо-

юнча проценттик ставкалардын өсүшү болду, ушуга байланыштуу ишкердикти

өнүктүрүүнү мамлекеттик колдоонун маанилүү багыты экспорттук-импорттук

багыттагы ишкердиктин субъекттерине жана кредиттер боюнча процентти тө-

лөөгө чыгымдардын бөлүгүн кайтарып берүүгө тамак-аш азыктарын өндүрүү

жана кайра иштетүү секторлоруна субсидия берүүнүн көлөмүн жогорулатуу

боюнча чараларды көрүү болот.

Көмүскө экономиканы мыйзамдуу секторго которуу үчүн 2009-2010-жыл-

дарга көмүскө экономиканы мыйзамдаштыруу боюнча иш-чаралардын планы иш-

телип чыгат, ал төмөнкү милдеттерди чечүүнүн эсебинен көмүскө экономи-

каны мыйзамдаштырууну камсыз кылууга мүмкүндүк түзөт:

- капиталды жана мүлктү мыйзамдаштыруу;

- көмүскө экономиканын кээ бир секторлорун мыйзамдаштыруу боюнча

чараларды ишке ашыруу;

- көмүскө экономиканын масштабдарын аныктоо боюнча изилдөөлөрдү

жана ачык бизнес чөйрөсүн түзүү боюнча түшүндүрүүчү маалыматтык кампа-

нияларды жүргүзүү.

Ишкердикти колдоонун сунуш кылынган чаралары кризистин шарттарында

экономиканын эњ аялуу сектору катары, ишкердикти толук өнүктүрүү үчүн

жагымдуу шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берет.

Тышкы соода саясаты чөйрөсүндө чет өлкөлөр менен соода байланышта-

рын кењейтүүгө жана терењдетүүгө багытты аныктоо зарыл. Атаандаштыкка

жөндөмдүүлүктү жогорулатуу жана кыргыз товарларынын жана кызматтарынын

экспортторун колдоо, тышкы соода иш-аракетин ишке ашырууда ишкерлердин

чыгымдарын төмөндөтүү боюнча иштер улантылат.

Негизги соода өнөк-өлкөлөр тарабынан суроо-талап кыскарган шарт-

тарда экспортту колдоого өзгөчө көњүл бөлүнөт.

Ушул максаттарга жетишүү үчүн Өкмөт тарабынан төмөнкү чаралар ишке

ашырылат:

- тышкы соодада тоскоолдуктарды кыскартуу, анын ичинде "бирдиктүү

терезе" принцибин киргизүү; тышкы соода иш-аракетин ишке ашырууда ке-

ректүү документтердин тизмесин азайтуу аркылуу, натыйжада бул инвести-

циялык климаттын жакшырышына таасирин тийгизет жана ишкерлердин чыгымын

кыскартат;

- чет мамлекеттердин сатуу рынокторунун өзгөчөлүктөрүн эске алуу

менен кыргыз өндүрүүчүлөрүнүн экспорттук продукциясын жылдырууга көмөк

көрсөтүү. Ата мекендик өндүрүүчүлөргө өндүрүштү өнүктүрүү үчүн инвести-

цияларды тартуу жана алардын продукциясынын экспорту үчүн өнөктүк бай-

ланыштарды түзүүдө жардам көрсөтүү боюнча кыргыздардын чет өлкөлөрдөгү

мекемелерин жана соода өкүлчүлүктөрдүн институтун активдештирүү аркылуу

экономикалык дипломатиянын шаймандарын колдонуу зарыл;

- 2014-жылга чейин Сооданы өнүктүрүү стратегиясын кабыл алуу, анда

сооданы өнүктүрүүгө жана экспорттук өсүш үчүн шарттарды түзүүгө багыт-

талган иш-чаралар чагылдырылат;

- тышкы рыноктордо кыргыз экспорттук продукциясынын атаандаштыкка

жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн соода өнөк-өлкөлөр тарабынан тарифтик,

тарифтик эмес жана транзиттик тоскоолдуктарды четтетүү;

- республиканын чек ара жанындагы райондорунда соода комплексте-

рин, дүњ-сатып алуу рынокторун түзүү, бул сооданы ишке ашыруунун шарт-

тарын жакшыртууга жана айыл чарба продукциясынын экспортун жогорулатуу-

га мүмкүндүк түзөт.

Чийки затка жана азык-түлүк товарларына карата импорттук баалардын

жогорулашына байланыштуу коркунуч пайда болгон учурда Өкмөт бажы-тариф-

тик саясаттын шаймандарын колдонуу аркылуу жеткиликтүү баалар боюнча

ички рыноктун керектөөлөрүн жабуу үчүн ташылып келинген товарларга ка-

рата бажы алымдарын жөнгө салат.

"Финансылык ишеним" кризисинин коркунучу өлкөлөрдүн ортосунда соо-

да ташып жеткирүүлөрүн мурдагыдай сатуу принциби боюнча эмес, алдын ала

төлөө принциби боюнча ишке ашырууга алып келет. Ушуга байланыштуу чакан

жана орто ишканалар кошумча каражаттарга муктаж болушат. Алардын керек-

төөлөрүн жабуу максатында өзүнүн өндүрүшү үчүн керектүү материалдарды

жана жабдууларды сатып алууну ишке ашырууда аларга финансылык колдоо

көрсөтүү үчүн коммерциялык банктар аркылуу кредиттик линияны ачуу за-

рыл.

Ички сооданы өнүктүрүүдө Өкмөттүн иш-аракети товарды жылдыруунун

туруктуу системасын камсыз кылуучу жана монополиянын көрүнүштөрүнүн ал-

дын ала алуучу атаандаштык чөйрөнү түзүүгө багытталат, бул баалардын

негизделбеген жогорулоо мүмкүнчүлүгүн жокко чыгаруу аркылуу калктын со-

циалдык-маанилүү товарларга физикалык жана экономикалык жеткиликтүүлү-

гүнө көмөк көрсөтөт.

Республиканын соода өнөк-өлкөлөрүндөгү финансылык кризистин терс

таасири күчөсө ушул өлкөлөрдө кыргыз товарларына карата суроо-талаптан

кыскарышы күтүлөт. Валюталык келүүлөрдүн кыскарышы биринчи кезекте,

республикада өндүрүлбөгөн азык-түлүк товарларынын импортун сатып алуу

коркунучун пайда кылат. Республикада азык-түлүктүн критикалык көлөмүн

толтурууну камсыз кылуу үчүн тамак-аш азыктарынын негизги продуктуларын

сатып алууну камсыз кылуу керек, буга республиканын бюджетинде 390 млн.

АКШ долларынан жогору сумманы кошумча кароо керек. Сооданын жањы фор-

маттарын өнүктүрүү, ата мекендик өндүрүүчүлөр тарабынан өзүнүн продук-

циясын сатуу үчүн соода тармагын кењейтүү, ошондой эле кошумча айыл

чарба рынокторун түзүү жана "эс алуу күнү" жармањкесин уюштуруу үчүн

жагымдуу шарттарды түзүү маанилүү фактор болуп эсептелет. Ушуга байла-

ныштуу товарлардын дүњ жүгүртүүсүн уюштуруу боюнча кызматтарды көрсөт-

көн чарбакер субъекттердин (товардык биржалар, дүњ рыноктор, жармањке-

лер) иш-аракетин жөнгө салуунун ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү за-

рыл.

Республиканын керектөө рыногунун импорттон кез карандылыгын төмөн-

дөтүүгө багытталган чараларды көрүү зарыл. Рынокту ата мекендик өндү-

рүштүн продукциясы менен толтурууга, айыл чарба продукцияларын өнөр

жайлык кайра иштетүүнүн көлөмдөрүн өстүрүүгө жана соода-өнөр жай топто-

рун түзүүгө багытталган иш-чаралардын комплекстүү планын иштеп чыгуу

жана ишке ашыруу калктын негизги азык-түлүк товарларына жеткиликтүү

баалар боюнча камсыз болуусун жакшыртууга мүмкүндүк түзөт.

Ички суроо-талапка түрткү берүү аркылуу өлкөнүн экономикалык өсү-

шүн колдоо үчүн төмөнкүлөр пландаштырылууда:

- социалдык турак жайды куруу боюнча комплекстүү программаны жай-

ылтуу. Бул үчүн өлкөнүн бюджетинен 1 млрд. сомдон кем эмес сумма бөлүү

керек. Программада мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизми колдонулат;

- ата мекендик ишканаларда мамлекеттик заказдарды жайгаштыруу бо-

юнча чараларды керүү;

- маанилүү инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу боюнча иш-

терди жүргүзүү. Кийинки жылы 3 млрд. сомдон кем эмес бөлүү пландаштыры-

лууда;

- Кыргыз Республикасынын Өнүктүрүү фонду өзүнүн ишин баштайт. Буга

бюджеттен 600 млн. сом бөлүнүп берилүүдө, алар ири эл чарба долбоорло-

рун ишке ашырууга сарпталат;

- өлкөдө ишкердик климатты жакшыртуу боюнча иш улантылат.

Чет элдик капиталдын белгиленген чыгарылышына байланыштуу негизги

көйгөйлөрдүн бири чет элдик инвестицияларды ички инвестициялар менен

толтуруу көйгөйү болууда. Бул багытта артыкчылык катары экономиканы

өнүктүрүүгө орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү баалуу кагаздарды чыга-

руу болушу керек. Ушуну менен катар инвесторлор тарабынан ишенимди жо-

горулатуу боюнча бир катар чараларды көрүү керек.

Жылына 6-7 процент дењгээлинде туруктуу экономикалык өсүштү камсыз

кылуу үчүн Кыргыз Республикасына ички дүњ продуктудан 15-17 проценттин

дењгээлиндеги чет элдик тике инвестициялардын жыл сайын келүүсү же

500-700 млн. АКШ доллары керек. 2003-жылдан тартып ИДПда чет элдик тике

инвестициялардын үлүшүнүн динамикасы 2007-жылы 11 процентти жана

2008-жылдын 9 айы үчүн 13,1 процентти түзүп, туруктуу өсүштү көрсөтүү-

дө. Болжолдоо маалыматтары боюнча тике инвестициялардын ИДПга карата

проценттик катышы 10 процентти түзөт, бул 150-200 млн. АКШ доллары өл-

чөмүндө өлкөнүн экономикасына инвестициялардын жетишсиздигин көрсөтөт.

Ушуга байланыштуу күчтүү финансылык институттарды түзүү маселеси

пайда болууда. Мында төмөнкүдөй бир катар чараларды көрүү зарыл:

- уставдык капиталында Өкмөттүн ири үлүшү менен инвестициялык-кре-

диттик банкты түзүү. Банктын иш-аракетинин артыкчылыгы узак мөөнөттүү

негизде ири инвестициялык долбоорлорду каржылоо болот. Ушуну менен ка-

тар, капиталдардын мунапысы тууралуу мыйзамды иштеп чыгуу жана кабыл

алуу керек, бул каражаттардын ири агымын шарттайт, алар артыкчылыктуу

долбоорлорду каржылоого багытталышы мүмкүн;

- Инвестицияларды өнүктүрүү, атаандаштыкка жөндөмдүүлүк жана илге-

рилетүү агенттигин түзүү, анын иш-аракети мамлекеттик инвестициялардын

программалары, мамлекеттик карыздарды башкаруу, өлкөнүн экономикасын

өнүктүрүүгө олуттуу салым кошууга жөндөмдүү долбоорлорду аныктоо жана

даярдоо, агенттик тарабынан даярдалган артыкчылыктуу долбоорлорду ишке

ашыруу үчүн инвесторлорду максаттуу издөө, долбоорлорду толук тапшырып

берүүгө чейинки программалар боюнча мамлекеттик каражаттарды натыйжалуу

колдонууну максималдаштырууга арналат;

- Пайлык инвестициялык фондду түзүү, анын Кыргыз Республикасынын

аймагында иштеп жаткан пайлык инвестициялык фонддордон негизги өзгөчө-

лүгү акча каражаттары Россия Федерациясында жана Казакстан Республика-

сында эмгектенген кыргыз мигранттарынан тартылгандыгы. Пайлык инвести-

циялык фонддун уставдык капиталы 1,5 млн. сомду түзүшү керек;

- мамлекеттик камсыздандыруу компаниясын түзүү, анын уюштуруучула-

ры Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жана Инвестициялык-кредиттик банк бо-

лот. Мамлекеттик камсыздандыруу компаниясын түзүүнүн негизги максаты

инвестициялоо объекттерин курууда жана колдонууда пайда болгон ар кан-

дай тобокелдерден, анын ичинде саясий тобокелдерден инвесторлорду кам-

сыздандыруу.

Инвестициялардын глобалдуу рыногунда Кыргыз Республикасынын ка-

дыр-баркын, атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча иш уланты-

лат, ал жерде маанилүү ролду Дүйнөлүк банктын "Бизнес жүргүзүү" долбоо-

ру сыяктуу эл аралык рейтингдер ойношот.

Реформанын ийгилиги "Бизнес жүргүзүү" индикаторун жакшыртуу боюнча

реформанын экинчи этабын аткаруу үчүн бул процесске бардык кызыкдар ми-

нистрликтердин жана ведомстволордун активдүү тартылышынан көз каранды.

Кыргызстан отчеттун жыйынтыгы боюнча 2009-жылы ушул рейтинг боюнча дүй-

нөнүн алдыњкы 50 өлкөсүнүн катарына кириши керек.

Дүйнөлүк экономикалык форумдун алкагында "Глобалдуу атаандаштыкка

жөндөмдүүлүк индекси" жана Мурас фондунун алкагында "Экономикалык эр-

киндиктердин индекси" сыяктуу индекстер боюнча өлкөнүн рейтингин жак-

шыртууга карата чаралар көрүлөт.

Кризистик көрүнүштөргө аз дуушар болгон, инвестициялык тез кайта-

рымга ээ болгон: айыл чарба, тамак-аш азыктарын, эл керектөөчү товар-

ларды өндүрүү, жењил өнөр жай секторлоруна инвестициялык агымдарды кай-

радан бөлүштүрүүнү караштыруу керек.

7. Калктын аялуу катмарын даректүү коргоо

Өкмөт мамлекеттик жөлөкпулдун өлчөмүн 35 сомго көбөйтүү аркылуу

даректүү социалдык жардам көрсөтүүнүн эсебинен баалардын өсүшүнүн калк-

тын аялуу катмарларына тийгизген таасирин басањдатуу боюнча иш-чаралар-

ды мындан ары улантмакчы. Баштапкы этапта бул кошумча төлөөлөр Дүйнөлүк

банктын грантынын, ошондой эле башка донордук уюмдардын, республикалык

бюджеттин эсебинен каржыланат.

Улгайган адамдардын жашоо шарттарын жакшыртуу үчүн пенсиянын орто-

го өлчөмүн жогорулатууга кошумча каражаттар талап кылынат.

Төмөнкү багыттар боюнча иш-чаралар жүргүзүлмөкчү:

- ушул жылы жогорулатылган бирдиктүү ар айлык жөлөкпул боюнча мил-

деттемелерди аткаруу;

- эмгек акы төлөө, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна чеге-

рүүлөр, аз камсыз үй-бүлөлөргө жана жарандарга жөлөкпулдар боюнча бюд-

жеттин мөөнөтү өтүп кеткен жањы төлөм милдеттенмелерин болтурбоо;

- мамлекеттин социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагында кар-

жылоо;

- мамлекеттик колдоо көрсөтүүнүн даректүүлүгүн жогорулатуу;

- социалдык кызмат көрсөтүү системасын реформалоо жана өнүктүрүү;

- пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу, бул

камсыздандыруу төлөмдөрүн жыйноону жакшыртууну, камсыздандыруу тарифте-

рин оптималдаштырууну, эмгек мигранттарын камсыздандырууга көбүрөөк

тартууну, пенсиялык системага топтоо элементтерин киргизүүнү көздөйт.

Эгин, отун, айыл чарба техникасын сатып алууга, эмгек акысын жана

тамактануу нормаларын жогорулатууга байланышкан чыгымдар боюнча саясат

улантылат. Мамлекеттик башкаруу секторундагы эмгек акы фондунун өсүшү

реалдуу ИДПнын темпинин өсүшү менен чектелет.

Жогоруда көрсөтүлгөн саясаттын алкагында максаттарга жана милдет-

терге жетишүү ушул Планга тиркемеде көрсөтүлгөн иш-чараларды ишке ашы-

руу аркылуу жүзөгө ашырылат.

8. Кризистин Кыргыз Республикасынын эмгек рыногуна таасирин

инималдаштыруу (КР Өкмөтүнүн 2009-жылдын 15-августундагы №535 токтомунун редакциясына ылайык)

Кыргыз Республикасынын эмгек рыногу көп өзгөрмөлүүлүгү менен айырмаланат. Иш берүүчүлөр кризистүү шартта ишкананын экономикалык проблемалары менен алектенишип, кызматкерлерди болсо жетекчиликтин демилгеси боюнча отпускага жиберишет же бошотушат. Мындай абал эмгек рыногу жумушсуздар менен толукталышына шарт түзүүдө (кызматкерлер өз каало олору боюнча бошонушат жана жаңы иш издеп жүрүшөт), бул социалдык жаңы кыйынчылыктардын көрсөт- күчү болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын Миграция жана ишке орноштуруу боюнча мамлекеттик комитетинин маалыматы боюнча, 2009-жылдын февралында 68 ишкана кызматкер- лерди бошоткону жөнүндө билдиришкен, 865 адам штатты кыскартуу боюнча бошотулган, 447 адамды бошотуу белгиленген, 11482 адам акы төлөнбөчү отпускада жүрөт жана 3450 адам толук эмес иш күн режиминде иштеп жатышат. Кыскартуу боюнча бошотулгандардын арасынан эң көп саны өнөр жайда белгиленген, анда 620 адам, же кыскартуу боюнча бошотулгандардын 72 проценти кыскартылган. 2009-жылдын январынын ичинде ишке орноштуруу кызматына 12,2 миң адам кайрылып, 5,3 миң адам иш издеп жүргөндөр катары катталган. Мындан тышкары, дүйнөдөгү экономикалык кризис күчөп жаткан шартта эмгек рыногундагы кыйынчылык эмгектик мигранттардын кайтып келишине түрткү болушу мүмкүн.Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын эмгек рыногунда төмөнкүдөй багыттар боюнча иш жүргүзүү зарыл, алар:

- иш менен камсыздалууга көмөктөшүү үчүн бөлүнчү каражаттарды топтоонун

эсебинен айыл жеринде экономикалык натыйжаны камсыздоочу ишке орноштуруу боюнча чакан долбоорлорду ишке ашыруу (арыктарды тазалоо, чарба ичиндеги жолдорду, көпүрөлөрдү куруу жана оңдоо);

- коомдук жумуштар боюнча иш орундарды түзүү;

- майда кредиттерди берүү жолу менен жаңы иш орундарды түзүү;

- жумушсуздук боюнча пособиелерди берүү.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппарат жетекчиси - министри М.Исмаилов

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2008-жылдын 26-декабрындагы № 734 токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасынын экономикасына дүйнөлүк финансылык кризистин кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык өсүштүн темптерин сактоо боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ИШ-АРАКЕТТЕР ПЛАНЫ

(КР Өкмөтүнүн 2009-жылдын 15-августундагы №535 токтомунун редакцясына ылайык)