«Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жылдарга миграциялык процесстерди жөнгө салуу боюнча МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММАСЫ» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому менен бекитилген

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2007-жылдын 25-сентябрындагы

№ 433 токтому менен

бекитилген

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жылдарга

миграциялык процесстерди жөнгө салуу боюнча

МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММАСЫ

Көз карандысыздыкка ээ болуу жана рыноктук мамилелерге өтүү менен

Кыргыз Республикасында жашоо-турмуштун бардык чөйрөлөрүндө социал-

дык-экономикалык, саясий реформалар жана кайра түзүүлөр жүргүзүлдү.

Экономиканын реалдуу секторунун өнүгүү динамикасынын туруктуу эмес мү-

нөзү жана анын натыйжасында ички эмгек рыногундагы кырдаалдын татаалда-

нышы калктын бир бөлүгүнүн миграциялык жүрүм-турумун жаратты. Республи-

канын ичинде эмгектенүү чөйрөсүн жана кирешелерди алуу мүмкүнчүлүктөрүн

жоготуу калктын чет өлкөлөргө миграциялык агымын күн мурунтан аныктады.

Калктын сыртка кетишине карай түзүлгөн тенденция миграция жагынан

мамлекеттин саясатын аныктайт. Миграцияны жөнгө салуу, тартипке келти-

рүү жана турукташтыруу маселелери мамлекеттик саясаттын артыкчылыктуу

багыттары болуп саналат. Миграциялык спектрдин бардык секторлорунда

мыйзамдарды өркүндөтүү жүрүп жатат. Соњку жылдары мигранттардын мобил-

дүүлүгүн башкаруу үчүн жөнгө салуучу потенциалды арттыруу улантылууда.

Миграция трансчегаралык жана трансулуттук көрүнүш болуп санала турган-

дыгын эске алып, бул процесске тартылган чет мамлекеттер менен кызмат-

ташууга зор маани берилет.

Миграциялык саясат республиканын демографиялык кырдаалын эске

алат. Жыл сайын эмгекке жарактуу куракка жеткен калктын саны орточо 100

мињ адамды түзөт, ошол эле учурда миграциялык кетүүнүн көлөмү соњку

жылдарда 20-25 мињге чейинки адамды түзөт. Ошентип, жакынкы жылдарда

эмгекке жарактуу калктын ар жылдагы кошумча өсүшү 75-80 мињ адам дењ-

гээлинде сакталат. Калктын көбөйүү темпи 20-кылымдын 80-жылдарына са-

лыштырганда бир кыйла кыскарды, бирок али жетиштүү жогору дењгээлде ка-

лууда жана жылына 65 мињден 70 мињге чейинки адамды түзөт жана ал жа-

кынкы жылдарда да сакталат.

Ошону менен катар, калктын миграциясын, эњ оболу тышкы эмгек миг-

рация чөйрөсүндөгү миграциясын жөнгө салуунун туруктуу системасын түзүү

зарылчылыгы белгиленүүдө. Ишке орношууну издөөдөгү адамдардын мобилдүү-

лүгү кењири орун алды. Муну эске алып, эмгек миграциясынын оњ таасирин

максималдуу арттыруу жана өлкөгө, ошондой эле эмгекчи-мигранттардын өз-

дөрүнө жана алардын үй-бүлө мүчөлөрүнө терс натыйжаларын минимумга жет-

кирүү үчүн аны натыйжалуу жөнгө салууну камсыз кылуу зарыл.

Миграциялык процесстердин өсүшү мыйзамсыз миграция, адамдарды мый-

замсыз ташып чыгуу жана сатуу сыяктуу терс көрүнүштөрдүн активдешүүсүнө

алып келет.

Республиканын миграциялык саясаты 2007-2010-жылдары Өлкөнү өнүктү-

рүү стратегиясы, Кыргыз Республикасынын 2010-жылга чейин калкты иш ме-

нен камсыз кылуу улуттук саясаты, башка чөйрөлөрдөгү - билим берүү,

экономика, инвестиция тармактарындагы стратегия менен шайкеш келиши ке-

рек.

I. Кырдаалды талдоо

Соњку жылдары калктын миграциясы Кыргыз Республикасынын жашоо-тур-

мушунун маанилүү чөйрөлөрүн козгоодо жана өлкөнүн социалдык-экономика-

лык өнүгүшүнө кыйла таасир этүүдө. Айыл жеринде, поселоктордо жана ча-

кан шаарларда жумушсуздуктун жогорку дењгээли, тиешелүү инфраструктура-

нын жоктугу, медициналык жана билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн төмөн

дењгээли, социалдык жактан коргоонун жетишсиздиги калктын орун которуу-

сунун көлөмдөрү көбөйүшүнүн негизги факторлору болуп саналат. Көбүнесе

эмгекке жарактуу калк мурда жашаган жерин таштап жана алда канча өнүк-

көн региондорго көчүүдө.

Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматтары

боюнча, 1991-жылдан тартып 2005-жылга чейинки мезгилдин ичинде облустар

аралык орун которуунун жалпы көлөмү 889921 адамды түздү. Бирок расмий

статистика орун которгон адамдарды толук өлчөмдө эске албайт. Жер ко-

торгондордун иш жүзүндөгү саны кыйла көп. Ички жана тышкы мигранттардын

саны жөнүндө так маалыматтардын жоктугу миграциялык саясатты иштеп чы-

гуунун жана ишке ашыруунун жүрүшүндө туура чечим кабыл алууну татаал-

дантат, буга байланыштуу калктын миграциясын эсепке алуу жана каттоо

системасын өркүндөтүү зарыл. Ички мигранттардын негизги агымы Бишкек

шаарына жана Чүй облусуна багыт алууда, бул ушул региондордогу оорчу-

луктун күчөшүн шарттайт. Алыскы райондордон жана айыл жеринен калктын

кетиши айыл жеринин жана жаратылыш ресурстарына бай чет жакалардын өнү-

гүү келечектерин татаалдантат.

Республиканын ичиндеги миграция менен катар, калктын чет өлкөлөргө

туруктуу миграциясы байкалууда. Республиканын калкынын кетишинин болуп

өткөн интенсивдешүүсү 1993-жылы өзүнүн максимумуна жетти жана 121 мињ

адамды түздү. 2000-жылдан тартып эмигранттардын арасында титулдук улут-

тун өкүлдөрүнүн проценти көбөйдү. Кыргыз Республикасынын Улуттук ста-

тистика комитетинин маалыматтары боюнча 1991-2005-жылдардагы мезгилдин

ичинде миграциялык кетүүнүн жалпы көлөмү 475621 адамды түздү. Республи-

канын калкынын эмиграциясы квалификациялуу адистер кетишинен улам рес-

публиканын өнүгүшүнө терс таасир этүүдө, бул акыр аягында улуттук эмгек

рыногунда алардын эмгек ресурстарынын азайышына алып келүүдө.

Ошол эле учурда, репродуктивдүү жаштагы калктын кетип жатышы рес-

публиканын демографиялык потенциалынын кыскарышына алып келүүдө. Кыргыз

Республикасынын жарандарынын чет өлкөлөргө кетүү жана аймактын калксыз

калышынын темптеринин сакталышы республиканын аймактарынын бир бөлүгүнө

чет өлкөлүк жарандардын дээрлик мүмкүн болгон бейпил миграциялык экс-

пансиясына чейин өлкө үчүн айрым тобокелдиктер менен коштолгон. Убакты-

луу ишке орношуу максатында Кыргыз Республикасынын 400 мињге чейинки

жараны жыл сайын республиканын чегинен тышкары жакка кетүүдө. Алардын

басымдуу бөлүгү чет өлкөлөрдө өз алдынча же расмий эмес каналдар аркы-

луу ишке орношуп, уруксат берүүчү зарыл документтерди толтурбастан иш-

тешет, бул болсо алардын ишке орношкон өлкөдө болушунун мыйзамсыз ста-

тусун шарттайт.

Миграциялык процесстерди жетишсиз мамлекеттик контролдоо шартта-

рында адамдарды мыйзамсыз азгыруу жана аларды сатуу учурлары кењири

орун алууда. Эмгектик жана сексуалдык эксплуатациялоо максатында адам-

дардын мыйзамсыз миграциясын жана аларды сатууну уюштуруу фактылары зор

тынчсызданууну пайда кылат.

Көрсөтүлгөн кырдаалдар калктын миграциясы менен байланышкан проб-

лемаларды чечүүгө багытталган мамлекеттик саясатты күчөтүү зарылчылыгын

шарттайт. Мамлекеттик органдардын миграциялык процесстерди иретке кел-

тирүүгө жана жөнгө салууга багытталган күч-аракеттери активдешкендиги

белгиленүүдө. Кыска мезгилдин ичинде Кыргыз Республикасы негизги эл

аралык документтерге кошулду, миграциялык процесстерди жөнгө салган не-

гизги мыйзам актылары кабыл алынды. Негизги реципиент-өлкөлөр (эмгек

мигранттарын кабыл алган өлкөлөр) менен эмгекчи-мигранттардын укуктарын

жана таламдарын коргоо жөнүндө эл аралык макулдашууларга кол коюлду.

Миграция проблемаларын талкуулоо жана кырдаалды турукташтырууга багыт-

талган иш-чараларды иштеп чыгуу процессине коомдук институттар, өкмөт-

түк эмес уюмдар кошулууда. Миграция боюнча эл аралык уюм, Эл аралык эм-

гек уюму сыяктуу эл аралык уюмдар жана башка эл аралык фонддор тарабы-

нан кыйла жардам көрсөтүлүүдө.

Мамлекеттик чегараларды делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча

иш улантылууда, бул келечекте чет өлкөлүк жарандардын, жарандыгы жок

адамдардын жана Кыргыз Республикасынын жарандарынын киришин жана чыгы-

шын натыйжалуу контролдоону жана эсепке алууну жүзөгө ашырууга мүмкүн-

дүк берет. Мамлекеттик чегара аркылуу өтүүнүн жањы пункттарын ачуу жана

аларды заманбап жабдуулар менен жабдуу маанилүү багыт бойдон калууда,

бул чегара контролунун автоматташтырылган системасын түзүүгө мүмкүндүк

берет.

2005-жылы Кыргыз Республикасынын Миграция жана ишке орноштуруу бо-

юнча мамлекеттик комитети (мындан ары - Мамкомитет) түзүлүшү менен миг-

рацияны башкаруунун натыйжалуу системасын түзүүдө оњ жылыштар белгилен-

ди. Миграциялык саясатты жана анын негизинде жүзөгө ашырылып жаткан

иш-чараларды талдоо миграцияны жөнгө салуунун толук баалуу механизмин

түзүүнү болжолдоого мүмкүндүк берет.

Уюмдашкан эмгек миграциясын оптималдаштырууда айрым прогресс бай-

калды. Алда канча татаал жана тез өзгөрүп жаткан процесстердин бири ка-

тары, эмгек миграциясы башка миграциялык процесстердин ичинде өзгөчө

орунду ээлейт. Кыргыз Республикасынын жарандарынын конституция тарабы-

нан кепилдик кылынган орун которуу эркиндигин жана чет өлкөлөрдө иш из-

дөө укугун эске алып, миграциялык саясат жумушчу күчүнүн агымдарын жөн-

гө салууга басым жасайт. Эмгекчи-мигранттарды колдоо боюнча иш Мамкоми-

теттин чет өлкөлөрдөгү эмгекчилерге колдоо жана жардам көрсөткөн чет

өлкөлөрдөгү өкүлчүлүктөрү аркылуу маалымат, консультацияларды берүү жа-

на колдоо көрсөтүүдөн тартып, алардын кечиктирилгис муктаждыктарын ка-

нааттандырууга чейин дайыма кењейүүдө.

Эмгекчи-мигранттардын көпчүлүгү, өзгөчө, эгерде алар чет өлкөгө

биринчи жолу чыгып жатса, мүмкүн болгон ишке орношуу жөнүндө жетиштүү

маалыматка ээ эмес. Ушундай эле түрдө кабыл алуучу өлкөлөрдөгү иш бе-

рүүчүлөр эмгекчи-мигранттардын жардамы менен бош орундарды толтуруунун

натыйжалуу ыкмаларын издеп жатат жана ылайыктуу талапкерлер жөнүндө

маалыматтарга муктаж. Эмгекчи-мигранттардын мыйзамсыз азгыруучуларга

кезкарандылыгын минимумга жеткирүү максатында иш менен камсыз кылуунун

жеке агенттиктеринин мыйзамдуу иши үчүн жагымдуу шарттар түзүлүүдө.

Эмгекчи-мигранттардын акча которуулары республикада кедейликтин

дењгээлин төмөндөтүүгө көмөк болууда. Чет өлкөлүк валютанын булагы бо-

луу менен, келип түшкөн акча которуулар өндүрүшкө жана социалдык өнүк-

түрүүгө инвестицияланууда.

Кырдаалды талдоо Кыргыз Республикасынан чет өлкөлөргө тышкы эмгек

миграциясынын өсүшү орточо мөөнөтүү келечекте сактала тургандыгын көр-

сөтүп турат. Россия Федерациясынын жана Казакстан Республикасынын эмгек

рынокторунда жумушчу күчүнө өсүп жаткан муктаждык, ошондой эле бул мам-

лекеттерде миграциялык мыйзамдарды либералдаштыруу боюнча өзгөртүүлөр

(Казакстан Республикасында 2006-жылдын 31-августунан 31-декабрына чей-

инки иммиграциялык мунапыс жана 2007-жылдын 15-январынан тартып кирги-

зилип жаткан Россия Федерациясындагы миграциялык эсепке алуунун жана

ишке кабыл алуунун жөнөкөйлөтүлгөн тартиби) алардын жогорку миграциялык

ыњгайлуулугун сактайт.

Алыскы чет өлкөлөр менен эмгек ресурстарын алмашуу маселелеринде

өнөктөштүк мамилелерди жөнгө салуу боюнча иш жүргүзүлүп жатат. Жакынкы

келечекте Кыргыз Республикасынын жарандары Түштүк Кореяда жана бир ка-

тар араб өлкөлөрүндө мыйзамдуу иштей алышат. Канада, Европанын жана

Түштүк-Чыгыш Азиянын алда канча өнүккөн өлкөлөрү менен эмгек ресурста-

рын алмашуу мүмкүнчүлүктөрү каралууда. Эл аралык эмгек рыногунун мони-

торинги өнүккөн өлкөлөрдө эмгекчи-мигранттардын укуктары жакшы коргол-

гондугун көрсөтүп турат, алар медициналык тейлөө жана социалдык гаран-

тиялар менен камсыз кылынат, алда канча жогорку эмгек акы үчүн мүмкүн-

чүлүктөр ачылат.

Укук коргоо органдары жана Кыргыз Республикасынын Миграция жана

ишке орноштуруу боюнча мамлекеттик комитети мыйзамсыз миграцияга каршы

аракеттенүү боюнча айрым иштерди жүргүзүп жатат. Бирок, Кыргыз Респуб-

ликасынын мыйзам ченемдери бул чөйрөдөгү укук бузуулар үчүн жоопкерчи-

ликти катаалдантуу жагынан андан ары өркүндөтүүнү талап кылат. Адамдар-

ды мыйзамсыз ташуу фактыларынын болушу алдын алуу ишин жүргүзүүнү талап

кылат. Жөнгө салынбаган статусу бар чет өлкөлүк эмгекчи-мигранттардын

санын кыскартуу боюнча иш жүргүзүлүүдө. "Мыйзамсыз" мигранттарды табуу

боюнча рейддик иш-чаралар жүргүзүлүп жатат. Укук бузуучуларга карата

администрациялык жазалоо жана өлкөдөн депортациялоо чаралары колдону-

лууда.

Эсепке алуу жана каттоо системалары өркүндөтүлүүдө. Бирдиктүү ве-

домстволор аралык маалымат тармагы (БВМТ) түзүлдү. Бирок анын толук иш-

теши жабдууларды жањылоону жана программалык камсыз кылууну талап кы-

лат. Маалыматты чогултуу, сактоо жана талдоо процессине тартылган ми-

нистрликтер жана ведомстволор үчүн жол-жоболордун мыйзамдуу түрдө анык-

талган бирдиктүү стандарттары жок.

Миграцияны натыйжалуу башкаруу маселелери региондук дењгээлде ка-

ралат. Миграциялык агымдарды жөнгө салуу боюнча макулдашылган аракет-

терди иштеп чыгууга багытталган активдүү диалог жүрүп жатат. Көз каран-

дысыз Мамлекеттер Шериктештигинин өлкөлөрүндө калктын ашкере миграция-

лык орун которушу салыштырмалуу жањы көрүнүш болуп саналат, буга байла-

ныштуу айрым оорчулуктар бар. Башкаруунун ар кандай дењгээлдеринде мам-

лекеттер аралык консультациялар жүргүзүлүп жатат. Эмгекчи-мигранттардын

укуктарын коргоо маселелери, уюмдашкан эмгек миграциясынын артыкчылык-

тарын оптималдаштыруу проблемалары, институттук потенциалды жана ведом-

стволор аралык өзара аракеттенүүнү калыптандыруу, ошондой эле мыйзамсыз

миграциянын алдын алуу маселелери алда канча актуалдуу болуп саналат.

Кыргыз Республикасында чет өлкөлүк жарандарды жумушка орноштуруу

Кыргыз Республикасынын "Тышкы миграция жөнүндө", "Тышкы эмгектик мигра-

ция жөнүндө", мыйзамдары менен жөнгө салынат, ал мыйзамдар мигранттар-

дын эмгек ишмердигинин уруксат берүүчү тартибин аныктайт. Жыл сайын

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү белгилөөчү жана Кыргыз Республикасынын

Жогорку Кењеши бекитүүчү эмгек миграциясына квота республикага келип

жаткан чет өлкөлүк адистердин санын жөнгө салуунун негизги механизми

болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык чет өлкөлүк жумушчу кү-

чүн тартуу эмгек ресурстарынын ашыктыгы менен мүнөздөлгөн улуттук эмгек

рыногун коргоо көз карашынан каралат. Буга байланыштуу 2006-жылдан тар-

тып орто квалификациядагы чет өлкөлүк адистерди өлкөгө киргизүү боюнча

чектөөлөр киргизилген. Алардын республикада жүрүшүнүн мөөнөтү эки жыл-

дан ашышы мүмкүн эмес. Жүрүү мөөнөтү боюнча чектөөлөр ошондой эле чет

өлкөлүк жеке ишкерлерге карата белгиленген, алар өлкөдө үч жылдан ашык

жүрө албайт. Инвесторлор жана жогорку квалификациялуу чет өлкөлүк адис-

тер Кыргыз Республикасында иштөөгө уруксат алуу жагынан артыкчылыктуу

укукка ээ. Аларга Кыргыз Республикасында иштөөгө укук берүү жөнүндө ма-

селени карап чыгуу учурунда кыргызстандыктар үчүн түзүлүүчү жумуш орун-

дарынын саны эске алынат. 2006-жылы чет өлкөлүк кызматкерлер тарабынан

жергиликтүү калк үчүн 22 мињден ашык жумуш орду түзүлгөн.

Ушуну менен катар, ишке уруксат берүү үчүн тарифтер кыйла көбөй-

түлгөн. Айыл чарба тармагында, көбүнесе республиканын түштүк региондо-

рунда иштеген чет өлкөлүк кызматкерлердин саны жыл сайын көбөйүүдө.

Айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү менен, чет өлкөлүк кызматкерлер аграр-

дык секторду өнүктүрүү үчүн зарыл болгон салыштырмалуу кымбат эмес жу-

мушчу күчү болуп калууда. Бул тармакта мамлекеттин саясаты Өзбекстан

Республикасы жана Тажикстан Республикасы менен чегарага жакын миграция

жөнүндө мамлекеттер аралык макулдашууларды түзүү жолу менен миграциялык

процесстерди тартипке келтирүүгө багытталган.

Чет өлкөлөрдө кыргыз жарандарын жалдоону бузуу учурлары иштин ква-

лификациялуу жактарында алда канча сейрек кездешет, анткени аларда жу-

мушчулардын тиешелүү квалификациясы талап кылынат жана жумуш берүүчүлөр

менен контракттар түзүлөт. Региондук эмгек рыногунда квалификациялуу

эмес жумушчу күчү ашыкча болгон шартта, жумуш берүүчүлөр кесиптик даяр-

дыктын кыйла жогорку квалификациясы бар эмгек ресурстарына артыкчылык

берет. Мындай шарттарда Кыргыз Республикасынын кесиптик техникалык би-

лим берүү системасы ички жана чет өлкөлүк эмгек рыногундагы керектелген

адистерди даярдоого жана кайра даярдоого багытталуусу керек. Бул окутуу

жана кесиптик билим берүү саясатын жана стратегиясын өзгөртүүнү талап

кылат, бирок алар квалификациялуу эмгек ресурстарына күтүлгөн суроо-та-

лапка азырынча ылайык келтирилген эмес.

Миграциялык саясатты ишке ашыруунун алкагында этностук кыргыздар-

дын тарыхый мекенине кайра келиши жана интеграциялоо боюнча иш жүргүзү-

лүп жатат. Ошону менен бирге алардын Кыргызстанда интеграциясы, алар

жарандыкты жана социалдык коргоону алышы менен байланышкан бир катар

проблемалуу маселелер бар экендигин белгилей кетүү керек.

2006-2008-жылдарда тарыхый мекенине кайтып жатышкан этностук кыргыздар-

га көмөк көрсөтүү боюнча "Кайрылман" мамлекеттик программасы тарыхый

мекенине байыр алуу учурунда көчүп келген адамдарда келип чыгуучу та-

таалдыктарды чечүүгө багытталган.

Башпаанек издеген адамдын статусун жана качкындын статусун берүү

боюнча чоњ иш жүргүзүлүп жатат. Качкындардын маселелерин чечүү маселе-

леринде БУУнун УВКБсы тарабынан зарыл консультациялык, кыйла техникалык

жана башка практикалык жардам көрсөтүлүүдө. Кыргыз Республикасы өзүнө

алган эл аралык милдеттенмелерди толук аткарат. Соњку жылдары Кыргыз

Республикасында качкындардын саны кыскаргандыгы байкалууда, бул алардын

Кыргыз Республикасында байыр алышы, ошондой эле качкындардын бир бөлүгү

чыккан өлкөсүнө кайра кайтып келиши жана үчүнчү өлкөгө жайгашуусу менен

байланышкан.

Кыргыз Республикасында чет өлкөлүк жарандарга иммигранттын стату-

сун берүү боюнча иш жүргүзүлүп жатат. Кыргыз Республикасында туулган,

ар кандай себептер боюнча жарандыкты албаган жана жарандыгы жок деп та-

былган, мекенине кайта келүүнү чечкен Советтер Союзунун мурдагы жаран-

дары, Кыргыз Республикасынын жарандары менен никеге катталган чет өлкө-

лүк жарандар жана башкалар аны алууда артыкчылык укукка ээ болот. Им-

мигранттардын саны аз бойдон калууда жана республиканын миграциялык

терс сальдосунун ордун толтурууга кыйла таасир эткен фактор болуп са-

налбайт.

II. Проблемалар

2.1. Ченемдик жана укуктук базаны өркүндөтүү

Адамдарды мыйзамсыз алып чыгуу жана сатуу, ички жана тышкы мигра-

цияны турукташтыруу жана башка миграция маселелерин жөнгө салуу боюнча

Кыргыз Республикасында 50 ашык ченемдик укуктук актылар кабыл алынган.

Ошону менен бирге, калктын миграциясынын багыты жана агымы тынымсыз өз-

гөрүлүп тургандыктан, мыйзамдарды ар дайым өркүндөтүү талап кылынат.

Тактап айтканда, Кыргыз Республикасынын колдонулуудагы мыйзамдарына

талдоо жүргүзүү жана аны кабыл алынган эл аралык келишимдер менен шай-

кеш келтирүү, Кыргыз Республикасынын эмгек мигранттарына кыйла ыњгайлуу

шарт түзүү максатында эл аралык келишимдерди түзүү боюнча иштерди ак-

тивдештирүү зарыл.

2.2. Тышкы эмгек миграция процесстерин жөнгө салуу

2.2.1. Тышкы эмгек миграциясынын чаржайыт мүнөзү

Миграция процесстери чаржайыт мүнөзгө ээ. Чет өлкөдө мыйзамсыз эм-

гектенгендердин саны жалпы эмгек мигранттардын 90 процентке жакынын тү-

зөт. Бул жумушка орношуп жаткан өлкөдөгү мыйзамдуу түрдө эмгектенүү

үчүн иштөөгө уруксат алуунун татаал системасына, эмгек мигранттарынын

укуктук сабатынын төмөндүгүнө жана алардын келген өлкөсүнүн ички мый-

замдарын сактабагандыгына, ошондой эле Кыргыз Республикасында миграция

агымдарын жөнгө салуу боюнча институттук системанын жакшы өнүкпөгөндү-

гүнө байланыштуу. Чет өлкөдө жумушка орноштуруу боюнча кызмат көрсөтүү

чөйрөсү тийиштүү дењгээлде өнүккөн эмес.

2.2.2. Квалификациялуу эмгек ресурстарын жоготуу

Республикада иш ордун табуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбогондуктан улам,

алда канча квалификациялуу адистер жана жумушчулар кетип жатат, бул эм-

гек ресурстарынын интеллектуалдык жана кесиптик потенциалы кыйла төмөн-

дөшүнө алып келүүдө. Жањыдан түзүлүп жаткан өндүрүштөр көп учурда жер-

гиликтүү квалификациялуу жумушчу күчү менен топтолбой калышы мүмкүн.

Социалдык чөйрөдөгү эмгек акынын төмөндүгү врачтардын жана мугалимдер-

дин, башка кесиптердин өкүлдөрүнүн кетишине алып келүүдө.

2.2.3. Эмгек мигранттарынын негизги бөлүгүнүн квалификациясынын

төмөн дењгээли

Кыргыз Республикасынын жарандарынын басымдуу көпчүлүгү жогорку

квалификацияны талап кылбаган, кызыктуу эмес жана акы аз төлөнүүчү ре-

ципиент-өлкөлөрдө иштейт. Кыргыз эмгекчи-мигранттардын арасында чакан

шаарлардан жана айылдардан чыккандардын саны көптүк кылууда, алардын

билимдери төмөнүрөөк жана кесипке ээ эмес. Алар көбүнчө мектеп бүтүрүү-

чүлөрү, республикадан жумуш таппаган соњ анын чегинен тышкары жөнөшүү-

дө. Алар адистикке ээ эмес жана ошондуктан квалификациялык көндүмдөрдү

талап кылбаган жумуштарга орношушат. Билиминин жана квалификациялык

дењгээлинин төмөндүгү алар жасаган жумуштардын аз акы төлөгөн мүнөзүн

да аныктайт (короо шыпыргычтар, жүк ташуучулар, кара жумушта иштеген-

дер, базарлардагы жалданып сатуучулар.

2.2.4. Кесиптик-техникалык билим берүү системасынын азыркы эмгек

рыногунун талаптарына ылайык эместиги

Өлкөнүн рыноктук экономикага өтүшү өндүрүштүн төмөндөшү, жумуш

орундарынын кыскарышы, жумушсуздуктун өсүшү сыяктуу көрүнүштөр менен

коштолгон. Ушундан улам кесиптик-техникалык билим берүү системасы рес-

публиканын кесиптик лицейлеринде, окуу жайларында окутулган кадрлар та-

лап кылынбай калышы сыяктуу проблемага дуушарланды. Каржылоонун кескин

кыскарышынан улам кесиптик-техникалык билим берүү системасынын окуу

жайлары окуу жабдууларын, техниканы жањылоо, зарыл окуу китептерин жана

окуу-усулдук адабиятты чыгаруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбой калды, ал эми

жањы технологияларды өздөштүрүү үчүн материалдык базанын жоктугу эмгек

рыногунун талаптарына ылайык квалификациялуу кадрларды даярдоону жана

кайра даярдоону кыйла татаалдантты. Өндүрүштүк окутуу, окуучулардын

практикасы жана жумушка орношууга негиз болуп келген базалык ишканалар-

дын статусу жоюлду.

2.3. Калктын ички миграциясын турукташтыруу

Ички миграциянын багыты жана көлөмү чаржайыт мүнөзгө ээ жана реги-

ондордун социалдык экономикалык өнүгүү дењгээли менен аныкталып, алар-

дагы терс өзгөрүлүүлөр миграция агымдарынын чукул өсүшүнө алып келди.

Айыл жерлериндеги эмгекке жарактуу калктын көптүгү менен катар жумуш

орундардын кыскарышы адамдарды шаарларга (өзгөчө чоњ шаарларга) жол

тартууга мажбурлайт, ал жерлерде ансыз да эмгек рыногундагы абал оор.

2.4. Миграциялык процессти жөнгө салуунун институттук базасын

чыњдоо

Кыргыз Республикасынын Миграция жана ишке орноштуруу боюнча мамле-

кеттик комитетин түзүү миграциялык процесстерди жөнгө салуу боюнча ишти

бир кыйла активдештирүүгө мүмкүндүк берди. Ошону менен катар эле мындан

ары анын потенциалын өстүрүү: миграциялык контролдоо башкармалыгын,

аналитикалык борборду түзүү жана Мамкомитеттин чет өлкөлөрдөгү өкүлчү-

лүктөрүн көбөйтүү керек.

2.5. Калктын миграциясын эсепке алууну жана каттоону өркүндөтүү

Миграциялык агымдын структурасынын жана мигранттардын санынын то-

лук жана так эсебинин жоктугу миграциялык агымдарды тартипке салуу бо-

юнча оптималдуу чечимдерди иштеп чыгууну кыйындатат. Ага байланыштуу

мигранттарды эсепке алуунун жана каттоонун кыйла алдыњкы ыкмаларын пай-

далануу жана кызыкдар кызматтарды техникалык жабдуу менен ведомстволор

аралык өз ара аракеттенүүнү күчөтүү зарыл.

2.6. Качкындарга жана башпаанек издеген адамдарга карата Кыргыз

Республикасы кабыл алган эл аралык милдеттенмелерди аткаруу

Качкын статусун аныктоонун жол-жобосун өркүндөтүүнү камсыз кылуу,

качкындардын ашыкча келиши мүмкүн болгон учурларда алдын ала иш-чара-

ларды иштеп чыгуу, ошондой эле качкындардын проблемаларын алдынкы ыкма-

лар менен чечүү тажрыйбасын улантуу керек.

2.7. Коомдук институттардын мамлекеттик миграциялык саясатты иштеп

чыгуу процессинде катышуусун камсыз кылуу

Жогоруда аталган проблемаларды чечүүнүн татаалдыгы жана көп кыр-

дуулугу миграция чөйрөсүндө саясатты иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу бо-

юнча мамлекеттик башкаруу органдары, өкмөттүк эмес жана эл аралык уюм-

дардын ортосунда өз ара аракеттенүүнү талап кылат, бул болсо мигрант-

тардын ар кандай категориялары менен толук иштөөнү камсыз кылууга мүм-

күндүк берет.

III. Программанын максаты

Миграциялык агымдардын жөнгө салынышына мамлекеттик позициядан ал-

ганда максатка ылайыктуу көлөмдөрдө жана багыттарда жетишүү.

IV. Артыкчылыктар

4.1. Миграциялык процесстерди мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжа-

луу системасын түзүү:

- ченемдик укуктук камсыздоо;

- миграциялык процесстерди жөнгө салуу институттарын чыњдоо;

- маалыматтык-билим берүү жагынан камсыздоо.

4.2. Миграциялык процесстердин терс залалдарын азайтуу:

- миграциялык контролду күчөтүү;

- калкты каттоо системасын өркүндөтүү үчүн концепциялык жана укук-

тук негиздерди иштеп чыгуу;

- реципиент-өлкөлөрдүн жооптуу органдары жана мигранттарга колдоо

көрсөтүп жаткан коомдук уюмдар менен кызматташууну жана өнөктүк мамиле-

лерди өнүктүрүү.

4.3. Тышкы миграцияда:

- чет өлкөлөрдө убактылуу болгон жана эмгектенген Кыргыз Республи-

касынын жарандарын укуктук жана социалдык жактан коргоону камсыз кылуу;

- 2010-жылга карата:

- чет өлкөлөрдө мыйзамсыз жүрүшкөн Кыргыз Республикасынын жаранда-

рынын санын эки эсе кыскартуу;

- 2010-жылга карата Кыргыз Республикасындагы квалификациясы төмөн

чет өлкөлүк жумушчу күчүнүн үлүшүн эки эсе кыскартуу.

4.4. Ички миграцияда:

- Кыргыз Республикасынын аймагында жарандардын жумушка орношуусуна

көмөк көрсөтүү;

- жумушчу кесиптеги квалификациялуу кадрларды даярдоо.

V. Милдеттер

1. Ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү.

2. Тышкы эмгек миграция процесстерин жөнгө салуу:

- мамлекеттер аралык кызматташтык;

- Кыргыз Республикасынын жарандарынын маалымдар болуу дењгээлин

жогорулатуу;

- Кыргыз Республикасынын жарандарынын кесиптик жана билим дењгээ-

лин жогорулатуу;

- Кыргыз Республикасынын чет өлкөдө жүрүшкөн эмгекчи мигранттарына

социалдык кепилдиктерди камсыз кылуу.

3. Калктын ички миграциясын турукташтыруу.

4. Миграциялык процесстерди жөнгө салуунун институттук базасын

чыњдоо.

5. Калктын миграциясын эсепке алууну жана каттоону өркүндөтүү.

6. Качкындарга жана башпаанек издеген адамдарга карата Кыргыз Рес-

публикасынын кабыл алган эл аралык милдеттенмелерин аткаруу.

7. Мамлекеттик миграциялык саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашыруу

процесстерине коомдук институттардын катышуусун камсыз кылуу.

VI. Саясат жана чаралар

Ички жана тышкы миграция маселелерин жөнгө салуучу, аны Кыргыз

Республикасы менен түзүлгөн эл аралык келишимдердин ченемдерине жана

жоболоруна ылайык шайкеш келтирүүчү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына

зарыл өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү аркылуу укуктук ченем-

дик базаны өркүндөтүү.

Ушул Программаны таламдаш мамлекеттик башкаруу органдары, жерги-

ликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өз алдынча башка-

руу органдары, эл аралык жана өкмөттүк эмес уюмдар менен бирдикте ишке

ашыруу.

Миграциялык процесстердин кыймылдуу мүнөзүн эске алып, бул Прог-

рамма өзгөрүлүп жаткан кырдаалга шашылыш жана сапаттуу мамиле жасоонун

механизмин иштеп чыгуу боюнча, анын ичинде иштелип чыккан чечимдердин

сапаттуулугун жогорулатуу, коомчулукка өз убагында маалымдоо жана кабыл

алынган чечимдерди колдоо максатында мамлекеттик эмес институттар менен

консультацияларды системалуу өткөрүү практикасы аркылуу негиз түптөйт.

Миграциялык мыйзамдарды актуалдуулук, натыйжалуулук жана алардын

Кыргыз Республикасынын башка ченемдик укуктук актыларына карама-каршы-

лыктарынын жоктугуна жана аларды ылайык келтирүү жагында инвентаризаци-

ялоону туруктуу жүргүзүп туруу өзгөчө көњүл бурууну талап кылат.

Тышкы эмгек миграциясы чөйрөсүндөгү маселелерди чечүү үчүн мамле-

кеттер аралык диалогду жөнгө салуу жана эмгек миграциясы процесстерин

жөнгө салуучу эл аралык келишимдерди түзүү зарыл. Кол коюлган келишим-

дер Кыргыз Республикасы менен реципиент өлкөнүн өз ара аракеттенүү,

кыргызстандык эмгекчи-мигранттарды укуктук коргоо жана мыйзамдаштыруу,

алардын социалдык абалын жакшыртуу, улуттук маданиятты сактоо тартибин

аныктайт.

Эњ оболу Кыргыз Республикасынын эмгекчи-мигранттарынын кыйла саны

бар өлкөлөр менен эки тараптуу жана көп тараптуу форматта эл аралык ке-

лишимдерге демилгечи болуу жана кол коюу үчүн болгон потенциалды жумшоо

керек. Атап айтканда, реципиент-өлкөлөрдүн субъекттери менен эки тарап-

туу эл аралык келишимдерди, ошондой эле КМШ, ЕврАзЭС жана ЖККУ форма-

тында көп тараптуу келишимдерди түзүү натыйжалуудай көрүнөт. Түзүлүп

жаткан эл аралык келишимдердин мазмунун жакшыртуу, аларды жүзөгө ашыруу

боюнча чараларды жана жол-жоболук маселелерди чечүүнү тездетүү зарыл.

Эл аралык келишимдер кыргыз эмгек ресурстарын тартууга квотаны, ки-

рип-чыгуу маселелерин жөнгө салууну, каттоого туруу жана иштөөгө урук-

сат, ишке жалдануу шарттары менен контракт түзүү, социалдык камсыздан-

дыруу жана медициналык камсыздоону карашы керек.

Мыйзамсыз миграциянын алдын алуу жана болтурбоого, миграциялык жа-

на визалык режимди сактоого багытталган иммиграциялык контроль жана чет

өлкөлүк жарандардын жана жарандыгы жок адамдардын Кыргыз Республикасы-

нын аймагына келишин каттоо системасын өркүндөтүү, ошондой эле алардын

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык эмгек ишмердигин ишке ашыруу

максатында компетенттүү мамлекеттик кызматтардын тыгыз өз ара аракетин

камсыз кылуу зарыл.

Республикада чет өлкөлүк жумушчу күчтөрдүн эмгек ишмердигин тар-

типке салуу боюнча чараларды өркүндөтүү керек, анткени көптөгөн чет өл-

көлүк кызматкерлерге Мамкомитет иштөөгө уруксат берүүдөн баш тартат. Иш

жүзүндө чет өлкөлүк кызматкерлер Кыргыз Республикасында мыйзамсыз иштеп

жатышат, бул жергиликтүү калктын нааразылыгын пайда кылууда. Жакынкы

жылдары чет өлкөлүк эмгек мигранттарынын санын турукташтыруу зарыл.

Алардын ишмердигине контролдукту күчөтүү үчүн бул чөйрөдөгү саясат Мам-

комитет жана республиканын укук коргоо органдары тарабынан так талап-

тарды жана критерийлерди иштеп чыгуу болууга тийиш.

Кыргыз Республикасынын аймагында чет өлкөлүк жарандардын жана жа-

рандыгы жок адамдардын мыйзамсыз эмгек ишмердигин жүргүзүү фактыларын,

Кыргыз Республикасынын жарандарын чет өлкөлөрдө мыйзамсыз топтоону жана

ишке орноштурууну болтурбоо максатында, ошондой эле адамдарды сатууга

каршы аракеттенүү үчүн Мамкомитеттин түзүмүндө миграциялык контролдоо

башкармалыгын түзүү зарыл.

Эмгекчи-мигранттарды кесиптик даярдоо системасын калыбына келтирүү

жана өнүктүрүү талап кылынат. Мигранттардын билими жана көндүмдөрү

аларга эмгек рыногунда атаандашууга мүмкүндүк берүүгө тийиш. Мамлекет-

тин саясаты жогору квалификациялуу кызматкерлерди даярдоого жана калкты

азыркы учурдун талаптарына ылайык келген зарыл эмгектик, социалдык жана

психологиялык көндүмдөргө окутуу системасын колдоого алууда турат.

Ички миграцияда республиканын аймагы боюнча калктын рационалдуу

түрдө эмес жайгашкандыгы байкалат. Облустар аралык миграцияда калкын

туруктуу түрдө жоготуп жаткан регионго калк көп келип жаткан Чүй облусу

жана Бишкек шаарынан сырткары бардык облустарды атаса болот.

Чаржайыт ички миграция шаарлардагы социалдык абалды курчутуу менен

өзүнүн кыйла эмгекке жарамдуу жана активдүү бөлүгүн жоготуп жаткан

айылдык калктын социалдык-экономикалык абалына таасирин тийгизди. Рес-

публиканын алыскы айылдык жана тоолуу райондорунда иштеген жалпы билим

берүүчү орто мектептердин мугалимдери жана врачтар үчүн ыњгайлуу шарт-

тарды түзүү зарыл. Андай шарттар төмөнкүлөрдү камтууга тийиш: турак

жай, эмгек акысына үстөк берүү, республиканын куралдуу күчтөрүндө кыз-

мат кылуу мөөнөтүн кийинкиге калтыруу, чакан кредиттерди алууда артык-

чылыктар.

Өлкөнүн калкы реципиент-өлкөлөрдүн эмгек рыногундагы кырдаал, эм-

гек мигранттарына коюлган талаптар, алардын укуктары жана милдеттери

жөнүндө кењири маалымдар болууга тийиш. Чет өлкөлөрдө иштөөнүн оњ жана

терс жактары жөнүндө маалымдар болуу - Мамкомитеттин маалыматтык-түшүн-

дүрүү иштеринин маанилүү бөлүгү.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ушул эта-

бында чет өлкөлүк инвесторлордун жана иш берүүчүлөрдүн иши өлкөнүн кал-

кын ишке орноштурууну камсыз кылат. Ушуга байланыштуу мамлекеттин сая-

саты республикада жергиликтүү калк үчүн жањы жумуш орундарын түзүп жат-

кан чет өлкөлүк инвесторлор үчүн иштөөгө уруксат алууга артыкчылыктуу

укук берүүгө багытталат.

VII. Ресурстар

Бул Программаны ишке ашырууда ар түрдүү ресурстар колдонулат. Кад-

рдык: Мамкомитеттин, Кыргыз Республикасынын министрликтеринин, мамле-

кеттик комитеттеринин, администрациялык ведомстволорунун, жергиликтүү

мамлекеттик администрацияларынын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу ор-

гандарынын жана аткаруу бийлигинин башка органдарынын кызматкерлери,

мамлекеттик миграциялык саясаттын иш-чараларын жүзөгө ашырууга катышуу-

га таламдаш эл аралык жана өкмөттүк эмес уюмдардын өкүлдөрү. Техника-

лык: компьютердик жана башка офистик техника, аткаруу бийлик органдары-

нын транспорт каражаттары. Финансылык: бюджеттик каражаттар, эл аралык

донорлордун жана эл аралык уюмдардын каражаттары, гранттык жардам. Не-

гизги финансылык булактардын бири өлкөнүн мамлекеттик бюджетинин кара-

жаттары болуп саналат. Иш-чараларды жүзөгө ашыруунун башка бир маанилүү

булактарынын бири Миграция боюнча эл аралык уюмдун, "Кыргызстан-Сорос"

фондунун жана "Борбордук Азиядагы ЕврАзия" фондунун гранттык колдоо

көрсөтүүлөрү болуп саналат. Эл аралык донордук уюмдардын каражаттары

жана алардын техникалык жардамы да тартылат.

Программаны жүзөгө ашырууга каражаттарга жалпы керектөөлөр болжол

менен 1162,2 сомду, анын ичинде мамлекеттик бюджеттин каражаттарынын

эсебинен 460,5 сомду же жалпы суммадан 40 процентти жана каржылоонун

бюджеттен сырткары булактарынын эсебинен 701,8 сомду(60%) түзөт.

VIII. Мониторинг жана баалоо

Программанын иш-чараларынын аткарылышына дайыма мониторинг жүргү-

зүү жана баалоо аны жүзөгө ашыруу стадиясында маанилүү компонент болуп

калат, анткени Программанын акыркы натыйжалары жыйынтыктын индикаторло-

ру аркылуу байкалат. Программага мониторинг жүргүзүү жана баалоо систе-

масы маалыматтын эки: мамлекеттик (расмий) жана мамлекеттик эмес (коом-

дук) альтернативдүү маалымат каналын түзүү аркылуу куруу белгиленген.

Мониторингдин маалыматтарынын негизинде мезгил-мезгили менен Прог-

рамманын иш-чараларын ишке ашыруунун натыйжалуулугу бааланат. Бул баа-

лоонун жүрүшүндө "алсыз жерлери" жана кемчиликтери аныкталат. Алынган

жыйынтыктардын негизинде аракеттердин натыйжалуулугун жогорулатуу, ре-

сурстарды кайра бөлүштүрүү жана аларды оптималдуу пайдалануу, кызыкдар

аткаруучулар менен координациялоону жакшыртуу боюнча тез чечимдер кабыл

алынат. Мамлекеттик түзүмдөрдүн, жарандык сектордун жана донордук жа-

мааттын биргелешкен күч-аракеттери Программанын мониторингинин жана

баалоонун натыйжалуу системасын түзүүнүн жана бекемдөөнүн ийгилигинин

негизи болуп саналат.

IX. Күтүлгөн натыйжалар

1. Кыргыз Республикасынын эмгек мигранттарынын укуктарын жана та-

ламдарын коргоо, жарандардын чет өлкөлөрдө ишке орношуусун уюштуруу,

Кыргыз Республикасына чет өлкөлүк жумушчу күчтөрдү тартуу, жөнгө салын-

баган миграцияны кыскартуу жана алдын алуу, чет өлкөлүк жарандардын жа-

на Кыргыз Республикасынын жарандарынын миграциялык эсебин алуу боюнча

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана эл аралык келишимдик базага

өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү.

2. Тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу механизмдерин жакшыртуу:

- мамлекеттик түзүмдөр жана реципиент өлкөлөрдүн жумуш берүүчүлөрү

менен өнөктөштүк мамилелерди орнотуу, чет өлкөлүк эмгек рынокторунун

керектөөлөрүн иликтөө жана кыргызстандыктарды чет өлкөлөрдө уюшкандыкта

ишке орноштуруу системасын түзүү;

- миграциялык процесстер, анын оњ жана терс натыйжалары жөнүндө

калктын маалымдуулугун жана укуктук сабаттуулугун жакшыртуу боюнча ке-

њири масштабдуу маалыматтык компанияларды жүргүзүү;

- эмгек рыногунун талаптарынын өзгөрүшүн тез баамдоочу эмгек миг-

ранттарын кесиптик техникалык даярдоо системасына реформа жүргүзүү;

- эмгек мигранттарынын өмүрүн жана ден соолугун камсыздандыруу,

пенсиялык камсыздоо жана эмгек ишмердигин жүргүзүү мезгилинде чет өлкө-

дө каза болгон Кыргыз Республикасынын жарандарынын сөөгүн мекенине жет-

кирүүгө байланышкан чыгымдарды компенсациялоо механизмдерин иштеп чыгуу

жана иштеши.

3. Республиканын чегарага жакын, айыл жана тоолуу райондорун соци-

алдык-экономикалык өнүктүрүү жолу менен ички миграция процесстерин ту-

рукташтыруу.

4. Техникалык жабдуу жолу менен миграциялык процесстерди жөнгө са-

луунун институттук базасын чыњдоо, консультациялык борборлорду түзүү,

чет өлкөлөрдө Мамкомитеттин өкүлчүлүктөрүн көбөйтүү.

5. Кыргыз Республикасынын калкынын миграциясын эсепке алуу жана

каттоонун ведомстволор аралык системасын иштеп чыгуу жана ишке кирги-

зүү.

6. Качкын статусун берүү жол-жобосун өркүндөтүү, качкындарды ин-

теграциялоо, алардын мекенине ыктыярдуу кайтышы жана үчүнчү өлкөгө кө-

чүрүү боюнча иш-чараларды жүргүзүү.

7. Мамлекеттик миграциялык саясаттын иш-чараларын жүзөгө ашыруу

боюнча аткаруу бийлиги органдарынын, эл аралык жана өкмөттүк эмес уюм-

дардын биргелешип иштөөсү.