2-берене. Соода үчүн деңизде сүзүү түшүнүгү

1. Ушул Кодексте соода үчүн деңизде сүзүү деп эл аралык деңиз укугунун ченемдерине жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык кемелерди төмөнкүдөй максаттарда пайдалануу менен байланышкан иш түшүнүлөт:

1) жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн ташуу (анын ичинде деңиз круиздери), ошондой эле аларды жүктөө, түшүрүү, сактоо боюнча операцияларды жүзөгө ашыруу жана сүйрөө боюнча кызматтарды көрсөтүү;

2) балык уулоо жана суудагы биологиялык ресурстардын башка деңиз өндүрүшү;

3) деңиз түбүнүн минералдык жана башка жансыз ресурстарын жана анын кендерин чалгындоо жана иштеп чыгуу;

4) издөө, куткаруу жана сүйрөө операцияларын, ошондой эле лоцмандык коштоону жүргүзүү;

5) чөгүп кеткен мүлктү көтөрүп чыгаруу;

6) гидротехникалык, суу астындагы-техникалык жана башка ушул сыяктуу жумуштарды аткаруу;

7) деңиз чөйрөсүн коргоо жана сактоо, деңиз ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу;

8) деңиз илимий изилдөөлөрүн, анын ичинде уюлдук аймактарда (Арктика жана Антарктида) изилдөөлөрдү жүргүзүү;

9) окутуу, илимий жана маданий максаттар, ошондой эле деңизде сүзүү үчүн адистерди даярдоо;

10) яхтингди жүзөгө ашыруу, спорттук деңиз мелдештерин өткөрүү, ошондой эле чакан көлөмдүү кемелерди эс алуу үчүн эксплуатациялоо;

11) кемелердин багытына ылайык келген башка максаттарда.

2. Ушул Кодексте төмөнкүдөй негизги терминдер жана алардын аныктамалары колдонулат:

1) порт акваториясы - порттун ишин камсыз кылуу үчүн колдонулуучу ички суу жолунун обочолонгон бөлүгү;

2) кемелерге аудит жана инспекция жүргүзүү - кеменин жана аны эксплуатациялоонун эл аралык конвенциялардын, мамлекеттер аралык макулдашуулардын ченемдеринин жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын талаптарына ылайык келүүсүнө мониторинг жүргүзүү жана тастыктоо максатында деңиз администрациясы же ал ыйгарым укук берген уюмдар жана мекемелер тарабынан жүзөгө ашырылуучу текшерүү, анын ичинде коопсуздукту башкаруу тутумуна, кемени коргоого, экологиялык талаптардын жана кемелерде кызмат өтөөнүн уставдарынын сакталышына, кеме экипаждарынын мүчөлөрүнө дипломдордун жана квалификациянын берилишине аудит жүргүзүү;

3) абандон - камсыздандырылуучунун камсыздандыруучунун пайдасына шартсыз баш тартуусу, ал камсыздандырылган мүлк конструкциялык жактан толук жок болгон учурда чыгымды жөнгө салуу ыкмасы катары келип чыгат. Абандон жарыялоо үчүн негиздер болуп камсыздандыруу төлөмүнүн толук суммасын алуу максатында кеменин дайынсыз жоголушу, кеменин жана жүктүн басып алынышы же калыбына келтирүүнүн же оңдоонун экономикалык жактан максатка ылайыксыздыгы саналат;

4) бербоут-чартер - фрахттоо келишиминин түрү, ал боюнча фрахтка берүүчү макулдашылган акы (фрахт) үчүн фрахттоочуга жабдылбаган жана экипаж менен комплекттелбеген кемени же бир нече кемелерди жүргүнчүлөрдү, багажды жана жүктөрдү ташуу, ошондой эле соода үчүн деңизде сүзүүнүн башка максаттары үчүн белгилүү бир мөөнөткө ээлик кылууга жана пайдаланууга берүүгө милдеттенет;

5) бункердик отун - кемени эксплуатациялоо жана андагы тиричиликти камсыз кылуу үчүн анда пайдаланылуучу же пайдаланууга арналган кандай болбосун мунай заттары, анын ичинде майлоочу майлар, ошондой эле бул мунай заттарынын калдыктары. Бункердик отундун сапатына, курамына жана экологиялык коопсуздугуна карата талаптар Кыргыз Республикасы катышуучусу болуп саналган, мыйзамдарда белгиленген тартипте күчүнө кирген эл аралык келишимдер жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдары менен аныкталат;

6) Кемелердин мамлекеттик (эл аралык) реестри - кемелерди жана аларга болгон укуктарды каттоого арналган, эл аралык укуктун ченемдерине ылайык кеменин Кыргыз Республикасына улуттук таандыктыгын тастыктаган жана кеменин аталышы, каттоо порту, улуттук каттоо номери, тоннажы, кеменин тиби, ээсинин аты (аталышы) жана башкалар сыяктуу маалыматтарды камтыган ачык эл аралык кеме реестри, ошондой эле кемелердин мамлекеттик реестри болуп саналган расмий мамлекеттик маалымат ресурсу (мындан ары - Кеме реестри);

7) жүк - бара турган пунктка деңиз транспорту менен жеткирүү үчүн жүк ташуучу тарабынан жөнөтүүчүдөн же фрахттоочудан кабыл алынган материалдык баалуулуктар;

8) демередж - контрсталия убактысынын ичинде кеменин кармалып туруусу үчүн ташуучуга төлөнүүгө тийиш болгон сый акы;

9) диспач - жүктү жүктөө же түшүрүү сталия убактысы аяктаганга чейин аякталгандыгы үчүн фрахттоочуга төлөнүүгө тийиш болгон сый акы;

10) классификациялык коом - кемелерди долбоорлоо, куруу жана эксплуатациялоо үчүн техникалык стандарттарды (эрежелерди) иштеп чыгуучу жана белгилөөчү, аларды күбөлөндүрүүнү жүзөгө ашыруучу, кемелерге класс ыйгаруучу жана аларды куруу жана эксплуатациялоо процессинде аларга техникалык байкоо жүргүзүүнү жүзөгө ашыруучу уюм;

11) контрсталия убактысы - деңиз аркылуу ташуу келишиминде белгиленген, сталия убактысы аяктагандан кийин кеменин кошумча күтүү убактысы;

12) коносамент - жүктү деңиз аркылуу ташуу келишими түзүлгөндүгүн ырастоочу жана ташуучунун бул документте көрсөтүлгөн жүктү кабыл алгандыгын далилдөөчү, товарды тескөөчү документ (баалуу кагаз);

13) лоцман - портто кемелерди шварттоо, якорго коюу жана ордун алмаштыруу жерлерине коопсуз алып баруу боюнча белгилүү бир билимге жана көндүмгө ээ болгон адис;

14) лоцмандык кызмат - деңизде сүзүүнүн коопсуздугун камсыз кылуу жана кемелер менен болгон кырсыктарды алдын алуу максатында лоцмандар тарабынан жүргүзүлүүчү, кемелерди лоцмандык коштоо боюнча иш;

15) лоцмандык карта - ички суу жолдорунун анда навигациялык жабдуулар белгиленген схемасы;

16) өлчөө күбөлүгү - ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган (же ал тааныган уюм) тарабынан берилүүчү, кеменин 1969-жылдагы Кемелерди өлчөө боюнча эл аралык конвенциянын эрежелерине ылайык аныкталган жалпы жана таза сыйымдуулугун тастыктоочу белгиленген үлгүдөгү эл аралык документ;

17) кеменин деңизде сүзүүгө жарактуулугу - кеменин белгиленген райондордо кеме экипажынын өмүрү жана ден соолугу жана жүктүн сакталышы үчүн тобокелсиз, ылдамдыкты минималдуу жоготуу менен кандай болбосун аба ырайында коопсуз сүзүү жөндөмдүүлүгү;

18) Кыргыз Республикасынын деңиз администрациясы - соода үчүн деңизде сүзүү ишинин бардык багыттары боюнча максаттар, милдеттер жана функциялар ыйгарылган, Кыргыз Республикасы катышуучусу болуп саналган, мыйзамдарда белгиленген тартипте күчүнө кирген эл аралык келишимдердин ченемдерин жана талаптарын аткаруу, ошондой эле ушул Кодекстин ченемдерин аткаруу бөлүгүндө ички суу транспортунун ишин координациялоо үчүн жооптуу болгон координациялык башкаруу органы;

19) деңиз аркылуу ташуу - жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн деңиз транспорту менен ташуу боюнча уюштуруучулук жана технологиялык жактан өз ара байланышкан операциялардын жыйындысы;

20) деңиз терминалы - деңиз портундагы жүктөрдү, почта жөнөтмөлөрүн жүктөө (түшүрүү), аларды сактоо, деңиз транспорту менен чектеш транспорт каражаттарын иштетүү, ошондой эле жүргүнчүлөрдү отургузуу, түшүрүү жана башкача тейлөө үчүн шарттарды камсыз кылуучу техникалык каражаттардын, инженердик курулмалардын, көтөрүп чыгаруу-транспорттук жана башка жабдуулардын жыйындысын камтыган адистештирилген участок;

21) деңиз транспорту - жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн деңиз аркылуу ташуу боюнча ишти камсыз кылуучу коммуникациялардын жана кемелердин жыйындысы;

22) жалпы пайдалануудагы деңиз транспорту - кандай болбосун жеке же юридикалык жактын кайрылуусу боюнча аларды аткаруу милдетине негизденген транспорттук жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү жүзөгө ашыруучу деңиз транспорту;

23) деңиз кырсыгы - кемени эксплуатациялоо менен байланышкан, анын ичинде портто турган учурда адамдардын өмүрүнө коркунуч жараткан, кеменин же анын жабдууларынын бузулушуна, деңизде сүзүүгө жарактуулугун жоготууга, жээктеги курулмалардын бузулушуна же айлана-чөйрөнүн булганышына алып келиши мүмкүн болгон кандай болбосун окуяны билдирет. Деңиз окуяларына деңиздеги авариялар (жалпы жана жеке), авариялык учурлар жана башка инциденттер кирет;

24) навигациялык жабдуу - коопсуз кемечиликти камсыз кылууга арналган атайын сигналдык каражаттардын тутуму;

25) билдирилген отуруу - порт жыл ичинде же сезондо кабыл алган кемелердин максималдуу отуруусу;

26) жөнөтүүчү - жүктү бара турган пунктка жеткирүү жана аны алууга ыйгарым укуктуу болгон жакка (алуучуга) берүү үчүн аны ташуучуга өзүнүн атынан же жүктү деңиз аркылуу ташуу келишиминин негизинде ишенип берген жак;

27) ташуучу - деңиз аркылуу ташуу келишимине ылайык жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн деңиз аркылуу ташууну өз алдынча же башка ыкма менен жүзөгө ашыруучу жак;

28) өтмө отуруу - кеме өтүп жаткан учурда түзүлгөн иш жүзүндөгү гидрометеорологиялык шарттарда кеменин келүүчү канал (порттун акваториясы) аркылуу өтө ала турган максималдуу отуруусу;

29) порт - жанаша жайгашкан жана жабдылган акваториясы бар атайын бөлүнгөн аймакта жайгашкан, соода үчүн деңизде сүзүү, жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн иштетүү жана жүргүнчүлөрдү тейлөө максатында колдонулуучу кемелерди тейлөөгө арналган инженердик курулмалардын транспорттук комплекси. Порттор соода үчүн деңизде сүзүүнү жүзөгө ашыруу үчүн кемелердин деңизден кирүү жана ачык деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү бар деңиз, ошондой эле дарыя жана көл порттору болушу мүмкүн;

30) порт бийликтери - чет өлкөлүк порттордун административдик-бийликтик жана аларга жүктөлгөн башка ыйгарым укуктарды жүзөгө ашыруучу тиешелүү администрациялары;

31) каттоо порту (таандык порту) - кеме белгиленген тартипте Кемелердин мамлекеттик реестринде катталган жана анын аталышы кеменин арткы жагына түшүрүлгөн шаар же башка жер;

32) жээк суулары - жээктеги мамлекеттин кургактыктагы аймагына же ички сууларына жанаша жайгашкан жана анын эгемендиги астында турган деңиз тилкеси (аймактык деңиз), анын туурасы эл аралык укуктун ченемдерине жана тиешелүү мамлекеттин мыйзамдарына ылайык аныкталат;

33) кеменин менчик ээси - жеке менчик укугунун субъекти же жеке менчик укугу жөнүндө эрежелер колдонулуучу укуктарды кемеге карата жүзөгө ашыруучу жак;

34) куткаруучу - куткаруу операциясын жүзөгө ашыруучу жак;

35) куткаруу операциясы - кандай болбосун кеме жүрүүчү же башка сууларда коркунучта турган кемеге, ошондой эле кандай болбосун башка мүлккө (анын ичинде жүккө, багажга, почтага жана фрахтка) жардам берүү үчүн жасалган кандай болбосун аракет же иш, анын ичинде айлана-чөйрөгө келтирилген зыянды алдын алуу же азайтуу боюнча чаралар;

36) сталия убактысы - ташуучу фрахтка кошумча төлөмдөрсүз кемени жүктөө же түшүрүү үчүн берген жана кармап турган убакыт аралыгы;

37) кеме - соода үчүн деңизде сүзүү үчүн, ошондой эле ушул Кодексте каралган башка максаттар үчүн пайдаланууга арналган өзү жүрүүчү же өзү жүрбөгөн калкуучу курулма;

38) кеме жүрүшү (фарватер) - кемелердин кыймылы үчүн арналган жана жеринде жана картада белгиленген суу жолундагы суу мейкиндиги;

39) кеме ээси - кеменин менчик ээси же аны башка мыйзамдуу негизде пайдаланган жак экендигине карабастан, кемени өзүнүн атынан эксплуатациялаган жак;

40) суброгация - келтирилген чыгым үчүн жооптуу болгон жакка карата камсыздандырылуучунун (же пайда табуучунун) талап кылуу укугунун камсыздандыруу төлөмүн төлөгөн камсыздандыруучуга өтүшү;

41) техникалык көзөмөл - классификациялык коом тарабынан чыгарылган, кемелерди классификациялоо эрежелерине, кемелерди эксплуатациялоо процессинде аларга техникалык байкоо жүргүзүү жана деңизде коопсуз сүзүү, кеме экипажына диплом берүү жана квалификация ыйгаруу жана кемеден айлана-чөйрөнүн булганышын болтурбоо жаатындагы улуттук жана эл аралык белгиленген талаптарга ылайыктуулугун күбөлөндүрүү эрежелерине ылайык бул коом тарабынан жүргүзүлүүчү, кеменин, анын корпустук конструкцияларынын, механизмдеринин, жабдууларынын, жабдыктарынын, материалдарынын жана буюмдарынын техникалык абалын күбөлөндүрүү, контролдоо жана текшерүү боюнча чаралардын комплекси;

42) соода үчүн деңизде сүзүү - жүктөрдү, багажды жана почта жөнөтмөлөрүн ташуу, деңиз круиздери, балык уулоо жана башка деңиз өндүрүштөрү, минералдык ресурстарды чалгындоо жана иштеп чыгуу, сүйрөө, куткаруу операциялары, чөгүп кеткен мүлктү көтөрүп чыгаруу, гидротехникалык, суу астындагы-техникалык жана башка ушул сыяктуу жумуштар, яхтинг үчүн, ошондой эле башка, анын ичинде илимий, спорттук жана маданий максаттар үчүн кемелерди пайдалануу менен байланышкан иш;

43) иш жүзүндөгү ташуучу - ташуучу деңиз аркылуу ташууну же анын бир бөлүгүн жүзөгө ашырууну тапшырган жак же деңиз аркылуу ташууну же анын бир бөлүгүн жүзөгө ашыруу ага тапшырылган башка жак;

44) кеме экипажы - кемени башкаруу жана аны тейлөө, ошондой эле сүзүүнүн коопсуздугун камсыз кылуу, кемеге жана анда жүргөн адамдарга, жүктөргө, багажга жана почта жөнөтмөлөрүнө зыян келтирүүнү алдын алуу боюнча милдеттерди аткаруу белгиленген тартипте аларга тапшырылган, кеме экипажынын мүчөлөрүнүн тизмесине (кеме ролуна) киргизилген адамдар;

45) яхтинг - яхтаны башкаруу менен байланышкан, суу спортунун жана сууда жигердүү эс алуунун түрү. Яхтингдин төмөнкүдөй түрлөрү айырмаланат: парустуу, моторлуу жана парус менен мотордун айкалышындагы парустук-моторлуу.

3. Соода үчүн деңизде сүзүү Кыргыз Республикасы үчүн дүйнөлүк океанга бирдей жетүүнүн эл аралык укугунун бир бөлүгү катары ачык деңиз эркиндигин түздөн-түз пайдалануу болуп саналат.