Кыргыз Республикасындагы өсүүнүн таяныч борбору үчүн мастер-планды иштеп чыгуунун методологиясы (Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин буйругу менен бекитилген)

Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин 2026-жылдын 29-апрелиндеги № 92 буйругу менен бекитилген тиркеме

Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын иштеп чыгуу методологиясы

Мазмуну

Жалпы жоболор............................................................................................................... 3

Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу жана бекитүү алгоритми............................................................................................................................................................ 10

§ 1.1. Программалык жоболорду жана пландарды талдоо......................................... 15 § 1.2. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү аныктоо (диагностика)......................... 15 § 1.3. Талдоо методдору...................................................................................................... 16

§ 2.1. Шаарлар-өсүү борборлорун өнүктүрүүнүн негизги принциптери................... 20 § 2.2. Стратегиялык көрүнүштү түзүү................................................................................ 22 § 2.3. Өнүгүү сценарийлери жана оптималдуу жолду тандоо.................................... 23 § 2.4. Максаттарды жана артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу.................. 24 § 2.5. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчү (ННК)............................. 24

§ 3.1. Долбоорлор портфелин түзүү.................................................................................. 25 § 3.2. Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу........................................................... 26 § 3.3. Коомдук талкуу жана финалдаштыруу.................................................................. 27

Ишке ашыруу механизмдери...................................................................................... 30

ӨТБнын мастер-планын ишке ашыруунун негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү методикасы............................................................................................................... 34 1-тиркеме Заманбап аймактык өнүгүүнүн негизги параметрлери - мастер-планды түзүү үчүн багыттар...................................................................................................................................... 40 2-тиркеме Шаарды өнүктүрүүнүн негизги багыттары боюнча сунушталган ННК.... 56 3-тиркеме Визуалдаштыруу жана карталардын мисалдары........................................ 63

1. Бул методология Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 20-февралындагы №81 “2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө” токтомуна ылайык иштелип чыккан жана өсүүнүн таяныч борборлорун өнүктүрүүнү пландаштырууда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына колдонуу үчүн сунушталат.

2. Методология 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасынын, Шаардын башкы планы жана шаар куруу чөйрөсүндөгү башка документтер менен шайкеш келтирилген тиешелүү шаарды/айыл аймагын социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасынын (СЭӨП) максаттарын жана милдеттерин ишке ашырууга багытталган өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнүн стратегиялык документи болуп саналган мастер-планды иштеп чыгууда колдонулат.

3. Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-пландарын иштеп чыгуунун ушул методологиясы (мындан ары - методология) мастер-пландын түзүмүнө, мазмунуна карата талаптарды белгилейт, өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын (мындан ары-мастер-план) иштеп чыгуу тартибин, иштеп чыгуунун негизги этаптарын, андан ары ишке ашыруу механизмдерин жана өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын ишке ашыруунун мониторингин аныктайт. Мастер-планды иштеп чыгууда “Стратегиялык башкаруу чөйрөсүндөгү айрым маселелер жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 22-августундагы № 484 токтомунда белгиленген бирдиктүү талаптар сакталат.

4. Ушул методологияга ылайык өсүүнүн таяныч борборунун кеңейтилген аймагы (шаар, айыл аймагы - өсүүнүн таяныч борбору болуп эсептелген администрациялык борбор) жана социалдык - экономикалык таасир этүү зонасында турган жанаша жайгашкан калктуу конуштар же экономикалык жактан интеграцияланган калктуу конуштар мастер-пландын объектиси болуп саналат.

5. Мастер-план шаардын өзүнүн, айыл аймагынын административдик чек араларынан кененирээк аймакты камтыйт. Жанаша жайгашкан аймактарды конкреттүү камтуу менен жүргүзүлгөн талдоонун негизинде аныкталат, анда калыптанган экономикалык жана инфраструктуралык байланыштар, маятниктик миграция (шаарга, айыл аймагына күнүмдүк эмгек жана билим алуу сапарлары), транспорттук жеткиликтүүлүк, ошондой эле аймакты өнүктүрүүнүн келечеги эске алынат. Өсүүнүн таяныч борборунун аймагына шаардан тышкары айылдык аймактар жана шаардык борбор менен функционалдык жактан байланышкан башка калктуу конуштар кириши мүмкүн.

6. Мастер-план агломерациялык өнүгүүнүн мүнөзүн эске алат, шаардын (айыл аймагынын) административдик чектерин гана эмес, анын социалдык-экономикалык жана инфраструктуралык таасир этүү зонасында жайгашкан чектеш аймактарды да камтыйт.

7. Бул методологияда төмөнкүдөй түшүнүктөр колдонулат:

1) өсүүнүн таяныч борбору (ӨТБ) – маанилүү социалдык-экономикалык потенциалга ээ жана расмий түрдө ылдам өнүктүрүү үчүн мамлекеттик колдоого алынган административдик-аймактык бирдик (шаар/ айылдык аймак). ӨТБ жанаша жайгашкан калктуу конуштарды жана тиешелүү аймакты өнүктүрүүгө өбөлгө түзүүчү экономикалык жана социалдык активдүүлүк үчүн жагымдуу шарттарды түзүү менен мүнөздөлөт;

2) өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы (ӨТБ МП) – өсүүнүн таяныч борборунун келечектүү өнүгүүсүн сыпаттаган аймактык өнүктүрүүнүн ачык комплекстүү документи. ӨТБ мастер-планы 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын аткаруу үчүн социалдык-экономикалык өнүктүрүү программалары (мындан ары - СЭӨП) жана шаар куруу документтери (башкы план ж.б.) менен байланыштырылып иштелип чыгат жана конкреттүү мейкиндикке байлоо менен аймакты орто мөөнөттүү мезгилге өнүктүрүүнүн көрүнүшүн аныктайт. ӨТБ мастер-планы өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын, максаттарын жана милдеттерин деталдаштырат, аларды ишке ашыруу боюнча негизги долбоорлордун жана иш-чаралардын тизмесин камтыйт, жергиликтүү стейкхолдерлердин (калктын, бизнестин, бийлик органдарынын) кызыкчылыктарын бириктирет жана өнүгүүнүн бардык катышуучуларынын иш-аракеттерин координациялоо үчүн негиз болуп кызмат кылат;

3) социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасы (СЭӨП) – шаарды же айыл аймагын (администрациялык-аймактык бирдикти) социалдык-экономикалык өнүктүрүү максаттарын, милдеттерин жана иш-чараларын камтыган орто мөөнөттүү келечекке карата өнүктүрүүнүн милдеттүү пландык документи;

4) синтез (мастер-пландаштыруунун алкагында) – ар кандай маалыматтарды, изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын жана эксперттик баалоолорду бүтүн тыянактар системасына бириктирүүнү камтыган аналитикалык-долбоордук иштин этабы. Синтез аймактын учурдагы абалынын интеграцияланган картинасын түзүүнү, негизги мыйзам ченемдүүлүктөрдү аныктоону жана өнүгүүнүн структураланган багыттарын түзүүнү камсыз кылат;

5) чектеш кесепеттер (cross-effects) – шаардык системанын чектеш секторлорунда пайда болгон жана социалдык, экономикалык, экологиялык жана мейкиндик процесстерине таасир этүүчү чечимдердин жана долбоорлордун экинчи таасирлери. Чечимдердин комплекстүүлүгүн баалоо жана терс таасирлердин алдын алуу үчүн эске алынат (мисалы, көп батирлүү комплекс курулгандан кийин транспорттук жана мектептерге болгон жүктүн көбөйүшү);

6) аймактын редевелопменти – мурда курулган же функционалдык жактан эскирген аймактарды комплекстүү түрдө кайра куруу, анын ичинде пайдалануу түрлөрүн, курулуш параметрлерин, инженердик инфраструктураны жана коомдук жайларды өзгөртүү аркылуу шаардык чөйрөнүн натыйжалуулугун жана сапатын жогорулатуу. Реконструкциялоону, модернизациялоону, бузууну жана жаңы курулушту камтышы мүмкүн;

7) функционалдык полицентризм – шаардын мейкиндиктик уюштуруу модели, мында бир нече аймактык борборлор (ишкердик, коомдук, тейлөө) маанилүү функцияларды аткарып, жүктөмдөрдү бөлүштүрөт, бир ядродогу кызмат көрсөтүүлөрдүн концентрациясын азайтат, ар кайсы райондордун тургундары үчүн кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жогорулатат жана транспорт тармагына болгон жүктү азайтат;

8) форсайт-сессиялар – аймактын келечектеги өнүгүүсүнүн мүмкүн болгон сценарийлерин аныктоого багытталган жамааттык эксперттик иштин форматы. Сессияда өзгөрүү факторлору, белгисиздик чекиттери жана стратегиялык альтернативалар аныкталат. Узак мөөнөттүү көз карашты калыптандыруу жана долбоордук чечимдердин ишке ашуусун текшерүү үчүн мастер-пландаштырууда колдонулат;

9) краудфандинг – шаардык долбоорлорду жамааттык каржылоо механизми, анда тургундар, бизнес жана башка кызыкдар тараптар атайын платформалар аркылуу ыктыярдуу түрдө каражат кошот. Жергиликтүү демилгелерди ишке ашыруу, калкты тартуу жана шаарды өнүктүрүүнүн ресурс базасын кеңейтүү үчүн колдонулат;

10) интерактивдүү панелдер (дашборддор) – реалдуу убакытта негизги көрсөткүчтөрдү, геомаалыматтарды, статистиканы жана шаардык мониторингдин жыйынтыктарын визуалдаштыруучу санариптик интерфейстер (компьютердик программалар). Чечимдерди кабыл алуу, мастер-пландын аткарылышын мониторингдөө жана калк менен стейкхолдерлер үчүн ачыктыкты камсыз кылуу үчүн колдонулат.

8. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаты – бардык кызыкдар тараптардын кызыкчылыктарын эске алуу менен шаардын (айыл аймагынын) жана ага жанаша жаткан аймактардын комплекстүү өнүгүүсүн камсыз кылуу, ресурстарды рационалдуу пландоо жана пайдалануу, коюлган максаттарга жетүү боюнча конкреттүү иш-аракеттер планын түзүү, ошондой эле натыйжаларга мониторинг жүргүзүү жана ишке ашырылып жаткан чараларды өз убагында оңдоо үчүн шарттарды түзүү.

9. Мастер-планды ишке ашыруу шаарлардын, айыл аймактарынын жана региондордун экономикалык өсүшүн тездетүүнү, өсүүнүн таяныч борборлорунда жашоо сапатын жогорулатууну жана улуттук максаттуу багыттарга (анын ичинде Аймакты туруктуу өнүктүрүү максаттарына) жетүүнү камсыз кылууга багытталган.

10. Кыргыз Республикасынын башкаруу жана пландоо системасында мастер-пландын орду (республикалык жана шаардык деңгээлдер) 1-таблицада көрсөтүлгөн.

1-таблица.

Пландоо деңгээли

Документ

Пландоо мезгили

Мейкиндиктин мазмуну

Республи-калык

2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы (КР Президентинин 2025-жылдын 5-июнундагы №178 Жарлыгы)

10 жыл

Узак мөөнөттүү максаттарды жана стратегиялык багыттарды аныктайт: индустриялаштыруу, энергетика, санариптештирүү, урбанизация, туруктуу өнүгүү

Республи-калык

2025-2030-жылдарга КР региондорун комплекстүү социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы (Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 18-мартындагы №134 токтому)

5 жыл, андан кийин ар бир 5 жыл сайын актуалдаштыруу менен.

Региондордун өнүгүүсүнүн мейкиндик логикасын калыптандырат, “шаарлар - өсүү борборлору” жана тармактык адистешүүнү аныктайт

Республи-калык / секторлор аралык

2025-2030-жылдарга КР региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасы (КР Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 20-февралындагы №81 “2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө” токтому), 2020-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын курулуш тармагын өнүктүрүү стратегиясы (КР Министрлер Кабинетинин 2020-жылдын 17-январындагы № 14 токтому).

5 жыл

Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-пландарын иштеп чыгууну карайт

Шаардык (стратегиялык)

Шаарды социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 18-мартындагы №134 “2025–2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорун комплекстүү социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын бекитүү жөнүндө” токтому)

5 жыл

Шаардык экономиканы, инфраструктураны, коомдук кызматтарды жана инвестицияларды өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын камтыйт

Шаар-өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы (КР Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 20-февралындагы № 81 “2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө” токтому)

3-5 жыл

Шаар аймагынын мейкиндиктик уюштурулушу, өнүгүү сценарийлери, транспорттук түзүм, инженердик тармактар, функционалдык зоналар, туруктуулук стандарттары

Шаардык (шаар куруу)

Шаардын башкы планы (Кыргыз Республикасынын курулуш ченемдери СН КР 30-01:2020 “Шаарларды жана шаар тибиндеги калктуу конуштарды пландаштыруу жана куруу” (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба мамлекеттик агенттигинин 2021-жылдын 25- январындагы №41 буйругу менен бекитилген жана күчүнө киргизилген)

15 - 25 жыл

Мейкиндик түзүмү, функционалдык зоналаштыруу, көчө-жол тармагы, тыгыздык жана инфраструктура

Шаардык (шаар куруу)

Шаардын башкы планы (Кыргыз Республикасынын курулуш ченемдери СН КР 30-01:2020 “Шаарларды жана шаар тибиндеги калктуу конуштарды пландаштыруу жана куруу” (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба мамлекеттик агенттигинин 2020-жылдын 24-мартындагы № 39-чуа буйругу менен бекитилген жана күчүнө киргизилген)

5 - 10 жыл

Кварталдардын, көчөлөрдүн, инженердик тармактардын, объекттердин деталдаштырылышы

Жалпы талаптар:

11. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы өнүктүрүүнү пландоону (көз караш, максаттар, сценарийлер), мейкиндиктик пландоону (өнүктүрүү схемалары, шаар куруу аспекттери) жана орто мөөнөттүү өнүктүрүү программасын (ресурстук камсыздоо менен долбоорлордун жыйындысы) бириктирген бирдиктүү комплекстүү документ болуп саналат.

12. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы орто мөөнөттүү пландаштыруу мезгилине (3-5 жыл) иштелип чыгат.

13. Мастер-план шаар куруу документтерин жана узак мөөнөттүү стратегияларды жаңыртуу үчүн узак мөөнөттүү багыттарды/максаттарды (10 -15 жылга) камтышы мүмкүн.

14. Мастер-планды даярдоодо жана ишке ашырууда профессионалдык экспертиза жана коомчулуктун кеңири катышуусу талап кылынат.

15. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы иш жүзүндө аткарылуучу, реалдуу жана коом тарабынан колдоого алынган документ болушу керек.

16. Мастер-план Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан белгиленген тартипте бекитилгенден кийин, орто мөөнөттүү долбоорлорду жана узак мөөнөттүү багыттарды кошо алганда, мындан аркы пландоо үчүн негиз катары аткаруу үчүн милдеттүү болгон пландык документ статусуна ээ болот.

Мастер-пландын сапатына коюлуучу талаптар:

17. Шаарды жана ага жанаша жаткан аймактарды натыйжасыз ишке ашыруу тобокелдигин азайтуу жана ийгиликтүү өзгөртүү мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу максатында, мастер-пландын мазмунунун сапатына карата мастер-план төмөнкүдөй негизги талаптарга жооп бериши керек:

- Комплекстүүлүк жана негиздүүлүк. Мастер-план маалыматтарды ар тараптуу талдоого негизделип, аймакты өнүктүрүүнүн негизги аспекттерин камтууга тийиш: экономика, социалдык чөйрө, инфраструктура (транспорт, энергетика, ТЖКЧ), экология (абанын сапатын, курчап турган чөйрөнүн абалын кошкондо), шаар куруу (коомдук мейкиндиктердин сапатын, ыңгайлуулугун жана ар түрдүүлүгүн кошкондо), башкаруу ж. б. Мастер-пландагы тыянактар жана сунуштар конкреттүү маалыматтар, фактылар жана изилдөөлөрдүн натыйжалары менен негизделиши керек. Иштеп чыгууда колдонулган бардык баштапкы маалыматтар (статистика, божомолдор, сурамжылоолор) булактарын көрсөтүү менен актуалдуу жана анык болууга тийиш.

- Стратегиялык макулдашуу. ӨТБнын мастер-планы улуттук жана региондук деңгээлдерде белгиленген максаттарга жана багыттарга карама-каршы келбөөгө тийиш. Документте сунушталган чаралар Улуттук өнүгүү стратегиясына, ӨТБ программасына, профилдик мамлекеттик программаларга жана стратегиялык документтерге кандайча туура келерин чагылдыруу зарыл. Ошол эле учурда шаардын же айыл аймактын СЭӨП менен шайкештигин камсыз кылуу талап кылынат: мастер-пландын максаттары жана долбоорлору СЭӨПтү толуктап, аны кайталабашы керек. Колдонуудагы башкы план же башка документтер менен дал келбестиктер болгон учурда, мастер-план карама-каршылыктарды жоюу үчүн аларды оңдоо боюнча сунуштарды камтууга тийиш. Муну менен бардык бийлик органдарынын аракеттеринин бирдиктүү багытына жетишилет.

- Конкреттүү жана өлчөнүүчү максаттар. Мастер-планда түзүлгөн стратегиялык максаттар жана милдеттер мүмкүн болушунча конкреттүү, так жана өлчөнө тургандай болушу керек (SMART принциби боюнча: конкреттүү, өлчөнө турган, жеткиликтүү, релеванттуу жана убакыт боюнча чектелген). Прогрессти баалоого мүмкүндүк бербеген (мисалы, “калктын жыргалчылыгын жогорулатуу”) ашыкча жалпы же бүдөмүк формулировкаларга кийинки сандык жана өлчөнүүчү критерийлерсиз жол берилбейт. Ар бир коюлган милдет мастер-планды ишке ашыруу мезгилинин аягына карата так аныкталган максаттуу көрсөткүч (индикатор) менен коштолууга тийиш. Бул натыйжаларды андан ары объективдүү көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берет.

- Реалдуулук жана жеткиликтүүлүк. Мастер-планда каралган долбоорлор жана иш-чаралар убакыт жана ресурстар жагынан реалдуу болушу керек. Бюджеттин жана потенциалдуу инвесторлордун финансылык мүмкүнчүлүктөрүн: мастер-план жана реалдуу болжолдоолор боюнча талап кылынуучу пландалган инвестициялардын көлөмүн эске алуу зарыл. Долбоорлорду ишке ашыруу мөөнөттөрү даярдоо жол-жоболорун (долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу, тендерлер ж.б.) жана мүмкүн болуучу кечигүүлөр тобокелдигин эске алуу менен белгиленет. Мастер-план долбоорлорго приоретизация берүү – биринчи кезектеги кадамдарды белгилөөнү камтышы керек (мисалы, биринчи жылы – уюштуруу чаралары жана “тез жеңиш”, орто мөөнөттүү келечекте - ири долбоорлор). Эгерде мурда СЭӨПтө пландаштырууда өтө оптимисттик же тескерисинче өтө этият сценарийлерге жол берилсе, мастер-план бул пункттарды оңдоп, жетишилген натыйжаларга басым жасашы керек. Долбоорлорду иштеп чыгуунун сапаты (техникалык-экономикалык негиздеменин болушу, ишке ашыруу механизмдерин түшүнүү) Пландын ишке ашырылышына олуттуу таасир этет.

- Стейкхолдерлердин кеңири тартылуусу. ӨТБ МПны иштеп чыгуу процесси ачык жана инклюзивдүү болууга тийиш. Кызыкдар тараптарды тартуу - бул сапаттын негизги шарттарынын бири: жергиликтүү жамааттар жана бизнес өздөрү түзгөн планды жакшыраак кабыл алышат. Стейкхолдерлердин бардык негизги этаптарда: диагноз коюуда (көйгөйлөр жөнүндө пикирлерди чогултууда), көз карашты иштеп чыгууда жана артыкчылыктарды тандоодо (өнүгүү сценарийлерин талкуулоодо), долбоорлордун тизмесин түзүүдө (калктын, ишкерлердин, эксперттердин сунуштарын эске алуу), ошондой эле мастер-пландын финалдык долбоорун кароодо (коомдук талкуулар) катышуусун камсыздоо талап кылынат. Иштеп чыгуунун жүрүшү жөнүндө маалымат ачык-айкын болушу керек: аралык отчетторду же анализдин негизги жыйынтыктарын жарыялоо, жергиликтүү ММКлар үчүн пресс-релиздерди же брифингдерди өткөрүү, жарандардан сунуштарды чогултуу үчүн онлайн-платформаларды колдонуу сунушталат. Иштеп чыгуу боюнча жумушчу топтун курамы ар түрдүү жана өкүлчүлүктүү болушу керек, ал эми катышуучуларды тандоо критерийлери (мисалы, бизнес жана БӨУ өкүлдөрү) түшүнүктүү жана ачык болушу керек. Бул план тар чөйрөдө иштелип чыккан жана калктын чыныгы муктаждыктарын эске албаган жагдайдын алдын алат. Тартуунун сапаты, анын ичинде документте эске алынган сунуштардын саны жана мазмуну боюнча бааланышы мүмкүн. Бардык жолугушуулар сүрөткө же видеого, ошондой эле катышуучулардын кол коюлган тизмесине жазылышы керек.

- Тобокелдиктерди жана өнүгүү варианттарын эсепке алуу. Сапаттуу мастер-план ийкемдүүлүктү көрсөтүшү керек: келечектин белгисиздиктерин эске алуу жана ар кандай сценарийлерге даяр болуу. Бул үчүн документте потенциалдуу тобокелдиктерди (локалдуу экономикалык кризистер, жаратылыш кырсыктары, мыйзамдардын өзгөрүшү, мүмкүн болгон социалдык тобокелдиктер жана иш берүүчүлөрдүн, кызматкерлердин жана жергиликтүү жамааттардын ортосундагы кызыкчылыктардын кагылышуусу ж.б.) сыпаттоо жана алдын ала чара көрүү же альтернативдүү чечимдерди кароо сунуш кылынат. Мисалы, эгерде негизги долбоор ири инвесторду тартууга көз каранды болсо, инвестициялар кечиктирилген учурда “Б” планы болушу керек (мамкаржылоону издөө, кичине масштабда этап менен ишке ашыруу ж.б.). Ошондой эле, ар кандай өнүгүү сценарийлери бар болсо (сценарийди пландаштыруу этабын караңыз), документтин сапаты четке кагылган сценарийлердин сыпатталышын жана негизги курстун тандалышынын себептерин жогорулатат – бул стратегиялык тандоонун негиздүүлүгүн көрсөтөт.

- Стандарттарга жана методикалык сунуштамаларга шайкештиги.

Мастер-планды иштеп чыгууда туруктуу өнүгүүнүн максаттарын, аймактарды өнүктүрүүнүн колдонуудагы стандарттарын жана ыйгарым укуктуу органдар тарабынан сунушталган методикалык документтерди эске алуу зарыл. Ар бир мастер-пландын сапаты КР экономика жана коммерция министрлигинде (же башка ыйгарым укуктуу органда) экспертизадан өткөрүлөт, бул ушул Методологияда баяндалган түзүмү жана мазмуну боюнча минималдуу талаптарга шайкештигин билдирет.

- Баяндоонун түшүнүктүүлүгү жана визуализация.

Мастер-план окурмандар – адистер үчүн кандай түшүнүктүү жана жеткиликтүү болсо, жалпы коомчулукка да дал ошондой түшүнүктүү жана жеткиликтүү болууга тийиш. Документтин тексттик бөлүгү түшүнүксүз терминдерден алыс болуп, бир түрдүү, так баяндалышы керек. Сунушталган өзгөрүүлөрдү мейкиндикте көрсөтүүгө жана долбоорлордун маанисин түшүнүүгө жардам берүүчү көрүнөө элементтерди: схемаларды, диаграммаларды, карталарды, сүрөттөрдү, иллюстрацияларды кошуу зарыл. Бардык карталар жана графикалык схемалар бирдиктүү талаптарга жооп бериши керек: А3 форматында басып чыгарууда окууга ыңгайлуу болушу, масштабдык сызгычты жана легенданы камтышы керек. Карталардын масштабы деталдаштыруу деңгээлине, аймактын өзгөчөлүгүнө жана көрсөтүлгөн маалыматтын мүнөзүнө жараша тандалат, мында болжол менен 1:400 (коомдук жайлардын, көчөлөрдүн жана долбоордук участоктордун деталдуу схемалары үчүн) 1:50 000ге чейинки (аймактык өнүгүүнүн жалпы карталары, жаратылыш-ландшафттык каркас жана стратегиялык түзүм үчүн) диапазонду колдонуу сунушталат. Функционалдык зоналаштыруу, транспорттук схемалар, инженердик инфраструктура жана өнүгүү зоналары үчүн адатта 1:5 000 – 1:15 000 аралыгындагы орто масштабдар, ал эми кварталдык жана локалдык долбоорлор үчүн 1:1 000 – 1:5 000 масштабдары колдонулат. Карталар жана схемалар вектордук форматта (PDF вектордук, SVG же башка түзөтүлүүчү формат), ал эми зарыл болгон учурда – жогорку сапаттагы растрдык версияда (PNG/JPEG кеминде 300 dpi) берилиши керек. Мастер-пландын бардык бөлүмдөрүндө графикалык стилистика, түс чечимдери жана шарттуу белгилер бирдей болушу керек. Логикалык бөлүмдөргө жана бөлүмчөлөргө бөлүү, мазмуну, терминдердин глоссарийи, колдонулган булактардын тизмеси – сапаттуу документтин зарыл атрибуттары болуп саналат. Форматка бөлүү бирдей болушу керек, негизги идеялар баса белгилениши керек, таблицалар жана графиктер номерленип, аталышы болушу керек. Акыркы документти (бекитилгенден кийин) таанышуу үчүн жеткиликтүү кылуу керек (интернет-ресурстарга жайгаштыруу, балким басма версиясын түзүү) – бул дагы анын үстүндөгү иштин сапатынын көрсөткүчү.

- Натыйжаларга мониторинг жүргүзүү жана баалоо.

Мастер-пландын сапаты анын мазмунунан эле эмес, анын канчалык натыйжалуу ишке ашырылганынан да байкалат. Ошондуктан иштеп чыгуу стадиясында эле мониторингдин иштөө системасын түптөө маанилүү. Документке мониторингдин матрицалары – индикаторлордун тизмеси, мезгилдүүлүгү жана маалымат чогултууга жооптуу аларды өлчөө булактары киргизилүүгө тийиш. Ошондой эле отчеттуулук механизмдери так жазылууга тийиш: прогресс тууралуу ким жана канча жолу баяндайт (мисалы, квартал сайын жооптуу аткаруучулар, мастер-пландын ишке ашырылышын мониторинг жүргүзү үчүн жооптуу аткаруучулар, жыл сайын - кеңештин сессиясында мэрдин отчету). Эгерде документ бекитилгенден кийин жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары аны иш жүзүндө иштөө үчүн кабыл алса, мисалы: Мастер-пландын иш-чараларын бюджеттик пландоого киргизсе, анын ишке ашырылышын башкаруу түзүмүн түзсө, иштин жүрүшү жөнүндө өз убагында отчет берсе иштеп чыгуунун сапаты жогору деп эсептелет. Андан ары ишке ашырууда сапат аткарылган иш-чаралардын үлүшү, максаттуу көрсөткүчтөргө жетишүү деңгээли, бөлүнгөн каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугу боюнча бааланат. Бирок, иштеп чыгуу этабында, команданын милдети болуп – мүмкүн болушунча мындай мониторинг жана башкаруу үчүн бардык куралдарды түптөө саналат.

18. ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу талдоодон тартып расмий бекитүүгө жана ишке ашырууга чейинки кадамдарды камтыган ырааттуу процесс.

19. Иштин бүткүл циклин аткаруу үчүн сунушталган убакыт 6-10 айдан кем эмес. Кыргыз Республикасынын региондорун 2030-жылга чейин комплекстүү социалдык-экономикалык өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программасы кабыл алынгандан бери акыркы жылдары бардык региондор тарабынан тиешелүү шаардын, айыл аймагынын социалдык-экономикалык өнүгүү программасын (СЭӨП) иштеп чыгуу боюнча тиешелүү жол-жоболорду жүргүзүү менен жергиликтүү өнүгүү программалары иштелип чыгып, кабыл алынганын эске алганда, мастер-планды иштеп чыгуу мөөнөтү 3 айдан 6 айга чейин мүмкүн.

20. Мастер-планды иштеп чыгуу процессинин логикасы талдоодон стратегияга, андан кийин долбоорлорду ишке ашыруу планына өтүү менен так сакталышы керек, бул кабыл алынган чечимдердин негиздүүлүгүн камсыз кылат.

21. Пландаштыруу этаптары жана бардык этаптарда аткарылуучу иштердин түрлөрү, аткаруунун сунушталган мөөнөттөрү, 10 айлык иштеп чыгуу мезгили болгондо, Гант диаграммасында (1-сүрөт) көрсөтүлгөн, ал пландоо үчүн көрүнүктүү курал болуп саналат. Мастер-планды иштеп чыгуу мөөнөтүн 3 айдан 6 айга чейин пландаштырууда тиешелүү мөөнөттөрү менен Гант диаграммасы түзүлөт.

1-сүрөт. Гант диаграммасы

Иштөө этаптары

Иштин түрлөрү

Айлар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Даярдоо

Жумушчу топту түзүү/ ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгууга консультант үчүн сынакты жана техникалык тапшырманы даярдоо

Консультантты жалдоо боюнча сынак өткөрүү жана контрактка кол коюу/ Жумушчу топту түзүү

ӨТБ мастер-планын иштеп чыгуу

Учурдагы абалды талдоо

Өнүгүү векторун аныктоо

Негизги долбоорлордун сыпаттамасы, ишке ашыруу планын даярдоо

Коомдук талкуулоо жана жыйынтыктоо

Аймактарды социалдык-экономикалык өнүктүрүү боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган менен макулдашуу

Жыйынтыктоочу материалдарды даярдоо жана презентациялоо

Бекитүү

Шаардык кеңештин кароосуна киргизүү

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине киргизүү

Даярдоо этабы

22. Мастер-планды иштеп чыгууга даярдык

Мастер-планды иштеп чыгууга даярдык көрүү жана уюштурууну пландоо ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзүүнү, консультант же консультанттар тобу үчүн ӨТБ мастер-планын иштеп чыгуу боюнча сынак жана техникалык тапшырманы даярдоону, консультанттарды жалдоо боюнча сынак өткөрүүнү жана келишимге кол коюуну камтыйт.

23. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын мастер-план иштеп чыгууну демилгелөө жөнүндө чечиминин негизинде, СЭӨПтү иштеп чыгуу боюнча жумушчу топтун катышуучуларынан же ӨТБна жанаша жайгашкан айылдык аймактардын өкүлдөрүнөн турган жумушчу топтун жаңы курамы түзүлөт.

24. Жумушчу топ ӨТБнын таасир этүү аймагынын алдын ала чек араларын аныктайт, башкача айтканда, калктуу конуштардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен макулдашуунун негизинде ӨТБга кайсы жанаша жаткан калктуу конуштар кирерин аныктайт.

25. Өсүүнүн таяныч борборунун кесиптик деңгээлин камсыздоо үчүн шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органына келишим түзүү менен консультантты же консультанттар тобун тартуу сунушталат.

26. Техникалык тапшырманы (ТТ) иштеп чыгуу жана мастер-планды иштеп чыгуу боюнча адистерди тартуу:

Шаардык жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы консультантты тартуу жөнүндө чечим кабыл алганда, жумушчу топ ӨТБнын мастер-планын даярдоо боюнча ТТ иштеп чыгат. ТТ Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги, ошондой эле зарыл болгон учурда башка тиешелүү министрликтер же алардын бөлүмдөрү менен милдеттүү түрдө макулдашылат. Иштеп чыгууну каржылоо шаардык бюджеттен же тышкы булактардан жүргүзүлөт.

27. Шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органына мастер-пландарды иштеп чыгуу боюнча кызмат көрсөткөн адистештирилген уюмдар/компаниялар үчүн ачык тендер жарыялоо сунушталат. Бул учурда жумушчу топ адистештирилген уюмдун ишин координациялайт, маалымат берет, мастер-планды иштеп чыгуу боюнча иш-чараларга катышат, жергиликтүү мамлекеттик жана мамлекеттик эмес уюмдар менен жолугушууларды уюштурууга көмөктөшөт.

28. Профилдүү уюмдун/компаниянын өкүлдөрүнүн же эксперттер тобунун жогорку билими же 2 жылдан кем эмес атайын иш тажрыйбасы менен тастыкталган төмөнкү компетенцияларды камтышы керек:

- экономика

- менеджмент

- социология

- экология

- маданият таануу/тарых/антропология

- архитектура/шаар куруу

- шаардык/аймактык пландоо

- мастер-пландоо.

Шаарды комплекстүү изилдөө жана биргелешип долбоорлоо технологияларын колдонуу менен коомдук талкууларды модерациялоо тажрыйбасын өткөрүү керек.

29. Маалыматтык коштоо

Консультанттарды аныктоонун жыйынтыгы боюнча, кызмат көрсөтүүчү адистештирилген уюм/компания тарабынан ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгууга арналган сайт түзүлөт, ал ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу мөөнөтүнөн кем эмес болушу керек. Сайтты түзүү жөнүндө маалымат максаттуу аудиторияга жеткиликтүү жолдор менен жеткирилиши керек. Сайтта максаттар, милдеттер жана өнүгүүнүн жүрүшү жөнүндө маалымат жарыяланат. Бардык коомдук иш-чаралардын кулактандыруулары алар өткөрүлгөнгө чейин кеминде 7 күн мурун жайгаштырылат. Өткөрүлгөн иш-чаралардын жыйынтыгы алар аяктагандан кийин 5 күндөн кечиктирилбестен жарыяланат. Иштин убактылуу жыйынтыктары ар бир этаптан кийин жарыяланат. Сайт кайтарым байланыш формасын камсыз кылышы керек. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу.

30. Мастер-планды иштеп чыгуу процесси төмөнкү этаптарды камтыйт:

- учурдагы кырдаалды талдоо

- өнүгүү векторун аныктоо

- негизги долбоорлорду сыпаттоо

- ишке ашыруу планын даярдоо

- коомдук талкуу жана финалдаштыруу

- региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар менен макулдашуу

- жыйынтыктоочу материалдарды даярдоо жана презентациялоо

31. ӨТБ аймагынын социалдык-экономикалык жана мейкиндиктик өнүгүүсүн ар тараптуу талдоо учурдагы вектордун күчтүү жана алсыз жактарын табуу, аймактын жана анын таасир этүү аймагынын уникалдуу артыкчылыктарын аныктоо үчүн жүргүзүлөт.

32. Максатты, өнүгүү багыттарын, белгилүү бир убакыт аралыгында күтүлгөн натыйжаны аныктагандан кийин, өнүгүүнүн артыкчылыктуу долбоорлорунун тизмесин түзүп жана иш-чаралардын планын даярдагандан кийин, мастер-планды иштеп чыгуу боюнча коомдук талкуу өткөрүлүп, аягына чыгарылат.

33. Иштелип чыккан долбоорлор портфели ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана колдоо көрсөтүү максатында кеңири коомчулуктун кароосуна (коомдук угуулар же жарандардын электрондук катышуу платформасы аркылуу) сунушталат. Коомдук талкуунун жыйынтыктары документтештирилүүгө тийиш жана жарандардын, бизнестин өкүлдөрүнүн, профсоюздардын жана жергиликтүү жамааттардын сунуштарынын эске алынышынын деңгээлин чагылдырып, чечимдерди кабыл алууда трипартизмди (мамлекеттин, иш берүүчүлөрдүн жана кызматкерлердин катышуусун) камсыз кылат. Мындай ыкма кызыкдар тараптардын катышуусунун эл аралык стандарттарында бекитилген ачыктык жана отчеттуулук принциптерине ылайык келет. Эскертүүлөр жана сунуштар эске алынгандан кийин, ОТР мастер-планынын долбоорун иштеп чыгуу толугу менен аяктайт.

34. ӨТБнын мастер-планын ачык презентациялоо жана жалпыга жеткиликтүү кылуу өз ичине (мамлекеттик сыр менен байланышкан бөлүктөрдү кошпогондо) долбоорлордун толук паспортторун, жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн сыпаттамасын, иштеп чыгууга катышкандардын тизмесин, коомдук талкуулардын отчетторун жана фотоматериалдарын, графиктерди жана карталарды камтыйт.

35. Өсүүнүн таяныч борборунун (ӨТБ) мастер-планынын акыркы долбоору Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнү караган программанын максаттарына жана талаптарына, улуттук стратегиянын жана жалпы мамлекеттик программалардын артыкчылыктарына ылайык келүүсү боюнча корутунду алуу үчүн жөнөтүлөт.

36. Оң корутунду алынгандан кийин мастер-план шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органынын колдоосун алууга жөнөтүлөт, андан соң бекитүү үчүн Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин кароосуна киргизилет.

37. Бекитилген мастер-план шаардын расмий веб-сайтында жана ӨТБнын мастер-планынын сайтында жарыяланууга тийиш. Тармактык инвестициялык пландарда эске алуу үчүн тиешелүү мамлекеттик органдарга билдирүүлөр жөнөтүлөт.

38. Мастер-план бекитилгенден кийин, туруктуу уюштуруу жана каржылык моделди, ошондой эле адаптация механизмдерин талап кылган практикалык ишке ашыруу фазасы башталат.

39. Долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу, долбоорлорду ишке киргизүү, маалыматтык коштоо.

Артыкчылыктуу инфраструктуралык долбоорлор үчүн биринчи кезекте долбоордук-сметалык документтерди (ДСД) иштеп чыгуу демилгеленет. Ишке ашыруу калктын ишенимин жараткан жана инвесторлордун көңүлүн бурган көрүнүктүү өзгөрүүлөр болгон негизги (“флагмандык”) же демонстрациялык долбоорлордон башталат.

40. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын сунушталган түзүмү:

1. Киришүү

2. Учурдагы кырдаалды талдоо

2.1. Программалык документтерди талдоо

2.2. Өсүүнүн таяныч борборунун көйгөйлөрүн жана потенциалын аныктоо (диагностика)

2.3. Өсүүнүн таяныч борборунун артыкчылыктуу өнүгүү багыттары

3. Стратегиялык көрүнүш жана максат коюу

3.1. Стратегиялык көрүнүштү түзүү

3.2. Өнүгүү сценарийи

3.3. Максаттарды деталдаштыруу жана артыкчылыктуу багыттар

3.4. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчтөрү (ННК)

4. Артыкчылыктуу долбоорлордун портфелин түзүү

4.1. Портфель түзүү

4.2. Долбоорлорду паспорттоштуруу

4.3. Чектеш кесепеттерди эсепке алуу

4.4. Пландаштыруунун уланмалуулугу

4.5. Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу

5. Мастер-планды ишке ашыруу жана башкаруу механизмдери

5.1. Ишке ашырууну башкаруу системасы

5.2. Зарыл болгон институционалдык өзгөрүүлөр

6. Мониторинг жана баалоо

6.1. Мониторинг системасы

6.2. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү.

7. Тиркемелер.

41. Мастер - планды иштеп чыгуунун бул этабында учурдагы вектордун күчтүү жана алсыз жактарын аныктоо, аймактын уникалдуу артыкчылыктарын жана анын таасир этүү зонасын аныктоо үчүн ӨТБнын аймагынын социалдык-экономикалык жана мейкиндиктик өнүгүүсүнө ар тараптуу талдоо жүргүзүлөт.

42. Өнүктүрүү багыттарынын программалык жоболорун, пландарын жана диагностикасын талдоонун негизинде:

- өсүүнүн таяныч борборунун учурдагы өнүгүү вектору, анын туруктуулугу жана натыйжалуулугу жөнүндө корутунду түзүлөт;

- аныкталган көйгөйлөрдүн жана мүмкүнчүлүктөрдүн синтезин билдирген негизги чакырыктардын жана өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын тизмеси түзүлөт.

43. Негизги чакырыктардын жана өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын тизмеси аныкталган көйгөйлөрдүн, чектөөлөрдүн, мүмкүнчүлүктөрдүн, күчтүү жана алсыз жактардын синтези (салыштыруусу) болуп саналат.

§ 1.1. Программалык жоболорду жана пландарды талдоо

44. Колдонуудагы 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасынын мындай аймакка (өнөр жай, экспорт, шаардык инфраструктура/кызматтар, билим берүү, маданият) тиешелүү жоболорун, аймактын бул жоболорду ишке ашырууга даярдыгын жана мүмкүнчүлүктөрүн баалоону талдоо стадиясы, төмөнкүлөрдү талдоону караган кабинеттик изилдөөлөрдү жана талаа иштерин жүргүзүүнү өз ичине камтыйт:

- мамлекеттик пландар: программалар, стратегиялар, СЭӨП, башкы план, жер пайдалануу жана куруу эрежелери (ЖПЭ);

- 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасында коюлган өнүктүрүү багыттары: кайра иштетүү өнөр жайы жана экспортко багытталган өндүрүштөр, шаардык инфраструктура, коомдук жайлар, базалык кызмат көрсөтүү системасы, орто жана жогорку окуу жайлары, шаардык маданият;

- жергиликтүү жана шаардык статистика: маданият, спорт, саламаттыкты сактоо жана билим берүү мекемелеринин материалдары, укук бузуулар статистикасы, тез жардамдын иши боюнча аты-жөнү аталбаган маалыматтар, өзгөчө кырдаалдар статистикасы;

- кошумча изилдөөлөр: натуралык изилдөө, сурамжылоо, интервью жана киргизилген байкоо.

§ 1.2. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү аныктоо (диагностика)

45. Өсүүнүн таяныч борборунун көйгөйлөрүн жана потенциалын идентификациялоо (аныктоо) үчүн төмөнкү багыттар боюнча талдоо жүргүзүлөт:

- калктын жашоо деңгээлин жана сапатын, иш менен камсыз кылуу түзүмүн жана социалдык кызматтардын жеткиликтүүлүгүн баалоо (билим берүү, саламаттык сактоо, социалдык коргоо, маданият, спорт);

- өнүгүүнүн негизги көйгөйлөрүн жана чектөөлөрүн аныктоо (мисалы, инфраструктуранын эскириши, жумуш орундарынын тартыштыгы, экологиялык тобокелдиктер);

- уникалдуу мүмкүнчүлүктөрдү жана күчтүү жактарды аныктоо (мисалы, пайдалуу геолокация, табигый-рекреациялык потенциал, тарыхый-маданий мурас, адамдык капитал).

46. Талдоо алардын параметрлерин баалоо менен төмөнкү негизги багыттарды камтышы керек:

- турак жай-коммуналдык инфраструктурасы – кызмат көрсөтүүлөрдүн толуктугу жана ишенимдүүлүгү, алардын сапаты, ресурстарды үнөмдөө;

- курулуш жана коомдук мейкиндиктер - ыңгайлуулук, шаардык чөйрөнүн өзгөрмөлүүлүгү жана аныктыгы, жашылдандыруу, парк зоналары, көчөлөрдүн ысып кетишинен жана шамалдан “жашыл” коргоо, функциялардын ар түрдүүлүгү, коопсуздук;

- мобилдүүлүк - ылдамдык, ыңгайлуулук, коопсуздук, адамдардын жана жүктөрдүн кыймылынын өзгөрмөлүүлүгү;

- шаардын экономикасы жана эмгек рыногу - бизнести колдоо, жаңы ишканаларды тартуу, бюджеттин киреше базасын өстүрүү, эмгек ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана кесиптик компетенциялар системасын өнүктүрүү. Кошумча, жумушчу күчүнүн көндүмдөрүнүн (skill mismatch) ӨТБ экономикасынын учурдагы жана келечектеги муктаждыктарына шайкештиги, анын ичинде иш менен камсыз кылуунун түзүмүн жана эмгек өндүрүмдүүлүгүн баалоо менен талданат, формалдуу эмес иш менен камсыз кылуунун түзүмүн, эмгек миграциясынын масштабын (тышкы жана ички) жана иш берүүчүлөрдүн муктаждыктарына шайкештигин талдоо;

- социалдык чөйрө жана инклюзивдүүлүк - билим берүү, маданий жана социалдык кызматтардын жеткиликтүүлүгү жана ар түрдүүлүгү, креативдүү индустрияларды өнүктүрүү. Негизги параметрлер: кызматтардын калктын бардык катмарлары үчүн, анын ичинде мобилдүүлүгү чектелген жарандар, жаштар, улгайган адамдар жана мигранттар үчүн жеткиликтүүлүгү;

- тарых жана социалдык-маданий иденттүүлүк - архитектуралык эстеликтердин, материалдык/материалдык эмес маданий мурастардын, чөйрөдө чагылдырылган этномаданий өзгөчөлүктөрдүн болушу;

- ден соолук жана экология - медициналык жардам, алдын алуу, спорт, спорттук инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү, айлана-чөйрөнүн булганышы. Негизги параметрлер: медициналык кызматтардын жеткиликтүүлүгү жана сапаты, экологиялык коопсуздук, шаардык чөйрөнүн энергиялык натыйжалуулук, “жашыл” инфраструктураны пландаштыруу, климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу жана табигый жана техногендик тобокелдиктерди азайтуу;

- натыйжалуу башкаруу жана санариптик өнүгүү - туруктуу өнүгүүнүн уюштуруучулук жана башкаруу механизмдери: “Акылдуу шаар” (Smart City) системалары, чоң маалыматтарды жана сенсорлорду пайдалануу, ачыктык, жарандардын катышуусу, МЖӨ.

Негизги параметрлер: ачыктык, башкаруунун сапаты, туруктуу каржылоо, ийкемдүүлүк, райондор арасындагы кызмат көрсөтүүлөргө жетүүдөгү мейкиндик теңсиздикти талдоо.

§ 1.3. Талдоо методдору

47. Ар бир багыт боюнча талдоо жүргүзүү үчүн сандык жана сапаттык ыкмалардын айкалышы колдонулат. PESTEL-талдоо (өнүгүүнүн тышкы факторлору), SWOT-талдоо (аймактын күчтүү жана алсыз жактары), бенчмаркинг (мыкты тажрыйбалар жана максаттуу стандарттар менен салыштыруу), Gap-талдоо (учурдагы жана максаттуу абалдын ортосундагы ажырымдарды аныктоо), ошондой эле мейкиндиктик ыкмалар: ГИС-талдоо, көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү картага түшүрүү, интенсивдүүлүктүн жылуулук картасын баалоо (жылуулук карталарын түзүү), шаардык түзүмдүн морфологиялык анализи жана башка ыкмалар колдонулушу мүмкүн.

Талдоонун негизги максаты - аймактын учурдагы көрсөткүчтөрүн өнүгүүнүн каалаган натыйжалары, максаттары жана KPI менен салыштыруу, алардын негизинде сценарийлер жана долбоордук чечимдер түзүлө турган негизги дисбаланстарды жана өсүү чекиттерин аныктоо.

48. PESTEL-талдоо (аймактын өнүгүүсүнүн тышкы факторлору)

Эмнени сыпаттайт: PESTEL - шаардын өнүгүүсүнө таасир этүүчү тышкы, шаар башкара албаган факторлорду аныктоого мүмкүндүк берет. Ал 6 таасир этүүчү топту камтыйт:

- P — Political: мамлекеттик саясат, жөнгө салуулар, тармактык стратегиялар, эл аралык программалар;

- E — Economic: экономиканын түзүмү, инвестициялар, иш менен камсыз кылуу, калктын кирешеси;

- S — Social: демография, миграция, социалдык теңсиздик, топтордун муктаждыктары;

- T — Technological: санариптештирүү деңгээли, байланыш инфраструктурасы, инновациялар;

- E — Environmental: климат, экология, суу ресурстары, өзгөчө кырдаалдардын тобокелдиктери;

- L — Legal: укуктук чектөөлөр, курулуш ченемдери жана эрежелери, жер мыйзамдары, санитардык ченемдер.

Кантип өткөрүү керек:

1) Нормативдик, статистикалык жана тармактык маалыматтарды чогултуу;

2) Факторлорду 6 блокко структуралаштыруу;

3) Факторлордун таасирин баалоо: колдоочу / чектөөчү / нейтралдуу;

4) Мастер-планга талаптарды аныктоочу тыянактарды түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Факторлордун жана алардын шаарга тийгизген таасиринин таблицасы;

- Негизги тышкы чектөөлөр жана өнүгүү мүмкүнчүлүктөрү;

- Сценарийлерге жана артыкчылыктарга таасир этүүчү тыянактар (мисалы: климаттык тобокелдиктер - жашыл-суу каркасынын зарылдыгы).

49. SWOT-талдоо (ички потенциал жана аймактагы тосмолор)

Эмнени сыпаттайт: Бул курал өнүгүүнүн ички (Strengths – Күчтүү жактары, Weaknesses - Алсыз жактары) жана тышкы (Opportunities - Мүмкүнчүлүктөр, Threats - Коркунучтар) аспекттерин баалайт. Кантип өткөрүү керек:

1) Негизи – диагностиканын маалыматтары, карталар, интервьюлар, изилдөөлөр;

2) Күчтүү жана алсыз жактардын, мүмкүнчүлүктөрдүн жана коркунучтардын тизмесин түзүү;

3) Негизги стейкхолдерлер (муниципалитет, бизнес, тургундар) жана эксперттик топтор менен талкуулоо;

4) Факторлорго артыкчылык берүү: критикалык / маанилүү / экинчи даражадагы.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Анык формулировкалары бар 4×4 матрицасы;

- Кийлигишүүнү талап кылган “өсүү борборлорунун” жана “критикалык тоскоолдуктардын” тизмеси;

- SWOTтун максаттар, натыйжалуулуктун негизги параметрлери жана долбоордук сунуштар менен байланышы.

50. Бенчмаркинг (эң мыкты тажрыйбалар жана стандарттар менен салыштыруу)

Эмнени сыпаттайт: Бенчмаркинг шаардын төмөнкүлөргө канчалык деңгээлде шайкеш келээрин аныктайт:

- масштабы боюнча салыштырмалуу шаарлардын эң мыкты тажрыйбаларына;

- тармактык ченемдерге (абанын сапаты, транспорттун жеткиликтүүлүгү);

- улуттук жана эл аралык программалардын максаттуу көрсөткүчтөрүнө.

Кантип өткөрүү керек:

1) Эталондук шаарларды же стандарттарды тандоо (OECD, UN-Habitat, улуттук стандарттар);

2) Көрсөткүчтөрдү салыштыруу: тыгыздык, инфраструктура менен камсыз болуу, транспорттун жеткиликтүүлүгү, жашылдандыруу ж. б.;

3) Четтөөлөрдү аныктоо, себептерин түшүндүрүү;

4) Жеткиликтүү жана анык багыттар боюнча тыянактарды түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- “Шаар — эталон — ченем” салыштыруу таблицасы;

- Дефициттерди идентификациялоо (мисалы: жашылдандыруу ченемден 3 эсе төмөн);

- Өлчөнүүчү көрсөткүчтөр менен туюндурулган өнүгүү векторлору боюнча сунуштар.

51. GAP-талдоо (учурдагы жана максаттуу абалдын ортосундагы ажырым)

Эмнени сыпаттайт: Бул курал төмөнкүлөрдүн ортосунда кандай ажырым бар экенин көрсөтөт:

- учурдагы кырдаалдын (фактылык маалыматтар);

- максаттуу багыттардын (стандарттар, мастер-пландын ННП).

Кантип жүргүзүү керек:

1) Максаттуу көрсөткүчтөрдү аныктоо (стандарттардан, программалардан жана башка документтерден: транспорт, экология, көрктөндүрүү);

2) Учурдагы маалыматтарды чогултуу;

3) “Факт – максатты” салыштыруу;

4) Ажырымдын себептерин аныктоо: институционалдык, финансылык, мейкиндиктик;

5) Ажырымдарды кыскартуу үчүн долбоордук чаралардын топтомун түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Критикалык деңгээлин көрсөтүү менен ажырымдардын таблицасы;

- Максаттуу ННПга жетүү үчүн зарыл болгон чаралардын тизмеси;

- Сценарийлер жана долбоордук сунуштар үчүн негиз.

Талдоонун мейкиндиктик ыкмалары

52. ГИС- талдоо (мейкиндиктик моделдөө жана картографиялоо)

Эмнени сыпаттайт: ГИС - талдоо шаардын мейкиндиктик моделине ар кандай маалыматтарды бириктирүүгө мүмкүндүк берет: инфраструктура, жерди пайдалануу, калктын жыштыгы, авариялар, экология, транспорт. Кантип өткөрүү керек:

1) Геомаалыматтарды чогултуу (кадастр, спутниктен тартылган сүрөттөр, ачык булактар, уюмдардын жана изилдөөлөрдүн маалыматтары);

2) Кабаттарды бириктирүү: жолдор, тармактар, үйлөр, суу объекттери, жашыл зоналар;

3) Мейкиндик мыйзам ченемдүүлүктөрүн талдоо: жеткиликтүүлүк, жыштык, буфердик зоналар;

4) Аналитикалык карталарды түзүү: транспорттук жеткиликтүүлүк, жашылдандыруунун жетишсиздиги, өзгөчө кырдаалдардын тобокелдиктери.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Аналитикалык карталардын комплекси;

- Мейкиндик тыянактары: кызмат көрсөтүүлөрдүн жетишсиздиги кайсы жерде, кайсы зоналар ашыкча жүктөлгөн, өсүү борборлору кайсы жерде;

- Зоналаштыруу жана долбоордук чечимдер үчүн негиз.

52. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү картага түшүрүү (көйгөйлүү-ресурстук карта)

Эмнени сыпаттайт: Метод диагностикада аныкталган бардык нерселерди визуалдаштырат:

- көйгөйлөр (кооптуу өтмөктөр, жашыруун соода, тыгындар, айлана-чөйрөнүн начар абалы);

- потенциалдар (бош турган аймактар, жаратылыш ресурстары, тарыхый объекттер).

Кантип өткөрүү керек:

1) Талаа маалыматтарын чогултуу, тургундардын арыздары, байкоолор, сүрөткө тартуу;

2) ГМС-картага чекиттерди жана зоналарды түшүрүү;

3) Категориялаштыруу: транспорт, экология, коопсуздук, коомдук жайлар ж.б.;

4) Маалымат булагын жана артыкчылык даражасын көрсөтүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Көйгөйлүү-ресурстук карта (стандарттын негизги элементи);

- Критикалык зоналар кайда жана тез жакшыртуу пункттары кайда экенин түшүнүү;

- Долбоордук сунуштар үчүн негиз (тез жеңиштердин тактикасы жана системалык долбоорлор).

54. Heatmap-баалоо (баалоо (жигердүүлүк жана интенсивдүүлүк жылуулук карталары)

Эмнени сыпаттайт: Жылуулук карталары кубулуштардын концентрациясын чагылдырат: транспорттун кыймылы, жөө жүргүнчүлөрдүн агымы, авариялуулук, соода активдүүлүгү, жарыктандыруу ж.б. Кантип өткөрүү керек:

1) Камералардан, GPS-сенсорлордон, байкоолордон, статистикадан маалыматтарды чогултуу;

2) Интенсивдүүлүк боюнча жылуулук катмарларын генерациялоо;

3) Маалыматтарды нормалдаштыруу (мезгилдик/сааттык бурмалоолорду жок кылуу үчүн);

4) Интерпретация: ысык точкаларын жана төмөнкү активдүүлүк зоналарын аныктоо.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Активдүүлүк визуализациясы менен жылуулук карталары;

- Ашыкча жүктөлгөн жана жетишсиз пайдаланылган мейкиндиктерди идентификациялоо;

-Агымдарды кайра бөлүштүрүү жана инфраструктураны оптималдаштыруу стратегиялары.

55. Шаардык түзүмдүн морфологиялык талдоосу

Эмнени сыпаттайт: Шаардын формасын изилдөө: көчө-жол тармагы, кварталдар, жыштыктар, курулуштун түрлөрү, мейкиндик үлгүлөрү. Кантип жүргүзүү керек:

1)Шаардын калыптануусунун тарыхый этаптарын талдоо;

2) Аймактарды морфологиялык типтери боюнча сегменттөө (хрущёвкалар, ЖТЖК, борбор, чет жака);

3) Өлчөөлөр: калктын жыштыгы, кабаттуулук, курулуштун коэффициенти, кварталдын көлөмү;

4) Учурдагы морфологиянын өнүгүү максаттарына шайкештигин баалоо.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Морфологиялык типтердин картасы;

- Жыштыкты жогорулатуу, реновациялоо же чөйрөнү сактоо мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө корутундулар;

- Жерди пайдалануу, зоналаштыруу жана долбоордук чечимдер үчүн негиздер.

§ 2.1. Шаарлар-өсүү борборлорун өнүктүрүүнүн негизги принциптери

56. Бул кичи бөлүмчө, 9-главадагы “Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын ишке ашыруунун натыйжалуулугунун негизги көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү” жана 1-тиркемедеги “Заманбап аймактыктык өнүгүүнүн негизги параметрлери - мастер-планды түзүү үчүн багыттар” сыяктуу эле, өсүүнүн таяныч борборлорун комплекстүү өнүктүрүү стандартын түзүү үчүн негиз болот. Алар стандарттын үч негизги элементин сыпатташат: өсүүнүн таяныч борборлорун өнүктүрүү принциптерин белгилешет, аймактар багыт алышы керек болгон негизги параметрлерди сыпатташат жана ӨТБ үчүн ННК түзүү методикасын белгилешет.

57.Мастер-планды иштеп чыгууда өсүү борборлору болгон шаарларды өнүктүрүүнүн негизги принциптерин, аймактарды комплекстүү өнүктүрүүнүн стандартын түзүүнүн негизги принциптерин эске алуу зарыл:

1) Шаарды өнүктүрүүнүн көрүнүшү: “Өсүүнүн таяныч борборлору” катары аныкталган Кыргызстандын шаарлары социалдык-экономикалык өнүгүүнүн заманбап борборлору – өз региондору үчүн локомотив болууга тийиш. Бул шаар чөйрөсүнүн жана инфраструктуранын сапатын заманбап стандарттарга чейин ар тараптуу жогорулатууну билдирет, ошондуктан мындай шаарлар жашоо, иштөө, инвестиция жана туризм үчүн жагымдуу болот. Стратегиялык максаты – керек болсо эң алыскы айылдын тургуну да жумуш, базар, сапаттуу мектептер, ооруканалар жана маданий жашоосу бар акылга сыярлык шаарга ээ болушу керек. Таяныч шаарларды өнүктүрүү ыңгайлуу чөйрөнү, туруктуу инфраструктураны, динамикалуу экономиканы, бекем социалдык чөйрөнү жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу менен бир катар негизги багыттарды камтыйт.

2) Тарыхый мурас жана социалдык-маданий иденттүүлүк. Пландоо шаардын өнүгүшүнүн тарыхый контекстин жана анын социалдык-маданий өзгөчөлүгүн эске алат. Тарыхый мурасты – пландоо жана архитектурадан тартып маданий салттарга чейин – өнүгүүнүн ресурсу катары сактоо жана натыйжалуу пайдалануу зарыл. Эстеликтерди сактоо, маданий мейкиндиктерди өнүктүрүү жана жергиликтүү салттарды колдоо аркылуу жергиликтүү иденттүүлүктү бекемдөө шаардын тургундарына жана инвесторлорго жагымдуулугун арттырат. Өсүүнүн таяныч чекитинин өнүгүүсүнүн жаңы этабы тарыхый калыптанган шаардык чөйрөгө жана коомчулукка болгон сый-урматка негизделет, бул шаардык көрүнүштүн жолун улантуучулугун жана уникалдуулугун камсыз кылат.

3) Турак жай-коммуналдык инфраструктура. Турак жай-коммуналдык инфраструктурасы ӨТБнын шаарларын туруктуу өнүктүрүүнүн пайдубалы болуп саналат жана жашоо сапатын, калктын ден соолугун, шаар чөйрөсүнүн инвестициялык жагымдуулугун жана климаттык туруктуулугун аныктайт. Модернизацияланган жана ресурстарды үнөмдөөчү турак-жай системасы шаарлардын калыптанышынын негизги фактору болуп саналат.

4) Секторду өнүктүрүүнүн негизги принциби – шаардын бардык жашоочулары үчүн сууга, жылуулукка, электр энергиясына, санитарияга жана коопсуз турак жайга толук, үзгүлтүксүз жана сапаттуу жетүүнү камсыз кылуу, ошол эле учурда ресурстук жүктөмдү жана абага зыяндуу заттардын бөлүнүп чыгышын азайтуу, климаттык тобокелдиктерге ыңгайлашуу жана шаардык системанын жашоо туруктуулугун жогорулатуу. Турак-жай инфраструктурасы өзүнчө тутумдардын жыйындысы катары эмес, шаардын жашоо жөндөмдүүлүгүн аныктаган бирдиктүү климаттык туруктуу жана ресурстарды үнөмдөөчү платформа катары каралат.

5) Шаар курулушу. Шаар курулушун өнүктүрүү шаардын заманбап көрүнүшүн жана тарыхый макетин эске алуу менен коопсуз, ыңгайлуу жана көп түрдүү шаар чөйрөсүн түзүүнү камтыйт. Мастер-план аймактарды сарамжалдуу пайдалануу, турак жай жана коомдук курулуштарды жаңылоо, ошондой эле сапаттуу коомдук мейкиндиктерди түзүү маселелерин камтыйт. Функционалдык ар түрдүүлүктүн айкалышы (турак жай, бизнес, эс алуу аймактары) жана архитектуралык аныктыгын сактоо маанилүү. Максаты-шаардын инфраструктурасынын коопсуздугу, эстетикасы жана туруктуулугу камсыз кылынган, калктын бардык топтору үчүн ыңгайлуу жана жагымдуу чөйрөнү түзүү.

6) Мобилдүүлүк. Транспорт системасын туруктуу өнүктүрүү-шаардын өсүшүнүн зарыл шарты. Бул бөлүм көчө жана жол тармагына, коомдук транспортко, жөө жана велосипед инфраструктурасына жана жүк ташууну уюштурууга көңүл бурат. Коопсуздукту жакшыртуу менен бирге кыймылдын ылдамдыгын жана ыңгайлуулугун жогорулатуу үчүн: коомдук транспорттун маршруттук тармагын өнүктүрүү, тротуарларды жана веложолдорду орнотуу, жол кыймылын оптималдаштыруу чечимдери сунушталат. Негизги ыкма - мобилдүүлүк көп түрдүү жана экологиялык жактан таза болуп, шаардын бардык райондорунун жана анын тегерегиндеги аймактардын ашыкча тыгынсыз жана айлана-чөйрөгө минималдуу таасири менен байланышын камсыздашы керек.

7) Экономика. Өсүүнүн таяныч борборунун экономикалык өнүгүүсү иштеп жаткан бизнести колдоого жана жаңы инвестицияларды тартууга таянат. Методология шаардын өнөр жай потенциалын талдоону, кайра иштетүү өнөр жайын жана экспортко багытталган башка өндүрүштөрдү өнүктүрүүнү, ошондой эле чакан жана орто ишкердикти, креативдүү индустрияны жана туризмди стимулдаштырууну карайт. Инвестициялык жагымдуулук экономикалык жана инфраструктуралык факторлорду гана эмес, ошондой эле кызматкерлердин укуктарын жана эл аралык стандарттарга ылайык жооптуу бизнес принциптерин сактоону эске алуу менен бааланат. Салык базасынын өсүшү жана жумуштуулук үчүн инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн: индустриалдык зоналарды, бизнес-инкубаторлорду түзүү, инфраструктуралык долбоорлор жана жеңилдиктер аркылуу инвесторлорду тартуу боюнча чаралар сунушталат. Экономикалык өсүшкө айлана-чөйрөгө жана жашоо сапатына зыян келтирбестен жетишүү маанилүү, ошондуктан долбоорлор экологиялык жана социалдык тобокелдиктерди эске алуу менен бааланат.

8) Социалдык чөйрө. Шаардык туруктуу өнүгүү адам капиталына инвестиция салбастан мүмкүн эмес. Социалдык чөйрөдө мастер-план билим берүү, саламаттыкты сактоо, маданият, спорт жана социалдык колдоо тутумунун сапатын жана жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга багытталган. Жарандарды маданий турмушка тартууга жана креативдүү индустрияларды колдоого өзгөчө көңүл бурулат, бул социалдык биримдикти чыңдоого жана активдүү жергиликтүү коомчулукту калыптандырууга өбөлгө түзөт. Социалдык чөйрө шаарда жана региондо жашоо сапатынын жалпы деңгээлин жогорулатуу менен вариативдүү кызмат көрсөтүүлөргө жана өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнө калктын бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга тийиш.

9) Саламаттыкты сактоо жана экология. Жашоочулардын саламаттыгы жана экологиялык туруктуулугу өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын катарына кирет. Саламаттык сактоо системасын чыңдоо – медициналык кызматтын сапатын жогорулатуудан жана профилактикалык программаларды кеңейтүүдөн баштап, сергек жашоо образын жүргүзүү үчүн спорттук объекттердин жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга чейин. Буга катар экологиялык аспекттерге көңүл бурулат: абанын жана суунун сапатын көзөмөлдөө, таштандыларды башкаруу, жашылдандыруу жана климаттын өзгөрүшүнө көнүү. Максаты – экологиялык тобокелдиктерди азайтуу жана коопсуз, жагымдуу жашоо чөйрөсүн түзүү. Саламаттыкты сактоо жана экологияга комплекстүү мамиле шаардын туруктуулугун камсыз кылат жана аны жашоо жана иштөө үчүн жагымдуу кылат.

10) Башкаруу. Өсүүнүн таяныч борборунун өнүгүшүн натыйжалуу башкаруу муниципалдык башкарууга заманбап ыкмаларды жана кызыкдар тараптарды кеңири тартууну камтыйт. Методикалык бөлүмдө мастер-планды ишке ашыруу үчүн бийликтин, бизнестин жана коомдун аракеттерин координациялоо механизмдери сыпатталат. Шаардык чарбаны башкарууда санариптик чечимдерди киргизүү, бюджеттик процесстердин ачыктыгын камсыз кылуу, мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү сунушталат. Башкаруу ачыктык жана отчеттуулук принциптерине негизделет. Бул ыкма стратегиялык демилгелер кагаз жүзүндө калбасын камсыздайт, алар так уюштуруу, туруктуу каржылоо жана натыйжаларды дайыма көзөмөлдөө аркылуу ишке ашат.

58. Өнүктүрүү багыттары боюнча кеңири параметрлер жана сунуштар “Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын ишке ашыруунун натыйжалуулугунун негизги көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү” жөнүндө 9-главада белгиленген.

§ 2.2. Стратегиялык көрүнүштү түзүү

59. Орто мөөнөттүү (3-5 жыл) жана узак мөөнөттүү (10-15 жыл) келечекке аймактын күтүлгөн абалынын формуласы болгон стратегиялык көрүнүш иштелип чыгууда.

60. Көрүнүш аймактык же улуттук системада өсүү чекитинин уникалдуу ролун чагылдырышы керек (мисалы, туристтик борбор, өнөр жай кластери, транспорттук-логистикалык түйүн).

61. Көрүнүш өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин иштеп чыгуу жана баалоо үчүн негиз болуп саналат.

62. Көрүнүш эки негизги кадамдын негизинде түзүлөт:

- потенциал менен иденттүүлүктүн синтези: көрүнүш аймактын уникалдуу артыкчылыктарын (географиялык жайгашуусу, жаратылыш потенциалы, адамдык капитал) жана социо-маданий иденттүүлүгүн (“Учурдагы абалды талдоо жана диагностика” 1-бөлүм) синтездөөнүн түздөн-түз натыйжасы болушу керек. Көрүнүш аутенттүү болуп, негизги стейкхолдерлер колдогон келечектин образын чагылдырышы керек;

- бекемдикти текшерүү: түзүлгөн көз караш өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин иштеп чыгуу жана баалоо үчүн критерий катары колдонулат. Түзүлгөн көз карашка туруктуу жана эң натыйжалуу жетишүүнү камсыз кылган сценарий гана оптималдуу деп таанылып, андан ары деталдаштыруу үчүн кабыл алынышы мүмкүн.

§ 2.3. Өнүгүү сценарийлери жана оптималдуу жолду тандоо

63. Мастер-пландын бул бөлүмүндө өсүүнүн таяныч борборунун мүмкүн болгон өнүгүү жолдору аныкталат жана төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

- өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин сыпаттоо;

- ар бир сценарий үчүн артыкчылыктарды жана тобокелдиктерди баалоо;

- стейкхолдерлер менен бирге оптималдуу (эң реалдуу) сценарийди тандоо.

64. Талдоонун жыйынтыгынын негизинде өнүгүүнүн мүмкүн болгон концептуалдык альтернативалары иштелип чыгат, алар эки негизги категорияны айкалыштыруу жолу менен түзүлөт:

I категория: Функционалдык роль (Экономикалык профилди жана кирешенин негизги булагын чагылдырат):

- өнөр жай/логистикалык багыт: кайра иштетүү өнөр жайын, экспортту жана транзиттик коридорлорду өнүктүрүүгө басым жасоо;

- гуманитардык/инновациялык багыт: жогорку билим берүүнү, туризмди, креативдүү индустрияларды жана жогорку технологиялык кызматтарды өнүктүрүүгө басым жасоо;

- тең салмактуу багыт: инвестицияларды бир нече негизги секторлордун ортосунда бөлүштүрүү, экономиканын көп функционалдуулугун камсыз кылуу.

II категория: Амбициялардын деңгээли (инвестициялардын көлөмүн, тобокелдикти жана трансформациялык дараметти чагылдырат):

- консервативдүү: учурдагы инфраструктураны колдоого жана деградациянын алдын алууга багытталган минималдуу инвестициялар;

- орточо-трансформациялык: туруктуу өсүштү жана негизги секторлорду даректүү өнүктүрүүнү камсыз кылган орточо инвестициялар;

- амбициялуу-трансформациялык (жарылуучу): учурдагы векторду өзгөртүүгө жана узак мөөнөттүү көрүнүшкө жетүүгө багытталган максималдуу инвестициялар жана институционалдык өзгөрүүлөр.

65. Ар бир генерацияланган сценарий үчүн (“тең салмактуу + орточо трансформациялык”) зарыл шарттар, инвестициялар, күтүлгөн натыйжалар, ошондой эле тобокелдиктер жана чектөөлөр бааланат. Сценарийлерди баалоо алардын жумуштуулукка, жумуш орундарынын сапатына жана адамдык капиталдын өнүгүшүнө тийгизген таасирин талдоону камтыйт. Экономиканын негизги секторлорунда татыктуу эмгек шарттарын түзүүгө жана кызматкерлердин квалификациясын жогорулатууга өзгөчө көңүл бурулат. Бардык сценарийлерди баалоодо төмөнкү механизмдерди сөзсүз түрдө кароо жана киргизүү зарыл:

- редевелопментти өбөлгөлөө (кароосуз калган өнөр жай аймактарын өздөштүрүү) жана шаардын көзөмөлсүз жайылышын (спраулду) алдын алуу;

- жумуш орундарын жана кызматтарды бирдей бөлүштүрүү үчүн функционалдык көп борборлуулукту өнүктүрүү;

- климаттык туруктуулукка жетишүү жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу.

§ 2.4. Максаттарды жана артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу

66. Тандалган оптималдуу сценарийдин негизинде ӨТБны өнүктүрүүнүн стратегиялык максаттары сыпатталат. Максаттар SMART критерийлерине ылайык келүүгө тийиш: конкреттүү, өлчөнүүчү, жетишүүгө мүмкүн болгон, маанилүү жана убакыт боюнча чектелген.

67. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаттары, тандалган оптималдуу сценарийдин негизинде түзүлүп, артыкчылыктуу багыттар (тематикалык блоктор) боюнча топтоштурулуп, деталдаштырылат.

68. Артыкчылыктуу багыттар аныкталган көйгөйлөрдү, чектөөлөрдү жана ӨТБнын уникалдуу дараметин синтездөө (салыштыруу) жолу менен түзүлөт.

69. Мастер-пландын артыкчылыктуу багыттары - бул конкреттүү милдеттерди иштеп чыгуу жана андан кийин долбоорлордун портфелин түзүү үчүн негиз болуп калуусуна көңүл бурулган, жергиликтүү маанидеги, башкарылуучу тематикалык блоктор.

70. Артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу:

- жалпы стратегиялык категорияларды (мисалы, экономиканы, инфраструктураны) конкреттүү милдеттерди иштеп чыгуу жана кийинчерээк долбоорлор портфелин түзүү үчүн негиз боло турган багытталган, жергиликтүү маанидеги, башкарылуучу тематикалык блокторго которуу жүзөгө ашырылат;

- артыкчылыктуу багыттар негизги чакырыктарга түздөн-түз жооп бериши жана ӨТБнын “Учурдагы кырдаалды талдоо жана диагностика” 1-бөлүмүндө аныкталган уникалдуу потенциалын колдонушу керек;

- артыкчылыктуу багыт өсүүнүн максаттуу борбору болушу керек (мисалы, жөн гана “экономика” эмес, “Агроөнөр жайдын экспорттук потенциалын өнүктүрүү” же “Муниципалдык кызматтарды санариптештирүү”);

- ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча багытты ишке ашырууга жооптуу мамлекеттик органды (так “ээсин”) аныктоо зарыл;

71. Артыкчылыктуу багыт ага негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (KPI) түздөн-түз байланыштырууну камсыз кылуу үчүн жетиштүү деңгээлде фокусталган болушу керек.

§ 2.5. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчү (ННК)

72. Ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча милдеттер - конкреттүү, өлчөнүүчү натыйжалар аныкталат, алар бул багытты түздөн-түз ишке ашырууну камсыздайт.

73. Ар бир милдеттин аткарылышын объективдүү өлчөө үчүн натыйжалуулуктун негизги көрсөткүчтөрү (ННК) аныкталат.

74. Жыйынтыктоочу документ, анын ичинде көрүнүш, максаттар, артыкчылыктуу багыттар жана ННК (мамлекеттик саясатка, 2025-2030-жылдарга карата өсүүнүн таяныч борборун түзүү жана өнүктүрүү программасына шайкештигин текшерүү үчүн) ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар менен (жергиликтүү деңгээлде андан ары жактыруу үчүн) макулдашылат.

§ 3.1. Долбоорлор портфелин түзүү

75. Стратегиялык көз караштын жана максаттардын негизинде өнүгүүнүн артыкчылыктуу долбоорлорунун тизмеси түзүлөт. Артыкчылыктуу долбоорлорду тандоодо алардын социалдык багытын - жумуш орундарын түзүү потенциалын (жумушчулардын категориясын көрсөтүү менен), болжолдонгон эмгек акынын деңгээли, негизги кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатууну жана калктын алсыз топторун тартууну эске алуу зарыл. Ар бир долбоор боюнча адамдык капиталдын өнүгүшүнө кошкон салымын аныктоо үчүн социалдык-экономикалык баа берүү (социалдык таасирди талдоо) жүргүзүүлөт. Баалоонун жыйынтыктары долбоордун паспортуна милдеттүү тиркеме болуп саналат жана аны каржылоо жөнүндө чечим кабыл алууда эске алынат.

76. Долбоорлор коюлган милдеттерди ишке ашыруунун түздөн-түз механизми болуп саналат жана төмөнкүлөрдү камсыз кылышы керек:

- тандалган сценарийлерге ылайык келген системалуу трансформацияларды камсыз кылуу (мисалы, бүт транспорттук тармакты модернизациялоо же өсүү зоналарында инфраструктураны интеграциялап өнүктүрүү);

- өсүүнүн таяныч борборунун масштабына жана потенциалына шайкеш келүү;

- инженердик жана өндүрүштүк инфраструктураны түзүүдөн тартып инвестициялык кластерлерге, социалдык сервистерге жана институционалдык реформаларга чейинки багыттардын кеңири спектрин камтыйт.

77. Долбоорлордун тизмесин даярдоодо төмөнкү талаптарды сактоо зарыл:

- ар бир стратегиялык багыт боюнча долбоорлордун тизмеси түзүлөт;

- ар бир негизги долбоор кыскача паспорт форматында паспорттолууга тийиш;

- паспорттоштуруу ишке ашыруунун реалдуулугун жана негиздүүлүктү камсыз кылуу үчүн иш жүзүнө ашыруучу тарабынан тиешелүү эксперттер жана жумушчу топ менен биргеликте ишке ашырылат;

- Чектеш кесепеттерди эсепке алуу: Ар бир долбоорду ишке ашыруунун терс таасирлерин жумшартуу боюнча чараларды эсепке алуу жана пландаштыруу милдеттүү шарт болуп саналат. Бул талдоону аткаруучу команда тиешелүү адистер (мисалы, транспортчулар, экологдор) менен биргеликте жүргүзөт жана төмөнкүлөрдү камтыйт: транспорт агымдарынын өзгөрүшүн, инженердик тармактарга жүктөмдү, экологияга, жумуш менен камсыз кылууга (жумуш орундарын түзүү/бошотууга), калктын кирешесине жана эмгек шарттарына тийгизген таасирин, жерди пайдалануу моделинин өзгөрүшүн баалоо. Талдоонун жыйынтыктары долбоордун акыркы дизайнына жана анын ресурстук планына таасир этет. Мында жумуштуулукка, жергиликтүү калкка жана кызматкерлердин эмгек шарттарына терс таасирлердин алдын алууга өзгөчө көңүл бурулат;

- Пландаштыруунун уланмалуулугу: Документте кайсы долбоорлор иштеп жаткан пландардан (СЭӨП, тармактык программалар, инвестициялык программалар) алынганы жана кайсынысы кошумча сунушталганы так көрсөтүлүшү керек - бул пландаштыруунун ачыктыгын жана ырааттуулугун жогорулатат;

- Шаар курууну макулдашуу жана календардык план: Ишке ашыруу графиги менен жыйынды календардык план түзүлөт. Долбоордук сунуштардын Башкы планга жана Жерди пайдалануу жана курулуш эрежелерине шайкештигин текшерүү маанилүү. Зарыл болгон учурда участокторду резервдөө жана райондоштурууну өзгөртүү үчүн шаар куруу документтеринин маалыматтарын оңдоо процесстери параллелдүү демилгеленет.

78. Долбоорлорду паспорттоштуруу: ар бир негизги долбоор кыскача паспорт форматында сүрөттөлөт, анда төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

1) долбоордун максаттары (ӨТБнын мастер-планынын негизги милдеттерине байланган)

2) негизги иш чаралар

3) жайгашкан жер

4) аткаруу этаптары

5) жооптуу аткаруучулар

6) натыйжалуулук көрсөткүчтөрү

7) ресурстук план (болжолдуу наркы жана каржылоо булактары).

79. Долбоорлорду каржылоо көлөмүнүн жана ишке ашыруу мөөнөтүнүн реалдуулугун негиздөө зарыл.

80. Долбоорлордун портфелин түзүү этабында мультипликативдик социалдык-экономикалык эффекттерди, анын ичинде жаңы жумуш орундарын түзүүнү, адамдык капиталды өнүктүрүүнү жана шаардык чөйрөнүн сапатын жогорулатууну эске алуу сунушталат. Бул долбоорлордун туруктуу өнүгүү максаттары жана инклюзивдүү өсүш принциптери менен интеграцияланышын камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

§ 3.2. Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу

81. Ачык-айкындуулукту, коомчулук жана инвесторлор менен натыйжалуу байланышты камсыз кылуу, ошондой эле ӨТБнын мастер-планынын мейкиндиктеги түзүмүн бекитүү үчүн долбоордук чечимдер сөзсүз түрдө визуалдаштырылууга жатат. Долбоорлордун жыйынды графигин Гант диаграммасы түрүндө көрсөтүү сунушталат.

82. Долбоордук чечимдерди айкындуу кылуу үчүн картографиялык жана схемалык материалдар - мейкиндиктик өнүгүүнүн схемасы, негизги долбоорлордун локализациясы, инфраструктуралык тармакты жаңыртуу планы жана башкалар менен коштолушу керек.

83. Визуалдаштыруу ГМС технологияларын, атайын программалык камсыздоону жана графикалык дизайнды колдонуу менен аткаруучулар командасы тарабынан ишке ашырылат.

84. Ал мейкиндиктеги өзгөрүүлөрдү айкын көрсөтүшү керек жана төмөнкүлөрдү камтыйт:

- мейкиндикти өнүктүрүү схемасы: ӨТБнын узак мөөнөттүү көрүнүшүнүн графикалык чагылдырылышы, анын ичинде функционалдык көп борборлуулук зоналары, өнүгүүнүн негизги багыттары жана резервдик аймактар;

- негизги долбоорлорду локалдаштыруу: Долбоорлор портфелинде аныкталган артыкчылыктуу инвестициялык, инфраструктуралык жана социалдык объекттерди так картографиялык жайгаштыруу;

- инфраструктуралык тармакты жаңыртуу планы: Долбоорлорду ишке ашырууну камсыз кылуучу жаңы инженердик (жылуулук, суу, электр энергиясы) жана транспорттук тармактарды модернизациялоонун жана куруунун схемалык көрүнүшү.

85. Карталарды түзүү төрт этап менен сунушталат:

1) Маалыматтарды түзүү жана түзүмдөргө бөлүштүрүү:

- баштапкы материалдарды чогултуу (топопландар, кадастр, уюмдардан алынган маалыматтар, изилдөөлөр, сүрөттөр);

- тактыгын жана актуалдуулугун текшерүү;

- бирдиктүү координаттар системасына келтирүү;

- маалыматтарды кайталоолордон жана каталардан тазалоо.

2) ГМС долбоорлорун түзүү (инструменттер):

- QGIS, ArcGIS Pro, NextGIS (же ушуга окшогон башка программалык камсыздоо);

- Google'дун “My Maps” сервиси (кичинекей аймактар үчүн колдонсо болот);

- спутниктик маалыматтардын сервистери (Google Earth Pro, Sentinel Hub);

3) Долбоордук чечимдердин визуализациясын даярдоо:

- айрым тематикалык катмарларды түзүү: транспорт, жашылдандыруу, жерди пайдалануу, тобокелдиктер, мүмкүнчүлүктөр;

- долбоордун бирдиктүү графикалык схемасына ылайык карталарды түзүү;

- жыйынтыктоочу материалдарды талап кылынган форматтарга экспорттоо.

4) Сапатты текшерүү:

- масштабды кичирейткенде карталардын окулушун текшерүү;

- геометриянын жана объекттердин кол тамгасынын тууралыгын текшерүү;

- карталардын мазмунунун мастер-пландын жана календарлык пландын талаптарына шайкештигин текшерүү.

86. Бул материалдар коомдук презентация үчүн негиз болуп саналат жана расмий шаар куруу документтеринде (Башкы планда, Жер пайдалануу жана куруу эрежелеринде) мындан ары эске алынат.

§ 3.3. Коомдук талкуу жана финалдаштыруу

87. Иштелип чыккан долбоорлор портфели ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана колдоо максатында кеңири коомчулуктун кароосуна (коомдук угуулар же жарандардын электрондук катышуу платформасы аркылуу) сунушталат.

88. Коомдук талкуунун жыйынтыктары документтештирилүүгө тийиш жана жарандардын, бизнес өкүлдөрүнүн, профсоюздардын жана жергиликтүү жамааттардын сунуштарынын эске алынуу даражасын чагылдырат, чечимдерди кабыл алууда трипартизмди (мамлекеттин, иш берүүчүлөрдүн жана кызматкерлердин катышуусун) камсыз кылат. Мындай ыкма кызыкдар тараптардын катышуусунун эл аралык стандарттарында бекитилген ачык-айкындуулук жана отчеттуулук принциптерине ылайык келет. Эскертүүлөр жана сунуштар эске алынгандан кийин ӨТБнын мастер-планынын долбоору толугу менен аяктайт.

89. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуунун бардык этаптарында негизги кызыкдар тараптарды иштеп чыгуу процессине тартуу зарыл.

90. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу аймагындагы кызыкдар тараптарга төмөнкү өкүлдөр кирет:

1) чакан, орто жана ири бизнестин өкүлдөрү

2) ар кандай деңгээлдеги бийлик органдарынын өкүлдөрү, депутаттар

3) эл аралык уюмдар жана донорлор

4) муниципалдык мекемелердин өкүлдөрү (маданият, спорт, билим берүү ж.б. тармактар)

5) турак жай жана турак эмес кыймылсыз мүлктүн ээлери

6) профсоюздардын өкүлдөрү

7) коммерциялык эмес уюмдардын өкүлдөрү жана активдүү жашоочулар

8) аймакты пайдалануучулар (аймакты пайдаланган, бирок башка топторго кирбегендер).

91. Ар бир топ үчүн өзүнүн байланыш каналдары жана алар менен өз ара аракеттенүү формалары талап кылынат. Ошондой эле, эң жакшы натыйжаларга жетүү жана кызыкчылыктардын тең салмактуулугун сактоо үчүн жолугушууларды тышкы профессионал модераторлор тобу өткөрүп, каттап турушу максатка ылайык.

92. Кызыкдар тараптар менен өз ара аракеттенүү боюнча сунуштар

Бул пунктта стейкхолдерлер (шаардык өзгөрүүлөргө кызыкдар жана иш процессине жана натыйжаларына олуттуу таасир эте алган уюмдар жана жеке адамдар) менен гана эмес, жалпысынан кызыкдар тараптар (ӨТБ МП таасир эте турган уюмдар жана адамдар) менен да өз ара аракеттенүү маселесин карап чыгуу зарыл. Бул сунуштар Генри Саноффтун эмгектерине, анын постсоветтик мейкиндикте, Россиянын мисалында адаптациялоо тажрыйбасын талдоого (Россиянын Курулуш министрлигинин шаардык чөйрөнү комплекстүү жакшыртуу долбоорлорун ишке ашырууга коомчулуктун катышуусун уюштуруу боюнча сунуштары, Татарстан Республикасынын Шаарларды өнүктүрүү институту үчүн даярдалган аймактарды өнүктүрүү долбоорлорун коомдук талкуулоону уюштуруу жана өткөрүү боюнча методикалык сунуштары) жана Кыргызстандын Бишкек, Ош, Каракол, Нарын жана Кант шаарларында анын элементтерин колдонуу тажрыйбасына негизделген. Ош шаарында бул элементтер 2025-жылы БУУӨПтүн (OpenOsh) долбоорлорунун биринин алкагында колдонулган.

93. Аймактарды өнүктүрүү долбоорлоруна шаардыктардын катышуусунун 5 деңгээли бөлүнүп каралат:

1) маалымат берүү (тургундар долбоорлоо процессинен кабардар болуп турушат);

2) консультация (тургундар менен айрым маселелер боюнча кеңешилет, бирок бардык чечимдерди буйрутма берүүчү/долбоорду иштеп чыгуучу өз алдынча кабыл алат);

3) тартуу (тургундар чечим кабыл алуу жана долбоорду ишке ашыруу процессине тартылат);

4) өкүлчүлүк берүү (чечим кабыл алуу боюнча ыйгарым укуктардын бир бөлүгү толугу менен шаар тургундарына берилет);

5) өнөктөштүк (долбоорду ишке ашыруу жөнүндө чечим биргелешип кабыл алынат, ал эми буйрутма берүүчү (шаардык администрация/компания) долбоорду ишке ашырууда шаардык коомчулуктарды колдойт).

94. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары төмөнкүлөрдү камтыган биринчи жана экинчи деңгээлдер менен чектелбеши керек, мында:

- долбоорлор жана окуялар тууралуу маалымат жарыяланат;

- берилген темалар боюнча сурамжылоолор жана фокус-группалар өткөрүлөт;

- иштелип чыккан долбоорлорду талкуулоо менен коомдук презентациялар уюштурулат.

95.Заманбап катышуучу долбоорлоо практикасы кызыкдар тараптарды долбоордун үстүнөн иштөөнүн эң алгачкы этаптарынан баштап, анын ишке ашырылышын көзөмөлдөөгө чейин тартууну сунуштайт. Кызматташуунун ар кандай формалары жана ыкмалары ар кандай этаптарда колдонулат, бирок мындай өз ара аракеттенүүнүн бир нече негизги принциптерин бөлүп көрсөтүүгө болот:

1) иштин башталышы жана жүрүшү жөнүндө маалыматтын алар аяктаганга чейин ачык болушу

2) алгачкы этаптардан баштап талкууларды өткөрүү

3) бардык кызыкдар тараптардын ачык-айкын катышуусу

4) натыйжалуу талкуу үчүн маалыматтын толуктугу

5) катышуудан байкаларлык жана өлчөнүүчү эффект.

96. Катышуу формаларынын жана инструменттеринин мисалдары:

- Долбоордун веб-сайтын жана социалдык тармактардагы баракчаларын, кайтарым байланыш формаларын түзүү

- ЖМКларда, блогерлерде жана популярдуу группаларда жарыялоо

- Сурамжылоолор

- Интервьюлар

- Талкуулар

- Стратегиялык сессиялар

- Тегерек столдор

- Көргөзмөлөр

- Долбоордук семинарлар

- Идеяларды чогултуу аянтчасы

- Коомдук талкуу

- Презентациялар

- Мастерскойлор

- Добуш берүү

- Сессиянын форсайты

- Волонтердук жардам

- Краудфандинг

97. Ар бир шаарда тартуу процесси ар башкача болушу мүмкүн жана болушу керек. Мастер-планды иштеп чыгуунун ар бир этабында бардык кызыкдар тараптарды тартуу үчүн төмөнкүлөр сунушталат:

1) Учурдагы кырдаалды талдоо

Мастер-планды иштеп чыгууга жана кайтарым байланыш каналдарына арналган сайт түзүү, аны жергиликтүү аудиторияга жеткиликтүү ыкмалар менен жайылтуу. Жергиликтүү тургундар арасында сурамжылоо, интервью же кызыкдар тараптар менен тегерек столдорду өткөрүү. Максаты – кызыкдар тараптардын кызыкчылыктарын жана пикирлерин шаар жөнүндө берилген маалымат жана өнүгүү пландары менен салыштыруу.

2) Өнүгүү векторун аныктоо

Жергиликтүү кызыкдар тараптар менен жалпы ачык жолугушуу жана негизги кызыкдар тараптар менен бир катар жолугушууларды өткөрүү. Максаттар – ар кандай тараптар үчүн өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарын аныктоо жана аларды макулдашуу, ӨТБ МПга даярдоо жана ишке ашыруу боюнча мындан аркы ишке колдоо табуу.

3) Негизги долбоорлорду сыпаттоо жана ишке ашыруунун жалпы планы

Жергиликтүү кызыкдар тараптар менен бир катар жолугушууларды өткөрүү. Максаттары – биргелешкен долбоорлордун сериясын түзүү, жоопкерчилик чөйрөлөрүн бөлүштүрүү, жалпы иш планын жана каржылоо булактарын макулдашуу.

4) Ишке ашыруу жана мониторинг

Зарылчылыкка жараша стейкхолдерлер менен консультацияларды өткөрүү. ӨТБ МПнын жумушчу версиясын жалпы ачык талкуулоо.

5)Жыйынтыктоочу материалдар жана презентация

Жыйынтыктоочу мастер-планды эл алдында презентациялоо жана аны ачык жеткиликтүүлүктө жайгаштыруу (алар болгон учурда жашыруун элементтерди кошпогондо).

98. Мастер-планда төмөнкүлөрдү камтыган планды ишке ашырууну башкаруу системасы каралат:

- долбоорлорду ишке ашырууну уюштуруу жана максаттарга жетүү;

- мастер-пландын аткарылышын координациялоочу түзүмдөрдү же жумушчу топторду аныктоо (мисалы, жергиликтүү администрация, бизнес, коомчулук жана борбордук бийлик органдарынын катышуусу менен өсүү чекитин өнүктүрүү боюнча шаардык координациялык кеңеш).

99. Башкаруу системасын уюштуруу үчүн координациялык түзүм түзүлөт, регламенттер жана иш-чаралардын планы иштелип чыгат.

100. Координациялык түзүмдү түзүү:

Долбоорду туруктуу ишке ашырууну камсыз кылуу үчүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы же башка ыйгарым укуктуу орган өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүү боюнча шаардык координациялык кеңешти түзөт жана ага жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын, бизнестин, кесиптик бирликтердин, коомчулуктун жана борбордук бийлик органдарынын өкүлдөрүн киргизет. Кеңешке ошондой эле жумушчу топтун жетекчиси да кирет.

101. Шаардык координациялык кеңешти түзүүдө төмөнкү талаптар сакталууга тийиш:

1) Ролдорду идентификациялоо: Бардык катышуучулардын функционалдык ролдорун (мисалы, “Долбоордун ээси”, “Программанын координатору”, “Инвестордун өкүлү”) жана алардын ыйгарым укуктарын (укуктары жана милдеттери) так аныктоо;

2) Курамы: Бардык негизги ведомстволордун (экономика, архитектура, турак жай-коммуналдык чарба) өкүлчүлүгүн камсыз кылуу, ошондой эле долбоорлордун координаторлорун, инвесторлордун жана бейөкмөт уюмдардын өкүлдөрүн кошуу;

3) Формалдаштыруу: Кеңештин курамын жергиликтүү бийлик органынын ченемдик актысы менен бекитүү, бул ага зарыл болгон расмий статусту берет жана бардык тараптардын катышуусун милдеттүү кылат.

102. Регламенттерди иштеп чыгуу жана пландоо:

Өз ара аракеттенүү регламенти, жоопкерчилик структурасы жана долбоорлорду ишке ашыруунун ички графиги иштелип чыгууда. Өз ара аракеттенүү регламенти: Кеңештин жыйналыштарынын мезгилдүүлүгүн (чейрек сайын 1 жолудан кем эмес), чечим кабыл алуу жол-жобосун (мисалы, кворум, добуш берүү) жана көйгөйлөрдү жогорулатуу эрежелерин (чечилбеген маселелерди жогорку деңгээлге өткөрүп берүү) сүрөттөгөн документ түзүү. Жоопкерчилик түзүмү (RACI матрицасы): ӨТБнун мастер-планын ишке ашыруунун ар бир негизги долбоору жана этабы боюнча ким Жооптуу (Responsible), ким Бекитет (Accountable), ким Кеңеш берет (Consulted) жана кимге Маалымат берилет (Informed) аныктаган матрица түзүү. Ички график: Жыйынды календарлык планды бюджеттик циклге жана ресурстук мүмкүнчүлүктөргө байланган деталдуу кварталдык иш-аракеттер пландарына ажыратуу.

103. ӨТБнын мастер-планын ишке ашыруу үчүн зарыл болгон институционалдык өзгөрүүлөрдү аныктоо, анын ичинде Башкы планга түзөтүүлөрдү киргизүү же жергиликтүү ченемдик документтерге өзгөртүүлөрдү киргизүү, негизги долбоорлорду мамлекеттик жана аймактык инвестициялык программаларга киргизүү үчүн төмөнкүлөр жүргүзүлөт:

1) Ченемдик аудит: ӨТБ мастер-планынын максаттарына карама-каршы келүү же дал келбөө жагынан колдонуудагы ченемдик-укуктук базага талдоо жүргүзүү. Анын негизинде Башкы планга, Жер пайдалануу жана куруу эрежелерине (ЖПКЭ) же жергиликтүү бюджетке өзгөртүүлөрдүн тизмесин даярдоо;

2) Финансылык интеграция: Артыкчылыктуу долбоорлорду учурдагы мамлекеттик жана аймактык программаларга, ошондой эле шаарды өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү планына киргизүү үчүн зарыл болгон документтердин пакетин иштеп чыгуу;

3) Бюджеттен тышкаркы каражаттарды тартуу: Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк (МЖӨ) же түз инвестицияларды тартуу мүмкүнчүлүгү бар долбоорлордун презентациялык материалдарын жана финансылык моделдерин түзүү.

104. Ар бир багыт жана долбоор боюнча максаттуу көрсөткүчтөр (KPI) белгиленет. Маалыматтарды чогултуу, талдоо жана отчеттуулукту берүү тартиби аныкталат. Жылына бир жолу долбоорлордун абалын, каржылык аткарылышын жана индикаторлорго жетишкендигин камтыган ишке ашыруу жөнүндө отчет даярдалат. Жооптуу аткаруучулардын отчету менен жергиликтүү кеңештин сессиясында ишке ашыруунун жүрүшүн жыл сайын карап чыгуу сунушталат. Отчеттуулук ӨТБ мастер-планынын сайтында жарыяланат.

105. Чогултуу жана талдоо: Базалык маанилерди (базис), максаттуу көрсөткүчтөрдү жана маалыматтарды чогултууга жооптуу адамдарды белгилеген KPI матрицасын иштеп чыгуу. Ишке ашыруунун жүрүшү жана индикаторлорго жетишүү жөнүндө маалыматтарды автоматташтыруу, топтоо жана визуалдаштыруу үчүн санариптик платформаларды (мисалы, ГМС же BI системалары) колдонуу.

106. Ачык отчеттуулук: Жылдык отчетто жарандар үчүн кыскача маалымат камтылып, өз убагында жана ачык-айкындуулукту камсыз кылуу үчүн отчеттук жылдан кийинки жылдын I кварталынын аягына чейин жарыяланышы керек.

107. Кароо: Шаардык Координациялык Кеңештин отчетторун жергиликтүү кеңештин сессиясында угуу жол-жобосун камсыз кылуу, андан кийин түзөтүүлөр же дем берүүлөр жөнүндө чечимдерди кабыл алуу.

108. Актуалдаштыруу: ӨТБнын мастер-планын актуалдаштыруунун пландаштырылган (3-5 жылдык горизонт аяктагандан кийин) жана пландан тышкаркы (тышкы шарттардын олуттуу четтөөлөрү же өзгөрүүлөрү болгон учурда) механизмдери аныкталат.

109. Пландаштырылган актуалдаштыруу: Учурдагы 3-5 жылдык горизонт аяктаарына 1 жыл калганда демилгеленет. Толук талдоо циклин, жаңы глобалдык жана улуттук тенденцияларды эске алуу менен стратегиялык көрүнүштү кайра карап чыгууну жана кийинки мезгилге долбоорлордун жаңы портфелин түзүүнү камтыйт.

110. Пландан сырткары актуалдаштыруу: Негизги тышкы факторлор болгон учурда жол берилет (мисалы, мамлекеттик программанын өзгөрүшү, каржылоонун олуттуу кыскарышы, форс-мажордук жагдайлар). Жергиликтүү кеңештин негиздүү чечимин жана ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган менен макулдашууну талап кылат.

111. Жол-жобосу: Актуалдаштыруу баштапкы иштеп чыгуудагыдай эле, башкаруунун бардык деңгээлдеринде милдеттүү түрдө коомдук талкуу жана өзгөртүүлөрдү макулдашуу менен өтүшү керек.

112. Максаттуу көрсөткүчтөрдүн ролу. Максаттуу көрсөткүчтөр (индикаторлор) коюлган максаттарга жетүүдөгү прогрессти жана ишке ашырылып жаткан долбоорлордун натыйжалуулугун сандык баалоого мүмкүндүк берүүчү ӨТБнын мастер-планынын маанилүү элементи болуп саналат. Мастер-планда өнүгүүнүн негизги багыттары жана негизги долбоорлор боюнча максаттуу көрсөткүчтөрдүн (ННК) системасы түзүлүшү керек. Бул көрсөткүчтөр мастер-планды ишке ашыруунун алкагында кандай конкреттүү натыйжаларга жетишүү керектигин көрсөтүү менен бийлик органдары жана процесстин бардык катышуучулары үчүн багыт катары кызмат кылат.

113. Көрсөткүчтөргө карата талаптар. Мастер-пландын ар бир стратегиялык багыты жана ар бир негизги милдети жок дегенде бир өлчөнүүчү индикаторго дал келиши керек. Көрсөткүчтөр төмөнкү принциптерди эске алуу менен белгиленет:

1) Өлчөнүүчү жана текшерилүүчү: индикаторду маалыматтардын негизинде сандык түрдө өлчөөгө болот (статистикалык отчеттор, административдик маалыматтар, сурамжылоолор ж.б.). Көрсөткүчтү эсептөө методикасы жана маалыматтардын булагы аныкталууга тийиш. Мисалы, жумушсуздуктун деңгээли (%), тартылган инвестициялардын көлөмү (млн сом), шаардык чөйрөнүн сапаттык индекси (балл), калкты борбордук суу менен камсыздоо (%), электр менен камсыздоодогу үзгүлтүктөрдүн орточо узактыгы (жылына саат) ж. б.

2) Базалык деңгээлдин болушу: ар бир индикатор үчүн учурдагы базалык маанини белгилөө зарыл (мастер-планды иштеп чыгуу жылына же акыркы жеткиликтүү отчеттук жылга). Бул өзгөрүүлөрдүн динамикасын байкоого мүмкүндүк берет.

3) Максаттуу мааниси жана мөөнөтү: индикатордун конкреттүү максаттуу мааниси белгиленет, ага мастер-планды ишке ашыруу мезгилинин аягына чейин жетүү пландаштырылат (адатта 5 жылдан кийин). Мүмкүн болушунча, убакыт аралык жыйынтыктарды көзөмөлдөө үчүн максаттуу баалуулуктарды жыл же этап боюнча бөлсө болот. Максаттуу багыттар - өсүү дараметинен жана пландаштырылган ресурстардан алып караганда амбициялуу, бирок реалдуу болушу керек. Мисалы, эгерде инвестициянын базалык деңгээли жылына 100 млн сом болсо, ошол эле учурда индустриалдык зонаны ишке киргизүү пландаштырылып жатса, анын максаттуу мааниси 5-жылга карата 200 млн сом болушу мүмкүн.

4) Артыкчылыктарга жана программаларга ылайык келүү: көрсөткүчтөр мастер-планда жетишүүгө багытталган натыйжаларды чагылдырууга тийиш. Документти индикаторлордун ашыкча саны менен жүктөбөө керек – мында ийгиликтин негизги көрсөткүчтөрүнө басым жасалат. Ошол эле учурда мастер-пландын көрсөткүчтөрү ӨТБ жана СЭӨП программасынын индикаторлору менен макулдашылат. Мисалы, эгерде улуттук деңгээлде ӨТБ программасы менен РДПнын өсүшү (региондук дүң продукт) же кедейликтин деңгээлин төмөндөтүү боюнча максаттуу багыттар белгиленсе, тиешелүү ӨТБнын мастер-планы аймактын бул көрсөткүчтөргө кошкон салымын конкреттештириши мүмкүн (шаар боюнча дүң чыгаруунун өсүшү X % га, жаңы Y жумуш орундарын түзүү, Z пункттарында жашоо минимумунан төмөн кирешелүү калктын үлүшүн азайтуу ж.б.). Ошондой эле бул методологияда белгиленген (2-тиркеме) ННК жана Туруктуу өнүктүрүүнүн глобалдык максаттары (ТӨМ) эске алынат: мүмкүн болушунча көрсөткүчтөр релеванттык ТӨМ менен байланыштырылат (мисалы, энергиянын кайра жаралуучу үлүшү, билим берүү менен камтуу коэффициенти, абанын булгануу индекси ж.б.). Бул өлкө деңгээлиндеги мониторингди жеңилдетет.

5) Көрсөткүчтөр балансы: индикаторлор системасы өнүгүүнүн ар кандай өлчөөлөрүн камтууга тийиш:

- экономикалык (инвестициялардын көлөмү, жаңы ишканалардын саны, продукциянын экспорту),

- социалдык (жумушсуздуктун деңгээли, калктын кирешеси, билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтарынын сапаты),

- инфраструктуралык (оңдолгон жолдордун узундугу, тармактардагы суунун коромжулугун азайтуу, интернет-байланыштын жеткиликтүүлүгү),

- экологиялык (булгоочу заттардын чыгышы, аймакты жашылдандыруу, калдыктарды утилдештирүү) жана

- институционалдык (мисалы, муниципалитеттин ишине канааттануу индекси, электрондук системалар аркылуу көрсөтүлгөн кызматтардын үлүшү). Көрсөткүчтөрдүн мисалдары 2-тиркемеде берилген. Баланс ишке ашыруунун этаптарында да чагылдырылышы керек: эгерде багыттар жана аларды аткаруучулар бири-биринен көз каранды болбосо (мисалы, өнөр жай объекттерин куруу жана маданиятты өнүктүрүү жаатында) мындай багыттар параллелдүү жүрүшү керек, маданий, билим берүү жана экологиялык демилгелерди ишке ашырууну мастер-планды аткаруунун акыркы жылдарына калтырууга жол берилбейт. Мындай тең салмактуулук өнүгүүнүн комплекстүү баалоосун камсыз кылат, андыктан бир чөйрөдөгү ийгиликтер экинчисинин начарлашынын эсебинен болбойт.

6) Мониторинг жана отчеттуулук.

Мастер-планда максаттуу көрсөткүчтөргө мониторинг жүргүзүүнүн так механизмин караштыруу зарыл. Мониторингдин таблицасын түзүү сунушталат, анда ар бир индикатор боюнча: базалык маани, жылдык (зарыл болсо) жана финалдык максаттуу маанилер, өлчөөнүн мезгилдүүлүгү (квартал сайын, жыл сайын), мониторинг үчүн жооптуу орган же кызмат адамы, ошондой эле маалымдоо ыкмасы (мисалы, маалыматтарды мэрдин жылдык баяндамасына киргизүү, расмий сайтка ачык маалыматтар түрүндө жарыялоо) көрсөтүлөт. Жергиликтүү кеңеш мастер-планды ишке ашыруунун алкагында бул көрсөткүчтөрдү бекитүүгө жана байкоого алууга тийиш. Атап айтканда, мастер-план боюнча отчеттуулукту бюджеттин аткарылышы жана СЭӨПтүн жылдык отчетунун жол-жобосуна байлоо максатка ылайыктуу: бул документтерде мастер-пландын иш-чараларын аткаруу жана жетишилген KPI маанилери жөнүндө бөлүмдөр кошулат. Мындан тышкары, прогрессти баалоого катышуу үчүн ачык мониторингдөө комитети түзүлүшү же коомчулуктун мүчөлөрү учурдагы түзүмдөргө киргизилиши мүмкүн.

7) Максаттуу көрсөткүчтөргө түзөтүү киргизүү. Эгерде мастер-планды ишке ашыруунун жүрүшүндө олуттуу четтөөлөр пайда болсо (мисалы, инвестициялардын өсүшүнө жетүүгө мүмкүн болбогон тышкы кризис, же тескерисинче, көрсөткүчтөрдүн планкасын көтөрүүнү талап кылган кескин экономикалык өсүш), белгиленген жол-жобо аркылуу (план ырастаган ошол эле орган менен макулдашуу боюнча, жергиликтүү кеңештин чечими менен өзгөртүүлөрдү тариздөө менен) максаттуу маанилерге түзөтүү киргизүүгө жол берилет. Бирок, максаттардын үзгүлтүксүздүгүн сактоо үчүн мындай учурлар негиздүү жана сейрек болушу керек.

114. Максаттуу көрсөткүчтөр системасынын болушу мастер - планды аткаруучуларды тартипке салат жана бардык кызыкдар тараптарга прогрессти объективдүү баалоого мүмкүнчүлүк берет.

115. Мониторингдин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн заманбап санариптик инструменттерди – интерактивдүү панелдерди (дашборддорду) колдонуу сунушталат, мында реалдуу убакыт режиминде ӨТБны өнүктүрүүнүн негизги көрсөткүчтөрү жана долбоорлордун статусу көрсөтүлөт. Бул ачык-айкындуулукту жана мастер-планды ишке ашыруу процессине коомчулуктун ишенимин жогорулатат. Натыйжалуулуктун сунушталган негизги параметрлеринин толук сүрөттөлүшү жана аларды түзүү ыкмасы 1-тиркемеде келтирилген.

116. Мастер-пландын логикалык түзүмүнүн негизинде негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрү (ННК) түзүлөт, алар өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаттарына жана милдеттерине жетүүнү объективдүү баалоону камсыз кылат.

117. Мастер-пландын логикалык түзүмүнүн негизинде негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрү (ННК) түзүлөт, алар өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаттарына жана милдеттерине жетүүнү объективдүү баалоону камсыз кылат.

Натыйжалуулуктун негизги көрсөткүчтөрүн түзүүдө төмөнкү пункттарда көрсөтүлгөн ыкмалар колдонулат.

118. Максат коюуну жана операциялык ишке ашырууну айкалыштырган гибриддик ыкманы колдонуу сунушталат.

- “Жогорудан ылдый” (Максат коюуга багытталган ыкма). Индикаторлор артыкчылыктуу багыттарга жараша тандалып, натыйжага басым жасалат. Бул типтеги индикаторлор натыйжаны жана максаттарга түз жетүүнү чагылдырган ННКны түзөт.

Мисалы: “Калктын орточо күтүлгөн өмүрүнүн узактыгы, жыл” (максат: жашоо сапатын жогорулатуу) же “Шаардын экономикасындагы жогорку технологиялык тармактардын үлүшү, %” (максат: экономиканын структуралык трансформациясы).

- “Төмөндөн жогору” (Операциялык ыкмасы). Индикаторлор мурунтан эле бар болгон отчеттуулук формаларынын негизинде тандалат (ведомстволук статистика). Бул типтеги индикаторлор процессти, операциялык натыйжалуулукту жана жаңы маалыматтарды чогултуудагы прогрессти чагылдырган кошумча ННКды түзөт.

Мисалы: “Капиталдык салымдарды өздөштүрүү көлөмү (бир жыл ичинде шаардын капиталдык бюджетинин аткарылышы), %” же “Бир жыл ичинде суу жана жылуулук менен камсыздоо системаларындагы авариялардын жана өчүрүүлөрдүн саны”.

- Гибриддик ыкма (Сунушталган). Максаттарга жетүүнү баалоо үчүн ННКны жана операциялык натыйжалуулукту деталдуу мониторингдөө жана келечектеги мезгилдер үчүн статистиканын багыттарын түзүү үчүн кошумча ННК колдонулат.

Мисалы: ННК: “Орточо күтүлгөн жашоо узактыгы” (максат). Кошумча ННК: “Вакцинация жана алдын алуу программалары менен камтылган калктын үлүшү, %” (максатка алып баруучу процесс).

119. ННКны каскаддоо жана эсепке алуу талаптары

ННК системасы ӨТБнын мастер-планынын стратегиялык блогу менен түздөн-түз байланыштуу болушу керек, мында:

- Бардык ННК конкреттүү артыкчылыктуу багыттарга так байланып, SMART талаптарына жооп бериши керек.

SMART – бул максат коюу методологиясы. ННКлар төмөнкүдөй болушу керек: Specific (Конкреттүү), Measurable (Өлчөнүүчү), Achievable (Жеткиликтүү), Relevant (Маанилүү) жана Time-bound (Убакыт менен чектелген, башкача айтканда пландаштыруу горизонтуна байланыштуу).

- Ар бир КПЭ үчүн анын бекитилген учурдагы мааниси (базистик мааниси) белгилениши керек. Эгерде статистика жок болсо, базалык маани баштапкы изилдөө аркылуу белгиленет.

-Максаттуу маани 3-5 жылдык жана 10-15 жылдык мезгилге белгиленет жана максаттарга жетүү үчүн жетиштүү дымактуу болушу керек.

120. Байлоо жана Жоопкерчилик

- Бардык ННК долбоорлор портфелин ишке ашыруу менен түз же кыйыр түрдө байланыштуу болушу керек, ошондо инвестициялардын таасирин баалоого болот.

- Ар бир артыкчылыктуу багытка 5-7ден ашык ННК дайындалбашы керек. Алардын өзгөрүшү пландан тышкары актуалдаштырууга негиз болот.

- ННКнын так “ээси” (бийлик органы) болушу керек, ал алардын жетишкендиги жана маалыматтарды чогултуу үчүн жооптуу.

121. Эсепке алууну жана маалыматтарды чогултуу системасын киргизүү

Региондун өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен, ӨТБнын мастер-планы маалыматтарды чогултууну камсыз кылуу үчүн төмөнкү институционалдык өзгөрүүлөрдү демилгелейт:

- Мейкиндиктик талдоо (ГМС): Жеткиликтүүлүккө жана инклюзивдүүлүккө байланыштуу көрсөткүчтөр мейкиндикке байланган түрдө өлчөнүшү керек.

Шаардын секторлору боюнча социалдык инфраструктура объекттери менен камсыз кылуунун дисперсия (бирдейлик) коэффициенти мейкиндиктик теңсиздикке каршы күрөшүү үчүн колдонулат. Ташталган аймактардын редевелопментке тартылган гектарларынын санына мониторинг жүргүзүлөт, бул ГМС-талдоону колдонууну талап кылат.

- Маалыматтарды санариптештирүү: Негизги көрсөткүчтөр (ТКЧ, транспорт, экология) боюнча маалыматтарды чогултууну, агрегациялоону жана визуализациялоону автоматташтыруу үчүн санарип платформаларды приоритеттүү пайдалануу.

ГМС (Географиялык маалымат системалары) — бул мейкиндик маалыматтарын (карталар, схемалар) чогултуу, сактоо, талдоо жана графикалык түрдө көрсөтүү үчүн программалык-аппараттык комплекс, ал кадастр, шаар куруу (Башкы план, Шаар куруу эрежелери) жана инфраструктураны мониторингдөө үчүн мамлекеттик жана муниципалдык башкарууда колдонулуп келет. BI - системалары (Business Intelligence, Бизнес-аналитика) — маалыматтардын чоң көлөмүн талдоо, аларды чечим кабыл алуу үчүн ыңгайлуу отчетторго жана дашборддорго айландыруу куралдары, булар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы тарабынан ӨТБнын мастер-планын ишке ашыруу үчүн зарыл болгон институционалдык өзгөрүүлөрдүн алкагында киргизилиши мүмкүн.

- Институционалдык интеграция: Бекитилген Негизги ННК тизмесин ведомстволук маалымат чогултуу жана отчеттуулук пландарына милдеттүү түрдө киргизүү. Базис, максаттуу көрсөткүчтөр жана иш жүзүндөгү маалыматтар сакталган жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы тарабынан ӨТБ мастер-планынын бирдиктүү маалымат базасын түзүү.

122. Көрсөткүчтөрдү оңдоо жана кеңейтүү

Туруктуулуктун, инклюзивдүүлүктүн жана билим экономикасынын принциптерин интеграциялоо үчүн стандарттык топтомго кошумча төмөнкү көрсөткүчтөр киргизилет:

- Эмгек рыногу жана “Skill Mismatch”: Окууну аяктагандан кийин 1 жылдын ичинде ӨТБда ишке орношкон артыкчылыктуу багыттар боюнча ЖОЖдун жана ООЖдун бүтүрүүчүлөрүнүн үлүшү, % (билим берүү мекемелери менен кызматташууну талап кылат).

- Туруктуулук (экология): Тазаланган жана кайрадан пайдаланылган техникалык суунун үлүшү, % жана стационардык булактардан (ЖЭБ/казан казмалары) CO2 чыгаруу көлөмү, миң тонна/жыл (башкаруу үчүн).

- Туризм (сапат): Жалпы агымдын ордуна төмөнкүлөргө артыкчылык берилет: Экологиялык (эко-) туристтерге көрсөтүлгөн туристтик кызматтардын көлөмү, млн сом/жыл жана туристтин суткалык орточо чыгымы, сом/сутка (экономикага кошкон салымын чагылдырат).

123. Мониторинг жана отчеттуулук куралдары

Мониторинг жана отчеттуулук үчүн КПЭ матрицасы түзүлөт – бардык бекитилген көрсөткүчтөрдүн бирдиктүү реестри, ал маалыматтарды чогултуу жана жылдык отчеттуулук үчүн негиз болуп саналат. ННК Матрицасынын Форматы (Негизги реестр). Шаардык координациялык кеңештин жана жооптуу аткаруучулардын негизги жумушчу документи болуп ННК матрицасы саналат - бул бардык бекитилген көрсөткүчтөрдүн бирдиктүү реестри, ал маалыматтарды чогултуу жана жылдык отчеттуулук үчүн негиз болуп кызмат кылат. ННК Матрицасынын түзүмү. Артыкчылыктуу багыттар: Көрсөткүч тиешелүү болгон тематикалык блок көрсөтүлөт (мисалы, “Мобилдүүлүк” же “Турак жай-коммуналдык инфраструктура”). ННК тиби: Көрсөткүч негизги ННК (стратегиялык натыйжаны чагылдыруучу) же операциялык процессти чагылдыруучу кошумча ННК болуп саналабы же жокпу белгиленет. Базалык жана максаттуу маанилер: базистик маани (баштапкы чекит) жана орто мөөнөттүү (3-7 жыл) жана узак мөөнөттүү (10-15 жыл) пландоо горизонтторуна максаттуу маанилер милдеттүү түрдө белгиленет. Маалыматтарды чогултуу жана жоопкерчилик: жаңы статистиканы камсыз кылуу үчүн өтө маанилүү болгон маалымат ээси же чогултуу үчүн жооптуу адам (белгилүү бир орган же ведомство) жана чогултуу жыштыгы (мисалы, ай сайын, квартал сайын же жыл сайын) аныкталат.

124. Ачык отчетко коюлуучу талаптар

Жыл сайын даярдалуучу ачык отчеттуулук жарандар, инвесторлор жана бийликтин борбордук органдары менен коммуникациянын негизги инструменти болуп саналат. Отчеттун түзүмү:

- Жарандар үчүн резюме (Executive Summary): Отчеттук мезгил ичиндеги негизги жетишкендиктерди жана көйгөйлөрдү камтыган кыскача, көрүнүктүү бөлүм. Бул бөлүм жөнөкөй, техникалык эмес тилде жазылып, шаар тургундары түздөн-түз сезе турган натыйжаларга басым жасалышы керек.

-Аналитикалык бөлүм: Долбоорлор портфелинин иш жүзүндөгү финансылык аткарылышы жана ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча негизги ННКга жетишүү жөнүндө отчет. Бул жерде пландаштырылган көрсөткүчтөрдөн четтөөлөр катталат жана аларга эксперттик негиздеме берилет. -Тиркемелер: ишке ашырылган иш-чаралардын толук тизмесин, бардык Кошумча ННК боюнча деталдуу маалыматтарды жана оңдоону талап кылган долбоорлордун тизмесин камтыйт.

125. Визуалдаштыруу жана жеткиликтүүлүк: Отчет сөзсүз түрдө графикалык визуалдаштырууну (диаграммалар, инфографика) жана картографиялык материалдарды, анын ичинде мейкиндиктик өнүгүүнүн схемасындагы негизги долбоорлордун ишке ашырылышынын абалын камтышы керек. Отчеттуулук максималдуу жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу үчүн шаардын расмий веб-сайтында жана ӨТБнын мастер-планынын сайтында жарыяланат.

126. Кайра байланышуу жана ыңгайлашуу механизмдери

Мониторинг системасы ӨТБнын мастер-планынын өзгөрүп жаткан шарттарга ыңгайлашуусун камсыз кылган кайтарым байланыш механизми менен аяктайт.

1) Кароо жана баалоо: Жылдык отчет Шаардык Координациялык Кеңештин жана жергиликтүү кеңештин сессиясынын милдеттүү кароосуна коюлат. Кеңеш натыйжалуулукту баалайт жана олуттуу четтөөлөрдү (кечигүүлөр, бюджеттин ашыкча чыгымы же максаттуу Н-ННКга жетпей калуу) аныктайт.

2) Чечимдерди кабыл алуу: мониторингдин жыйынтыгынын негизинде Кеңеш башкаруу чечимдерин кабыл алат. Бул чечимдерге долбоорлор арасында ресурстарды кайра бөлүштүрүү, жоопкерчилик түзүмүн өзгөртүү же регламенттерге өзгөртүүлөрдү киргизүү кириши мүмкүн.

3) Актуалдаштырууну демилгелөө: Эгерде негизги көрсөткүчтөргө олуттуу жана туруктуу жетишилбесе (ННК төмөндөшү) же олуттуу тышкы факторлор пайда болсо, Кеңеш ӨТБнын мастер-планын пландан тышкары актуалдаштырууну демилгелөө жөнүндө чечим кабыл алат. Бул документтин жандуу жана башкаруунун актуалдуу куралы болуп калышын камсыздайт.

127. ННК матрицасы: Көрсөткүчтөрдү тандоо жана эсептөө ыкмасы

Көрсөткүчтөрдү тандоо методологияда бекитилген гибриддик ыкмага так ылайык келет, ал стратегиялык максаттар менен операциялык ишке ашыруунун ортосундагы тең салмактуулукту камсыз кылат.

128. Негизги ННКны кантип тандоо керек.

Негизги ННК стратегиялык натыйжаны баалоо үчүн иштелип чыккан жанатөмөнкү принциптерге ылайык “жогорудан ылдый” (максат коюудан) принциби боюнча тандалат.

1) Максаттар менен түздөн-түз байланыш. Ар бир ННК шаардын өнүгүүсүнүн артыкчылыктуу багыттарынын бирине түздөн-түз байланыштуу болушу керек жана анын стратегиялык ийгилигин чагылдырышы керек.

2) SMART принциби. Көрсөткүчтөр Конкреттүүлүк, Өлчөнүүчүлүк, Жеткиликтүүлүк, Маанилүүлүк критерийлерине жооп бериши керек жана убакыт боюнча Чектөөгө ээ болушу керек (башкача айтканда, 1, 2, 3… жылдык конкреттүү горизонтко байланган болушу керек).

3) Сандык чектөөлөр: ННКнын саны башкаруучулук көңүлүн бүдөмүктөтпөө үчүн бир артыкчылыктуу багытка карай 3-5 менен чектелет.

4) ННК узак мөөнөттүү эффектти чагылдырат, мисалы: жашоонун күтүлгөн орточо узактыгы (ден соолук), турак жай менен камсыз болуу деңгээли (ыңгайлуу чөйрө), экономикадагы жогорку технологиялык тармактардын үлүшү (трансформация).

129. Кошумча ННКны кантип тандоо керек

Кошумча ННК жаңы статистиканы чогултууда процессти баалоо жана прогресске мониторинг жүргүзүү үчүн арналган жана “төмөндөн жогору карай” принциби боюнча тандалат (операциялык ишке ашырылуучулуктан).

1) Операциялык маанилүүлүк: ННК көрсөткүчтөрү аткаруу органдарынын ишинин натыйжалуулугун жана конкреттүү долбоорлордун ишке ашырылышын чагылдырышы керек, мисалы: Капиталдык салымдарды өздөштүрүү же орнотулган “акылдуу” эсептегичтердин саны.

2) Сигналдык функция: алар эрте индикаторлор жана эскертүүчү сигналдар катары кызмат кылышат. Операциялык ННКнын өзгөрүшү стратегиялык ННКга таасир эткенге чейин эле көйгөйдү көрсөтүшү мүмкүн.

3) Статистиканы өнүктүрүү: КПЭлерге учурда маалыматтары туруктуу чогултулбаган же такыр жок көрсөткүчтөр кириши мүмкүн (мисалы, Абанын сапатын көзөмөлдөөчү сенсорлор тармагы менен камтылган аймактын үлүшү). Алардын киргизилиши ведомстволорду жаңы эсепке алуу системаларын өнүктүрүүгө милдеттендирет.

130. ННК матрицасынын түзүмү

ННК матрицасы ар бир көрсөткүчтүн деталдуу паспорту бар бирдиктүү расмий реестрди билдирет. Анын түзүмү төмөнкү милдеттүү элементтерди камтышы керек:

- артыкчылыктуу багыттын жана көрсөткүчтүн аталышы;

- ННК түрү Негизги же Кошумча;

- өлчөө бирдигин милдеттүү түрдө белгилөө (%, адам/жыл, млн сом, м²/адам…);

- эсептөө методикасы. Көрсөткүчтү эсептөө формуласы;

- базистик маани (мастер-пландын башталышындагы факт) жана максаттуу маанилер (N жылга);

- чогултууга жооптуу адамдарды жана чогултуу жыштыгын көрсөтүү;

- көрсөткүчтөрдү эсептөө жана салыштыруу (индекстөө).

Эсептөөдөгү негизги милдет - ар кандай өлчөө бирдиктери колдонулган ар кандай багыттардын ортосундагы прогресстин салыштырмалуулугун камсыз кылуу (мисалы, ТЖКЧда пайыздар жана Саламаттыкта жылдар).

131. Иш жүзүндөгү жетишкендиктерди эсептөө.

Ар бир көрсөткүчтүн иш жүзүндөгү мааниси бекитилген формула боюнча эсептелет. Шаардык координациялык кеңеш ишке ашыруунун жүрүшүн объективдүү баалоо үчүн нормалдаштыруу ыкмасын колдонот.

- Максаты: бардык түрдүү көрсөткүчтөрдү бирдиктүү, өлчөмсүз жетишкендик индексине келтирүү, мисалы, балл же максаттан пайыз менен көрсөтүлгөн.

- Формуласы: индекс прогресстин пландаштырылган жолго болгон катышы катары эсептелет.

Мисалы: Мисалы үчүн, өсүүнүн таяныч борборунун өнүгүүсүнүн үч тандоо көрсөткүчү тандалып алынды жана мастер-пландын стартындагы базистик маани (База), индексти эсептөө учурундагы көрсөткүчтүн актуалдуу мааниси (Факт) жана максаттуу маани (Максат) түрүндө кокустук маанилер колдонулду. Максаттарга жетүүнүн жалпы пайызы индекстердин орточо арифметикалык мааниси катары эсептелет.

Көрсөткүч

База

Факт

Максаты

Эсептөө формуласы

Индекс

Интерпретация

Жарыктандырылган көчөлөрдүн үлүшү (%)

40

60

80

(Факт – База)/ (Максат – База)

0,5

Аткарылды 50%

Инженердик тармактардын эскириши (%)

70

55

40

(Факт – База)/ (Максат – База)

0,5

Аткарылды 50%

Жашыл зоналардын үлүшү (%)

10

15

30

(Факт–База)/ (Максат – База)

0,25

Аткарылды 25%

Максаттарга жетүүнүн жалпы %ы

(Индекс N1 + N2 + N3) / 3 (көрсөткүч-төрдүн саны)

0,42

Аткарылды 42%

132. Колдонуу: Бул Индекс, мисалы, шаар орточо өмүр сүрүү узактыгы боюнча максатка 65% жана жогорку технологиялык тармактардын үлүшү боюнча 40% жакындаганын салыштырууга мүмкүндүк берет. Мындай ыкма көйгөйлүү аймактарды объективдүү рейтингге чыгарууну камсыздайт жана жетекчиликке ресурстарды кайра бөлүштүрүү жөнүндө чечимдерди бирдиктүү баалоо тутумуна таянуу менен кабыл алууга мүмкүндүк берет.

Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын иштеп чыгуу методологиясына 1-тиркеме

Заманбап аймактык өнүгүүнүн негизги параметрлери - мастер-планды түзүү үчүн багыттар

1. Турак жай-коммуналдык инфраструктурасы

- Суу менен жабдуу: Шаар калктын 100% таза ичүүчү суу менен күнү-түнү камсыз кылат. Магистралдык жана бөлүштүрүүчү тармактар модернизацияланды, мембраналык жана ультра кызгылт көк тазалоо технологиялары киргизилди, түтүктөрдү жаңыртуу жана интеллектуалдык көзөмөл аркылуу агып кетүүлөр азайды. Климаттык стресс учурунда резервдик булактар жана сактоо системалары киргизилген. Сууну үнөмдөө милдеттүү эсептегичтер, керектөөнү жөнгө салуу жана жаңыланган аз энергиялуу сордуруучу станциялар аркылуу жүргүзүлөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Таза сууга жеткиликтүүлүк: 100 %; агып кетүү: ≤20 %; күнү-түнү суу берүү убактысы: ≥99,5 %; үй чарбаларынын сууну үнөмдөөчү жабдууларынын үлүшү: ≥70 %; суу алуучу жана тазалоочу станцияларды модернизациялоо: ≥80 %.

- Саркынды сууларды чыгаруу жана канализация: Өзүнчө тиричилик жана нөшөрлүк канализациясы, дренаждык системаны үзгүлтүксүз тазалоо жана модернизациялоо, инфильтрацияны жана авариялык агындыларды азайтуу боюнча туруктуу жана климатка ыңгайлашкан система түзүлдү. Тазалоочу жабдуулар 85% дан кем эмес натыйжалуулукта иштейт, 20-30% резервдик кубаттуулук менен жабдылган, заманбап технологиялар — аэротенкалар, биореакторлор, механикалык жана УФ иштетүү киргизилген. Жыл сайын тармактардын бир бөлүгү жаңыланып, суу каптоолор жоюлат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: саркынды сууларды тазалоонун натыйжалуулугу: ≥85 %; инфильтрация: ≤10 %; жыл сайын тармакты алмаштыруу: 3–5 %; бөлүнгөн канализация системасы: аймакты камтуу ≥70 %; тазалоочу резервдик кубаттуулук: 20–30 %.

- Жылуулук менен жабдуу: Жылуулук менен камсыздоо системасы ишенимдүү жана экологиялык жактан таза иштейт: отканалар газга же аз көмүртектүү булактарга өткөрүлүп, заманбап чыпкалар, диспетчерлөө жана параметрлерди автоматташтырылган көзөмөлдөө орнотулган. Имараттардын жылуулук трассасын алмаштыруунун жана массалык термомодернизациялоонун – фасаддарды, чатырларды, жертөлөлөрдү жылуулоонун, энергия үнөмдөөчү терезелерди орнотуунун натыйжасында жылуулук жоготуулары азайды. Коммуналдык имараттар жана турак жай фонду энергияны үнөмдөөчү чечимдерди кабыл алууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жылуулукту жоготуулар: 10–15%; газдаштырылган / модернизацияланган от казандардын үлүшү: ≥70 %; турак жай фондун жыл сайын реновациялоо:10–20%; имараттардын энергонатыйжалуулугу: класс B+, жаңы –класс А; буу казандарынын чыгындыларын азайтуу: 30-40%га.

- Электр менен жабдуу: Шаарда ишенимдүү, резервделген жана санариптештирилген энергия системасы бар. Көмөк чордондор жаңыртылды, автоматтык башкаруу системалары жана жүктөрдү кайра бөлүштүрүү ишке ашырылды. Бөлүштүрүлгөн генерация – күн станциялары, шамал станциялары, үй чарбаларында жана бизнесте микрогенерация өнүгөт. Үй чарбалары акылдуу эсептегичтер менен жабдылып, көчөлөрдү жарыктандыруу кыймыл датчиктери жана таймерлери бар энергия үнөмдөөчү LED- системаларына жаңыртылды.

Максаттуу көрсөткүчтөр: керектөөдө ЭКБнын үлүшү: 5-8 %; керектөөчүлөрдү акылдуу эсептегичтер менен жабдуу: 70-100%; электр энергиясынын салыштырма керектөөсүн азайтуу: 10-20 %; көмөкчордондорду модернизациялоо: 80 %; LED - жарыктандыруу өткөрүү: 100 %

- Калдыктарды башкаруу: Шаар сызыктык моделден циркулярдык экономикага өтөт. Ар бирин өзүнчө чогултуу аянтчалары, таштандыларды сорттоочу комплекстер, органикалык фракциянын компосттоо станциялары (КТК 40-55%) түзүлгөн. Полигон модернизацияланып, мыйзамсыз таштанды жайлары рекультивацияланды. Санариптик логистика: ачык-айкындуулукту жана чыгымдарды оптималдаштыруу үчүн контейнерлерди толтуруу датчиктери, таштанды ташуучу GPS-навигациясы, “Санарип аймак” менен интеграциялоо киргизилген. Кайра иштетүү ишканалары, анын ичинде экинчи чийки затты жана компостту кайра иштетүү өнүгүүдө.

Максаттуу багыттары: Калдыктарды сорттоо: 30-40 %; кайра иштетүү: 20-30 %; органикалык заттарды компостоо: 25-35% казуу; мыйзамсыз полигондорду рекультивациялоо: 100%; өзүнчө чогултуу менен камтуу: калктын 30%.

- Турак жай: Турак жай кварталдарын комплекстүү модернизациялоо жүрүп жатат: капиталдык оңдоо, фасаддарды жылуулоо, инженердик тармактарды алмаштыруу, транзиттик транспортсуз жашылдандырылган короолор. Өзгөчө кырдаалдар фонду жаңыланып, көчүрүү жана энергонатыйжалуу жаңы турак жай куруу программалары түзүлүүдө. Мамлекеттик жана муниципалдык каражаттардын эсебинен аз камсыз болгон үй-бүлөлөр үчүн социалдык турак-жай куруу мүмкүнчүлүгү каралууда (Германия жана Францияга окшош). Жаштар, медицина кызматкерлери, мугалимдер жана негизги адистер үчүн жеткиликтүү турак жай сегменти өнүгүүдө.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Имараттардын энергонатыйжалуулугу: B+ / A; кварталдык жылдык жаңылоо: ≥5–10 %; жеткиликтүү турак жайдын үлүшү: жылдык киргизүүнүн ≥10 %ы; короолорду жана кварталдарды жашылдандыруу: аймактын 30-40%ы; социалдык объекттерге жөө басып жетүүдө турак жайдын үлүшү (300–500 м): ≥80 %.

Натыйжа: Шаарлар суу, жылуулук, энергия, санитардык коопсуздук жана үзгүлтүксүз жайлуу турак жай шарттарын камсыз кылган туруктуу, ишенимдүү жана ресурстук жактан натыйжалуу турак жай-коммуналдык системага ээ болушат. Тармактарды модернизациялоо ресурстардын жоготууларын азайтат, коммуналдык ишканалардын финансылык туруктуулугун жогорулатат жана бюджетке түшкөн жүктү азайтат. Санариптик системаларды киргизүүнүн, маалыматтардын ачык-айкындуулугунун жана таштандыларды кайра иштетүүнүн циркулярдык моделинин аркасында шаарлар экологиялык жактан коопсуз жана инвесторлор үчүн жагымдуу болуп калат. Энергияны үнөмдөөчү турак жай, таза суу, сапаттуу жылуулук, ишенимдүү электр энергиясы жана заманбап таштанды системасы климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлаша алган, экономикалык өсүштү колдогон жана бардык тургундардын жашоо сапатын жакшырткан туруктуу шаардык чөйрөнү түзөт.

2. Тарыхый мурас жана соцмаданий иденттүүлүк

- Мурас жана эстеликтер: Бардык эстеликтер, тарыхый имараттар жана маданий мурастар эсепке алынып, архитектуралык жана маданий мурастар реестрине киргизилген. Алар коргоого алынган жана аутенттүүлүгүн сактоо менен калыбына келтирилүүдө. Тарыхый көрүнүшүн жоготпостон, объекттерди маданий-туристтик программаларга (музейлер, мейманканалар, маданий борборлор, арт-мейкиндиктер) киргизүү.

Максаттуу көрсөткүчтөр: 2030-жылга чейин артыкчылыктуу объекттердин кеминде 30–40%ы калыбына келтирилет; ар бир таяныч өсүү чекити болгон шаарда тарыхый мурасты жана социомаданий өзгөчөлүктү чагылдырган кеминде бир ири музей же маданий борбор болот.

- Шаар чөйрөсү: Тарыхый райондордун жана панорамалардын салттуу көрүнүшүн сактоо; тарыхый кварталдарда жаңы курулуш тарыхый стилге жана бийиктикке толук дал келет. Тарыхый аянттарды, сейил бактарды жана бульварларды жашыл аймактарды жана жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасын интеграциялоо менен көрктөндүрүү.

Максаттуу көрсөткүчтөр: маданий жана тарыхый мурас объекттеринин аймагынын 100% нын шаар куруу регламенттери бар; биринчи беш жылдыктын алкагында негизги аянттардын жана көчөлөрдүн 50% ы көрктөндүрүлөт.

- Маданий жашоо жана туристтик маршруттар: Ар кандай максаттуу аудиториялар жана курактык топтор үчүн үзгүлтүксүз туристтик экскурсиялар, жыл сайын өткөрүлүүчү улуттук, кол өнөрчүлүк жана көркөм фестивалдар.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жыл сайын 10дон кем эмес маданий иш-чараларды өткөрүү, калктын 20%ынын маданий программаларга катышуусун камсыз кылуу; тарыхый мурас объекттерине туристтердин баруусунун жыл сайын 10–15%га өсүшү, ички жана чет элдик туристтер үчүн ар кандай темадагы карталарды жана туристтик маршруттарды иштеп чыгуу.

- Инклюзия жана этномаданий жамааттар: Бардык этникалык топторду биргелешкен майрамдарды (Нооруз, Шаар күнү, Эгемендүүлүк күнү) жана фестивалдарды өткөрүү аркылуу колдоо; жергиликтүү жамааттарды этникалык жамааттардын этномаданий мурастарын реставрациялоо жана сактоо маселелерин чечүүгө тартуу.

- Креативдүү индустриялар: Муниципалдык имараттарды устаканалар, көркөм резиденциялар жана чыгармачыл кластерлер үчүн пайдалануу; чеберлерди жана сүрөтчүлөрдү максаттуу гранттар, арзандатылган ижара, микрокаржылоо жана продукцияны илгерилетүү аркылуу колдоо, чыгармачыл аянтчаларды түзүү, көргөзмөлөрдү жана фестивалдарды өткөрүү.

- Каржылоо жана туруктуулук: Калыбына келтирүү, маданий инфраструктураны жана программаларды өнүктүрүү үчүн каржылоо тартуу (мамлекеттик каражаттар, ЮНЕСКОнун жана эл аралык фонддордун гранттары, жеке инвестициялар, волонтердук долбоорлор).

Максаттуу көрсөткүчтөр: Жыл сайын калыбына келтирүү жана маданий демилгелер үчүн муниципалдык максаттуу гранттарды түзүү, бардык шаарларда маданий мурас объекттеринин санариптик реестрин киргизүү.

Натыйжа: Ар бир шаарда музейлер, маданий иш-чаралар жана фестивалдар менен тарыхый борбор түзүлөт. Маданий мурас шаардын экономикасына креативдүү индустриялар жана туризм аркылуу интеграцияланган. Тарыхый кварталдар шаар чөйрөсүн модернизациялоодо тарыхый көрүнүшүнүн уникалдуулугун сактап калат; маданий жашоо жеткиликтүү, инклюзивдүү жана туруктуу болуп, бул социалдык биримдикти, экономикалык активдүүлүктү жана өсүүнүн таяныч борборлору болгон шаарлардын инвестициялык жагымдуулугун жогорулатат.

3. Шаар курулушу жана коомдук мейкиндиктер

- Шаар курулушу жана климатка ылайыкташтырылган пландоо: Кыргызстандын үч климаттык зонасын эске алуу менен шаар курулушу жүргүзүлөт, бул энергонатыйжалуу, туруктуу жана ыңгайлуу мейкиндиктерди долбоорлоого мүмкүндүк берет. Жаңы кварталдар күндүн багытына жараша (салкын аймактарда чыгыш-батыш огу боюнча, ысык аймактарда көлөкөлүү коридорлорду түзүү менен) жайгаштырылат, сапаттуу жылуулоо, табигый жарыктандыруу жана пассивдүү муздатуу/жылытуу системалары менен камсыздалат. Түндүк шаарларда шамалдан коргоого, максималдуу инсоляцияга жана имараттардын жылуулугунун натыйжалуулугуна басым жасалат. Түндүк-чыгыш шаарларда – күндүн нурунун жетиштүү болушуна, жашылдандырууга жана орточо тыгыздыкка көңүл бурулат. Түштүк шаарларда – топтук көлөкөлөштүрүүгө, желдетилүүчү көчөлөргө жана муздатуу үчүн сууну интеграциялоого басым жасалат. Бардык объекттер климаттык ыңгайлашуу, энергияны үнөмдөө, туруктуу материалдар жана СНиПтерди сактоо принциптери боюнча долбоорлонот, кийинчерээк эл аралык стандарттар (LEED, BREEAM, EnergyStar) боюнча сертификациядан өтүү мүмкүнчүлүгү бар.

Максаттуу көрсөткүчтөр: климаттык ыңгайлашуу жана энергонатыйжалуулук принциптерине жооп берген жаңы долбоорлордун үлүшү ≥ 75%; шаар аймактарынын ашыкча ысып кетүүсүн азайтуу (“жылуулук аралы” эффекти) 3-4°C; жаңы имараттардын ченемдик инсоляциясын камсыз кылуу≥ 70%; тургундар үчүн жөө басууда сапаттуу коомдук жайлардын жеткиликтүүлүгү ≤ 500 м ≥ 90%.

- Жашылдандыруу жана жаратылыш инфраструктурасы: Шаардын “жашыл каркасы” — парктардын, скверлердин, бульварлардын, аллеялардын жана короо бакчаларынын байланышкан системасы түзүлүүдө. Жашыл зоналар климаттык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен: түштүк үчүн көлөкөлүү дарактар жана вертикалдуу жашылдандыруу, түндүк үчүн шамалдан коргоочу отургузуулар, ысып кетүүнү азайтуу үчүн көчөлөрдүн боюн жашылдандыруу долбоорлонууда. Жаңы аймактарда ар бир короого кеминде 5–10 дарак отургузуу, чоң дарактарды сактоо жана жамгыр бакчаларын, биодренажды жана суу өткөрүүчү каптамаларды түзүү каралган. Парктар жана скверлер эс алуу, активдүүлүк, экологиялык агартуу жана климаттык адаптациялоочу жайларга айланат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жашыл жана өткөргүч материалдар менен капталган аймактын үлүшү ≥ 50–60%; парктар менен скверлерге жеткиликтүүлүк ≥ 90% тургундар үчүн ≤ 500 м; жашылдандыруу түзүмү: ≥ 60% дарактар; ≥ 30% бадалдар; ≥ 10% газондор; биодренаж жана жамгыр бакчалары жаңы коомдук жайлардын ≥ 30–40%ында; көчө бойлорундагы жашыл коридорлордун узундугу 70%.

- Көчөлөр, короолор жана күнүмдүк жолдор: көчөлөр жана короолор коопсуз, ыңгайлуу жана жөө жүргүнчүлөргө багытталган. Тротуарлар борбордо 3-4 метрге чейин жана турак жайларда 2-2,5 метрге чейин кеңейтилип, жарык, көлөкө, ар бир 50-100 метр сайын отургучтар, жеткиликтүү өтмөктөр, төмөндөтүлгөн бордюрлар жана тактилдик плиткалар менен камсыз кылынат. “Машинасыз короо” концепциясы ишке ашырылууда: кварталдардын четинде унаа токтотуучу жайлар, короолордун өзүндө — оюн аянтчалары, жашылдандыруу жана социалдык активдүүлүк. Коомдук жайларда жергиликтүү иденттүүлүк - оймо-чиймелер, жергиликтүү материалдар, маданият элементтери колдонулат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жөө жүргүнчүлөр жана тынч көчөлөрдүн үлүшүн көбөйтүү 40%; көчөлөрдү сапаттуу жарыктандыруу 90%; “машинасыз короо” принциби боюнча короолордун үлүшү жаңы кварталдардын 50%; дарактардын көлөкөсү бар көчөлөрдүн үлүшү 70% алардын узундугу; чакан архитектуралык формалардын саны (отургучтар, урналар, жарыктандыруу) 1 элемент ар бир 50-70 м.

- Коомдук жайлар жана активдүү шаар жашоосу: “Power of Ten” принциби колдонулат: ар бир коомдук жайда 10дон кем эмес функция болушу керек — эс алуу, спорт, маданият, иш-чаралар, балдар аянтчалары, кафелер, жашыл аймактар, навигация, суу түйүндөрү, искусство жана башкалар. Скверлер, аянттар, жээктер жана бульварлар көп функциялуу жана жыл бою иштей турган, үй-бүлөлөр, жаштар жана карылар үчүн инфраструктурасы бар жайга айланат. Тартуу борборлору өнүгөт — креативдүү зоналар, иш-чаралар өткөрүүчү аянтчалар, көчө сахналары, амфитеатрлар, павильондор.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Power of Ten талаптарына жооп берген коомдук жайлардын үлүшү 2030-жылга карата ≥ 40%; көрктөндүрүлгөн коомдук жайлардын саны - ≥ 30% өсүү; жыл сайын ≥ 30 шаардык иш-чара өткөрүү; жыл бою иштеген коомдук жайлардын үлүшү ≥ 50%.

- Нөшөр инфраструктурасы, тазалык жана экологиялык стандарттар: Нөшөр канализациясынын жана саркынды сууну чыгаруунун заманбап системасы түзүлүүдө: өткөргүч каптамалар (шагыл, плитка, дарактын кабыгы, таш, шагыл таш), биодренаж, жашыл аралчалар, жамгыр бактары, жер астындагы коллекторлор. Короолордун жана көчөлөрдүн үстү ачык жер менен калбайт, бул чаңды, кирди жана каптаманын бузулушун азайтат. Кургак мезгилде чаңды азайтуу үчүн үзгүлтүксүз нымдуу тазалоо жүргүзүлөт. Нөшөр системалары климаттык тобокелдиктерге туруктуулукту жогорулатуучу жаратылыш инфраструктурасы менен интеграцияланат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жер үстүндөгү агындыны 20-25%ке чейин азайтуу (30-55%дин ордуна); жаңы аймактардын ≥ 50–70%ин өткөргүч каптамалар менен камсыз кылуу; жамгыр суусунун инфраструктурасынын ≥ 80%ин модернизациялоо; коомдук жайлардын 95%инде чоң көлчүктөрдү жок кылуу.

- Шаардыктардын катышуусу, иденттүүлүк жана шаардык чөйрөнүн сапаты: Катышуу механизмдери ишке ашырылууда: демилгелүү бюджеттөө, долбоорлорду эл алдында талкуулоо, электрондук платформалар, райондук коомдук кеңештер. Ар бир райондо эталондук болуп калган көрктөндүрүү боюнча пилоттук долбоорлор ишке киргизилүүдө. Автордук көзөмөл, техникалык көзөмөл жана кепилдик тейлөө жүргүзүлөт. Шаардык чөйрөнү жасалгалоодо жергиликтүү маданий өзгөчөлүк – оймо-чиймелер, көркөм объекттер, салттуу материалдар колдонулат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: долбоорлорду талкуулоого калктын катышуусу ≥ 25%; коомдук талкуудан өткөн долбоорлордун үлүшү ≥ 80%; жыл сайын ≥ 10 райондук пилоттук долбоор; шаардык чөйрөнүн сапатына канааттануу ≥ 70%.

Натыйжа: Шаар ыңгайлуу, жашыл жана адамга багытталган болуп баратат. Көчөлөр жана короолор коопсуз жана көлөкөлүү болуп, жайында ысып кетүү жана кышында көк муз азаят. Коомдук жайлар шаар турмушунун жандуу борборлоруна айланууда: адамдар сейилдеп, баарлашып, спорт менен машыгып, үй-бүлөсү менен убакыт өткөрүшөт. Калктын ден соолугу жакшырып, социалдык активдүүлүк өсүп, шаардык институттарга болгон ишеним жогорулайт. Шаар улуттук стратегиялык багыттарга жана эл аралык стандарттарга ылайык келген заманбап, экологиялык көрүнүшкө ээ болот, бул адамдык капиталды бекемдейт, инвестициялык жагымдуулукту жогорулатат жана жашоо сапатын жакшыртат.

4. Мобилдүүлүк

- Көчө-жол тармагы жана шаардын байланышы: Транспорттун бирдей бөлүштүрүлүшүн, аралыктардын кыскарышын жана ар кайсы райондордун жеткиликтүүлүгүн жогорулатууну камсыз кылган тыгыз жана байланышкан көчө-жол тармагы түзүлүүдө. Жаңы көчөлөр туюксуз, кварталдык түзүмгө интеграцияланган өтмө жолдорго жана байланыштарга артыкчылык берүү менен долбоорлонууда. Жолдун сапаты жогорулап, кесилиштер модернизацияланып, трафикти башкаруу менен заманбап светофор системалары киргизилип жатат. Көчөлөр тармагы оптималдуу тыгыздыкты камсыз кылууга багытталган (БУУнун стандарты - 18 км/км²), бул магистралдардын жүктөмүн азайтып, шаарды транспорттун бардык түрлөрү үчүн ыңгайлуу кылат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Көчө-жол тармагынын тыгыздыгы ≥ 18 км/км²; реконструкцияланган жана модернизацияланган көчөлөрдүн үлүшү ≥ 30%; жаңы өтмө байланыштардын саны - өсүү ≥ 25%; магистралдардын орточо жүктөмүнүн төмөндөшү ≥ 20%.

- Жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасы жана коопсуз чөйрө: Коопсуздукка жана климаттык коргоого багытталган ыңгайлуу, үзгүлтүксүз жана тоскоолдуксуз жөө жүргүнчүлөр тармагы түзүлөт. Тротуарлар борбордо 3–4 м, турак жай райондорунда 2–2,5 м кеңдикте жасалып, бордюрлар түшүрүлүп, тактилдик навигация жана жарыктандыруу орнотулат. Өтмөктөр ар бир 100–300 м сайын жайгаштырылып, коопсуздук аралчалары жана кыймылды басаңдатуучу каражаттар менен жабдылат. Көлөкө (дарактар, чатырлар), ар бир 50–100 м сайын отургучтар, суу түйүндөрү, көчөттөр отургузулат. Жөө жүрүү маршруттары туруктуу, ыңгайлуу жана күнүмдүк колдонууга ылайыктуу болуп калат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Климаттык көлөкөсү бар жөө жүргүнчүлөр маршруттарынын үлүшү ≥ 60–70%; жөө жүргүнчүлөр тармагынын үзгүлтүксүздүгү ≥ 90%; көлөкөлүү аймактарда температуранын төмөндөшү 3–5°С; жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасына канааттануу ≥ 80%; сапаттуу жарыктандыруу ≥ 90% көчөлөрдө.

- Коомдук транспорт жана транспорттук жеткиликтүүлүк: Калктын көпчүлүгү үчүн 5–7 мүнөттүк жөө аралыкта ыңгайлуу, тез-тез жана ишенимдүү коомдук транспорт системасы түзүлөт. Маршруттук тармак оптималдаштырылат, негизги магистралдарда атайын тилкелер киргизилет, кесилиштерде коомдук транспортко артыкчылык киргизилет. Парк заманбап, төмөн полдуу автобустар жана кондиционерлери, накталай эмес төлөмү жана так расписаниеси бар электробустар менен жаңыланат. Аялдамаларда такталар, навигация, чатырлар жана жарыктандыруу орнотулат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: калктын аялдамаларга жетүүсү ≤ 7 мүнөт жөө жүрүү ≥ 85%; сааттык тыгында интервал — 5–10 мүнөт; жапыз полдуу транспорттун үлүшү ≥ 80%; бөлүнгөн тилкелери бар коридорлордун үлүшү ≥ 50%; коомдук транспорттун сапатына канааттануу ≥ 75%.

- Велосипед кыймылы жана микромобилдүүлүк: Автоунаалардан жана жөө жүргүнчүлөрдөн буфердик зоналар жана бордюрлар аркылуу бөлүнгөн велосипед жолдорунун жана велосипед тилкелеринин толук жана коопсуз тармагы түзүлөт. Велосипед жолдору климаттык жактан ыңгайлуу чөйрөдө 1,2–2 м (бир тараптуу) жана 2,5–4 м (эки тараптуу) туурасында долбоорлонот. Объекттердин жанында велосипед токтотуучу жайлар (10 кызматкерге 1 орун), ижара станциялары, электросамокаттар үчүн кубаттоочу пункттар өнүктүрүлөт. Велосипед тармагы турак жай райондорун 300–500 м жеткиликтүүлүк радиусу менен камтыйт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: велосипед тармагынын тыгыздыгы – 3–5 км/км²; велосипед инфраструктурасынын жеткиликтүүлүгү калктын ≥ 70% үчүн ≤ 500 м; жаңы велосипед жолдорунун узундугу — 2030-жылга чейин ≥ 50 км өсүү; ири объектилердин ≥ 80% жанында велосипед токтотуучу жайлар.

- Токтотуучу жайлар саясаты жана суроо-талапты башкаруу: Көчөлөрдү башаламан токтотуудан арылтууга жана коопсуздукту жогорулатууга багытталган заманбап токтотмону жөнгө салуу системасы киргизилип жатат. Борбордук райондордо акы төлөнүүчү зоналар, базарлардын, вокзалдардын жана соода борборлорунун жанында көп кабаттуу паркингдер, борборго кире бериштеги токтоочу жайлар түзүлүүдө. Токтотмо мейкиндиктери жөө жүргүнчүлөргө, коомдук зоналарга жана коомдук транспортко артыкчылык берилгендей уюштурулууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Борбордогу жөнгө салынган унаа токтотуучу жайлардын үлүшү ≥ 70%; башаламан унаа токтотууну азайтуу ≥ 80%; ≥ 5 токтотуучу жай куруу; магистралдардагы кыймылдын ылдамдыгын ≥ 10–15% га жогорулатуу.

- 15 мүнөттүк шаардык түзүм жана активдүүлүктүн локалдык борборлору:

Локалдуу борборлордун тармагы өнүгүүдө - мектептер, бала бакчалар, амбулаториялар, дүкөндөр, парктар, спорт аянтчалары - жашаган жерлерден 1 км ашпаган аралыкта жөө жеткиликтүү. Негизги көчөлөр бул борборлорду ыңгайлуу жөө жүрүү каттамдарынын жана коомдук транспорт коридорлорунун бирдиктүү тармагына бириктирет. Шаар тыгызыраак, ыңгайлуу жана бирдей түзүмдө болуп калат. Максаттуу көрсөткүчтөр: Негизги кызматтардын жеткиликтүүлүгү калктын ≥ 85%ы үчүн ≤ 15 мүнөт; негизги көчөлөрдүн байланыш радиусу - 420–840 м; 15 мүнөттүк принцип боюнча долбоорлонгон жаңы райондордун үлүшү - 100%

- Жол кыймылынын коопсуздугу (VisionZero): Өлүмдүн нөлгө барабар болушу принциби киргизилип жатат: Негизги максат — адамдардын өмүрү жана ден соолугу. Мектептердин жана парктардын жанында 20–30 км/сааттык зоналар түзүлөт, трафикти физикалык жактан тынчтандыруу (аралчалар, тарытуулар, “жаткан полицейлер” колдонулат, кесилиштер модернизацияланат. Көзөмөл камералары орнотулат, кооптуу жерлерди аныктоо үчүн маалыматтарды талдоо жана жасалма интеллект колдонулат. Коопсуздук боюнча окуу жана маалыматтык программалар өткөрүлөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Өлүмдү 100 миң тургунга 0–3 учурга чейин азайтуу; мектептердин 100%ында 30 км/саат зоналары; оор жол кырсыктарын 50%га азайтуу; магистралдардын ≥ 60%ына ЖИ аналитикасын киргизүү.

- Бардык тургундар үчүн инклюзивдүүлүк жана жеткиликтүү чөйрө: Майыптыгы бар адамдар, улгайган адамдар, коляскалуу ата-энелер жана мобилдүүлүгү чектелген топтор үчүн толук жеткиликтүү чөйрө түзүлүүдө. Каттамдар жантаюусу ≤ 8–10% болгон пандустар, туурасы ≥ 90 см (же эки тараптуу кыймыл үчүн 180 см), тактилдик навигация жана контрасттык белгилер менен камсыздалат. Аялдамалар, транспорт жана коомдук жайлар толук жеткиликтүү пайдалануу принциби боюнча долбоорлонууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: коомдук жайлардын аймагынын жеткиликтүүлүк стандарттарына шайкештиги ≥ 70%; жеткиликтүү аялдамалардын үлүшү ≥ 80%; үзгүлтүксүз тоскоолдуксуз каттамдар — ≥ 75%.

- Ыңгайлуу жана климатка ылайыкташтырылган мобилдүүлүк: Жөө жүргүнчүлөр жана велосипед тебүү инфраструктурасы климаттык шарттарды эске алуу менен долбоорлонот: көлөкөлүү коридорлор, жашыл буферлер, чатырлар жана күндөн корголгон маршруттар түзүлөт. Микроклиматка мониторинг жүргүзүлөт, жашылдандыруу жана өткөргүч материалдар колдонулат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: көлөкөлүү жөө жүргүнчүлөр каттамдарынын үлүшү ≥ 60–70%; локалдуу температуранын 3–5°C төмөндөшү; 1 км көчөгө 20–25 дарак; көлөкөсү жана чатыры бар аялдамалардын үлүшү ≥ 80%.

- Экологиялык транспорт жана зыяндуу заттардын бөлүнүшүн азайтуу: Транспорттук система экологиялык таза чечимдерге өтүүдө: электробустар, газ менен жүрүүчү автобустар, электромобилдер, троллейбустар жана (мүмкүнчүлүк болсо) трамвай. Экологиялык зоналар киргизилип, “жашыл” транспортко жеңилдиктер берилип, коммуналдык техника жаңыланууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: экологиялык транспорттун үлүшү ≥ 40%; коомдук транспорт паркындагы электробустар ≥ 50%; транспорттук зыяндуу заттардын бөлүнүшүнүн азайышы ≥ 30%.

Натыйжа: Шаар заманбап, туруктуу жана адамдарга багытталган ыңгайлуу транспорттук системага ээ болот. Жүрүү тез, коопсуз жана экологиялык жактан таза болот. Жөө жүргүнчүлөр жана велосипедчендер өздөрүн ыңгайлуу сезишет, коомдук транспортко артыкчылык берилет, ал эми автоунаа кыймылы уюшкан жана болжолдонгон болот. Абанын сапаты жакшырат, жол кырсыктарынын жана тыгындардын саны азаят, социалдык активдүүлүк жогорулайт, ал эми райондор жогорку байланышка жана жеткиликтүүлүккө ээ болушат. Бул шаарды адилеттүү, сергек, экономикалык жактан туруктуу жана жашоо, инвестиция жана адамдык капиталды өнүктүрүү үчүн жагымдуу кылат.

5. Шаардын экономикасы

- Бизнес жана өнөр жайы: Иштеп жаткан ишканалар модернизацияланып, индустриализациянын улуттук стратегиясына жана аймактык өнүгүүгө ылайык келген тармактык кластерлерге интеграцияланууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Керектүү инфраструктурасы бар (электр энергиясы, суу, жолдор) индустриалдык парктар (30–100 га) курулууда. Индустриалдык парктардын толуктугу ≥ 70%га жетет. Жаңы өндүрүштөр эң мыкты жеткиликтүү технологияларга (ЭЖТ) ылайык келет, абага чыгарууларды азайтат жана бир ишкананын калдыктары башка ишкана үчүн ресурс болуп калган циркулярдык моделдерди киргизет.

- Инвестициялар: Инвесторлорду тартуу процессинде жеңилдиктер, тездетилген уруксаттар, даяр инвестициялык пакеттер жана көзөмөлдүн ачык-айкын жол-жоболору киргизилип, бул инвестициялык климатты жакшыртуу боюнча улуттук программага ылайык келет. Инвесторлорду тартууда ишканаларда татыктуу эмгек шарттары жана социалдык стандарттардын сакталышы эске алынып, бул шаарга болгон ишенимди жана инвестициялык жагымдуулукту жогорулатат. Шаар өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн бизнес жана инвестициялык форумдар, ЖМК, социалдык тармактар, соода өкүлчүлүктөрү аркылуу активдүү жайылтууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр - жыл сайын түз инвестициялардын кеминде 10–15 % өсүшү. Инвестициялык чаралар максималдуу натыйжага жетүү үчүн аймактарды комплекстүү өнүктүрүү жана өсүүнүн таяныч борборлорунун аймактык программалары менен интеграцияланган.

- Чакан жана орто ишкердик (ЧОИ): Ишкерлерди колдоо борбору (ИКБ) түзүлдү, ал каттоодон өтүү, мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарды алуу, бухгалтерия, салыктар, жашыл жана санариптик көндүмдөр боюнча консультацияларды жана окутууларды “бирдиктүү терезе” принцибинде көрсөтөт. Заманбап базарлар жана соода аянтчалары, жеткиликтүү ижара акысы менен креативдүү коворкингдер жана устаканалар өнүгүүдө.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Орто мөөнөттүү келечекте (2030-жылга чейин) чакан ишканалардын санын ≥20–25 %га көбөйтүү жана жумуш менен камсыздоону 15–20 %га жогорулатуу.

- Кадрлар: Колледждер жана ЖОЖдор шаардык тармактардын муктаждыктары үчүн адистерди даярдайт (техникалык, медициналык, агрардык жана башка). Лабораториялар жана устаканалар модернизацияланган, дуалдуу программалар - теория жана практика индустриалдык парктардын жана кластерлердин ишканаларында киргизилген. Жергиликтүү ишканаларда иштөөнүн жагымдуулугун жогорулатуу жана адистерди шаарда кармап калуу боюнча чаралар көрүлүүдө. Чет элдик жумушчу күчүн эсепке алуу жана көзөмөлдөө жүргүзүлүүдө.

Максаттуу көрсөткүчтөр - жакынкы 5 жыл аралыгында шаардагы студенттердин санын 10–15 %га көбөйтүү жана бүтүрүүчүлөрдүн ≥ 70 %ын жергиликтүү жашаган жеринде жумуш менен камсыз кылуу. Шаарларда расмий эмес иштеген калктын үлүшүн азайтуу.

- IT жана чыгармачылык сектору: Технопарктар жана креативдик кластерлер түзүлдү. Хакатондор, стартап-фестивалдар жана билим берүү иш-чаралары өткөрүлүүдө.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жылына ≥ 3 стартапка колдоо көрсөтүү, ≥1 коворкинг же чыгармачылык студия ачуу, өнөр жай кластерлери менен интеграциялоо.

- Жашыл өнөр жай: Жаңы өндүрүштөр эң мыкты жеткиликтүү технологияларга жооп берет жана энергияны жана материалдарды эң жогорку деңгээлде натыйжалуу колдонот. Индустриалдык парктарга бир ишкананын калдыктары башка ишкана үчүн ресурс болуп калган система түзүлөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Орто мөөнөттө жалпы абага чыгарылган зыяндуу заттар 15–20 %га азаят, ал эми шаарлар жашыл жана энергияны үнөмдөөчү технологияларды киргизүү аркылуу абанын сапатын жакшыртат. Бул чаралар жашыл экономика боюнча улуттук стратегияга жана региондорду туруктуу өнүктүрүүгө ылайык ишке ашырылат.

- Брендинг жана башкаруу: Шаардын заманбап имиджи иштелип чыккан (логотип, ураан, сайт). Социалдык-экономикалык отчеттор үзгүлтүксүз жарыяланып турат (ишке орношуу, орточо эмгек акы, ИДП, миграция). Маалыматтарды талдоо инвестициялар үчүн артыкчылыктарды жана кластерлерди өнүктүрүүнү камтыган мындан аркы стратегияларды оңдоого мүмкүндүк берет. Башкаруу жана мониторинг өсүүнүн таяныч борборлорунун программасы жана аймактык стратегиялар менен интеграцияланган.

Натыйжа: Диверсификацияланган экономика жаңы өндүрүштөрдү жана жумуш орундарын түзүп, шаардын бюджетинин өсүшүн камсыздайт. Жаштардын өз шаарында өнүгүү перспективалары бар. Шаар инвесторлорду жана квалификациялуу кадрларды тартуучу локалдык борборго айланат. Индустриалдык жана креативдүү кластерлердин өнүгүшү атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатат, инновацияларды стимулдайт жана бүткүл регион үчүн туруктуу экономикалык өсүштү камсыздайт, бул КРнын 2030-жылга чейинки улуттук өнүгүү программасынын, Региондорду комплекстүү өнүктүрүү мамлекеттик программасынын жана 2025–2030-жылдарга карата өсүүнүн таяныч борборлорунун программасынын максаттарына ылайык келет.

6. Социалдык чөйрө

- Мектепке чейинки жана мектептик билим берүү: Бала бакчалар менен мектептердин саны жетиштүү – кезек жок, экинчи нөөмөт азайтылган. Бала бакчалар менен мектептер инклюзивдүүлүк жана коопсуз чөйрө принциптерин эске алуу менен турак жайларга жакын жерде долбоорлонуп, курулат. STEM-класстар, китепканалар, спорт залдар жаңыланды. Soft skills, менталдык саламаттык, чыгармачылык жана сынчыл ой жүгүртүүнү өнүктүрүү программалары ишке ашырылууда. Мектепке чейинки мекемелердин жана үй-бүлөлүк борборлордун тармагы кеңейүүдө.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Бала бакчага кезек: ≤10 %; Экинчи нөөмөт: ≤10–15 %; мектептерди жана бала бакчаларды модернизациялоо ≥ 70%; мектепке чейинки билим берүү менен камтуу ≥ 80%; мектептен тышкаркы секциялар менен камтуу ≥ 40%; инклюзивдүүлүк ченемдерине шайкештик ≥ 70%; мектеп окуучуларынын ЖРТ орточо баллы ≥140.

- Орто кесиптик жана жогорку билим берүү: Шаарда аймак үчүн эң маанилүү багыттар боюнча (техникалык, медициналык, агрардык жана башка) колледждер жана алдыңкы ЖОЖдордун филиалдары иштейт. Материалдык-техникалык базасы жаңыланган: жаңы лабораториялар жана устаканалар заманбап жабдуулар менен жабдылган. Билим берүү программалары өнөктөш ишканалар менен биргеликте иштелип чыккан жана өндүрүштүк практика менен интеграцияланган (дуалисттик программалар киргизилген).

Максаттуу көрсөткүчтөр: Жакынкы 5 жылда шаардагы студенттердин жалпы санын кеминде 5%га көбөйтүү (башка региондордон жана өлкөлөрдөн келгендерди кошо алганда). ЖОЖдордун студенттери үчүн муниципалдык ишканаларда жана мекемелерде практиканын бардык түрлөрүнөн өтүүгө мүмкүнчүлүк түзүү.

- Кошумча билим берүү, эс алуу жана маданият: Маданият үйлөрү, китепканалар, музейлер модернизацияланды (мини-коворкингдер жана лекция залдары бар коомдук-маалыматтык борборлорго айландырылды). Жаңы креативдүү аянтчалар, комьюнити-борборлор, балдар технопарктары жана чыгармачылык борборлору (робототехника, программалоо) түзүлдү. Жаштарды жана жергиликтүү жамааттарды ийримдердин, секциялардын кеңири тармагы жана үзгүлтүксүз массалык иш-чаралар (гастрономиялык, жаштар, фольклордук, этно- жана джаз фестивалдары, көчө концерттери, ачык асман алдындагы театрлар, кино көрсөтүүлөр) аркылуу тартуу программалары ишке ашырылууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Ийримдерге тартылган балдардын үлүшү: ≥40–50 %, жыл сайын ≥ 50 маданий иш-чара; жыл сайын ≥ 1 ири шаардык фестиваль;

- Спорт жана ден соолук: Спорт – ар бир кварталда: аянтчалар, велосипед жолдору, чөнтөк парктар, ачык спорт аянтчалары кадам сайын. Жаңы бассейндер жана спорт залдар курулган (жарым-жартылай мамлекеттик-жеке өнөктөштүк форматында), спорттун ар кандай түрлөрү боюнча секциялар иштейт. Шаардык спорттук майрамдар жана марафондор үзгүлтүксүз өткөрүлүп турат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Спорт менен машыккан адамдардын үлүшү: калктын ≥ 35–40 %ы; кадам сайын спорттук инфраструктурага жеткиликтүүлүк: калктын ≥ 60%ы; спорттук секцияларга катышуунун өсүшү: ≥ 20%; спорттук иш-чаралардын саны: жылына ≥25–30.

- Социалдык коргоо: Заманбап социалдык колдоо системасы түзүлүүдө, анын ичинде санариптик кызматтар, мобилдик бригадалар, улгайган адамдарды, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдарды жана аялуу катмарларды колдоо. Бардык чарба жүргүзүүчү субъекттер улуттук мыйзамдарга жана эл аралык стандарттарга ылайык жөлөкпулдарды төлөөнү камтуу менен кызматкерлерди социалдык жактан коргоону камсыз кылууга тийиш. Жеткиликтүү жана социалдык турак жай программалары киргизилип жатат. Социалдык инфраструктура (“Бирдиктүү терезе” принциптери боюнча иштеген калкка кызмат көрсөтүү борборлору, иш менен камсыз кылуу борборлору, социалдык кызматтар). Бизнес менен биргеликте үзгүлтүксүз вакансиялар жарманкеси өткөрүлүп турат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Социалдык кызматтар менен муктаж болгондордун ≥ 80% камтуу; шаардык инфраструктуранын мүмкүнчүлүгү чектелген жарандар үчүн жеткиликтүүлүгү ≥ 80%; социалдык турак жайдын үлүшү ≥ 5–7%; жакырчылыктын деңгээлин 10–12% төмөндөтүү.

- Жаштар жана аялдар: Жаштардын жана аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн ачууга багытталган инклюзивдүү чөйрө түзүлөт. Көп функционалдуу жаштар борборлорун жана өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү, каржылык жана консультациялык колдоо механизмдерин киргизүү боюнча иш-чаралар ишке ашырылат (стартап-гранттар, бизнес-акселераторлор, насаатчылык, аялдар үчүн бизнес-курстар жана микрокаржылоо). Ошол эле учурда аял лидерлердин долбоорлорун жана үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу боюнча программаларды илгерилетүү боюнча системалуу иштер жүргүзүлөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Колдоо тапкан жаштар долбоорлорунун саны: жылына ≥ 5; аялдардын бизнес-долбоорлорун ишке киргизүү (жаңы ЖК): 5 жылда ≥ 100; жаштардын шаардык программаларга катышуу деңгээли 30%дан жогору.

- Турмуш-тиричилик жана коопсуздук: Шаардыктардын: демилгелүү бюджеттөө, райондук кеңештер, коомдук талкуу аянтчалары, электрондук добуш берүүлөр сыяктуу катышуу куралдары түзүлдү. Шаар жергиликтүү жамааттарды, короо комитеттерин, волонтердук программаларды, жаштардын демилгелерин өнүктүрүүдө. Комплекстүү видеокөзөмөл, кооптуу аймактарды жарыктандырууну көбөйтүү (≥95%ке чейин), ылдамдык режимин азайтуу, коопсуз өтмөктөрдү жана мектептик каттамдарды түзүү аркылуу коомдук жана транспорттук коопсуздук системасы күчөтүлүүдө. Ар бир райондо милициянын таяныч пункттары иштейт, майда кылмыштуулуктун алдын алуу программалары киргизилүүдө. Коопсуздук кызматтарынын калк алдында ачык маалымат системасы жана жылдык отчеттуулугу колдонулууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Көчө кылмыштуулугунун азайышы: 20–30%; жол кырсыгынан каза болгондордун санынын төмөндөшү: ≥ 30%; шаар чөйрөсүнүн сапатына тургундардын канааттануусу: ≥70% чейин; коопсуздук кызматтарына ишенимдин өсүшү: ≥ 15%.

Натыйжа: Жогорку социалдык ыңгайлуулук. Шаар бардык курактагылар үчүн ыңгайлуу болуп баратат: балдар, жаштар, үй-бүлөлөр, карылар. Ишеним бекемделип, социалдык активдүүлүк өсүүдө, коомдоштуктар жана коомдук турмуш өнүгүүдө. Туруктуу жана адамга багытталган өнүгүүнүн негизи калыптанууда. Жашоо сапаты жана адамдык капитал жогорулап, бул экономикалык өсүштү түздөн-түз колдойт жана калкты шаарда кармап турат.

7. Саламаттыкты сактоо жана экология

- Баштапкы медициналык-санитардык жардам (БМСЖ): Амбулаториялар, үй-бүлөлүк медицина борборлору БМСЖнын улуттук стандарттарына ылайык модернизацияланды. Мекемелер диагностикалык жабдуулар (анализаторлор, ЭКГ, УЗИ, лабораториялар) менен жабдылган, электрондук жазуу, онлайн-консультациялар, чат-боттор жана мобилдик бригадалар иштейт. Жыл сайын өткөрүлүүчү профилактикалык кароолор бардык курактык топторун камтыйт, анын ичинде жугуштуу эмес оорулар (жүрөк-кан тамыр, диабет, өпкөнүн өнөкөт оорулары) жана психикалык ден соолук боюнча программалар бар.

Максаттуу көрсөткүчтөр: үй-бүлөлүк медицинага жеткиликтүүлүк ≥ 90%; профилактикалык кароолор менен камтуу ≥ 80%; кабыл алууну күтүү убактысы ≤ 30 мүнөт;

- Стационарлар: Ооруканалар заманбап жабдуулар менен жабдылган: КТ, МРТ, санариптик рентгендер, эндоскоптор, реанимациялык модулдар. Татаал операцияларды жана интенсивдүү терапияны жүргүзүү үчүн шарттар түзүлгөн. Операциялардын электрондук кезеги жана керебеттерди жүктөөнүн санариптик мониторинги киргизилген.

Максаттуу көрсөткүчтөр: ооруканаларды санариптештирүү ≥ 70–80%; инсульт жана инфаркт учурундагы өлүмдү ≥ 10% төмөндөтүү; Улуттук максаттарга ылайык энелердин жана ымыркайлардын өлүмүн азайтуу (минималдуу 10–20%).

- Тез жардам: Тез жардам станциялары кеңейтилген жана автоматташтырылган: навигация, стандартташтырылган каттамдар, GPS мониторинг менен тез диспетчерлөө.

Максаттуу көрсөткүчтөр: тез жардамдын келүү убактысы шаарда ≤ 10–15 мүнөт;

- Кадрлар жана адамдык капитал: Дарыгерлерди тартуу жана иштен кетирбей алып калуу программалары ишке ашырылууда: кызматтык турак жай берүү, талап кылынган адистерге компенсация программалары, адистешүү жана окутуу үчүн гранттар, жаш дарыгерлерди колдоо программалары. Жергиликтүү медициналык колледждер аркылуу медайымдардын жана фельдшерлердин саны көбөйүүдө. Кесиптик өсүү үчүн шарттар түзүлүүдө, булар: симуляциялык борборлор, квалификацияны жогорулатуу, санариптик курстар.

Максаттуу көрсөткүчтөр: дарыгерлердин жетишсиздиги ≥ 30%га кыскартылды; жыл сайын медицина кызматкерлеринин ≥ 100%ынын квалификациясы жогорулатылат; кадрлардын алмашуусу 20%га төмөндөйт.

- Санариптик саламаттыкты сактоо: медициналык мекемелер бирдиктүү электрондук системага интеграцияланган (электрондук амбулатордук карталар, рецепттер, анализдердин жыйынтыктары). Телемедицина алыскы консультациялар, өнөкөт ооруларды мониторингдөө жана ФАПтарга аралыктан жардам берүү үчүн киргизилген. Система Кыргыз Республикасынын санариптештирүү стратегиясына ылайык иштейт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: электрондук медициналык карталар калктын 100%ын камтыйт; телемедициналык консультациялар баштапкы кайрылуулардын ≥ 10%ын түзөт; электрондук рецепттер ≥80–90%; бардык мекемелерди бирдиктүү системага интеграциялоо - 100%.

- Калктын саламаттыгын сактоо жана алдын алуу: сергек жашоо образын жайылтуу боюнча шаардык программалар иштелип чыгууда: массалык спорттук иш-чаралар, тамекиге жана алкоголго каршы демилгелер, психикалык саламаттык программалары. Бардык мектептерде ооруларды эрте аныктоо жана алдын алуу киргизилген.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Тамеки чеккендердин үлүшүн ≥ 10% төмөндөтүү; физикалык жактан активдүү жашоочулардын санын ≥ 20% көбөйтүү; мектеп окуучуларын ден соолук программалары менен камтуу ≥ 90%; орто мөөнөттүү келечекте жугуштуу эмес оорулардын (ЖЭО) көрсөткүчүн 8–12% төмөндөтүү.

- Инфраструктура жана жабдуулар: Мекемелер капиталдык оңдоодон өткөрүлүп, энергияны үнөмдөөчү системалар, желдетүү, стерилизациялоо комплекстери менен жабдылган. Перинаталдык модулдар, балдар бөлүмдөрү, диагностикалык кабинеттер түзүлүүдө. Негизги ооруканалар “жашыл” жана энергияны үнөмдөөчү медициналык мекеме принциби боюнча иштешет.

Максаттуу көрсөткүчтөр: инфраструктураны жаңыртуу ≥ объекттердин 60%; диагностикалык кызматтардын жеткиликтүүлүгү (КТ/УЗИ/ЭКГ) ≥ 90%; имараттардын энергиялык натыйжалуулугу ≥ 30%га жогорулады.

- Өзгөчө кырдаалдарга даярдык (ӨК): суу ташкындары, жер көчкүлөр, жер титирөөлөр, өтө ысык жана ыш жөнүндө эрте эскертүүчү сенсорлор тармагын өнүктүрүү, муниципалдык диспетчердик борборлор, медициналык мекемелер жана куткаруу кызматтары менен толук интеграцияланган. Калкты автоматташтырылган эскертүү системасы (SMS, push-билдирүүлөр, сиреналар, үн күчөткүчтөр) тургундардын ≥ 100% камтууну камсыз кылат. Шаардын материалдык-техникалык резерви түзүлүүдө: дары-дармектер, азык-түлүк, күйүүчү май, автономдуу генераторлор, жабдуулар жана жеке коргонуу каражаттары, логистика үзгүлтүккө учураганда калктын жашоосун 3-5 күнгө чейин колдоого жөндөмдүү. ӨК бардык сценарийлери боюнча эвакуация пландары иштелип чыгууда жана актуалдаштырылууда, анын ичинде балдар, кош бойлуу аялдар, майыптар жана жетүүгө кыйын болгон аймактардын тургундары үчүн өзүнчө протоколдор — даярдык деңгээли 100%. Убактылуу жайгаштыруу жана медициналык жардам көрсөтүүчү мобилдик пункттар киргизилип, 2–4 сааттын ичинде жайгаштырууга даяр. Жыл сайын бардык кызматтардын катышуусунда кеминде бир комплекстүү жалпы шаардык машыгуу, ошондой эле калк үчүн ӨК шарттарында сабаттуулукту жана иш-аракеттердин көндүмдөрүн жогорулатууга багытталган үзгүлтүксүз окутуу кампаниялары өткөрүлөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: автоматташтырылган кабарлоо менен камтуу ≥ 100 %; 3-5 күнгө шаардык резерв түзүү; эвакуация пландарынын 100 % иштелип чыгышы жана актуалдуулугу; жыл сайын ≥ 1 жалпы шаардык машыгуу өткөрүү; өзгөчө кырдаалдар кызматтарынын орто мөөнөттүү келечекте реакция кылуу убактысын 20–30 % кыскартуу.

- Шаардын таза абасы жана жашыл тармагы: абанын комплекстүү мониторинг системасы түзүлүүдө: көзөмөл пункттары борбордук райондордо, өнөр жай зоналарында, магистралдардын боюнда жана тыгыз курулган райондордо жайгаштырылат. Маалыматтар тиркеме аркылуу реалдуу убакытта жеткиликтүү. От казандарды газга которуу, үйлөрдүн энергиялык натыйжалуулугун жогорулатуу, үй ичин жылытууну көзөмөлдөө жана чыпкаларды орнотуу. Жашыл инфраструктура түзүлүүдө: үзгүлтүксүз жашыл коридорлор, кварталдык скверлер, шаардын айланасындагы токой парк зоналары. КР климаттык зоналарына ылайыкташтырылган жашылдандыруу ченемдери: Кыргызстандын түндүгү: ири шаарлар – 21 м²/адамга, орточо – 15–17 м²/адамга, кичине – 10–12 м²/адамга. Түндүк-чыгыш регион (Ысык-Көл): ири – 16–18 м²/адамга, орточо – 13–15 м²/адамга, кичине – 8–10 м²/адамга. Кыргызстандын түштүгү: ири – 20–24 м²/адамга, орточо – 16–19 м²/адамга, кичине – 12–15 м²/адамга. Ысыкка жана шамалга туруктуу дарактардын түрлөрү отургузулуп, көчөлөрдүн көлөкөлүү аянты көбөйтүлөт. Шаардык парктар - жасалма көлмөлөр, перголалар, тамчылатып сугаруу системалары менен климаттык буферлерге айланат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: жашылдандырылган аймактарды климаттык ыңгайлаштырылган ченемге чейин көбөйтүү (ири шаарлар үчүн 21 м2/адам); орто мөөнөттүү мезгилге карата PM2.5 жана PM10 концентрациясын 20-30% га азайтуу; калк үчүн абанын мониторингинин маалыматтарынын жеткиликтүүлүгү 100%.

- Суу, санитария жана табигый суу экосистемалары: суу менен камсыздоо жана саркынды суулар бардык этаптарда – булактардан крандарга чейин суунун сапатын көзөмөлдөөнүн интеллектуалдык системаларын колдонуу менен модернизацияланууда. Суу алуу жана тазалоочу жабдуулар эң мыкты жеткиликтүү технологияларга жооп берет. Дарыялардын жана булактардын жанында санитардык коргоо зоналары түзүлөт, жээктер агынды сууларды чыпкалоочу жашыл буфердик аймактарга айланат. Бардык агынды суулар суу объекттерине ташталганга чейин ченемдерге ылайык тазаланат. “Көгүш-жашыл” инфраструктуралар – дренаждык каналдар, жамгыр бакчалары, кармоочу лотоктор, инфильтрациясы менен парковкалык жабуулар киргизилет.

Максаттуу көрсөткүчтөр: калкка сууну күнү-түнү берүү ≥ 100 %; саркынды сууларды ченемдерге чейин тазалоо – ≥ 90 %; тармактардагы аварияларды жыл сайын 10–12 %га азайтуу.

- Калдыктар, ызы-чуу жана радиациялык коопсуздук: калдыктарды башкаруунун интеграцияланган системасы түзүлөт: өзүнчө чогултуу, кооптуу калдыктарды кабыл алуу пункттары (батарейкалар, лампалар, медициналык материалдар), турак жай аймактарынан коопсуз аралыкта жайгашкан заманбап полигондор, сорттоо станциялары жана кайра иштетүүнү киргизүү. Шаар ызы-чууну азайтуу боюнча транспорттук жана архитектуралык чараларды – магистралдардын жанында жашыл ызы-чуудан коргоочу тилкелерди коет, түнкүсүн жүк ташуучу транспорттун кыймылына чектөөлөрдү киргизет. Радиациялык фон өзгөчө өнөр жай аймактарында жана потенциалдуу кооптуу объекттердин айланасында дайыма көзөмөлдөнүп турат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: шаардык таштандыларды бөлөк чогултуу ≥ 40 %; кооптуу фракцияларды 100 % коопсуз утилдештирүү; турак жай кварталдарында жол ызы-чуусун 20%га азайтуу.

- Климаттык ыңгайлашуу жана табигый коркунучтардан коргоо: Климатка ыңгайлашуу боюнча улуттук планына (КЫУП) ылайык шаарды климаттык тобокелдиктерге ыңгайлаштыруу боюнча толук чаралар комплекси түзүлүүдө. Селден коргоо үчүн дамбалар, селге каршы каналдар, жамгыр сууларын тез инфильтрациялоо системалары курулуп, нөшөр суу түтүктөрү үзгүлтүксүз тазаланууда. Тоо боорлоруна жер көчкү активдүүлүгүнүн сенсорлору жана эскертүү системалары орнотулууда. Шаар климаттык тобокелдиктердин карталарын жана калктын ар кандай сценарийлер боюнча эвакуация пландарын иштеп чыгууда (жер көчкү, ысык, жер титирөө, сел).

Максаттуу көрсөткүчтөр: Селдин кесепетинен келтирилген зыянды 30–40 % кыскартуу; кызматтардын жооп кайтаруу убактысы – 20–25 % кыскартуу; жыл сайын ≥ 1 жалпы шаардык климаттык машыгуу өткөрүү.

- Алдын ала эскертүү жана кабарлоо системалары: аба ырайынын жана геологиялык коркунучтар: сел, жер көчкү, жер титирөө, ыш, катуу ысык же суук жөнүндө алдын ала эскертүү берүүчү санариптик система киргизилет. Датчиктер муниципалдык башкаруу борборлоруна жана куткаруу кызматтарына туташтырылган. SMS, push-билдирүүлөр, сиреналар жана үн күчөткүчтөр аркылуу автоматташтырылган кабарлоо тургундардын ≥ 95% камтууну камсыздайт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: калкты кабарлоо менен камтуу ≥ 95 %; сигналды берүү убактысы – ≤ 1 мүнөт; датчиктердин маалыматтарын интеграциялоо – 100 %.

Натыйжа: Калктын ишениминин өсүшү, өмүр сүрүү узактыгынын жогорулашы жана стационарларга түшкөн жүктүн азайышы. Саламаттыкты сактоо адамдык капиталдын жана шаардын туруктуу өнүгүүсүнүн негизги фактору болуп калат. Шаар климаттык жактан туруктуу, экологиялык жактан коопсуз жана жашоо үчүн ыңгайлуу болуп калат. Чыгарылган газдар жана абанын булганышы азайып, суунун тазалыгы камсыздалат, суу ташкындарынын, жер көчкүлөрдүн жана экстремалдык ысыктын кесепеттеринин тобокелдиктери азаят. Жашыл инфраструктура микроклиматты жакшыртат, стрессти азайтат жана жашоо сапатын жогорулатат.

8. Натыйжалуу башкаруу жана туруктуу өнүгүү

- Санариптештирүү:”Санарип Аймактын” негизинде шаарды башкаруунун бирдиктүү санариптик экосистемасы түзүлдү, анын ичинде “акылдуу шаар” системасы, геомаалыматтык платформа жана муниципалитеттин интеграцияланган сервистери бар. Шаар тургундарынын бардык кайрылуулары (оңдоо, жарыктандыруу, таштанды чыгаруу, турак жай-коммуналдык чарба маселелери боюнча арыздар) муниципалдык мобилдик тиркеме аркылуу берилет. Инфраструктурадагы датчиктер (светофорлор, сордуруу станциялары, отказандар, суу жана жылуулук тармактары, коомдук транспорт) маалыматтарды борбордук муниципалдык кырдаалдык борборго өткөрүп берет, бул аварияларга, климаттык тобокелдиктерге жана бузууларга реалдуу убакыт режиминде жооп берүүгө мүмкүндүк берет. Шаардык мүлктүн, жерлердин жана инфраструктуралык объекттердин реестри түзүлүүдө; бюджет, сатып алуулар, экология жана долбоорлор жөнүндө маалыматтар ачык жеткиликтүү жарыяланат. Ар бир шаар үзгүлтүксүз жаңыланып турган заманбап расмий сайтка ээ.

Максаттуу көрсөткүчтөр: санариптик сервистер аркылуу кайрылуулар ≥ 80 %; шаардык тармактардын ≥ 60 %ы IoT-датчиктерге туташтырылган; ачык маалыматтар айына кеминде 1 жолу жаңыланып турат; бардык объекттердин онлайн-реестри - 100 %.

- Ачык-айкындуулук жана коррупцияга каршы туруктуулук: Шаар ачык башкаруу стандарттарын киргизет: бюджет, долбоорлор жана KPI (негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрү) боюнча жылдык отчеттор – эркин жеткиликтүү; маанилүү чечимдер коомдук талкуудан өтөт. Жарандык көзөмөл механизмдери түзүлөт: негизги ведомстволордун алдында коомдук кеңештер (билим берүү, турак жай-коммуналдык чарба, экология, транспорт), коррупцияга каршы каналдар – анонимдүү ишеним телефону, ишеним кутучалары, онлайн-кабылдама.

Максаттуу көрсөткүчтөр: 100% ири долбоорлор (мисалы, шаардын бюджетин талкуулоо, стратегиялык документтер – мастер-пландар, башкы пландар, ЖӨЭ) иштеп чыгуунун ар кандай этаптарында коомдук талкуудан өтөт; жылдык отчетту жарыялоо – жыл сайын; сурамжылоолор боюнча тургундардын ачыктыкка канааттануусу ≥ 70%.

- Жарандык катышуу жана коомчулукка багытталган башкаруу: Демилгелүү бюджеттөө механизми киргизилип жатат: шаардык каражаттардын бир бөлүгү тургундар тарабынан сунушталган жана тандалган долбоорлорго бөлүштүрүлөт. Администрация калк менен үзгүлтүксүз жолугушууларды, тейлөө деңгээли боюнча кварталдык сурамжылоолорду, социалдык тармактарда ачык диалогдорду өткөрүп турат. Кварталдык комитеттер жана жаштардын демилгелери колдоого алынат; көрктөндүрүү, жашылдандыруу, жергиликтүү маданий долбоорлор үчүн стимулдаштыруучу микро-гранттар бөлүнөт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: демилгелүү бюджеттөө аркылуу өнүктүрүү бюджетинин ≥2%; жыл сайын тургундардан кеминде 3 долбоор; тургундардын ≥5% жылына жок дегенде бир жолу сурамжылоолорго катышат; жергиликтүү демилгелердин санынын жыл сайын 10–15% өсүшү.

- Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жана шаардык инфраструктураны өнүктүрүү: Муниципалитет жеке инвесторлорду парковкаларды, транспортту, коммуналдык системаларды, көрктөндүрүүнү өнүктүрүүгө активдүү тартат. Концессиялык жана жашоо циклинин контракттарынын моделдери киргизилип жатат: инвестор объектти каржылайт жана тейлейт, ал эми шаар үнөмдөө же кирешенин үлүшү аркылуу сый акы төлөйт. Корпоративдик социалдык жоопкерчилик институту өнүгүүдө – бизнес парктарды, аллеяларды, балдар аянтчаларын камкордукка алат; шаарды өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн мэриянын жыл сайын өтүүчү сыйлыгы уюштурулууда.

Максаттуу көрсөткүчтөр: инфраструктуралык долбоорлордун ≥ 10%ы мамлекеттик-жеке өнөктөштүк аркылуу ишке ашырылат; көрктөндүрүү боюнча ≥ 5 объект бизнес тарабынан колдоого алынат; тиешелүү багыттар боюнча бюджеттик чыгымдардын азайышы ≥ 10%.

- Кадр саясаты жана кесиптик өнүгүү: Мамлекеттик кызматкерлерди башкаруунун заманбап механизмдери киргизилет: жетекчилик кызматтарга конкурстар, квалификацияны жогорулатуу боюнча үзгүлтүксүз курстар, башка шаарлар менен тажрыйба алмашуу, эл аралык программалар. Айлык акынын мотивациясы жогорулайт, инновацияларды киргизген же бюджеттик каражаттарды үнөмдөгөн командалар үчүн KPI-бонустар системасы киргизилет. Мэрия студенттер жана жаш адистер үчүн такшалмаларды уюштурат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Кызматкерлердин ≥ 80% жыл сайын квалификациясын жогорулатат; жетекчилердин 60% конкурстук жол-жоболордон өтөт; кадрлардын алмашуусу 10–15% төмөндөйт; жыл сайын ≥ 10 студент муниципалдык ишканаларда жана мекемелерде такшалмадан өтөт.

- Финансылык туруктуулук жана натыйжалуу бюджеттөө: Шаар киреше базасын бекемдейт: жерлерди жана кыймылсыз мүлктү инвентаризациялоо, ижара акысынын рыноктук баасы, муниципалдык мүлктү пайдалануу боюнча аукциондор. Өнүгүүнүн приоритеттери боюнча 3–5 жылга орто мөөнөттүү бюджеттик пландоо киргизилет. Чыгымдар жыл сайын жүргүзүлүүчү аудиттин жыйынтыгы боюнча оптималдаштырылат; өнүгүү бюджетинин үлүшү көбөйөт. Шаар инфраструктураны каржылоо үчүн донорлор, гранттар жана эл аралык программалар менен иштейт.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Өз кирешелеринин өсүшү жыл сайын ≥ 5 %; өнүгүү бюджетинин үлүшү ≥ 10%; жер жана мүлк реестринин 100 % – санарип түрүндө; салыктарды чогултуу ≥ 5 %га көбөйтүлдү.

- Ыңгайлашуу, туруктуулук жана тобокелдиктерди башкаруу: Шаардын мастер-планына үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү. Квартал сайын – ар бир бөлүм KPI боюнча отчет берет. Стратегияга жыл сайын түзөтүүлөр киргизилет. Туруктуулук жана кризиске каршы чара көрүү пландары: экономикалык алсыроого, климаттык коркунучтарга (ысык, суу ташкыны, ыш), техногендик тобокелдиктерге сценарийлер иштелип чыгат. Ийгиликтүү болгон учурда масштабдалуучу пилоттук инновациялык долбоорлор кубатталат.

Максаттуу көрсөткүчтөр: Мастер-планды ишке ашыруу боюнча отчетту жыл сайын жарыялоо; бөлүмдөрдүн 100%ы KPIге ээ; жылына ≥ 5 инновациялык долбоорду ишке киргизүү.

Натыйжа: Шаардык администрация ачык-айкын, санариптештирилген жана шаар тургундарына багытталган болуп калат. Кызмат көрсөтүүлөрдүн сапаты жакшырат, калктын ишеними артат, коррупциялык тобокелдиктер кыскарат. Чечимдер тез кабыл алынат, пландар туруктуу институттардын жана коомдук көзөмөл механизминин аркасында жетекчиликтин алмашуусуна карабастан ишке ашырылат. Натыйжалуу башкаруу каржылык туруктуулукка, инвестициялардын өсүшүнө жана узак мөөнөттүү өнүгүү стратегияларын ишке ашырууга өбөлгө түзөт, бул шаардын туруктуулугун жана ар бир тургундун жашоо сапатын жогорулатат.

Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын иштеп чыгуу методологиясына 2-тиркеме

Шаарды өнүктүрүүнүн негизги багыттары боюнча сунушталган ННК

ННК Классификациясынын логикасы (Гибриддик ыкма). ӨТБнын мастер-планында ННКны классификациялоо көрсөткүчтүн дайындалышына жана анын өлчөнүүчүлүгүнө гана эмес, глобалдык максаттарга жетүүгө анын тийгизген таасиринин деңгээлине да негизделген. Негизги ННК стратегиялык максаттарга жана артыкчылыктуу багыттарга канчалык ийгиликтүү жетишилгенин баалоо үчүн арналган. Узак мөөнөттүү, системалуу эффектти жана структуралык трансформацияны чагылдырат. Эгерде көрсөткүч акыркы, тутумдук натыйжаны чагылдырса жана жогорку жетекчиликке отчет берүү үчүн жылына бир жолу (же андан аз) өлчөнсө, анда бул негизги (стратегиялык) натыйжалуулук болуп саналат. Кошумча КПЭ ишке ашыруу процессин баалоо жана операциялык натыйжалуулукка мониторинг жүргүзүү үчүн арналган. Алар алгачкы индикаторлор жана эскертүү сигналдары катары кызмат кылышат. Отчеттуулуктун учурдагы формаларынын же жаңы статистиканы иштеп чыгуу зарылдыгынын негизинде тандалат. Аткаруу органдарынын ишинин натыйжалуулугун жана конкреттүү долбоорлорду ишке ашырууну чагылдырат. Алардын өзгөрүшү көйгөйдү стратегиялык КПЭГЕ таасир эте электе көрсөтүшү мүмкүн. Эгерде көрсөткүч процессти, ресурстарды башкаруунун натыйжалуулугун, аткарылган иш-аракеттердин санын же жаңы статистиканы чогултуудагы прогрессти чагылдырса, бул кошумча (операциялык) натыйжалуулук болуп саналат.

1. Турак жай-коммуналдык инфраструктурасы

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа):

- Шаардын бардык инженердик коммуникациялар менен камсыздалган аймагынын үлүшү, %.

- Инженердик тармактардын жана инфраструктуралык объекттердин эскирүүсүнүн орточо деңгээли, %.

- Айлана-чөйрөгө чыгарылганга чейин толук тазалоодон өткөн саркынды суулардын үлүшү, %.

- Калдыктардын жалпы көлөмүнөн кайра иштетилген катуу тиричилик калдыктарынын (ТТК) үлүшү, %.

- Кошумча ННК көрсөткүчтөрү (Операциялык натыйжалуулук):

- Жылуулук, газ, электр жана суу менен камсыздоо тармактарындагы ресурстардын жоготуу деңгээли, %.

- Жылына суу жана жылуулук менен камсыздоо системаларындагы авариялардын жана өчүрүүлөрдүн саны.

- Сууну, газды, жылуулукту, электр энергиясын автоматташтырылган эсепке алуу үчүн орнотулган “акылдуу” эсептегичтердин саны, даана.

- Жылына суу жана жылуулук менен камсыздоо системаларындагы авариялардын жана өчүрүүлөрдүн саны (узактыгын жана таасир эткен абоненттердин санын көрсөтүү менен).

- Инженердик инфраструктуранын автоматташтырылган объекттеринин үлүшү (башкаруу системалары, датчиктер ж.б.), %.

- Жылуулук/сууну жеке эсепке алуу приборлору бар турак жай фондунун үлүшү (энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу), %.

- Жарандардын кайрылууларынын (ТЖКЧ кызматтарына даттанууларынын) санынын калктын санына карата катышы (даттануу индекси), %.

- Көмүр менен жылытылган турак жай фондунун үлүшү, %.

- Экологиялык таза жылытуусу бар турак жай фондунун үлүшү, %.

2. Курулуш жана коомдук жайлар

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа):

- Калктын турак жай менен камсыз болуу деңгээли – бир адамга туура келген турак жайдын орточо аянты, м²/адам.

- Жалпы турак жай фондундагы авариялык жана эскилиги жеткен турак жайдын үлүшү, %.

- Шаардыктардын жашылдандыруу менен камсыз болуусу – 1 тургунга эсептелген жашылдандырылган аймактардын аянты, м² (норма 21м/адам).

- Жашоочулардын канча пайызы үйдөн жөө барууга мүмкүн болгон аралыкта (үйдөн 15 мүнөттүк жол) жакшыртылган коомдук жайларда (парктар, скверлер, аянттар) жашайт, %.

- Жашоочулардын жөө барууга мүмкүн болгон аралыктагы (үйдөн 15 мүнөттүк жол) социалдык жана ишкердик инфраструктура объекттери менен камсыз болуу деңгээли, %.

Кошумча НКК (Операциялык натыйжалуулук):

- Энергияны үнөмдөөчү материалдарды жана технологияларды колдонуу менен курулган турак жай жана коммерциялык имараттардын үлүшү, %.

- Жайкы күндүн чак түшүндө 30%дан ашык көлөкө менен капталган жөө жүргүнчүлөр зоналарынын үлүшү, %.

- Жаңыдан түзүлгөн же кайра жандандырылган жашылдандырылган аймактардын жалпы аянты, га.

- Шаардын аймагынын дарак өсүмдүктөрү менен капталган үлүшү (шаар куруу жашылдандыруу индекси), %.

- Коомдук жайларда жасалган кылмыштардын жалпы кылмыштардын санындагы үлүшү, %.

- Өзүнүн турак жайы жок жарандардын үлүшү, %.

- Турак жайды ижарага алган жарандардын үлүшү, %.

- Шаардын аймагын видеокөзөмөл системасы менен камтуу, %.

3. Мобилдүүлүк

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа):

- Заманбап экологиялык стандарттарга жооп берген шаардын жерде жүрүүчү коомдук транспортунун үлүшү, %.

- Жашоочулардын суткасына транспорттук жүрүүлөргө кеткен орточо убактысы, саат.

- Жол кырсыгынан каза болгондордун саны жылына 1000 тургунга эсептегенде (жол коопсуздугунун деңгээли).

- Калктын коомдук транспорт аялдамаларынан 300 метр аралыкта жашагандарынын үлүшү, %.

- Велосипед жолдорунун жана тилкелеринин узундугу автомобиль жолдорунун узундугуна карата пайыз менен, %.

Кошумча ННК (Операциялык натыйжалуулук):

- Көчөлөрдүн тыгын убактысындагы кыймылдын ылдамдыгы эркин агымдын ылдамдыгынын жарымынан аз болгон үлүшү (көчө тармагынын ашыкча жүктөлүшүнүн көрсөткүчү), %.

- Шаардагы транспорт каражаттарынан чыккан жалпы уулуу заттардын көлөмү, тонна/жыл (же базалык деңгээлге % менен).

- Коомдук транспорт паркындагы (автобустар, троллейбустар) жапыз баскычтуу кыймылдуу составдын үлүшү, %.

- Коомдук транспорт менен тейленген жүргүнчүлөрдүн агымынын көлөмү, млн адам/жыл.

- Тротуарларды жүрүүчү бөлүктөн табигый тоскоолдуктар менен бөлгөн көчөлөрдүн үлүшү, %.

- Автопарктын эскирүү индекси: шаарда катталган автоунаалардын орточо мөөнөтү, жыл.

4. Шаар экономикасы

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа):

- Шаардагы өндүрүлгөн продукциянын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жалпы көлөмү (шаардын дүң продуктусу), млн сом/жыл.

- Инвестициялардын жалпы көлөмү, млн сом/жыл.

- Шаарда түзүлгөн жумуш орундарынын саны, бирд/жыл.

- Жумушсуздуктун деңгээли, %.

- Формалдуу жумуштуулук деңгээли, %.

- Орточо айлык эмгек акынын өсүү темпи.

- Шаардын экономикасындагы жогорку технологиялык жана инновациялык тармактардын үлүшү, %.

- Шаардын дүң продуктусундагы чакан жана орто бизнестин (ЧОБ) үлүшү, %.

Кошумча ННК (Операциялык натыйжалуулук):

- Региондор аралык жана чет өлкөлүк экспортко жөнөтүлгөн продукциянын көлөмү, млн сом/жыл.

- Шаарда түзүлгөн жогорку квалификациялуу жумуш орундарынын саны (жогорку өндүрүмдүү жумуш орундары), бирдик/жыл.

- Легалдаштырылган эмгек мамилелеринин саны (жыл сайын).

-Экспорттун чакан жана орто бизнес субъекттерине туура келген үлүшү (чийки заттык эмес чакан бизнестин экспорту), %.

- Жыл ичинде жүгүртүүгө тартылган пайдаланылбаган (бош турган) өндүрүштүк аймактардын үлүшү, га (кайра өнүктүрүү менен байланыш).

- Шаардык өндүрүштөрдүн жалпы санындагы калдыксыз (экологиялык таза) өндүрүштөрдүн үлүшү, %.

- Шаардагы өз алдынча иштеген жарандардын саны (жеке эмгек ишмердиги), адам.

- Жумушчу күчүнүн ИДПдагы үлүшү, анын ичинде эмгек акы жана социалдык коргоого которуулар, %.

- Шаарда катталган жаңы чакан жана орто бизнес субъекттеринин саны, бирдик/жыл

- Туристтин суткалык орточо чыгымы (жатакананы кошо алганда), сом/сутка (экономикага кошкон салымын чагылдырат).

- Номердик фонддун көлөмү – жайгаштыруунун жамааттык каражаттарынын сыйымдуулугу (мейманканалар, хостелдер ж.б.), орун.

- Туристтик агымдын көлөмү (жыл ичинде шаарга келген туристтердин саны), адам/жыл.

5. Социалдык жана билим берүү чөйрөсү

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа)

- Төрөлүү жана өлүм катышы (Төрөттүн жалпы коэффициенти).

- Мектепке чейинки мекемелерге болгон иш жүзүндөгү жүктүн ченемдик муктаждыктан пайызы, %.

- Турак жай курулушунун аймактарынын 15 мүнөттүк жөө аралыктагы мектепке чейинки мекемелер менен камсыздалышынын үлүшү, %.

- Калктын социалдык обочолонуу деңгээли, %: Керектүү инфраструктуранын же колдоо системаларынын жоктугунан улам негизги социалдык, медициналык жана билим берүү кызматтарына жетүү мүмкүнчүлүгү жок жарандардын үлүшү.

- Окуучулардын республикалык жалпы тестирлөөнүн жана билим берүүнүн сапатын эл аралык баалоонун жыйынтыгы боюнча орточо баллы.

- Калктын маданий иш-чараларга үзгүлтүксүз катышуусу (жылына 4 жолудан кем эмес), %.

- Канааттандырарлык абалда турган маданий мурастардын объекттеринин үлүшү, %

- Жарандардын социалдык жана билим берүү кызматтарын көрсөтүүнүн сапатына канааттануу индекси. Жарандардын кайрылууларынын санынын калктын санына катышы (даттануулар индекси), %.

- Орто кесиптик жана жогорку окуу жайларынын бүтүрүүчүлөрүнүн (жалпы саны) бүтүргөндөн кийин 3 жылдын ичинде ӨТБда иштеп же жашап калгандарынын үлүшү, %.

Кошумча ННК (Операциялык натыйжалуулук)

- Социалдык жардам көрсөтүү жөнүндө арыз боюнча чечим кабыл алууну күтүүнүн орточо убактысы, күн.

- Бир жыл ичинде даректүү социалдык жардам алуучулар категориясынан чыккан аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн үлүшү, %.

- Мектептердин толуктугунун коэффициенти – бир мугалимге окуучулардын саны, адам.

- Калктын мобилдүүлүгү чектелген топтору үчүн ыңгайлаштырылган билим берүү жана социалдык-маданий мекемелердин үлүшү, %.

- Ишканалар менен биргеликте ишке ашырылган программалардын үлүшү (практикалык багыты), %.

- Коомдук-маалыматтык борборлорго айландырылган китепканалардын үлүшү, %.

- Мектепке чейинки билим берүү менен камтылган балдардын үлүшү, %.

- Социалдык мониторингдин жана бакубатсыздык жөнүндө эрте эскертүүнүн киргизилген инструменттеринин саны, бирдик/жыл.

- Социалдык-маданий чөйрөдө киргизилген санариптик сервистердин саны, бирдик/жыл.

- Маданият жана билим берүү мекемелери тартып келген бюджеттен тышкаркы каражаттардын үлүшү (демөөрчүлүк, гранттар), %.

- Жыл ичинде жалпы шаардык маданий-эс алуу иш-чараларына (фестивалдар, майрамдар ж.б.) келгендердин саны, адам/жыл.

- Оңдолгон жана модернизацияланган мекемелердин саны, бирд/жыл.

- Өзгөчө муктаждыктары бар адамдар (анын ичинде балдар) үчүн инклюзивдик билим берүүнү ишке ашырган мекемелердин саны, бирд.

- Өткөрүлгөн жаштар форумдарынын, стартаптар конкурстарынын жана окуу лагерлеринин саны, бирд/жыл.

- Шаардык иш берүүчүлөр менен биргелешип иштелип чыккан же актуалдаштырылган орто кесиптик жана жогорку окуу жайларынын билим берүү программаларынын үлүшү, %.

- Бизнес менен биргелешип орто кесиптик жана жогорку окуу жайларынын базасында түзүлгөн окуу-өндүрүштүк аянтчалардын (полигондор, лабораториялар) саны, бирд/жыл.

- Артыкчылыктуу багыттар боюнча орто кесиптик жана жогорку окуу жайларынын бүтүрүүчүлөрүнүн ичинен окууну аяктагандан кийин 1 жылдын ичинде адистиги боюнча ӨТБга жумушка орношкондордун үлүшү, %.

- Шаардык ишканаларда акы төлөнүүчү практика/такшалмадан өткөн орто кесиптик жана жогорку окуу жайларынын студенттеринин үлүшү, %.

6. Ден соолук

Негизги ННК (Стратегиялык натыйжа):

- Калктын орточо күтүлгөн жашоо узактыгы, жыл.

- Медициналык персонал менен камсыз болуу: 1000 тургунга эсептелген дарыгерлердин жана орто медициналык персоналдын саны, адам.

- Ымыркайлардын өлүмү 1000 тирүү төрөлгөн балага карата, бирд.

- Социалдык маанилүү оорулардын (кургак учук, ВИЧ/СПИД) азайышы, %.

- Калктын эң жакын биринчи медициналык жардам көрсөтүүчү мекемеден (поликлиника, амбулатория) 15 мүнөттүк жөө аралыкта жашаган бөлүгү, %.

Кошумча ННК (Операциялык натыйжалуулук)

- Шаар калкынын медициналык кароодон жана алдын алуу программаларынан өткөндөрдүн үлүшү, %.

- Бир багыттагы адиске кабыл алууну күтүү убактысынын орточо узактыгы, күн.

- Электрондук форматка которулган медициналык карталардын үлүшү, %.

- Ишке киргизилген телемедициналык жана аралыктан медициналык тейлөө кызматтарынын саны, бирдик/жыл.

- Шаардагы жаңы жана капиталдык оңдолгон медициналык мекемелердин (амбулаториялар, стационарлар, поликлиникалар) саны, бирд/жыл.

- Өткөрүлгөн алдын алуу жана диспансердик медициналык кароолордун жана иш-чаралардын саны, бирдик/жыл.

7. Экология

Негизги KPI (Стратегиялык натыйжа):

- Стационардык булактардан (ЖЭБ/отказандар) CO2 зыяндуу заттардын чыгуусунун жалпы көлөмү, миң тонна/жыл.

- Шаар боюнча айлана-чөйрөдөгү суунун булганышынын интегралдык деңгээли, жол берилген чектүү ченемдерден %.

- Шаар боюнча айлана-чөйрөдөгү топурактын булганышынын интегралдык деңгээли, жол берилген чектүү ченемдерден %.

- ӨТБнын аймагынын мкг/м3 үчүн PM2.5 бөлүкчөлөрү менен абанын булганышынын деңгээли.

Кошумча KPI (Операциялык натыйжалуулук)

- Калктын жан башына катуу таштандылардын көлөмү, кг/адам жылына.

- Тазаланган жана кайра колдонулган техникалык суунун үлүшү, %.

- Рекреациялык зоналардагы топурактын оор металлдар менен булгануу деңгээли, ЖЧКдан %.

- Турак жай райондорундагы ызы-чуунун орточо деңгээли (децибел менен, дБ).

- Экологиялык сертификациядан өткөн турак жай жана коомдук-ишкердик курулуштардын жалпы аянты же саны.

- Шаардын аймагынын абанын сапатын көзөмөлдөөчү сенсорлор тармагы менен капталган үлүшү (SmartCity инфраструктурасын түзүү), %.

- Шаарда кайра жаралуучу булактардан өндүрүлгөн электр энергиясынын көлөмү, кВт·саат/жылына.

- Муниципалдык имараттарда энергияны үнөмдөө жана энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча киргизилген долбоорлордун саны, даана/жылына.

- Рекультивацияланган аймактардын аянты (мисалы, катуу таштанды полигондору же өнөр жай зоналары), га.

- Шаардагы калдыксыз өндүрүштөрдүн саны, даана.

8. Натыйжалуу башкаруу жана өнүктүрүү

Негизги KPI (Стратегиялык натыйжа):

- Шаар бюджетинин түзүмүндөгү менчик кирешелердин үлүшү, % жана менчик кирешелердин өсүү темпи, %/жыл.

- Инвестициялык долбоорлордун жалпы көлөмүндөгү мамлекеттик-жеке өнөктөштүк (МЖӨ) долбоорлорунун үлүшү, %.

- Административдик процедуралардын орточо узактыгы (шаар куруу документтерин макулдашуу ДПД/ЖӨЭ жана башка), ай.

- Мастер-план долбоорлору боюнча белгиленген мөөнөттө жана эскертүүлөрсүз берилген максаттуу көрсөткүчтөрдүн жана отчеттуулуктун үлүшү, %.

- Шаардык кызмат көрсөтүүлөргө тургундардын канааттануу индекси, 100 баллдан.

- Мөөнөттөрү жана бюджети боюнча четтөөлөрсүз ишке ашырылган долбоорлордун үлүшү (пландан 10% чегинде), %.

Кошумча ННК (Операциялык натыйжалуулук)

- ННК жана ишке ашыруунун ачык графиги бар шаардык долбоорлордун үлүшү, %.

- Жарандар үчүн онлайн жеткиликтүү болгон муниципалдык кызматтардын үлүшү, %, жана жылына 1000 тургунга электрондук кызматтар боюнча транзакциялардын саны.

- Жыл ичинде шаар үчүн киргизилген “акылдуу” чечимдердин жалпы саны (турак жай-коммуналдык чарба, транспорт, коопсуздук тармактарында), бирдик/жыл.

- Капиталдык салымдарды өздөштүрүү (шаардын жылдык капиталдык бюджетинин аткарылышы), %.

- Коомдук талкуудан өткөн чечимдердин жана долбоорлордун үлүшү, %; алар боюнча ачык маалыматтарды жарыялоо менен долбоорлордун үлүшү, %.

- Шаардын карыз жүгү: карыздын бюджеттин кирешесине карата катышы, %.

- Атаандаштык ыкмалар менен өткөрүлгөн сатып алуулардын үлүшү, %; бир сатып алууга орточо арыздардын саны, бирдик.

- Бюджетке катышуунун (демилгелүү бюджеттештирүүнүн) үлүшү өздүк кирешелерде, %; катышуу процедуралары менен калктын камтылышы (сурамжылоолор, угуулар), %.

- Толугу менен электрондук документ жүгүртүүгө өткөн муниципалдык мекемелердин үлүшү, %.

- Эмгек шарттарынын жана социалдык жоопкерчиликтин сакталышын баалоо менен шаарды өнүктүрүү долбоорлорунун үлүшү, %.

Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын иштеп чыгуу методологиясына 3-тиркеме

Визуалдаштыруу жана карталардын мисалдары

1-сүрөт. Дербент ш. мастер-планы Дербент шаарынын мастер-планы негизинен туризмди өнүктүрүүгө багытталгандыктан, авторлор башында ар кайсы өлкөлөрдүн жакынкы шаарлары менен авиакаттамдардын картасын беришет.

2-сүрөт. Дербент ш. мастер-планы: жер каттамы Шаардын регионалдык масштабдагы орду

3-сүрөт. Дербент ш. мастер-планы: агломерация Аймактын таралуу моделин көрсөтүү үчүн визуализациянын мисалы

4-сүрөт. Дербент ш. мастер-планы: агломерация ӨТБ аймагынын таралуу моделин чагылдыруу үчүн визуализациянын мисалы

5-сүрөт. Алматы шаарын 2025-жылга чейин өнүктүрүү программасы жана 2030-жылга чейин орто мөөнөттүү келечеги. Шаардагы социалдык инфраструктуранын жөө жүрүүчүлөр үчүн жеткиликтүүлүгү.

6-сүрөт. Грозный ш. мастер-планы. Аймактын негизги көйгөйлөрү

7-сүрөт. Алматанын транспорттук каркасынын мастер-планы Маршруттук тармакка пландаштырылган өзгөртүүлөр 8-сүрөт. Нурсултан ш. (азыр Астана ш.) мастер-планына презентация.

9-сүрөт. Дербент ш. мастер-планы. Негизги инвестициялык аянтчалардын жайгашуусун жана тибин визуалдаштыруу

10-сүрөт. Грозный шаарынын мастер-планы Агломерациялык өз ара аракеттенүүнүн визуализациясы (ӨТБ аймагы)

СЭӨП менен ӨТБнын мастер-планынын ортосундагы негизги айырмачылыктар Социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасынын (СЭӨП) жана өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын (ӨТБ МП) ролун жана мазмунун так ажыратуу үчүн, төмөндө бул документтердин салыштырма мүнөздөмөсү келтирилген:

Критерий

СЭӨП

ӨТБ мастер-планы

Аныктама

Социалдык-экономикалык өнүгүү программасы - шаарлардын жана айыл аймактарынын социалдык-экономикалык өнүгүү максаттарын, милдеттерин жана иш-чараларын камтыган, алдыдагы мезгилге фискалдык саясаттын негизги багыттарын жана артыкчылыктарын аныктоочу документ.

конкреттүү аймактын өнүгүүсүн предметтик түрдө сүрөттөгөн ачык комплекстүү стратегиялык документ. Документ жергиликтүү кызыкдар тараптардын жана мамлекеттин кызыкчылыктарын бириктирет, аймактык байланышы бар өнүгүү пландарын деталдаштырат.

Юридикалык статусу

Бардык шаарлар жана айыл аймактары үчүн милдеттүү.

Өсүүнүн таяныч борборлору үчүн гана милдеттүү.

Иштеп чыгуучу

Шаар мэриясынын алдындагы жумушчу топ

Тышкы профилдик уюм, шаар мэриясы

Пландаштыруу масштабы

Муниципалитеттин аймагы

Муниципалитеттин аймагы + жакын жайгашкан жана/же экономикалык жактан интеграцияланган калктуу конуштар

Фокус

Шаардын/аймактын социалдык-экономикалык өнүгүүсү: экономика, иш менен камсыз болуу, билим берүү, кызмат көрсөтүү, экология, инфраструктура.

Шаардын/аймактын айланасындагы аймактар менен мейкиндиктик өнүгүүсү: аймактын өнүгүү сценарийлери, функционалдык зоналаштыруу, транспорт, инженердик тармактар, экология, маданият жаатындагы долбоорлордун паспорттору

Натыйжа

Муниципалитеттин административдик чектериндеги индикаторлор жана каржылоо булактары менен тапшырмалардын жана иш-чаралардын тизмеси

Муниципалитеттин аймагындагы жана ага жакын жайгашкан жана/же экономикалык жактан интеграцияланган калктуу конуштардагы мейкиндиктик көрүнүштүн/өнүгүүнүн концепциясы, планы жана карталары

Башкы план менен байланыш

Кыйыр (СЭӨП шаар куруу түзүмүн эске албайт)

Түз — МП Башкы планды иштеп чыгуу/актуалдаштыруу үчүн концепция болуп калышы мүмкүн.

Салыштыруу боюнча корутунду: СЭРП жана ӨТБ мастер-планы – бул пландаштыруунун бири-бирин толуктап турган куралдары. СЭӨП муниципалитеттин өнүгүүсүнүн бардык маселелерин камтыйт жана жергиликтүү бийлик үчүн негизги документ болуп саналат, ал эми мастер-план стратегиялык өсүү багыттарына жана бир муниципалитеттин чегинен чыккан мейкиндиктик өнүгүүгө басым жасайт. Мастер-пландын болушу өсүү чекитине СЭӨПтүн максаттарын натыйжалуу ишке ашырууга, ресурстардын агымын жана долбоорлорду кеңири деңгээлде координациялоону камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошол эле учурда, СЭӨП түрүндөгү жергиликтүү таянычы жок мастер-план күчүн жоготот – ошондуктан бул документтер бири-бири менен макулдашылып, синергетикалык түрдө иштеши маанилүү. Аймакты камтуу, мазмуну жана мамлекет тарабынан колдоо боюнча айкын айырмачылыктар ӨТБ мастер-планынын аймактык өнүгүүнүн драйверлеринин ролун талап кылган шаарлар үчүн өзгөчө баалуулугун аныктайт.