«Кыргыз Республикасында 2026–2030-жылдарга энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү: бөлүштүрүлгөн жана микрогенерация» программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин токтомуна)

1-тиркеме

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2026-жылдын 12-майындагы № 332 токтомуна)

“Кыргыз Республикасында 2026–2030-жылдарга энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү: бөлүштүрүлгөн жана микрогенерация” программасы

«Кыргыз Республикасында 2026–2030-жылдарга энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү: бөлүштүрүлгөн жана микрогенерация» программасы (мындан ары – Программа) энергиянын кайра жаралуучу булактары (мындан ары – ЭКБ) жаатындагы заманбап чечимдерди ишке киргизүүнүн эсебинен Кыргыз Республикасынын энергетикалык ресурстарын туруктуу жана натыйжалуу пайдалануу максатында «Энергиянын кайра жаралуучу булактары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 9-беренесинин негизинде жана Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 4-ноябрындагы № 706-т тескемеси менен аныкталган милдеттерди эске алуу менен иштелип чыккан. Бул Программа күндүн нуру, шамал энергиясы, биомасса, суу сыяктуу ЭКБны пайдалануунун эсебинен энергетикалык ресурстарды натыйжалуу пайдаланууга жана жергиликтүү сырьену колдонуу менен инновациялык технологияларды колдонууну кеңейтүүгө көмөктөшөт. Аны ишке ашыруу калктын социалдык-экономикалык деңгээлин жогорулатууга, айлана-чөйрөнү коргоого, жергиликтүү өндүрүштү өнүктүрүүгө жана өзгөчө өлкөнүн алыскы жана бийик тоолуу аймактарында жаңы жумуш орундарын түзүүгө шарт түзөт. Программанын маанилүү багыты – технологиялардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу, пилоттук долбоорлорду каржылоо жана институционалдык потенциалды чыңдоо максатында эл аралык финансы институттары жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр менен кызматташуу. Программа Кыргыз Республикасынын 2030-жылга чейинки стратегиялык артыкчылыктарын: энергетикалык коопсуздукту, энергетикалык көз карандысыздыкты камсыз кылууну жана аз көмүртектүү, жашыл өнүгүүгө өтүүнү ишке ашыруунун курамдык бөлүгү болуп саналат. Кыргыз Республикасы энергиянын кайра жаралуучу булактары жаатында олуттуу жана ар түрдүү потенциалга ээ: ири жана кичи дарыялардын энергиясынан тартып күн, шамал, геотермалдык жана биоэнергетикага чейин. Ошол эле учурда энергетикалык системанын азыркы түзүмү аялуу бойдон калууда: электр энергиясынын өсүп жаткан тартыштыгы, аны иштеп чыгууда жана керектөөдө жогорку сезондук диспропорция, инфраструктуранын эскириши жана заманбап ЭКБ технологияларын жетишсиз пайдалануу байкалууда. Программанын көрүнүшү төмөнкү менен бекемделет: Кыргыз Республикасы 2030-жылга карата – бул туруктуу, борбордон ажыратылган, инклюзивдүү жана экологиялык таза энергетикалык системасы бар өлкө, анда энергетикалык туруктуулукту, жеткиликтүүлүктү жана коопсуздукту камсыз кылууда ЭКБдан бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация маанилүү ролду ойнойт. Программа төмөнкүлөргө багытталган:

– ЭКБга артыкчылык берүү менен аз көмүртектүү энергетикалык моделди түзүү;

– үй чарбаларында, бизнесте, социалдык жана коммуналдык объекттерде микрогенерацияны өнүктүрүү;

– ЭКБны архитектуралык, курулуш жана энергетикалык стандарттарга интеграциялоо;

– алыскы жана электрлештирилбеген райондордо электр энергиясына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу;

– жеке секторду, жергиликтүү коомчулукту жана керектөөчүлөрдү энергияга өтүүгө тартуу;

– ишенимдүү, экологиялык жана туруктуу энергия менен камсыз кылууда гендердик теңчиликти камсыз кылуу.

Ошентип Программа Кыргыз Республикасынын энергетикалык трансформациясы үчүн негиз болуп саналат жана борборлоштурулган жана ресурстарды сарптоочу моделден бөлүштүрүлгөн, туруктуу жана технологиялык заманбап энергия менен жабдуу системасына өтүүнү камсыз кылат.

Кыргыз Республикасынын энергетика сектору олуттуу чакырыктарга туш болууда: ички суроо-талаптын өсүшү, инфраструктуранын эскириши, гидроэнергетикадан жогорку көз карандылык жана электр энергиясын берүүдө жана бөлүштүрүүдө анын олуттуу жоготуулары. Электр энергиясынын 85 пайыздан ашыгы гидроэлектростанцияларда өндүрүлөт, бирок климаттын өзгөрүшү жана суунун тартыштыгы, айрыкча кыш мезгилинде кубаттуулуктун тартыштыгына алып келет. Электр энергиясына болгон суроо-талап тездик менен өсүүдө. Алсак, 2024-жылдын жыйынтыгы боюнча электр энергиясын керектөө 18,4 млрд кВт саатты түздү, башкача айтканда керектөөнүн өсүү темптери Кыргыз Республикасынын 2035-жылга чейинки улуттук энергетикалык программасынын базалык сценарийинде каралган иштеп чыгуунун өсүү темпинен олуттуу ашып кетти, ага ылайык керектөөнүн мындай көлөмүнө 2030-жылга чейин гана жетүү күтүлүүдө. Бул энергияны үнөмдөө жана электр энергиясына болгон суроо-талапты башкаруу боюнча чараларды ишке ашыруу менен бирге, электр менен жабдуунун булактарын тездетилген диверсификациялоону жана системанын туруктуулугун жогорулатууну талап кылат. Кыргыз Республикасы гидроэнергетика, күн, шамал жана биоэнергетиканы кошо алганда, энергиянын кайра жаралуучу олуттуу жана ар түрдүү ресурстарына ээ. Гидроэнергетиканын потенциалы жарым-жартылай пайдаланылса да, башка ЭКБ булактарынын потенциалы дээрлик иштетилбеген бойдон калууда. 2018-жылы Бириккен Улуттар Уюмунун Европа экономикалык комиссиясынын баалоосуна ылайык Кыргыз Республикасындагы ЭКБ жылдык техникалык потенциалы төмөнкүлөрдү түзөт: чакан гидроэнергетика – 5–8 ТВт·саат, шамал – 44,6 ГВт·саат, күн энергиясы – 490 млн кВт·саат. Бирок өлкөнүн жалпы энергетикалык балансында ЭКБнын үлүшү мурдагыдай эле 2 пайыздан азды түзөт. Өлкөдө электр энергиясын өндүрүү негизинен ири гидроэлектростанциялар (мындан ары – ГЭС) тарабынан камсыздалат, алар бардык электр энергиясынын 85,9 пайызын өндүрөт. Өлкөнүн энергосистемасы жалпы орнотулган кубаттуулугу 3 892 МВт болгон тогуз негизги электр станциясын камтыйт, анын ичинен жети ГЭС – 3 030 МВт жана эки жылуулук электр борборлору – 862 МВт. Ошондой эле 46 чакан ГЭС (174,25 МВт) иштейт, алардын сегизи, кубаттуулугу 48,84 МВт 2024-жылы эксплуатациялоого киргизилген. Он чакан ГЭС «Чакан ГЭС» ААКка таандык. 2025-жылы кубаттуулугу 44,59 МВт болгон сегиз чакан ГЭС ишке киргизилген. Үй чарбаларында, коомдук имараттарда жана бизнесте бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация чоң эмес көлөмдө берилген. 2018-жылдан 2024-жылга чейин донорлордун колдоосу менен чакан кубаттуулуктагы күн электр станцияларын (мындан ары – КЭС) орнотуу долбоорлору ишке ашырылды, анын ичинде:

– И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин чатырындагы 80 кВт КЭС;

– 100 кВт боюнча 2 КЭС: «КХМЗ-Астра» ЖЧКсы жана «Чакан ГЭС» ААК;

– Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинин имаратындагы 50 кВт КЭС;

– «Нур-Кубат» мамлекеттик программасынын алкагында 100 кВт кубаттуулуктагы 10 күн орнотмосу.

ЭКБ жеке сектордун объекттеринде да орнотулган. Алсак, «Байтур» жуунуучу-ден соолукту чыңдоочу комплексинде 26 тонналык жылуулук аккумулятору, 3480 вакуумдук түтүктөн турган автономдуу жылуулук орнотмосу жана гелиосистемасы бар гибриддик жылуулук станциясы киргизилген. Орточо жылуулук кубаттуулугу 200 кВт/саатты түздү, ал эми электр энергиясын жылдык үнөмдөө 5,75 млн сомго жетти. Ошол эле учурда объекттин энергияны керектөөсү 30 пайызга төмөндөдү. Ошондой эле «ГРК Солар Энерджи» ЖЧКсы компаниянын кеңсесинин чатырында жана фасадында 1 МВт кубаттуулуктагы КЭС орнотулган. Азыркы учурда өлкөдө New-Tek LLC күн панелдеринин бир гана өндүрүүчүсү, биогаз орнотмолорунун бир гана өндүрүүчүсү, энергиянын натыйжалуу жарык берүүчү жабдууларын өндүрүүчү жылуулук насосторунун бир гана өндүрүүчүсү, («Майлуу-Суу лампа заводу» ЖЧК) жана чакан ГЭС үчүн жабдууларды өндүрүүчү чакан ишканалар гана иштейт. ЭКБ үчүн энергия жабдууларынын олуттуу бөлүгү (күн менен суу жылыткычтар, фотоэлектрдик модулдар, жылуулук насостору, биогаз орнотмолору жана башкалар) чет өлкөдөн импорттолот, бул долбоорлордун наркын жана кайтарымдуулук мөөнөтүн көбөйтөт. Көпчүлүк учурда жабдуулар негизинен Кытайдан жана Түркиядан импорттолот, бул валюта курсунун өзгөрүүсүнө көз карандылыкты жогорулатат. Жабдуулардын, айрыкча энергия топтоо системаларынын жогорку наркы жана алардын актоо мөөнөтүнүн узактыгы ушундай чечимдердин кеңири жайылышына тоскоол болууда. Ошол эле учурда бул жабдууларга карата технологиялык талаптардын жана стандарттардын жоктугун белгилей кетүү керек.

Мамлекеттик жана жеке сектордун учурдагы имараттарын инвентаризациялоо ЭКБнын базасында бөлүштүрүлгөн генерацияны масштабдуу ишке киргизүү үчүн чоң потенциалын көрсөтөт. Турак жай фонду (1,44 млн имарат, анын ичинде 1,1 млн жеке үй жана 7,7 миң көп батирлүү үй) жана коомдук имараттар (5 миңден ашык объект) күн панелдерин жана коллекторлорду, жылуулук насосторун жана биогаз орнотмолорун киргизүүгө мүмкүндүк берет. Айрыкча көмүр жана отун менен жылытуу басымдуулук кылган жеке үй чарбалары, ошондой эле автономдуу чечимдер актуалдуу болгон жаңы курулуштар (1,2 миң объект) келечектүү.

Отканалар (5,1 миң даана, артыкчылыктуу көмүр менен) жана турак жай-коммуналдык чарба (мындан ары – ТКЧ) инфраструктурасы (насостук станциялар, тазалоочу курулмалар) биомасса, гелиосистемалар жана гибриддик орнотмолор аркылуу модернизацияланышы мүмкүн. Борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоо үй чарбаларынын 17 пайызын гана камтыйт, бул ЭКБга өтүү зарылдыгын күчөтөт.

Микрогенерациянын өнүгүшүнө негизги тоскоолдуктар – татаал туташуу жол-жоболору, узак мөөнөттүү тарифтик кепилдиктердин жоктугу, өлкө ичинде ЭКБнын комплекстөөчү тетиктерин жана техникаларын чыгаруу үчүн өндүрүштүк базанын начардыгы, калкка маалыматтын жетишсиздиги жана квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги.

ЭКБ өнүктүрүү экономиканын туруктуу өсүшүнө, энергетикалык коопсуздукту жогорулатууга, энергия менен жабдуу булактарын диверсификациялоого жана климаттын өзгөрүүсүнүн кесепеттерин жумшартууга электр энергиясына болгон муктаждыкты камсыз кылуу контекстинде Кыргыз Республикасынын энергетикалык саясатынын негизги багыты болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Президенти Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясынын 76-сессиясында негизинен көмүртексиз энергетиканы пайдалануунун эсебинен 2050-жылга көмүртектин нейтралдуулугуна жетүү ниетин билдирди. Жашыл энергетиканы өнүктүрүү багытындагы артыкчылыктар төмөнкү стратегиялык документтерде белгиленген:

– 2018–2040-жылдары өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы;

– 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы;

– 2029-жылга чейин Кыргыз Республикасында жашыл экономиканы өнүктүрүү программасы;

– 2024-жылы бекитилген Кыргыз Республикасынын 2035-жылга чейинки улуттук энергетикалык программасы.

2018–2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясына ылайык экологиялык таза энергия булактарынын (чакан ГЭСтер, күн жана шамал электр станциялары, күн коллекторлору, жылуулук насостору, биогаз жана башкалар) үлүшү өлкөнүн жалпы энергетикалык балансында 10 пайыздан кем эмести түзөт. Ар бир имарат өз муктаждыктары үчүн энергиянын белгилүү бир көлөмүн жарым-жартылай өндүрүүсү да милдеттүү болот.

2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы энергиянын альтернативдүү булактарына өтүүнү өнүктүрүү жана дем берүү зарылдыгын көрсөтөт, ЭКБны стратегиялык багыт катары өнүктүрүүнү көрсөтөт жана аз масштабдуу генерацияны жана микрогенерацияны ишке киргизүү боюнча милдеттерди камтыйт.

2029-жылга чейин Кыргыз Республикасында жашыл экономиканы өнүктүрүү программасы үй чарба, чакан жана орто ишканалардын (мындан ары – ЧОИ) деңгээлинде ЭКБны колдонууну кеңейтүү жөнүндө жобону камтыйт. Париж макулдашуусунун алкагындагы улуттук деңгээлде аныкталган салым (мындан ары – УДАС) 2030-жылга чейин парник газдарынын чыгууларын азайтуу жана энергетикалык баланста ЭКБ үлүшүн көбөйтүү боюнча максаттарды аныктады.

УДАСтын негизги милдети казылып алынган отунга болгон көз карандылыкты азайтуу жана өлкөдө энергетикалык баланста ЭКБнын үлүшүн 10 пайызга чейин көбөйтүү, бул 1750 МВт кубаттуулукка туура келет.

Ошентип, бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерацияны өнүктүрүү – энергетикалык көз карандысыздыкты жогорулатуунун, кубаттуулуктун тартыштыгына туруктуулуктун, ошондой эле калктын жана мекемелердин ишенимдүү энергияга жеткиликтүүлүгүн жакшыртуунун эң натыйжалуу инструменттеринин бири, айрыкча алыскы жана жетүүгө кыйын жерлерде (чек ара тозоттору, убактылуу/сезондук жашоочу конуштар).

Бөлүштүрүлгөн генерация:

– борборлоштурулган тармактарга жүктү азайтат;

– берүү учурунда энергиянын жоготууларын минималдаштырат;

– жер-жерлерде жумуш орундарын түзөт;

– жарандардын, жеке сектордун, чакан жана орто бизнестин энергетикалык өтүүгө катышуусун кеңейтет.

Экономикалык кызматташтык жана өнүктүрүү уюмунун (ЭКӨУ) өлкөлөрүндө бөлүштүрүлгөн генерация бардык орнотулган кубаттуулуктун 30 пайызына чейин туура келет. Индияда жана Түштүк Кореяда имараттардын чатырларына күн панелдерин орнотуу боюнча масштабдуу программалар ишке киргизилген, ал эми жаңы имараттарда аларды колдонууга милдеттүү. Энергетикалык тартыштык күчөгөн, климаттык тобокелдиктер жана локалдык энергетикалык системалардын туруктуулугун жогорулатуу зарылчылыгы шартында бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация өзгөчө мааниге ээ болууда. Бул технологиялар энергияны берүүдөгү жоготууларды азайтууга, электр менен жабдуунун ишенимдүүлүгүн жогорулатууга, экологиялык таза энергия булактарын локалдык системаларга интеграциялоого, ошондой эле айлана-чөйрөгө болгон жүктү азайтууга мүмкүндүк берет. SWOT-талдоо көрсөткөндөй, Кыргыз Республикасында бөлүштүрүлгөн генерациянын бай ресурстук базасына жана ЭКБ чөйрөсүндөгү мамлекеттик колдоого таянган олуттуу потенциалга ээ. Бул өлкөнүн энергетикалык трансформациясынын негизги элементтеринин бири, ал төмөнкүлөрдү камсыз кылууга жөндөмдүү:

– ишенимдүү электр энергиясына жеткиликтүүлүктү кеңейтүү;

– тармактардагы жоготууларды азайтуу;

– энергия булактарын диверсификациялоо;

– локалдык экономиканын жана жумуш менен камсыздоонун өнүгүшү үчүн дем берүү.

Бирок масштабдуу жана туруктуу өнүктүрүү үчүн төмөнкүлөрдү камтыган комплекстүү мамиле зарыл:

– ченемдик укуктук тактык жана дем берүүчү механизмдерди киргизүү;

– каржылоонун жана субсидиялоонун жеткиликтүү куралдары;

– квалификациялуу кадрларды даярдоо жана кайра даярдоо;

– эсепке алууну, башкарууну жана туташтыруу жол-жоболорун санариптештирүү.

Мамлекеттин, жеке сектордун жана эл аралык өнөктөштөрдүн координацияланган күч-аракеттери бөлүштүрүлгөн генерацияны Кыргыз Республикасынын жашыл өсүшүнүн, региондук энергетикалык лидерлигинин жана климаттык туруктуулугунун туруктуу драйверлеринин бирине айландыра алат.

Программанын максаты калктын жана экономиканын бардык секторлорунун ишенимдүү жана туруктуу электр менен жабдылышын камсыз кылуучу, казылуучу отунга көз карандылыкты азайтуучу, климаттык тобокелдиктерге адаптациялоону жана Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун чыңдоону камсыз кылуучу ЭКБнын негизинде бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны масштабдуу ишке киргизүү үчүн экономикалык, институционалдык, технологиялык жана инфраструктуралык шарттарды түзүү болуп саналат. Программа мамлекеттин стратегиялык милдеттерин ишке ашырууга багытталган, анын ичинде:

– демографиялык өсүштү, урбанизацияны, санариптештирүүнү жана экономика тармактарынын, анын ичинде курулуш секторунун өнүгүшүн эске алуу менен электр энергиясына болгон өсүп жаткан муктаждыкты канааттандыруу;

– региондордун, анын ичинде жетүүгө кыйын жана бийик тоолуу аймактардын энергетикалык туруктуулугун жана көз карандысыздыгын камсыз кылуу;

– инфраструктуралык жана сезондук энергия тартыштыгын азайтуу жана энергия менен жабдуунун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу;

– калктын, бизнестин, туристтик инфраструктуранын жана социалдык маанилүү объекттердин экологиялык таза жана болжолдонгон наркы боюнча энергияга жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү;

– эл аралык климаттык милдеттенмелерди аткаруу жана 2050-жылга карата көмүртектүү нейтралдуу өнүгүүгө өтүү;

– ЭКБ үчүн жабдууларды жана комплекттөөчү өндүрүштүн жаңы индустриясын түзүү, сервисти, инжинирингди, жаңы жумуш орундарын жана инновацияларды өнүктүрүү.

Программанын негизин борбордон ажыратылган энергетикалык модель түзөт – керектөөчүдөн энергия керектөөчү-өндүрүүчүгө (prosumer) өтүү, мында үй чарбалары, муниципалдык объекттер, айылдык жана шаардык коомчулуктар, ишкердик түзүмдөр жана туристтик кластерлер энергияны керектөө менен гана чектелбестен, аны өндүрүүгө, топтоого жана ашыкча болгон учурда тармакка өткөрүп берүүгө мүмкүнчүлүк алат. Бөлүштүрүлгөн генерация төмөнкүлөргө инструмент болуп калат:

– борборлоштурулган энергосистемага жүктөмдү азайтуу;

– региондук энерготартыштыкты тез арада жабуу;

– экономиканы технологиялык модернизациялоо;

– критикалык инфраструктуранын жана маалыматтардын туруктуулугун жогорулатуу.

Программаны ишке ашыруу туруктуу өнүгүүнүн улуттук артыкчылыктарына, жашыл экономиканы өнүктүрүүгө, өлкөнүн энергетикалык жана экологиялык коопсуздугун чыңдоого салым кошууну камсыздайт.

§1. Ченемдик базаны, тарифтик жана техникалык жөнгө салууну өркүндөтүү

Микрогенерация рыногунун катышуучулары үчүн ачык-айкын, болжолдуу жана дем берүүчү механизмдерди иштеп чыгуу жана киргизүү, анын ичинде тармактарга туташуунун жөнөкөйлөштүрүлгөн жол-жоболору, өз ара эсептешүүлөр, техникалык жөнгө салуу жана стандартташтыруу. «Энергиянын кайра жаралуучу булактары жөнүндө» Мыйзамды жана мыйзам алдындагы актыларды бөлүштүрүлгөн генерациянын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен актуалдаштыруу.

§2. Технологиялардын, локалдык өндүрүштүн жана сервистик колдоонун жеткиликтүүлүгүн өнүктүрүү

ЭКБ үчүн жабдууларды локалдык өндүрүүнү ишке киргизүү жана масштабдоо, сапатка техникалык стандарттарды жана талаптарды киргизүү, сервистик инфраструктураны жана сатуудан кийинки тейлөөнү колдоо үчүн шарттарды түзүү. Өлкөнүн ичинде кошумча нарк чынжырларын өнүктүрүү аркылуу импорттон көз карандылыкты жоюу. Жеңилдетилген каржылоо жана лизинг механизмдерин өнүктүрүү.

§3. Имараттарда жана инфраструктурада ЭКБны интеграциялоону өнүктүрүү

Турак жай, коммерциялык жана бюджеттик секторлордо күн, шамал жана гибриддик генерацияны колдонууну камсыз кылган архитектуралык-энергетикалык чечимдерди өнүктүрүү, анын ичинде фотоэлектрдик панелдерди, күн коллекторлорун, жылуулук насосторун жана энергия топтоо системаларын ишке киргизүү. Артыкчылык объекттерди автономдуу жана гибриддик энергия менен жабдууну кеңейтүүгө, тармакка болгон жүктөмдү азайтууга, алыскы аймактарды энергия менен камсыздоого жана ЭКБ негизинде курулуш жана энергетикалык чечимдер рыногун түзүүгө багытталган.

§4. Кадрдык потенциалды өнүктүрүү жана коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатуу

ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу боюнча кадрларды даярдоо жана кайра даярдоо системасын өнүктүрүү, колледждердин жана ЖОЖдордун программаларына билим берүү модулдарын киргизүү, адистештирилген окуу борборлорун түзүү. Калк арасында жана бизнесте туруктуу энергетика жана микрогенерациянын пайдалары маселелери боюнча маалыматтык-агартуу өнөктүктөрүн өткөрүү.

§5. Кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүүдө гендердик теңчилик жана социалдык инклюзия

Аялдардын, жаштардын жана аялуу топтордун ЭКБ чөйрөсүндөгү колдоо программаларына, окутууга, жумушка орношууга жана чечим кабыл алууга тең укуктуу катышуусун камсыз кылуу. Аз камсыз болгон үй чарбалары жана айылдык коомчулуктар үчүн микрогенерацияга жеткиликтүүлүктүн инклюзивдик механизмдерин иштеп чыгуу. §6. Эл аралык климаттык милдеттенмелерди аткаруу жана көмүртектин нейтралдуулугуна жетүү жолуна түшүү

Төмөн көмүртектүү өнүгүүнүн ыкмаларын бөлүштүрүлгөн генерация саясатына интеграциялоо, УДАС жана Париж макулдашууларынын максаттарына жетүүгө салым кошуу жана чыгууларды кыскартуунун эл аралык механизмдерине катышуу.

§1. 1-артыкчылык. Ченемдик базаны, тарифтик жана техникалык жөнгө салууну өркүндөтүү

1. 1-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасында ЭКБны өнүктүрүү региондордун энергетикалык туруктуулугун жогорулатууга, энергия балансын диверсификациялоого жана парник газдарынын чыгууларын кыскартууга багытталган мамлекеттик энергетикалык саясаттын негизги багыты болуп саналат. Күн, шамал, биомасса жана чакан гидроэнергетиканын олуттуу потенциалына карабастан, алардын өлкөнүн энергетикалык системасынын жалпы балансына кошкон салымы олутуу эмес – жалпы орнотулган кубаттуулуктун 2 пайызынан азыраак бойдон калууда. Генерациянын негизин мурдагыдай эле ири гидроэлектр станциялары жана жылуулук энергетикасы түзөт, бул энергетикалык системаны климаттын өзгөрүүлөрүнө жана электр энергиясына болгон суроо-талаптын өсүшүнө карата алсыратат. «Энергиянын кайра жаралуучу булактары жөнүндө» 2022-жылдын 30-июнундагы № 49, 2024-жылдын 13-сентябрындагы № 164 редакциясындагы Мыйзамы ЭКБнын объекттерин тармактарга туташтыруунун артыкчылыгын, электр энергиясын кепилденген сатып алууну, тарифтерди валюталык индексациялоону жана жеңилдетилген салык режимдерин бекитти, ошондой эле микрогенерациянын өсүшүнө негиз түздү, 15 кВтка чейинки объекттердин түшүнүгүн киргизди, тармактарга жетүү артыкчылыгын жана электр энергиясын кепилденген сатып алууну бекитти. Бирок төмөнкүлөрдү аныктоочу мыйзам алдындагы актылар, техникалык регламенттер жана стандарттар иштелип чыккан эмес:

– ЭКБ жабдууларынын коопсуздугуна, сапатына жана ишенимдүүлүгүнө талаптар;

– инверторлорду, топтогучтарды, күн модулдарын, турбиналарды жана комплекттөөчүлөрдү сертификациялоо;

– аз кубаттуулуктагы тармактарга туташуунун бирдиктүү параметрлери;

– кабыл алуу, тестирлөө, эксплуатациялоого киргизүү жана кепилденген тейлөө тартиби ж.б.

Техникалык жөнгө салуу системасынын жоктугу сапатсыз жабдууларды өндүрүү жана киргизүү тобокелдигин жаратат, иштен чыгуулардын жана авариялык өчүрүүлөрдүн пайызы көбөйөт, ар кандай өндүрүүчүлөрдүн жабдууларынын өз ара шайкештиги жок. Рынокто аккредитацияланган сыноо лабораториялары, сертификацияланган борборлор жана улуттук стандарттар (IEC, VDE, EN, КМШ ЭЭС аналогу) жок. Өлкөнүн мыйзамдык базасы акыркы жылдары оң өзгөрүүлөргө дуушар болду. Лицензиялык жана уруксат берүү системасы жөнөкөйлөштүрүлдү: микрогенерация объекттери (1000 кВтка чейин) менен өз муктаждыктары үчүн ЭКБ колдонуу менен энергия өндүрүү азыр лицензияны талап кылбайт. Бул үй чарбалары жана чакан бизнес үчүн административдик тоскоолдуктарды азайтат. Бирок ошого карабастан өз ара эсептешүүлөрдүн, салыктык башкаруунун жана типтүү келишимдердин так жазылган жол-жоболорунун жоктугу чакан объекттерден коңшу керектөөчүлөргө же тармактык компанияларга энергияны өз алдынча сатуу жана жеткирүү мүмкүнчүлүгүн чектейт. Тарифтик тоскоолдуктар да бар. Иштеп жаткан ченемдер кубаттуулугу жана технологиясы боюнча айырмачылыктарды эске албастан, ЭКБнын бардык түрлөрү үчүн бирдиктүү жогорулатуучу коэффициентти (1,3) белгилейт. Азыркы учурда бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация үчүн тарифти киргизүү милдети турат. «Кыргызстан улуттук энергетикалык тармагы» ААКтын (мындан ары – «КУЭТ» ААК) ашыкча өндүрүлгөн электр энергиясын сатып алуу боюнча учурдагы финансылык мүмкүнчүлүктөрүн, ошондой эле бардык керектөөчүлөр үчүн электр энергиясынын баасынын жеткиликтүүлүгүн сактоо зарылдыгын эске алуу менен, мындай тариф мурунку жылдагы калк үчүн орточо коюлган маанилердин негизинде аныкталуусу керек. Ошол эле учурда микрогенерация өз муктаждыктарын канааттандырууга багытталганын, ал эми тармакта ашыкчасын сатуу көмөкчү мүнөзгө ээ экенин жана ишкердик иш катары каралбасын бекемдөө принциптүү мааниге ээ. Электр энергиясынын негизги сатып алуучусу («КУЭТ» ААК) менен келишимдик мамилелер чектөөчү мүнөзгө ээ. Типтүү келишимдер өндүрүлгөн энергиянын кеминде 50 пайызын ушул сатып алуучуга жеткирүү милдетин жана келишимдерди жыл сайын кайра түзүүнү карайт. Мындай практика мыйзамда бекитилген электр энергиясы менен эркин соода кылуу принциптерине каршы келет жана бөлүштүрүлгөн генерациянын өнүгүү ийкемдүүлүгүн төмөндөтөт. Азыркы учурда Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлиги тарабынан микрогенерация субъекттери үчүн типтүү келишимдердин долбоорлору иштелип чыкты. ЭКБ объекттерин тармактарга туташтыруу татаал жол-жобо бойдон калууда. Мыйзамдар ЭКБга басмырлоосуз жеткиликтүүлүктү жана диспетчердик артыкчылыкты кепилдесе дагы, микрогенерация үчүн атайын жөнөкөйлөштүрүлгөн эрежелер жок. Техникалык шарттарды алуу жана технологиялык кошулуу келишимин түзүү олуттуу убакытты жана финансылык чыгымдарды талап кылат. Андан тышкары колдонуудагы тармактык эрежелер жана техникалык талаптар чакан орнотмолордун иштөө спецификасын эске албайт, бул жеке инвесторлор жана үй чарбалары үчүн кошумча тоскоолдуктарды жаратат. Ошентип Кыргыз Республикасында бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны өнүктүрүү ченемдик укуктук базанын, техникалык жана тарифтик жөнгө салуунун өркүндөтүлбөгөндүгүнөн улам кармалып турат. 2030-жылга чейин ЭКБны өнүктүрүү программасы микрогенерация технологияларын масштабдуу жайылтуу, ЭКБдан энергияны жеткирүү рыногун түзүү жана керектөөчүлөрдүн бардык категориялары үчүн таза энергиянын жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу үчүн шарттарды түзүү менен бул чектөөлөрдү четтетүүгө тийиш.

2. 1-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Бааларды жана тарифтерди жөнгө салууну өркүндөтүү

Бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны ишке киргизүүнү тездетүү үчүн ачык-айкын, болжолдоого боло турган жана экономикалык жактан негизделген тарифтик моделди түзүү зарыл. Негизги багыт болуп бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация субъекттери үчүн өзүнчө тарифти белгилөөнү караган ченемдик укуктук актыларга өзгөртүүлөрдү киргизүү саналат, ал мурунку жылдагы калк үчүн орточо эсептелген тарифтин деңгээлинде аныкталат. Мында микрогенерация негизинен өзүнүн муктаждыктарын канааттандыруу үчүн ишке ашырыла тургандыгы, ал эми ашыкчасын тармакка берүү ишкердик иш эмес экендиги белгиленет. Мындай ыкма үй чарбалары, коммерциялык объекттер жана муниципалдык сектор үчүн экономикалык шыктандырууну түзөт. Реформанын маанилүү элементи болуп «таза өлчөө» (net metering) механизмдерин ишке киргизүү, эки багыттуу эсепке алуу приборлорун жана энергия ресурстарын контролдоонун жана эсепке алуунун автоматташтырылган системасын (мындан ары – ЭРКЭАС) колдонууну кеңейтүү, ошондой эле тиричилик жана тиричилик эмес керектөөчүлөр менен энергия тармактарынын ортосундагы өз ара эсептешүүлөрдүн ачык-айкын тартибин иштеп чыгуу жана бекитүү болуп саналат. Бул туура эсептөөнү камсыздайт, ашыкча энергияны тармакка жеткирүүгө өтүүнү жеңилдетет жана ар бир абонент үчүн ЭКБнын экономикалык потенциалын ишке ашырууга мүмкүндүк берет. 2-милдет. Техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндө ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү

Жабдууларга жана технологияларга (күн панелдери, шамал турбиналары, инверторлор, энергияны топтоо системалары) карата талаптарды унификациялоо үчүн эл аралык стандарттарга ылайык келген улуттук стандарттарды иштеп чыгуу зарыл. Бул милдеттин алкагында эл аралык стандарттарга негизделген улуттук стандарттарды иштеп чыгуу/кабыл алуу каралган: IEC, ISO, EN, анын ичинде:

– фотоэлектрдик модулдар (IEC 61215, 61730);

– инверторлор (IEC 62109, 62116);

– аз кубаттуулуктагы шамал турбиналары (IEC 61400-1, 61400-2);

– жылуулук насостору (EN 14511, EN 14825);

– күн коллекторлору (ISO 9806);

– энергияны сактоо системалары жана аккумулятордук батареялар (IEC 62619, 62620) жана башкалар.

Улуттук стандарттарды ишке киргизүү ЭКБ жабдууларынын коопсуздугун, натыйжалуулугун жана узак мөөнөттүүлүгүн камсыздайт, сапатсыз продукцияларды ташып келүү тобокелдиктерин жок кылат, жеткирүүчүлөр үчүн бирдей шарттарды түзөт жана керектөөчүлөрдүн ишенимин жогорулатат. Мындан тышкары, стандартташтыруу ЭКБ орнотмолору үчүн ата мекендик өндүрүштөгү компоненттерди өнүктүрүүгө жана туруктуу тейлөө инфраструктурасын түзүүгө дем берет. Энергосистеманын үзгүлтүксүз иштешин камсыз кылуу үчүн техникалык талаптарды белгилеген тармактык эрежелерди иштеп чыгуу жана бекитүү зарыл: коргоо, электр энергиясынын сапаты, жумушчу жыштыктардын жана чыңалуулардын диапазону, байланыш системалары, кубаттуулукту жөнгө салуу жана ЭКБнын болжолдоо куралдары. Ошондой эле кубаттуулук категориялары боюнча – микрогенерациядан баштап ири станцияларга чейин, энергиянын бардык түрлөрүн эске алуу менен ЭКБ объекттерин долбоорлоо, куруу жана эксплуатациялоо эрежелерин иштеп чыгуу милдети турат. Бул үчүн менчигинин түрүнө карабастан бардык объекттер үчүн милдеттүү техникалык талаптарды белгилөө максатында Россиянын жана КМШнын башка өлкөлөрүнүн колдонуудагы мамлекеттик стандарттарын адаптациялоо керек. Коюлган милдетти чечүү үчүн «Энергиянын кайра жаралуучу булактары жана электротехникалык жабдуулар» боюнча техникалык стандартташтыруу комитетин түзүү зарыл, бул тармактын өнүгүшү үчүн практикалык мааниге ээ.

3. 1-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Тарифтик саясатты жаңыртуу жана техникалык стандарттарды киргизүү боюнча чаралардын комплексин ишке ашыруу бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны масштабдуу өнүктүрүү үчүн болжолдоого боло турган, ачык-айкын жана коопсуз чөйрөнү түзөт. Микро- жана мини-генерация субъекттери үчүн өзүнчө тариф киргизүү, «таза өлчөө» жана эки багыттуу эсепке алуу механизмдерин ишке киргизүү, ошондой эле тиричилик жана коммерциялык керектөөчүлөр менен өз ара эсептешүү эрежелерин түзүү ЭКБга жеткиликтүүлүктү бир топ жогорулатат жана орнотмолордун актоо мөөнөтүн кыскартат. Ошол эле учурда ЭКБ жабдууларына, анын ичинде панелдерге, инверторлорго, шамал орнотмолоруна, жылуулук насосторуна жана энергияны топтоочуларга улуттук стандарттарды бекитүү, тармактык эрежелерди жана кубаттуулук категориялары боюнча ЭКБ объекттерин долбоорлоо, куруу жана эксплуатациялоо эрежелерин кабыл алуу объекттердин сапатын, аларды коопсуз эксплуатациялоону жана техникалык шайкештигин камсыздайт, лицензиясы жок жана сапаты төмөн продукциянын рынокко келип түшүү тобокелдигин жокко чыгарат.

4. Бул өзгөртүүлөрдү киргизүүнүн натыйжасында төмөнкүдөй натыйжаларга жетишилет:

– инвестициялык тобокелдиктерди азайтуучу, экономикалык жактан негизделген жана болжолдоого мүмкүн болгон тарифтик режимди түзүү;

– өзүнүн генерациясын орноткон үй чарбаларынын, ишкерлердин жана социалдык инфраструктура объекттеринин санынын өсүшү;

– эсептөөлөрдүн жана ашыкча энергияны тармакка өткөрүп берүүнүн адилеттүү жана ачык-айкын механизмдерин түзүү;

– жабдуулардын сапатын жана коопсуздугун жогорулатуу, авариялардын санын жана эксплуатациялык тобокелдиктерди азайтуу.

5. 2030-жылга карата төмөнкүлөр пландалууда:

– бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация үчүн өзүнчө тарифти киргизүү;

– «таза өлчөө» (net-metering) жана электр энергиясын эки багыттуу эсепке алуу системасын киргизүү;

– ай сайын сальдону жана автоматташтырылган эсептөөлөрдү чагылдыруу мүмкүнчүлүгү менен биллинг системаларын жаңыртуу;

– ЭКБ жабдууларына жана системаларына (күн панелдери, инверторлор, топтогучтар, жылуулук насостору, чакан шамал орнотмолору), тармактык эрежелерге жана кубаттуулук категориялары боюнча ЭКБ объекттерин долбоорлоо, куруу жана эксплуатациялоо эрежелерине улуттук стандарттарды бекитүү;

– Кыргыз Республикасында бөлүштүрүлгөн энергетиканы массалык, туруктуу жана коопсуз өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.

§2. 2-артыкчылык. Технологиялардын, локалдык өндүрүштүн жана сервистик колдоонун жеткиликтүүлүгүн өнүктүрүү

1. 2-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасында микрогенерация рыногу өнүгүүнүн баштапкы баскычында турат жана жабдуулардын жеткиликтүүлүгүнүн чектелиши, тейлөө кызматтарынын жыштыгынын төмөндүгү жана туруктуу суроо-талаптын жоктугу менен мүнөздөлөт.

Бүгүнкү күндө фотоэлектрдик модулдардын жалгыз ата мекендик өндүрүүчүсү болуп New-Tek LLC компаниясы эсептелет, ошондой эле ал инновациялык энергетикалык чечимдерди ишке ашырат. ЭКБны жана энергиянын натыйжалуулугун өнүктүрүү борбору консультациялык жана инсталляциялык кызматтарды көрсөтөт, бирок бул уюмдардын ишинин масштабы азырынча өлкөнүн муктаждыктарын туруктуу камсыз кылууга жана толук кандуу атаандаштык чөйрөсүн түзүүгө мүмкүндүк бербейт.

Микрогенерациянын башка түрлөрү мисалы, шамал орнотомолору же геотермалдык булактар айрым пилоттук долбоорлордон жана демо кластерлерден тышкары дээрлик киргизилген эмес. Геотермалдык ресурстар температуралык диапазону боюнча чектелген (60 °C жогору эмес) жана экономикалык жактан бир гана чекиттик зоналарда (мисалы, рекреациялык) акталган. Жылуулук насостору донорлордун колдоосу менен ишке киргизилип жатат, бирок наркынын жогору болушунан, сервистик колдоосунун начардыгынан жана алар тууралуу маалымдуулуктун жетишсиздигинен улам керектөөчүлөрдүн кеңири чөйрөсүнө жеткиликсиз бойдон калууда. Туруктуу суроо-талаптын жана кеңири финансылык колдоо программаларынын жоктугу кадрлардын миграциясын күчөтөт: адистер Бишкекте же Ошто топтолушат, компаниялардын региондук өкүлчүлүктөрү жок же натыйжалуу иштебейт. Натыйжада ЭКБ системаларын алыскы райондорго орнотуу жогорку чыгымдар жана узак мөөнөттөр менен коштолот, ал эми квалификациялуу техникалык коштоонун жоктугу көптөгөн кемтиктерди жана технологиялардын өзүнө терс көз карашты жаратат. Бишкек, Жалал-Абад шаарларынын жана Чүй, Жалал-Абад облустарынын чет жакаларындагы турак жай конуштарында жүргүзүлгөн изилдөөлөр көрсөткөндөй калктын ЭКБ жөнүндө маалымдуулук деңгээли 53төн 69 %га чейин жетет, бирок респонденттердин 14–17 пайызы гана мындай технологияларды үй чарбаларында колдонуу мүмкүнчүлүгү жөнүндө билишет. Демек, өлкөдө микрогенерация рыногу энергиянын кайра жаралуучу булактарына жана энергияны үнөмдөөчү технологияларга болгон жетиштүү суроо-талаптын жоктугу, тейлөө инфраструктурасынын начардыгы, жергиликтүү өндүрүштүн деңгээлинин төмөндүгү, суроо-талапка дем берүүчү масштабдуу программалардын жоктугу, кадрлардын компетенттүүлүгүн жетишсиздиги жана калктын ЭКБ технологияларына болгон ишениминин жоктугу менен кармалып турат. Өз убагында тейлөө болбосо, техникалык чечимдер жараксыз болуп калат жана иштебеген технологиялар деген жаман атка ээ болуп, ансыз да төмөн болгон суроо-талапты ого бетер төмөндөтөт.

2. 2-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Локалдык өндүрүштү өнүктүрүү ЭКБ үчүн жабдууларды улуттук өндүрүүнү өнүктүрүү микрогенерациянын туруктуу өсүшүнүн негизги шарты болуп саналат. Испания, Австралия жана Германия сыяктуу эл аралык тажрыйба көрсөткөндөй, күн панелдерин, шамал орнотмолорун жана жылуулук насосторун локалдык өндүрүүнү баштоого багытталган гранттык-кредиттик программалар жумуш орундарын, технологиялык базаны жана инновациялык чөйрөнү түзүүгө өбөлгө түзөт. Өсүп бара жаткан микрогенерация рыногунун керектөөлөрүн камсыз кылуу үчүн өлкө ичинде технологиялык жана өндүрүштүк базаны түзүү, импорттук компоненттерге көз карандылыкты азайтуу жана атаандаштыкка жөндөмдүү улуттук продукт үчүн шарттарды түзүү зарыл. Программанын алкагында ЭКБ өндүрүштүк экосистемасын түзүүгө багытталган ырааттуу чаралар каралган:

1) күн электр станцияларынын, чакан шамал орнотмолорунун, жылуулук насосторунун жана энергияны сактоо системаларынын компоненттерин чыгаруу үчүн инженердик, сыноо жана лабораториялык инфраструктура менен жабдылган пилоттук индустриалдык паркты түзүү. Мындай аянтчалар локалдык өндүрүүчүлөр үчүн база, жабдууларды тестирлөө жана стандартташтыруу борбору болуп калат.

2) ЭКБ чөйрөсүндө стартаптарды жана технологиялык командаларды конкурстук тандоону баштоо. Жеңүүчүлөргө индустриалдык парктын өндүрүштүк аянтчасына жеткиликтүүлүк, гранттык каржылоо жана продукттарды иштеп чыгуу жана масштабдоо үчүн жеңилдетилген кредиттер берилет. Кыргыз Республикасынын климаттык жана тоолуу шарттарына адаптацияланган инновациялык технологиялык чечимдерге өзгөчө басым жасалат.

3) университеттер, илимий лабораториялар жана профилдик кафедралар менен индустриалдык паркты интеграциялоо аркылуу илимий-изилдөө базасын өнүктүрүү. Механизмдерге биргелешкен изилдөө долбоорлору, тажрыйбалык үлгүлөрдү сыноо, адистерди окутуу, технологияларды алмашуу жана өндүрүшкө инновацияларды киргизүү кирет.

Бул чараларды ишке ашыруу (тажрыйбалык иштеп чыгуулардан баштап жабдууларды сериялык чыгарууга чейинки) локалдык өндүрүштүк чынжырчаны түзүүгө мүмкүндүк берет, ошондой эле өлкөдө бөлүштүрүлгөн генерациянын андан ары өсүшү үчүн негиз түзөт. 2-милдет. ЭКБ жабдууларынын жеткиликтүүлүгүн, тейлөө сапатын жогорулатуу жана стандартташтыруу Рыноктун өсүшүнө жана өндүрүштүк мүмкүнчүлүктөрдүн кеңейишине карабастан, Кыргыз Республикасында бөлүштүрүлгөн энергетиканы андан ары өнүктүрүү чектелген сервистик инфраструктура жана квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги менен токтоп турат. Микрогенерация технологияларын кеңири жайылтуу үчүн керектөөчүлөрдүн окутулган адистерге, демонстрациялык объекттерге жана тармакка кошулуунун ачык-айкын шарттарына жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу зарыл. Программа төмөнкү чараларды көрөт:

1) ЭКБ чөйрөсүндөгү адистер үчүн билим берүү программаларын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү. Электриктер, монтаждоочулар, сантехниктер жана инженерлер үчүн окуу курстары түзүлөт, анын ичинде программаларды жогорку жана орто атайын окуу жайларына жана алардын аймактык өкүлчүлүктөрүнө интеграциялоо. Бул күн панелдерин, жылуулук насосторун, коллектордук системаларды жана башка ЭКБ орнотмолорун орнотуу жана андан ары тейлөө үчүн зарыл болгон кадрдык базаны түзүүгө мүмкүндүк берет;

2) туташтыруунун мөөнөтү жана наркы боюнча ченемдерди киргизүү, ошондой эле «КУЭТ» ААК менен тейлөө деңгээли жөнүндө макулдашууларды иштеп чыгуу. Туташтыруунун чектик мөөнөттөрүн белгилөө жана тейлөө сапатынын регламенти микрогенерациянын ээлери үчүн ачык-айкын шарттарды камсыз кылат жана тармактык уюмдар менен өз ара аракеттенүүнү жакшыртат;

3) монтаждоо жана эксплуатациялоо эрежелеринин сакталышын үзгүлтүксүз контролдоо, ошондой эле адистерди жана жабдууларды сертификациялоо системасын өнүктүрүү каралган.

Адистерди сертификациялоо программасын түзүүгө: окутуу курстарын иштеп чыгууга, орнотуучуларды жана сервистик инженерлерди аккредитациялоого, ЭКБ чөйрөсүндө сертификацияланган адистердин расмий реестрин жүргүзүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Кесиптик ассоциациялардын жана өзүн-өзү жөнгө салуучу уюмдардын колдоосу сапатты координациялоого, реестр жүргүзүүгө жана мамлекет менен сүйлөшүүлөрдө индустриянын кызыкчылыктарын көздөөгө мүмкүндүк берет. 3-милдет. Үй чарбалары жана чакан жана орто ишканалар үчүн узак мөөнөттүү жана жеткиликтүү каржылоого жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу Кыргыз Республикасында ЭКБнын бөлүштүрүлгөн генерациясын жана микрогенерациясын ишке киргизүү үчүн негизги тоскоолдуктардын бири жеткиликтүү жана узак мөөнөттүү каржылоого жетүүнүн чектелгендиги бойдон калууда. Көпчүлүк үй чарбалары жана чакан ишканалар жабдууларды орнотуу үчүн бир жолу төлөй алышпайт, ал эми иштеп жаткан банк продукттары өзүн-өзү актоо мөөнөттөрүнө жана ЭКБ чөйрөсүндөгү долбоорлордун өзгөчөлүктөрүнө ылайык келбейт. Атайын жашыл финансылык инструменттер (жеңилдетилген кредиттер, лизинг, кепилдик механизмдери) заманбап энергетикалык технологияларды ишке киргизүүнү олуттуу тездетип, аларды керектөөчүлөрдүн кеңири чөйрөсүнө жеткиликтүү кылып жаткандыгын эл аралык тажрыйба көрсөтүп турат. Бул чектөөлөрдү жеңүү үчүн каржылоого ийкемдүү жана узак мөөнөттүү жетүүнү камсыз кылуучу чаралардын комплексин түзүү сунушталууда. Биринчиден, бул жашыл кредиттерди жана төлөө мөөнөтүн 1–2 жылга жылдыруу менен кредиттик продукттарды ишке киргизүү, бул үй чарбаларына жана чакан жана орто ишканаларга долбоордун толук кубаттуулугуна чыгууга жана карызды үзгүлтүксүз төлөгөнгө чейин үнөмдөөнү алууга мүмкүндүк берет. Экинчиден, ЭКБ-жабдуулардын финансылык жана операциялык лизингин киргизүү пайдалануучуларга бир жолку ири салымдардын зарылдыгын жокко чыгаруу менен иш жүзүндө иштелип чыккан энергия үчүн төлөөгө мүмкүндүк берет. Айыл жерлеринде жана жамааттык демилгелер үчүн каржылоого жеткиликтүүлүктү кеңейтүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Банктардын микрофинансы уюмдары жана кредиттик бирликтер менен өнөктөштүгү фермердик кооперативдер жана чакан жамааттар үчүн коллективдүү орнотууларды кошо алганда, микрокредиттерди жана топтук зайымдарды берүү мүмкүнчүлүгүн түзөт. Банктардын жана мамлекеттик өнүктүрүү институттарынын жашыл облигациялары, ошондой эле EBRD, ADB, Green Climate Fund жана IFC сыяктуу максаттуу эл аралык фонддор жеңилдетилген шарттарда узак мөөнөттүү капиталды тартуу үчүн колдонулат. Стратегиянын маанилүү бөлүгү банктардын алдында консультациялык борборлорду жана онлайн платформаларды түзүү болуп саналат, алар маалыматтык колдоо көрсөтөт, кайтарымдуулуктун алдын ала эсебин жүргүзөт жана ЭКБ долбоорлорун каржылоо үчүн өтүнмөлөрдү толук коштоп жүрөт. Бул чараларды ишке ашыруу бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны үй чарбаларынын жана чакан ишканалардын кеңири чөйрөсү үчүн жеткиликтүү кылууга, таза энергияны киргизүүнү тездетүүгө жана өлкөдөгү ЭКБ секторунун туруктуу өсүшү үчүн шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берет.

3. 2-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Программанын ишке ашырылышы Кыргыз Республикасында бөлүштүрүлгөн генерациянын жана микрогенерациянын туруктуу ички индустриясын түзүүгө алып келет. Күн панелдерин, чакан шамал орнотмолорун, чакан ГЭСтерди, жылуулук насосторун жана башка ЭКБ чечимдерин массалык түрдө киргизүү үй чарбаларына жана чакан жана орто бизнеске бир жолку ири инвестицияларды талап кылбастан энергия алууга мүмкүндүк берет. Индустриалдык парктын түзүлүшү өлкөнүн бардык аймактарын камтыган өндүрүүчүлөрдүн, жеткирүүчүлөрдүн жана тейлөө компанияларынын туруктуу тармагын камсыз кылат. Улуттук сапат стандарттарын, сертификация системасын жана адистерди окутуу программасын киргизүү орнотмолордун ишенимдүүлүгүн, калктын ишенимин жана квалификациялуу кадрдык резервди түзүүнү жогорулатат. Жашыл финансылык инструменттерди (кредиттер, лизинг, кепилдик механизмдери жана облигацияларды чыгаруу) өнүктүрүү банктар жана инвесторлор үчүн финансылык тобокелдиктерди азайтат, каржылоого жеткиликтүүлүктү кеңейтет жана калктын ЭКБ чөйрөсүндөгү финансылык сабаттуулугун жогорулатат.

4. 2027–2030-жылдарга карата төмөнкүлөр күтүлөт:

– индустриалдык паркты түзүү;

– ЭКБ колдонгон үй чарбаларынын жана чакан жана орто ишканалардын санынын тиешелүүлүгүнө жараша 0дөн 50 000ге жана

5 000ге чейин өсүшү;

– ЭКБ өндүрүү, монтаждоо жана тейлөө чөйрөсүндө жүздөгөн жаңы жумуш орундарын түзүү;

– жашыл каржылоонун 10дон кем эмес адистештирилген банктык продуктун ишке киргизүү;

– үй чарбаларынын жана чакан жана орто ишканалардын энергия керектөөсүндө ЭКБ үлүшүнүн 15–20 пайызга көбөйүшү;

– жабдуулардын наркынын төмөндөшү жана анын жеткиликтүүлүгүнүн жогорулашы.

Бул чаралар туруктуу ички рынокту түзөт, өлкөнүн борбордон ажыратылган, жеткиликтүү жана экологиялык жактан туруктуу энергетикага өтүүсүн тездетет.

§3. 3-артыкчылык. Имараттарда жана инфраструктурада ЭКБ интеграциясын өнүктүрүү

1. 3-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасынын курулуш сектору энергиянын натыйжалуулугунун өтө төмөн деңгээлин көрсөтүүдө: бардык өндүрүлгөн энергиянын болжол менен 48 пайызы имараттарды жылытууга жумшалат. Жеке үйдүн орточо энергия керектөөсү жылына 350 кВт·саат/м² дан ашат, бул Европанын өнүккөн өлкөлөрүндөгү ушул сыяктуу имараттарга караганда 2–4 эсе жогору. Себептери төмөнкү факторлордо камтылган:

– эскирген турак жай фонду: турак үйлөрдүн 85 пайызынан ашыгы жана коомдук имараттардын 90 пайызы 1991-жылга чейин курулган, ал кезде жылуулук изоляциясына талаптар жок болчу;

– жогорку жылуулук жоготуулары: жылууланбаган дубалдар, чатырлар, терезелер жана натыйжасыз жылытуу системалары аркылуу жылуулуктун 70 пайызга чейинкиси жоголот;

– эскирген жылуулук менен камсыздоо инфраструктурасы, негизинен көмүр от казандары, алардын пайдалуу аракет коэффициенти төмөн жана чыгуулардын деңгээли жогору;

– дем берүүлөрдүн жана колдоо программаларынын жоктугу: учурдагы чаралар чектүү мүнөзгө ээ, алардын камтуусу жана каржылоосу чектелген;

– жаңы курулуштар жана аз камсыз болгон райондор көбүнчө энергияны үнөмдөөчү стандарттарсыз жана уруксатсыз туташуулар менен стихиялуу түрдө өнүгөт.

Ошол эле учурда өлкө ЭКБны имараттарга интеграциялоонун олуттуу потенциалына ээ:

– 1,4 миллиондон ашык турак жай жана социалдык багыттагы объекттер күн, биогаз жана жылуулук системалары менен жабдылышы мүмкүн;

– болжол менен 5 000 от казанын биомассага, гибриддик системаларга жана күн коллекторлору менен жылытууга өткөрүү мүмкүнчүлүгү менен модернизациялоо керек;

– 1200 жаңы турак жай массиви автономдуу же гибриддик энергия менен жабдууну талап кылат.

Эл аралык тажрыйба (Германия, Швеция, Дания) көрсөткөндөй, энергия үнөмдөөчү реновацияны, жаңы курулуштар үчүн милдетүү курулуш стандарттарын жана микрогенерацияны өнүктүрүүнү бириктирген комплекстүү стратегиялар 10–15 жылдын ичинде имараттардын энергия керектөөсүн 30–50 пайызга кыскартууга, казылып алынган отунга болгон көз карандылыкты төмөндөтүүгө жана калктын жашоо сапатын жакшыртууга мүмкүндүк берет.

2. 3-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Имараттарды долбоорлоодо жана курууда ЭКБны колдонууну кеңейтүү Көйгөйлөрдү чечүүгө карай биринчи кадам болуп курулушка жана реновацияга жаңы ыкманы калыптандыруу – салттуу энергияны көп талап кылган турак жайдан активдүү деп аталган имараттарга өтүү. Мындай имараттар сапаттуу жылуулук изоляциясынын эсебинен жылуулук жоготууларын азайтып эле тим болбостон, энергиянын кайра жаралуучу булактарынан (күн панелдери, коллекторлор, жылуулук насостору жана биогаз орнотмолору) керектүү энергиянын бир бөлүгүн өздөрү өндүрүшөт. Бул үчүн курулуш нормалары менен стандарттарын кайра карап чыгуу зарыл. Жаңы көп батирлүү жана коммерциялык имараттарда жылдык энергия керектөөнүн кеминде 20 пайызын жабуучу күн суу жылыткычтарын же фотоэлектрдик системаларды интеграциялоо каралышы керек. Мындай ыкма Европа бирлигинин (мындан ары – ЕБ) өлкөлөрүндө ийгиликтүү киргизилген. Nearly Zero-Energy Buildings (NZEB) жөнүндө директивасына ылайык 2021-жылдан баштап бардык жаңы имараттар ЭКБны жана заманбап жылуулоо технологияларын киргизүү аркылуу дээрлик нөлдүк энергия керектөөгө ээ болушу керек. Бирок өнүгүү боюнча өнөктөштөрдүн, банк секторунун жана бизнестин каржылык колдоосу жок ченемдерди жаңыртуу жетишсиз. Имараттарды жылуулаган, күн панелдерин же жылуулук насосторун орноткон үй чарбалары, турак жай ээлеринин шериктештиги жана башкаруучу компаниялар долбоордун наркынын 30–40 пайызына чейин компенсация ала алышат. Мындай механизм Германияда KfW программасы аркылуу көп жылдардан бери ийгиликтүү иштеп келе жатат, анда мамлекет жеңилдетилген кредиттерди жана гранттарды берип, турак жай ээлерине жылытууга үнөмдөөгө жана ыңгайлуулукту жогорулатууга мүмкүндүк берет. Курулуш тармагында ЭКБны илгерилетүү үчүн ЭКБ – фотоэлектрдик системалар, күн коллекторлору жана жылуулук насостору менен милдеттүү түрдө интеграциялоо менен курулуш ченемдерин жаңыртуу пландалууда. Жаңы талаптар жылдык энергия керектөөнүн кеминде 20 пайызын өзүнүн генераторлору аркылуу камсыздоону карайт. Ченемдик базада жаңы категориялар пайда болот: «ЭКБ генерациясы бар имарат», «нөлдүк энергетикалык балансы бар имарат» жана «активдүү имарат». 2-милдет. Мамлекеттик сектордо жана айыл жергесинде пилоттук долбоорлорду ишке ашыруу Курулушка болгон мамилелерди өзгөртүү менен бирге калкка жана мамлекеттик уюмдарга ЭКБнын ийгиликтүү интеграциясынын айкын мисалдарын көрсөтүү маанилүү. Имараттарда ЭКБнын практикалык натыйжалуулугун көрсөтүү үчүн 11 мектепте, ооруканада, бала бакчада жана мамлекеттик мекемелерде энергиянын кайра жаралуучу системаларын (фотогальваника, жылуулук насостору, күн коллекторлору жана топтогучтар) модернизациялоо жана орнотуу пландалууда. Бул объекттер энергияны үнөмдөөчү технологиялардын артыкчылыктарын көрсөтүп, алардын массалык түрдө киргизилишине дем берүү менен, өлкөнүн башка региондорунда ийгиликтүү чечимдерди кайталоого мүмкүн болгон айкын мисалдар болуп калат. 3-милдет. Имараттарга жана инфраструктурага ЭКБ интеграциясын өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын курулуш сектору энергияны эң көп керектеген тармактардын бири болуп саналат – өндүрүлгөн энергиянын дээрлик жарымы имараттарды жылытууга кетет. Турак жай фондунун көп бөлүгү (85 пайыздан ашыгы) жана коомдук имараттар жылуулук изоляциясына талаптар киргизилгенге чейин курулган, бул дубалдар, чатырлар жана эскирген жылытуу системалары аркылуу жылуулуктун көп жоголушуна (70 пайызга чейин) алып келет. Ошол эле мезгилде массалык турак жай курулушу өнүгүүдө, анын ичинде 1200дөн ашык жаңы конуштар бар, көбүнчө борборлоштурулган тармактарга кошулбастан жана энергиянын натыйжалуулугунун стандарттарын сактабастан курулууда. Имараттарга ЭКБны интеграциялоо потенциалы чоң: 1,4 миллиондон ашык объект күн коллекторлору, фотоэлектрдик системалар, жылуулук насостору жана гибриддик орнотмолор менен жабдылышы мүмкүн. 5000ге чейинки от казандары модернизациялоого муктаж, ал эми жаңы конуштарга автономдуу же гибриддик жылуулук менен жабдуу жана электр энергиясы менен камсыздоо системалары керек. Европа бирлигинин өлкөлөрүнүн тажрыйбасы көрсөткөндөй: энергиянын эффективдүүлүгү боюнча милдетүү талаптарды киргизүү, энергияны аз сарптаган имараттарды (ZEB) курууга этап-этабы менен өтүү, ошондой эле финансылык колдоо механизмдери 10-15 жылдын ичинде жылуулук керектөөнү 30–50 пайызга кыскартууга мүмкүндүк берет. ЭКБ киргизүүнү тездетүү үчүн финансылык жана уюштуруучулук колдоо механизмдери түзүлөт. Жабдуулардын наркынын 30–40 пайызына чейин гранттарды жана субсидияларды киргизүү, жеңилдетилген кредиттерди берүү, ошондой эле советтик мезгилдеги имараттарды фотогальваниканы, жылуулук насосторун жана топтогучтарды колдонуу менен типтүү модулдук реновациялоо долбоорлорун иштеп чыгуу пландалууда. Ошол эле учурда ЭКБ чечимдери бюджеттик мекемелерге киргизилет, ал эми айылдарда жана жаңы конуштарда пилоттук микротармактар жана энергетикалык кооперативдер пайда болуп, андан кийин масштабдалат. Бул чаралар жабдуулардын финансылык жеткиликтүүлүгүн камсыздайт, учурдагы имараттардын энергиялык натыйжалуулугун жогорулатат жана жаңы райондордун энергетикалык автономиясы үчүн шарттарды түзөт. 4-милдет. Микрогенерацияны эске алуу менен энергетикалык кубаттуулуктардын интерактивдүү картасын түзүү ЭКБнын жаңы объекттерин курууну пландоонун ачыктыгын жана ыңгайлуулугун камсыз кылуу үчүн микрогенерацияны эске алуу менен энергетикалык кубаттуулуктардын интерактивдүү картасы түзүлөт, ал дайыма жаңыланып турат жана мамлекетке, банктарга жана инвесторлорго жеткиликтүү болот. Интерактивдүү карта микрогенерация объекттерине мониторинг жүргүзүүнүн жана башкаруунун автоматташтырылган системаларын киргизүүнү карайт. Бул субсидиялоо жана модернизациялоо долбоорлору боюнча натыйжалуу чечимдерди кабыл алууга мүмкүндүк берет, ошондой эле региондордун жана айрым имараттардын деңгээлинде энергия керектөөнү санариптик башкаруу үчүн негиз болот. Мындан тышкары, бөлүштүрүлгөн генерация жана микрогенерация объекттерине автоматташтырылган мониторинг жүргүзүү жана башкаруу системаларын киргизүү каралган, анын ичинде электр энергиясын өндүрүүнү жана керектөөнү аралыктан контролдоо, ошондой эле орнотулган ЭКБдан (күн, шамал, чакан гидро орнотмолор, жылуулук насостору ж.б.) маалыматтарды интеграциялоо.

3. 3-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Имараттарга ЭКБны интеграциялоо 2027-жылдын аягына чейин Кыргыз Республикасынын курулуш жана турак жай-коммуналдык секторун терең трансформациялоо үчүн негиз түзөт. Жаңыртылган курулуш ченемдеринин жана дем берүүчү чаралардын аркасында энергияны көп талап кылган имараттардан жылуулук жоготууларын азайтып гана тим болбостон, күн батареялары, коллекторлор жана жылуулук насостору аркылуу керектүү энергиянын бир бөлүгүн өндүргөн заманбап «активдүү имараттарга» өтүүгө түрткү берет. Бул микрогенерация жана дээрлик нөлдүк энергия керектөөсү менен жаңы үйлөрдүн жана кеңселердин туруктуу өсүшүн камсыз кылат. Мектептердеги, бала бакчалардагы, ооруканалардагы жана административдик имараттардагы пилоттук долбоорлор үнөмдөөнүн жана чыгууларды азайтуунун гана мисалы болбостон, ошондой эле аларды ишке ашыруунун алкагында башка региондор үчүн окутуу жана ЭКБ технологияларын көрсөтүү борборлору ачылат. Айыл аймактарында жана жаңы конуштарда ЭКБнын негизинде пилоттук энергетикалык кооперативдер жана микротармактар пайда болуп, бул алыскы калктуу конуштарды да автономдуу жана ишенимдүү энергия менен камсыз кылат. Энергиялык кубаттуулуктардын интерактивдүү картасын түзүү (анын ичинде микрогенерация, маалыматтарды үзгүлтүксүз жаңылоо, мамлекет, банктар жана инвесторлор үчүн ачык жеткиликтүүлүк), ошондой эле микрогенерация объекттерине мониторинг жүргүзүүнүн жана башкаруунун автоматташтырылган системаларын киргизүү маалыматтардын ачыктыгын камсыз кылат, субсидиялоо, ЭКБ-модернизациясын долбоорлоо жөнүндө чечимдерди кабыл алууну жеңилдетет, энергияны керектөөнү санариптик башкаруу үчүн негиз түзөт. Кеңири агартуу өнөктүгү жана адистерди окутуу имараттарды долбоорлоо жана эксплуатациялоо маданиятын өзгөртүп, имараттарды жылытуу жана электр энергиясы үчүн ЭКБ технологияларын кеңири жайылтууга түрткү берет. Бул чаралардын натыйжасында 2028-жылга карата имараттардын энергия керектөөсү орто эсеп менен үчтөн бирине кыскарат, жылытуу үчүн көмүр жана башка казылып алынган отундун түрлөрүн колдонуу кыйла азаят, парник газдарынын бөлүнүп чыгышы азаят, ал эми модернизацияланган имараттарда жашоонун сапаты жана жайлуулугу бир топ жогорулайт. Ошентип, имараттардын 20 пайыздан кем эмеси жылытуу жана электр менен жабдуу үчүн ЭКБ орнотуу менен модернизацияланат, ал эми бардык жаңы имараттар ЭКБны пайдаланууну эске алуу менен иштелип чыгат.

4§. 4-артыкчылык. Кадрдык потенциалды өнүктүрүү жана коомдук маалымдуулукту жогорулатуу

1. 4-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасында кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүү жана энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу калктын маалымдуулугунун жетишсиздиги жана кадрлардын начар даярдыгы менен байланышкан системалык тоскоолдуктарга туш болууда. Рынокто керектүү технологиялардын көбү бар болгонуна карабастан, жашыл чечимдерге суроо-талап чектелүү бойдон калууда. Бул финансылык факторлор менен гана эмес, керектөөчүлөрдүн билиминин төмөндүгү жана мындай технологияларды кесипкөйлүк менен киргизе жана тейлей ала турган адистердин жетишсиздиги менен да байланыштуу.

2. Энергияны үнөмдөө маалымдуулугунун жана маданиятынын төмөн деңгээли

Көпчүлүк жарандарда алардын энергияны кандай колдонгондугу, керектөөнү азайтуу жана ЭКБга өтүү үчүн кандай заманбап технологиялар бар экендиги, ошондой эле алар кандай экономикалык жана экологиялык пайда алышы мүмкүн экендиги жөнүндө жетиштүү түшүнүк жок. Натыйжада көптөгөн адам жылытуунун эскирген системаларын жана энергияны көп керектөөчү тиричилик приборлорун колдонууну улантууда. Учурдагы маалыматтык ресурстар жана өнөктүктөр калктын кеңири катмарын камтыбайт жана чечимдерди өз алдынча кабыл алуу үчүн жеткиликтүү инструментарийлерди камсыз кылбайт. Жарандарда көпчүлүк учурда күн панелдерин орнотуу же жабдууларды энергияны үнөмдөөчүгө алмаштыруу канча убакытта өзүн актай тургандыгын көрсөткөн так эсепти алуу мүмкүнчүлүгү жок. Мындан тышкары каржылоонун жеткиликтүү булактары (кредиттер, гранттар, субсидиялар) жөнүндө маалымат фрагменттүү бойдон калууда жана акыркы колдонуучулар үчүн дайыма эле түшүнүктүү боло бербейт.

3. Билим берүү потенциалын чектелген колдонуу

Кыргыз Республикасынын билим берүү мекемелеринде энергияны үнөмдөө принциптерин жана ЭКБнын артыкчылыктарын окутууга карата системалуу ыкма азырынча жок. Мектептерде жана бала бакчаларда ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу маданиятын эрте жаштан калыптандыруучу интерактивдүү программалар дээрлик жок. Университеттерде жана техникумдарда энергетика боюнча окуу программаларына энергетика факультеттеринин студенттери үчүн кайра жаралуучу энергетика жана энергиянын натыйжалуулугу боюнча окуу модулдары киргизилген, бирок алар өндүрүшкө байланышпаган теориялык мүнөзгө ээ. Ушундан улам адистердин жаңы мууну ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу (мындан ары – ЭН) чөйрөсүндө жетиштүү билим жана көндүмдөргө ээ болбостон эмгек рыногуна чыгат, бул тармактын өнүгүшүн жайлатат жана долбоорлорду ишке киргизүүнүн наркын жогорулатат.

4. Квалификациялуу кадрлардын тартыштыгы жана сертификациялоо системасынын жоктугу

ЭКБны ийгиликтүү жайылтуу үчүн татаал технологияларды жогорку сапатта жана коопсуздукта ишке киргизүүгө жөндөмдүү инженерлер, долбоорлоочулар, монтаждоочулар, энергия аудиторлору жана долбоорлордун менеджерлери керек. Бирок бүгүнкү күндө республикада мындай адистердин тартыштыгы байкалууда. Суроо-талаптын жоктугу кайра жаралуучу энергетика чөйрөсүндөгү адистерди кайра квалификациялоого жана иштен кетишине таасирин тийгизди. Натыйжада ЭКБ рыногунда иштеген компаниялар чет өлкөлүк эксперттерди тартууга аргасыз болууда, бул кызмат көрсөтүүлөрдүн наркын жогорулатат, долбоорлорду ишке ашыруу мөөнөтүн кечиктирет. Бул чөйрөдө кадрларды даярдоо жана адистердин квалификациясын жогорулатуу системасы азырынча начар өнүккөн. Окутуунун жана сертификациялоонун улуттук стандарттары жок, бул компетенциялардын деңгээлинде айырмачылыктарга алып келет жана көп учурда керектөөчүлөрдүн орнотуучулардын жана консультанттардын кызмат көрсөтүүлөрүнө болгон ишенимин төмөндөтөт.

5. Демонстрациялык жана консультациялык борборлордун чектелген саны

Калктын жана ишканалардын ЭКБны жана энергиянын натыйжалуулугу чечимдерин ишке киргизүүнүн реалдуу мисалдары менен таанышуу мүмкүнчүлүгү аз. Демонстрациялык объекттер чектелген сандагы региондордо гана бар жана дайыма эле сапаттуу маалыматтык-консультациялык колдоо менен коштолбойт. Бул инвестицияларга болгон шыктанууну төмөндөтөт жана керектөөчүлөргө жашыл технологиялардын артыкчылыктарын объективдүү баалоого мүмкүндүк бербейт. Жабдууларды тандоо, экономикалык натыйжалуулукту эсептөө жана каржылоо булактарын тандоо боюнча көз карандысыз сунуштамаларды берүүгө мүмкүн болгон консультациялык борборлордун кеңири тармагы да жок.

6. Маалыматтык ресурстардын фрагменттүүлүгү жана жетишсиз интеграциялоо

Рынокто жеткирүүчүлөр жана технологиялар жөнүндө маалымат чогулткан айрым онлайн-платформалар (мисалы, Green Energy) бар. Бирок бул ресурстар ЭКБ жана ЭН-технологияларын тандоо, сатып алуу жана ишке киргизүү процессин комплекстүү колдоо үчүн жетиштүү функционалдуулукка ээ эмес. Интерактивдүү инструменттер (мисалы, чыгымдын жана пайданын калькулятору, демонстрациялык объекттердин карталары), ошондой эле рынок, баалар жана жеткиликтүү финансылык продуктулар жөнүндө актуалдуу маалыматтар менен бирдиктүү портал жок. Рынок актуалдуу маалымат жана жекелештирилген чечимдерди тандоо мүмкүнчүлүгү менен бирдиктүү санариптик мейкиндикке муктаж. Ошол эле учурда өлкөдө системалуу өнүгүү үчүн маанилүү шарттар бар:

– калктын энергия ресурстарына чыгымдарды азайтууга болгон кызыгуусунун өсүшү;

– иштеп жаткан санариптик жана билим берүү базасы;

– эл аралык уюмдардын билим берүүгө жана маалыматтык долбоорлорго инвестициялоо даярдыгы;

– адаптациялоо үчүн зарыл болгон эл аралык тажрыйбанын болушу.

Бул факторлор кадрдык потенциалды максаттуу өнүктүрүү жана коомдук маалымдуулукту системалуу жогорулатуу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзөт, бул ЭКБнын жана ЭН-технологиялары рыногунун туруктуу өсүшүнүн негизи болуп калат.

7. 4-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Коомдук маалымдуулук деңгээлин жогорулатуу Эң маанилүү милдет калктын энергияны пайдаланууга жана кайра жаралуучу булактарды ишке киргизүүгө болгон мамилесин өзгөртүү болуп саналат. Жашыл технологиялардын экономикалык жана экологиялык артыкчылыктарын түшүнбөстөн, туруктуу суроо-талапты түзүүгө жана калктын кеңири катмарын энергетикалык өтүүгө тартуу мүмкүн эмес. Бул үчүн билим берүүнүн бардык деңгээлдерин жана ар кандай максаттуу аудиторияны камтыган улуттук агартуу программасын ишке киргизүү пландалууда. Эрте этапта бала бакчаларда жана мектептерде интерактивдүү окуу модулдары ишке киргизилет, алар оюндар жана долбоорлор аркылуу балдарга ресурстарды үнөмдөөнүн маанилүүлүгүн көрсөтөт. Жогорку класстарда жана университеттерде энергияны үнөмдөө жана ЭКБнын заманбап технологиялары боюнча милдетүү дисциплиналар киргизилет, бул келечектеги адистерди кесиптик даярдоо үчүн негиз түзөт. Билим берүү реформаларынан тышкары, телекөрсөтүүдө, радиодо жана социалдык тармактарда масштабдуу маалыматтык өнөктүктөр өткөрүлөт. Мындай өнөктүктөрдүн ураандар менен эле чектелбестен, үнөмдөө үчүн конкреттүү инструменттерди – мисалы, турак жайды жылуулоо же күн коллекторлорун тандоо боюнча кадамдык инструкцияларды берүүсү маанилүү. ЭКБны орнотууда же үйдү модернизациялоодо колдонуучуга потенциалдуу үнөмдөөнү эсептөөгө мүмкүндүк берүүчү пайданын интерактивдүү калькулятору менен онлайн-платформаны түзүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Бул жерде өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн жана өкмөттүк эмес уюмдардын колдоосу маанилүү. Эл аралык практика (мисалы, Германиядагы Energiewende жана ЕБдеги Energy Efficiency Hub программалары) мындай калькуляторлор жана өзүнүн энергияны керектөөсү жөнүндө маалыматтарына ачык жеткиликтүүлүк керектөөчүлөрдүн катышуусун олуттуу жогорулата тургандыгын көрсөтөт. Ошондуктан Кыргыз Республикасында энергия менен камсыздоочу уюмдарга жарандардын энергия керектөө тарыхына жана аны кыскартуу боюнча сунуштамаларга ыңгайлуу онлайн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу талабы киргизилет. 2-милдет. Квалификациялуу кадрларды даярдоо жана сертификациялоо Заманбап системаларды сапаттуу долбоорлоого, монтаждоого жана тейлөөгө жөндөмдүү адистер болбостон кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүү мүмкүн эмес. Бүгүнкү күндө өлкө рыногу мындай кадрлардын тартыштыгын башынан өткөрүүдө, бул чет өлкөлүк эксперттерге көз карандылыкка жана долбоорлордун кымбатташына алып келет. Бул проблеманы чечүү үчүн ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу чөйрөсүндөгү адистерди даярдоонун жана сертификациялоонун улуттук системасы түзүлөт. Алдынкы университеттерде жана техникумдарда эл аралык эксперттер жана өнөр жай өнөктөштөрү менен биргеликте иштелип чыккан жаңы билим берүү программалары пайда болот. Курстарга иштеп жаткан объекттерде практикалык сабактар жана энергия аудитинин, долбоорлоонун жана жашыл технологияларды эксплуатациялоонун заманбап методдорун окутуу кирет. Иштеп жаткан инженерлер, куруучулар жана энергия аудиторлору үчүн квалификацияны жогорулатуу программасы ишке киргизилет. Эл аралык уюмдар менен өнөктөштүктө чет өлкөлөрдө тренингдерди жана стажировкаларды өткөрүү пландалууда (мисалы, Берлиндеги Энергиянын кайра жаралуучу булактары академиясынын (RENAC) модели боюнча). Бул алдынкы тажрыйбаны үйрөнүүгө жана эл аралык стандарттарды улуттук практикага киргизүүгө мүмкүндүк берет. ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу чөйрөсүндө иштеген адистерди жана компанияларды ыктыярдуу сертификациялоо системасын түзүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Мындай система керектөөчүлөрдүн ишенимин жогорулатат, сапатты контролдоону камсыз кылат жана туруктуу кесиптик өсүүгө дем берет. 3-милдет. Санариптик инфраструктураны жана маалыматтык ресурстарды өнүктүрүү Саналган бардык чараларды колдоо үчүн технологиялар, жеткирүүчүлөр, каржылоо жана билим берүү мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматты бириктирген заманбап санариптик инфраструктураны түзүү зарыл. «Жашыл энергия» маркетплейси сыяктуу учурдагы платформалар жаңы инструменттер: чыгымдын жана пайданын онлайн-калькуляторлору, сертификацияланган адистердин базасы, демонстрациялык объекттердин картасы жана актуалдуу рыноктук аналитикасы бар бөлүм менен модернизацияланат жана интеграцияланат. Колдонуучулардын чечимдерди жана жеткирүүчүлөрдү тандоо боюнча жеке сунуштамаларды алуусу үчүн «жандуу» онлайн-консультация берүү камсыз кылынат. Мындан тышкары орнотулган системалардын саны, энергияны үнөмдөөнүн жетишилген көрсөткүчтөрү жана көмүр кычкыл газынын чыгууларынын кыскаруу көлөмү жөнүндө маалыматтарды камтыган ЭКБны жана энергиянын натыйжалуулугун өнүктүрүүнүн улуттук маалыматтык мониторинг жүргүзүү системасын түзүү пландалууда. Мындай система рыноктун ачык-айкындуулугун эле жогорулатпастан, мамлекеттик органдарга жана инвесторлорго негиздүү чечимдерди кабыл алууга да мүмкүндүк берет.

8. 4-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Кадрдык потенциалды өнүктүрүү жана коомчулуктун маалымдуулугун жогорулатуу боюнча артыкчылыкты ишке ашыруу Программанын мезгилинин аягында ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу чөйрөсүндөгү адистерди даярдоонун жана калкка маалымдоонун туруктуу системасын түзүүгө мүмкүндүк берет. Натыйжада өлкөдө инженерлердин, орнотуучулардын жана энергия аудиторлорунун жогорку деңгээлдеги компетенциясын камсыз кылган кадрларды окутуу жана сертификация боюнча улуттук инфраструктура пайда болот. Масштабдуу маалыматтык өнөктүктөрдүн жана санариптик инструменттердин жардамы менен калктын жашыл чечимдердин артыкчылыктары, жеткиликтүү технологиялар жана аларды ишке киргизүүнүн финансылык мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө билим деңгээли жогорулайт. Бул үй чарбалары жана бизнес тарабынан ЭКБга жана энергияны үнөмдөөчү чечимдерге болгон суроо-талаптын өсүшүнө алып келет. Мектептердеги жана ЖОЖдордогу билим берүү программалары туруктуу энергетика тармагында заманбап көндүмдөргө ээ болгон адистердин жаңы муунун калыптандырат. Бул чаралардын жыйындысы ЭКБны кеңири ишке киргизүү үчүн жагымдуу шарттарды түзөт, чет өлкөлүк эксперттерге көз карандылыкты азайтат, орнотууларды сапаттуу долбоорлоону жана монтаждоону камсыз кылат, ошондой эле Кыргыз Республикасынын энергетикалык секторун аз көмүртектүү, борбордон ажыратылган өнүгүү моделине трансформациялоону тездетет. Жыйынтыгында кеминде 5 миң адис даярдалат; 50 миң үй чарбасы ЭКБ-орнотмолорун колдонот; 5 окуу борбору түзүлөт, керектөөчүлөрдүн ишениминин деңгээли жогорулайт, ЭН-технологияларына туруктуу суроо-талап жаралат.

§5. 5-артыкчылык. Кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүүдө гендердик теңчилик жана социалдык инклюзия

1. 5-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Гендердик теңчилик жана социалдык инклюзия Кыргыз Республикасындагы ЭКБ жана ЭН секторунун туруктуу өнүгүүсүнүн ажырагыс шарттары болуп саналат. Бүгүн аялдар жана социалдык аялуу топтор (анын ичинде майыптыгы бар адамдар, аз камсыз болгон үй-бүлөлөр, алыскы региондордун жашоочулары) чечимдерди кабыл алуу процесстерине, кесиптик өнүгүүгө жана жашыл экономикага катышууга жетишсиз деңгээлде тартылган бойдон калууда. Эл аралык уюмдардын (UNDP, UN Women, IRENA) изилдөөлөрүнө ылайык энергетика чөйрөсүндө иштегендердин 25–30 пайыздан азын аялдар түзөт, ал эми техникалык жана башкаруу кызмат орундарында алардын үлүшү андан да төмөн. Негизги тоскоолдуктар:

– кесиптик мүмкүнчүлүктөр жөнүндө маалымдуулуктун чектелгендиги;

– гендердик стереотиптер жана маданий калыптануулар;

– коомчулуктардын деңгээлинде башкарууга катышуунун төмөн деңгээли;

– аз камсыз болгон үй чарбаларынын заманбап технологияларга жана энергиянын натыйжалуулугу чараларына жеткиликтүүлүгүнүн чектелгендиги;

– майыптыгы бар адамдар үчүн физикалык жана маалыматтык тоскоолдуктар.

Бул факторлор энергетикалык жакырчылык көрүнүшүн күчөтөт жана социалдык туруктуулукту төмөндөтөт. Эл аралык жана ата мекендик тажрыйба аялдарды жана аялуу топторду ЭКБны өнүктүрүүгө активдүү тартуу теңчиликти гана камсыз кылбастан, инновацияларды ишке киргизүүнү тездетип, социалдык туруктуулукту жана жергиликтүү коомчулуктардын экономикалык бакубаттуулугун жакшырта тургандыгын көрсөттү. Эмгекке жарамдуу эркектердин миграциясынын жогорулугун жана айылдык коомчулуктарда аялдардын ролунун маанилүү экендигин эске алуу менен Кыргыз Республикасы үчүн бул өзгөчө актуалдуу. Алардын энергетикалык демилгелерге катышуусун жогорулатуу локалдык өнүгүүнүн жана жакырчылыкты азайтуунун драйвери болуп калышы мүмкүн.

2. 5-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Билим берүүгө жана кесиптик даярдыкка бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу Аялдардын жана социалдык аялуу топтордун жашыл энергетиканы өнүктүрүүгө активдүү катышуусу үчүн билим берүүдөгү жана кесиптик даярдоодогу тоскоолдуктарды жоюу зарыл. Кесиптик-техникалык окуу жайларга жана университеттерге ЭКБ жана ЭН боюнча адистештирилген курстарды киргизүү логикалык багыт болуп саналат. Бул курстар айылдагы жана алыскы региондордогу аялдарды жана жаштарды артыкчылыктуу кабыл алуу чаралары менен коштолууга тийиш, бул салттуу түрдө сапаттуу билим алуу үчүн мүмкүнчүлүгү аз болгон топторду камтууга мүмкүндүк берет. Алган билимди бекемдөө жана практикалык көндүмдөрдү өнүктүрүү үчүн окуу-өндүрүштүк устаканаларды жана практикалык окутуу борборлорун түзүү зарыл, алар аялдар үчүн эле эмес, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар үчүн да жеткиликтүү болушу керек. Бул теориялык даярдыктан заманбап технологияларды реалдуу өздөштүрүүгө өтүүгө мүмкүндүк берет. Бул тапшырманын аягында ийгиликтүү аял адистерди жана студент кыздарды байланыштыруучу насаатчылык программасы маанилүү инструмент болуп калат. Тажрыйбалуу кесипкөйлөр практикалык кеңештерди бөлүшөт, жаңыдан иштеп баштаган адистерге энергетика секторунда карьера курууга жардам берет, бул билимдин улантуучулугун бекемдейт жана өз ара колдоо тармагын түзөт.

2-милдет. Аялуу үй чарбаларынын ЭКБ технологияларына жана энергиянын натыйжалуулугу чечимдерине жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү Алгачкы кадам технологияларга жана кызмат көрсөтүүлөргө бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылууда аял ишкерлер жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөр үчүн субсидияланган же жеңилдетилген кредиттик продуктуларды иштеп чыгуу болуп саналат. Мындай финансылык механизмдер күн панелдерин, жылуулук насосторун жана энергиянын натыйжалуулугунун башка жабдууларын ашыкча карыз жүгү болбостон орнотууга мүмкүндүк берет. Буга кошумча энергияны керектөөнү азайтуу максатында турак жайды модернизациялоого багытталган даректүү гранттарды киргизүү талап кылынат. Мындай чаралар Чыгыш Европа өлкөлөрүндө ийгиликтүү колдонулууда жана үй чарбаларынын энергияга болгон чыгымдарын олуттуу кыскартууга мүмкүндүк берет. Узак мөөнөттүү келечекте жашыл технологияларга туруктуу жеткиликтүүлүк аялдардын кооперативдерин жана социалдык ишканаларды колдоо аркылуу камсыз кылынат. Мындай уюмдар энергиянын натыйжалуулугу мештерин, күн коллекторлорун жана башка чечимдерди өз алдынча өндүрөт жана орнотот, жумуш орундарын түзөт жана локалдык экономиканы чыңдайт.

3. 5-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүүдө гендердик теңчиликти жана социалдык инклюзияны камсыз кылуу боюнча артыкчылыкты ишке ашыруу Кыргыз Республикасында адилеттүү жана туруктуу энергияга өтүү үчүн шарт түзөт. Программаны колдонуунун аягында аялдардын жана аялуу топтордун өкүлдөрүнүн ЭКБ жана энергиянын натыйжалуулугу чөйрөсүндө билим алууга жана кесиптик даярдыктан өтүүгө бирдей мүмкүнчүлүгү камсыз кылынат, бул алардын энергетика секторундагы, анын ичинде техникалык жана башкаруу кызмат орундарындагы үлүшүн олуттуу көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Натыйжада аялдардын жана аз камсыз болгон үй чарбаларынын заманбап жашыл технологияларды орнотууга жана пайдаланууга катышуусуна тоскоолдуктар жоюлат, энергетикалык жакырчылык кыскарат, айылдык коомчулуктар үчүн жаңы киреше булактары түзүлөт. Жалпысынан гендердик жана социалдык инклюзия Кыргыз Республикасында ЭКБны өнүктүрүүнүн ажырагыс бөлүгү болуп калат, бардык жарандар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөр камсыз кылынат, социалдык туруктуулук бекемдейт, инновацияларды жана жашыл технологияларды ишке киргизүүнү тездетет деп күтүлүүдө.

§6. 6-артыкчылык. Эл аралык климаттык милдеттенмелерди аткаруу жана көмүртектин нейтралдуулугуна жетүү жолуна түшүү

1. 6-артыкчылык боюнча кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасы климаттын өзгөрүшүнө карата өтө аялуу өлкө болгондуктан Париж макулдашуусунун алкагында Улуттук деңгээлде аныкталган салымда (УДАС), Улуттук адаптациялык планда (мындан ары – УАП) жана 2050-жылга чейинки көмүртектин нейтралдуулугунун концепциясында (мындан ары – КНК) белгиленген милдеттенмелерди өзүнө алды. Бул документтер парник газдарынын (мындан ары – ПГ) чыгууларын масштабдуу кыскартууну, туруктуу энергетикага өтүүнү жана экономиканын бардык секторлорун климаттык тобокелдиктерге адаптациялоону карайт. Бүгүн энергетика парник газдарынын бардык чыгууларынын 60ка чейинки пайызын түзөт, ал эми көмүрдү жагуу эмиссиянын негизги булагы болуп саналат. УДАСты аткаруу жана көмүртектин нейтралдуулугуна жетүү үчүн экономиканын бардык секторлорунда – электр энергетикасынан жана жылуулук менен камсыздоодон баштап өнөр жайга, ТКЧга жана транспортко чейин казып алынуучу отундун үлүшүн системалуу азайтуу жана ЭКБны масштабдуу ишке киргизүү талап кылынат. Имараттар чөйрөсү да чечүүчү ролду ойнойт: эскилиги жеткен турак жай жана коомдук фонддор жылуулукту көп жоготуу жана энергияны ашыкча керектөө менен мүнөздөлөт. Эл аралык тажрыйба (ЕБ, Түштүк Корея) энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу микрогенерация жана локалдык ЭКБ-системалары менен айкалышканда имараттар секторундагы чыгууларды 40–50 пайызга чейин азайтууга боло тургандыгын көрсөтүүдө. КНКны ийгиликтүү ишке ашыруу жана УДАСтын амбицияларын жогорулатуу үчүн туруктуу энергия менен камсыздоо, өндүрүштү модернизациялоо жана жылуулук энергетикасын декарбонизациялоо үчүн ЭКБ өнүктүрүүнү экономиканын ар бир тармагына интеграциялоо зарыл. Баалоого ылайык УДАСтын алкагында митигациялоо жана адаптациялоо чараларын аткаруу үчүн 10–11 млрд АКШ долларына жакын инвестиция талап кылынат. Болжолдор боюнча чыгуулардын эң жогорку чеги 2035-жылы болушу керек, андан кийин эмиссияларды көмүртектүү нейтралдуулук деңгээлине чейин азайтуу зарыл. Климаттык максаттарга жетүү үчүн УДАСты, УАПны жана КНКны туруктуу өнүгүүнүн бирдиктүү стратегиясына интеграциялоого негизделген, сектолор аралык так координация, каржылоо жана мониторингдин санариптик инструменттери аркылуу колдоо менен комплекстүү мамиле зарыл.

2. 6-артыкчылык боюнча милдеттер жана чаралар

1-милдет. Амбицияларды жогорулатуу жана УДАСты ишке ашыруунун иш-чаралар планын иштеп чыгуу Негизги багыт бардык секторлордо энергия өндүрүүдө жана керектөөдө чыгууларды кыскартуу боюнча бир кыйла амбициялуу максаттуу көрсөткүчтөрдү белгилөө менен учурдагы милдеттенмелерди кайра кароо болот. Чыгууларды деталдуу инвентаризациялоо жүргүзүлөт, имаратка, жылуулук энергетикасына жана өнөр жайга басым жасалат. Алынган маалыматтардын негизинде ЭКБны ишке киргизүү жана энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу, тармактарды модернизациялоо жана көмүрдөн акырындык менен баш тартуу боюнча Энергетика чөйрөсүндөгү митигациялык жана адаптациялык чаралардын жаңыланган планы иштелип чыгат. УДАСты ишке ашыруу чараларынын жаңыланган планынын маанилүү бөлүгү күн системаларын, жылуулук насосторун жана энергиянын натыйжалуулугун чечимдерин милдетүү орнотуу менен турак жай жана коомдук объекттерди массалык түрдө реновациялоо болууга тийиш. Жаңылануу процессинин инклюзивдүү болушу маанилүү: мамлекеттик органдар, бизнес, академиялык коомчулук жана жарандык сектордун өкүлдөрү биргеликте чыгарууларды кыскартуу жана экономиканын туруктуулугун жогорулатуу боюнча реалдуу, бирок амбициялуу чараларды аныктоого тийиш. Көмүртектик нейтралдуулукка жетүү системалуу жана этаптуу мамилени талап кылат. Биринчи этапта экономиканы декарбонизациялоо механизмдерин бекемдеген ченемдик укуктук базаны: энергиянын натыйжалуулугунун стандарттарын, дем берүүчү салыктык режимдерди, ошондой эле ири ишканалар үчүн көмүртектин изин азайтуу боюнча милдеттүү талаптарды иштеп чыгуу зарыл. Андан ары энергиянын кайра жаралуучу булактарын жана топтоо системаларын масштабдуу ишке киргизүү талап кылынат.

Узак мөөнөттүү келечекте чыгуулар менен алардын сиңишинин ортосунда тең салмактуулукту камсыз кылуу маанилүү.

2-милдет. Мониторинг, отчеттуулук жана ачык-айкындуулук системасын түзүү ПГ чыгуулары, ЭКБ боюнча чаралардын натыйжалуулугу жана имараттардагы жана өнөр жайдагы энергиянын натыйжалуулугу жөнүндө маалыматтарды интеграциялаган MRV (Monitoring, Reporting, Verification) улуттук санариптик платформасы түзүлөт. Платформа УДАСты жана КНКны аткаруу процессин көзөмөлдөөгө, чыгуулардын кыскарышын эсепке алууну автоматташтырууга, коомчулукка жана эл аралык өнөктөштөргө жеткиликтүү улуттук климаттык отчетторду түзүүгө мүмкүндүк берет. Эсепке алуунун эл аралык системалары менен шайкештикти камсыз кылуу (UNFCCC жана Париж макулдашуусунун алкагында).

3. 6-артыкчылык боюнча күтүлүүчү натыйжалар

Артыкчылыкты ишке ашыруу ЭКБны ишке киргизүүнү тездетүүнүн жана жылуулук менен камсыздоонун жана имараттар системаларын модернизациялоонун эсебинен 2030-жылга карата парник газдарынын чыгууларын 20 пайызга кыскартууну камсыз кылат. Жалпы энергетикалык баланста кайра жаралуучу энергетиканын үлүшү 2–3 эсеге көбөйөт, ал эми имараттардагы энергияны керектөө терең реновациянын жана энергиянын натыйжалуулугунун жаңы стандарттарынын натыйжасында 30–40 пайызга төмөндөйт. Көмүрдөн этап-этабы менен баш тартуу, негизги тармактарды декарбонизациялоо, региондорду энергия менен туруктуу камсыздоо. MRV санариптик системасы ачык-айкындуулукту жогорулатат жана туруктуу климаттык каржылоону тартууга мүмкүндүк берет. 2050-жылга карата Кыргыз Республикасы энергетика жана имараттар секторунда көмүртектин нейтралдуулугуна жетишет, экономиканын туруктуу төмөн көмүртектүү өсүшүн жана калктын жашоо сапатын жакшыртууну камсыз кылат.

§7. Ыңгайлуу шарттар жана тобокелдиктер

Кыргыз Республикасында 2030-жылга карата энергиянын кайра жаралуучу булактарын жана энергиянын натыйжалуулугу технологияларын өнүктүрүү бир катар жагымдуу шарттарга таянат, ошол эле учурда коюлган милдеттерди ишке ашырууну жайлатышы мүмкүн болгон тобокелдиктерди системалуу башкарууну талап кылат. Бул бөлүм Программанын ийгиликтүү болушуна таасир этүүчү негизги ички жана тышкы факторлорду жалпылайт.

1. Саясий колдоо жана стратегиялык багыттардын болушу

Туруктуу жана аз көмүртектүү энергетикага өтүү өлкөнүн стратегиялык документтеринде – 2018–2040-жылдары өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында, 2050-жылга чейинки көмүртек нейтралдуулугуна жетүү боюнча концепцияда, ошондой эле УДАСта жана Улуттук адаптациялык планда бекитилген. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети ченемдик жана программалык чаралар аркылуу микрогенерацияны жана энергиянын натыйжалуулугун колдоону кошкондо, ЭКБны өнүктүрүүгө берилгендигин көрсөтүүдө.

2. Эл аралык климаттык милдеттенмелер жана донорлор менен өнөктөштүк

Кыргыз Республикасы Париж макулдашуусунун катышуучусу катары климаттын өзгөрүшүн митигациялоо жана адаптациялоо боюнча глобалдык демилгелерге активдүү катышууда. Бул эл аралык техникалык жардамга жана климаттык каржылоого, анын ичинде жашыл кредиттерге, туруктуу өнүгүү фонддоруна, БУУнун механизмдерине жана эл аралык финансы институттарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылат.

3. ЭКБнын жогорку табигый жана экономикалык потенциалы

Өлкө күн, гидро, шамал жана биомассалык энергетиканы, айрыкча борбордон ажыратылган формада өнүктүрүү үчүн ыңгайлуу шарттарга ээ. Энергетикалык жакырчылык жана импорттук отунга чыгымдардын өсүшү керектөөчүлөрдүн жана бизнестин локалдык ЭКБ-чечимдерине болгон кызыгуусун арттырууда.

4. Жеке сектордун инвестицияларга жана технологияларды өнүктүрүүгө даярдыгы

ЭКБны орнотуу, компоненттерди локалдык өндүрүү, сервистик кызматтарды көрсөтүү боюнча долбоорлорду ишке ашырууга даяр жеке компаниялардын саны көбөйүүдө. Өлкөдө, айрыкча курулушта, ТКЧда, чакан жана орто бизнесте энергиянын натыйжалуулугу технологияларына рыноктук база жана суроо-талап түзүлүүдө.

5. Коомдук кызыгуунун өсүшү жана эл аралык тажрыйбаны колдоо

Электр жана жылуулук энергиясына чыгымдарды кыскартуу, локалдык чечимдерди өнүктүрүү, кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу боюнча суроо-талап бар. Кыргыз Республикасынын мыкты эл аралык практикаларга, билим берүү программаларына жана моделдерге (EU NZEB, RENAC, Repowermap ж.б.) жетүү мүмкүнчүлүгү бар, аларды улуттук контекстке адаптациялоого болот.

6. Чектелген финансылык ресурстар жана туруктуу каржылоонун жоктугу

Программаны ишке ашыруу олуттуу инвестицияларды талап кылат. Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы жана кошо каржылоо мүмкүнчүлүгүнүн чектелгендиги суроо-талапка дем берүү, кадрдык даярдоо, имараттарды реновациялоо жана жергиликтүү деңгээлде ЭКБны ишке киргизүү боюнча чаралардын каржыланбай калуу коркунучун жаратат.

7. Начар институттук база жана координациянын жетишсиздиги

Ведомстволор аралык өз ара аракеттенүүнүн туруктуу механизмдеринин жоктугу, региондордогу кызматкерлердин квалификациясынын жетишсиздиги, ошондой эле жөнгө салуучу жана контролдоочу функциялардын фрагменттүүлүгү чараларды ишке ашыруунун жана мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалуулугун төмөндөтөт. Системалуу институттук реформа жана башкарууну санариптештирүү зарыл.

8. Тарифтик туруксуздук жана жөнгө салуу тоскоолдуктары

Болжолдонгон тариф саясатынын жоктугу, ЭКБ долбоорлорунун кирешелүүлүгүнүн төмөндүгү жана колдоо механизмдериндеги (Net Billing, инвестициялык тарифтер, субсидиялар) боштуктар тармактын инвестициялык жагымдуулугун чектейт. Эрежелердеги өзгөрүүлөр жана макулдашуу жол-жоболорунун узакка созулушу инвесторлордун ишенимин төмөндөтөт.

9. Салттуу оюнчулардын каршылыгы жана калыптанган практикалар

Ири энергетикалык компаниялар, ошондой эле генерациянын жана сатуунун борборлоштурулган моделдерине багытталган айрым ведомстволор ЭКБны жана бөлүштүрүлгөн генерациянын өнүгүшүнө институттук каршылык көрсөтүшү мүмкүн. Кызыкчылыктардын кагылышуусу жана учурдагы системалардын инерциясы реформаларды жайлатат.

10. Жетишсиз кадрдык потенциал жана маалыматка жетүүнүн чектелгендиги

ЭКБ, энергия аудити жана сервистик тейлөө чөйрөсүндөгү квалификациялуу адистердин чектелген саны долбоорлорду ишке ашырууну кыйындатышы мүмкүн. Керектөөчүлөрдүн, айрыкча региондордогу керектөөчүлөрдүн маалымдуулугунун төмөндүгү энергетикалык өтүүгө катышуу деңгээлин төмөндөтөт.

Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүгүүсү үчүн ЭКБнын негизинде бөлүштүрүлгөн генерацияны жана микрогенерацияны өнүктүрүү стратегиялык маанилүү багыт болуп саналат. 2026–2030-жылдарга программа энергетикалык секторду модернизациялоо, энергетикалык коопсуздукту жогорулатуу, казып алынуучу отунга көз карандылыкты азайтуу, калктын жашоо сапатын жакшыртуу жана эл аралык климаттык милдеттенмелерди аткаруу үчүн бекем негиз түзөт. Программа системалуу мамилени чагылдырат, ченемдик реформадан жана технологияларды локализациялоодон баштап адамдык капиталды өнүктүрүүгө, социалдык инклюзияга жана ЭКБны климаттык күн тартибине интеграциялоого чейинки өз ара байланышкан алты артыкчылыкты камтыйт. Бул керектөөчүгө багытталган, чакан жана орто бизнес, аялдар, жаштар жана айылдык коомчулуктар үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачкан борбордон ажыратылган, аз көмүртектүү энергетикалык системаны түзүүгө мүмкүндүк берет. Белгиленген милдеттерди ишке ашыруу бардык кызыкдар тараптардын – мамлекеттин, жеке сектордун, илимий коомчулуктун, эл аралык өнөктөштөрдүн жана жарандык коомдун координацияланган күч-аракеттерин талап кылат. Программа инвестицияларды тартуу, инновациялык чечимдерди ишке киргизүү жана ЭКБны өнүктүрүү үчүн жагымдуу ишкердик чөйрөнү түзүү үчүн зарыл болгон шарттарды түзөт. Программанын туруктуулугун камсыз кылууга институттук бекемдөө, ачык-айкын мониторинг жүргүзүү, башкаруунун ийкемдүүлүгү жана жетишилген натыйжаларды жана өзгөрүп жаткан шарттарды талдоонун негизинде дайыма жаңылануу аркылуу жетишилет. Программаны ишке ашыруу Кыргыз Республикасынын энергетикалык көз карандысыздыгына, климаттык туруктуулугуна жана инклюзивдүү экономикалык өсүшүнө карай маанилүү кадам болуп калат.