1-берене. Негизги түшүнүктөр жана аныктамалар

Ушул Мыйзамда төмөнкүдөй түшүнүктөр колдонулат:

1) абилитация - майыптыгы бар адамдарды коомго аралаштыруу максатында алардын тиричилик, коомдук, кесиптик жана башка иштерди жүзөгө ашыруусу үчүн тубаса жетишпеген көндүмдөрүн калыптандырууга жана өнүктүрүүгө багытталган чаралардын комплекси;

2) ыңгайлаштырылган жана/же атайын жумуш орундары - майыптыгы бар адамдардын жеке мүмкүнчүлүктөрүн жана керектөөлөрүн эске алуу менен жабдылган жумуш орундары;

3) ыңгайлаштырылган адабият - майыптыгы бар адамдардын аларды кабыл алуусу жана пайдалануусу үчүн ыңгайлаштырылган кагаз, электрондук же башка сактагычтардагы окуу, көркөм, илимий, мезгилдүү жана башка басылмалар;

4) ыңгайлаштырылган (адистештирилген) транспорт - майыптыгы бар адамдардын аларга жетүүсү жана пайдалануусу үчүн атайын түзүлүштөр менен жабдылган транспорт каражаттарынын ар кандай түрлөрү;

5) майыптык белгиси боюнча басмырлоо - максаты жана натыйжасы болуп саясий, экономикалык, социалдык, маданий, жарандык же кандай болбосун башка жаатта майыптыгынын себеби боюнча адамдын бардык укуктарынын жана негизги эркиндиктеринин башкалар менен бирдей таанылышын, ишке ашырылышын же жүзөгө ашырылышын кемсинтүү же тануу саналган кандай болбосун айырмалоо, четтетүү, обочолотуу же чектөө;

6) инфратүзүмгө жеткиликтүүлүк - бардык категориялардагы майыптыгы бар адамдардын Кыргыз Республикасынын аймагы боюнча эркин жана коопсуз орун которуу, имараттарга жана курулмаларга жетүү жана коомдук транспортту, жөө адамдар жүрүүчү тротуарларды, автомобиль жолдорун, байланыш каражаттарын жана коомдук пайдалануудагы башка техникалык каражаттарды, анын ичинде банкоматтарды жана төлөм терминалдарын пайдалануу мүмкүнчүлүгү;

7) майыптык - айлана-чөйрөдөгү ар кандай тоскоолдуктарга кабылганда адамдын коомдук турмушка толук жана бирдей катышуусуна тоскоолдук кылуучу, туруктуу дене бойлук, психикалык, интеллектуалдык же сенсордук бузулуулардан улам келип чыккан абал;

8) реабилитациялоонун жана абилитациялоонун жекече программасы - майыптыгы бар адамдын абалын баалоонун негизинде реабилитациялык же абилитациялык кызмат көрсөтүү чараларынын комплексин аныктоочу, бузулган, жоголгон функцияларды же тубаса жетишпеген көндүмдөрдү калыбына келтирүүгө багытталган медициналык, педагогикалык, социалдык жана башка иш-чаралардын түрлөрүнүн айрым түрлөрүн, формаларын, мөөнөттөрүн жана көлөмүн камтыган документ;

9) инфратүзүм - Кыргыз Республикасынын аймагындагы турак жайлык, административдик жана башка имараттардын, курулмалардын, жөө адамдар жүрүүчү тротуарлардын, автомобиль жолдорунун, коомдук транспорттун, коммуникация каражаттарынын жана башка техникалык каражаттардын жыйындысы;

10) квоталоо - майыптыгы бар адамдарды социалдык колдоо максатында алардын ар кандай иш чөйрөлөрүнө милдеттүү катышуусунун ченемдерин белгилөө;

11) майыптыгы бар адам - ар кандай тоскоолдуктарга кабылганда анын коомдук турмушка башкалар менен бирдей толук жана натыйжалуу катышуусуна тоскоолдук кылуучу туруктуу дене бойлук, психикалык, интеллектуалдык же сенсордук бузулуулары бар адам. Майыптык статусу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан майыптыктын I, II же III тобун же болбосо 18 жашка чейинки балдар үчүн "майыптыгы бар бала" категориясын ыйгаруу жолу менен белгиленет;

12) медициналык-социалдык экспертиза - күбөлөндүрүлүп жаткан адамдын организминин функциялары туруктуу бузулушунан келип чыккан жашоо-тиричилигинин чектелишинин даражасын комплекстүү баалоо, ошондой эле анын социалдык коргоо чараларына, анын ичинде реабилитациялоого жана абилитациялоого керектөөлөрүн аныктоо;

13) иштөөнүн, жашоо-тиричиликтин жана ден соолуктун чектелишинин эл аралык классификациясы - ден соолук компоненттерин, жашоо-тиричиликтин жана иштөөнүн чектелишин классификациялоо, майыптыкты жана реабилитациялоо программаларын баалоо үчүн инструмент;

14) майыптыгы бар адамдардын уюму - майыптыгы бар адамдардын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоо, алардын жашоо сапатын жакшыртуу жана алардын коомго толук аралашуусуна көмөктөшүү үчүн жеке жана (же) юридикалык жактардын ыктыярдуу өз алдынча башкаруусунун негизинде түзүлгөн коммерциялык эмес уюм. Мындай уюм төмөнкү критерийлердин бирине шайкеш келүүсү керек:

1) майыптыгы бар адам жетектейт;

2) түзүүчүлөрдүн 51 пайызынан кем эмеси майыптыгы бар адамдар болуп саналат;

3) уюмдун кызматкерлеринин 51 пайыздан кем эмесин майыптыгы бар адамдар түзөт;

4) уюмдун негизги максаты болуп майыптыгы бар адамдардын укуктарын коргоо жана (же) алардын социалдык-экономикалык шарттарын жакшыртуу саналат.

Уюм киреше алуу максатын көздөбөйт, ал эми алынган кандай болбосун пайда уставдык максаттарга жетүүгө гана багытталат жана мүчөлөрдүн ортосунда бөлүштүрүлбөйт;

15) жаңсоо тилинин котормочусу - жаңсоо тили аркылуу түз жана артка котормону жүзөгө ашырган адис;

16) жөндүү ыңгайлаштырылган шайман - майыптыгы бар адамдардын укуктарын жана эркиндиктерин башка адамдар менен бирдей ишке ашыруусун же жүзөгө ашыруусун камсыз кылуу максатында теңдешсиз же жөнсүз оорчулук жаратпаган жана керек болгон конкреттүү учурда киргизилүүчү зарыл, ылайыктуу өзгөртүүлөр жана түзөтүүлөр;

17) эрте аныктоо жана эрте кийлигишүү - баланын өнүгүү абалы жана деңгээли аныкталгандан кийин токтоосуз түрдө жүзөгө ашырылуучу, баланы өнүктүрүүгө, ошондой эле ата-энелерди (багуучу адамдарды) коштоого багытталган кызмат көрсөтүүлөрдүн жана иш-чаралардын комплекси. Эрте кийлигишүү балага жана анын ата-энесине, үй-бүлөсүнө жана анын социалдык чөйрөсүнө багытталган;

18) реабилитациялык же абилитациялык борбор - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган уюштуруучулук-укуктук формада түзүлгөн, майыптыгы бар адамдарды реабилитациялоо же абилитациялоо боюнча иш-чараларды жүзөгө ашыруучу юридикалык жак;

19) реабилитация - майыптыгы бар адамдардын коомго аралашуусу үчүн алардын турмуш-тиричилик, коомдук, кесиптик жана башка ишке керектүү көндүмдөрүн калыбына келтирүүсүнө багытталган чаралардын комплекси;

20) атайын педагог - өнүгүүнүн бардык жааттары боюнча балдардын көндүмдөрүнө баа берүүнү, жеке окуу пландарын жана окутуу программаларын түзүүнү, билим алууга өзгөчө керектөөсү бар балдарды окутууда мугалимдерге жана ата-энелерге методикалык жардам көрсөтүүнү билген педагог;

21) социалдык-тиричилик жана социалдык-чөйрөлүк реабилитация жана абилитация - майыптыгы бар адамдардын өзүн-өзү тейлөөсүнө, өз алдынча жашоосуна же үй-бүлөлүк жана коомдук турмуштун адаттагы шарттарына кайтып келүүсүнө мүмкүн болгон жетишүү процесси;

22) социалдык кызмат көрсөтүүлөр - кызмат көрсөтүүнү алуучуга анын жашоо-тиричилик шарттарын жакшыртуу жана (же) анын өзүнүн негизги турмуштук керектөөлөрүн өз алдынча камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатында туруктуу, мезгилдүү, бир жолку жардам көрсөтүү боюнча социалдык тейлөө көрсөтүү чөйрөсүндөгү аракеттер;

23) техникалык көмөкчү (компенсатордук) каражаттар, ассистивдик технологиялар - протездик-ортопедиялык, сурдотехникалык, тифлотехникалык жана санитардык-гигиеналык жана башка каражаттар;

24) социалдык (адистештирилген) тейлөө мекемелери - майыптыгы бар адамдарга медициналык-социалдык жана психологиялык-педагогикалык жардам көрсөтүүчү мамлекеттик, муниципалдык мекемелер жана уюштуруу-укуктук формасына карабастан башка уюмдар;

25) универсалдуу дизайн - буюмдарды, жасалгаларды, программаларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү аларды ыңгайлаштыруу зарылдыгысыз бардык адамдардын пайдалануусуна максималдуу мүмкүн болгон даражада жарактуу кылууга багытталган алардын дизайны;

26) жашоо-тиричиликтин жана ден соолуктун функционалдык чектелиши - адамдын өзүн-өзү тейлөөсүн, кыймылын жүзөгө ашыруу, багытты түшүнүү, баарлашуу, өзүнүн жүрүм-турумун контролдоо, окуу жана эмгек иши менен алектенүү жөндөмүн же мүмкүнчүлүгүн толук же жарым-жартылай жоготуу;

27) факсимилдик кол тамга (факсимиле) - жашоо-тиричилигинин жана ден соолугунун функционалдык чектелүүсүнөн улам (көрүүнүн бузулушу, колу-буту жоктугу, кыймыл координациясынын бузулушу, шал оорусу) өз алдынча өз колу менен кол коюу мүмкүнчүлүгү жок майыптыгы бар адамдардын өз кол тамгасын алмаштыруучу атайын даярдалган штамп (клише).