Кыргыз Республикасынын Авияция эрежелери КРАЭ-1 «Авиациялык персоналга күбөлүк берүү» (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Жарандык авиация мамлекеттик агенттигинин буйругуна тиркеме)

| | | 1-тиркеме Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Жарандык авиация мамлекеттик агенттигинин буйругуна тиркеме 2025-жылдын 18-мартындагы № 01 |

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН АВИАЦИЯ ЭРЕЖЕЛЕРИ КРАЭ-1

(КР Министрлер Кабинетине караштуу Жарандык авиация мамлекеттик агенттигинин 2025-жылдын 30-декабрындагы № 13 буйругунун редакцияларына ылайык)

«Авиациялык персоналга күбөлүк берүү» ӨЗГӨРТҮҮЛӨРДҮ ЖАНА ТОЛУКТООЛОРДУ КАТТОО БАРАГЫ

Эскертүү. Бул нускага өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү датасы жөнүндө жазуулар жана бул нускага түзөтүүнү киргизген адамдын колу ушул эрежелерди колдонуучуга тиешелүү болот.

КЫСКАРТУУЛАР

МАЗМУНУ

§ 1. Аныктамалар...................................................................................................... 10 § 2. Күбөлүктөрдүн түрлөрү.................................................................................... 21 § 3. Учуу экипажынын мүчөсү катары иштөөгө уруксат берүү...................... 22 § 4. Күбөлүк берүү..................................................................................................... 23 § 5. Мамлекеттик авиациядан талапкерлерге күбөлүк берүү........................ 23 § 6. Күбөлүктөрдү өзгөртүү (конверсия)............................................................... 24 § 7. Кубөлүккө күч берүүнүн (күбөлүктү таануу) тартиби................................ 25 § 8. Күбөлүк ээсинин укуктары............................................................................... 26 § 9. Ден соолугуна байланыштуу жарамдуулук.................................................. 26 § 10. Күбөлүктөрдүн жарактуулугу......................................................................... 28 § 11. Ден соолуктун абалы боюнча чектөөлөр................................................... 31 § 12. Психоактивдүү заттарды колдонуу.............................................................. 31 § 13. Бекитилген программа боюнча даярдоо жана бекитилген окутуу уюму.. 31 § 14. Тилдерди билүү.............................................................................................. 32 § 15. Билимдерди жана көндүмдөрдү текшерүү................................................. 33 § 16. Кубөлүктү берүү үчүн документтер.............................................................. 34 § 17. Күбөлүктү алмаштыруу................................................................................... 34 § 18. Кубөлүктү жокко чыгаруу................................................................................ 35 § 19. Күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу................................................................ 36 § 20. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн иш-аракетин таанууну токтотуу.............................................................................................................................................. 37 § 21. Күбөлүктүн жарактуулугун калыбына келтирүү шарттары..................... 39 § 22. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн таануусун калыбына келтирүү шарттары........................................................................................................................... 39 § 23. Кыргыз Республикасынын жарандык авиация органына авиациялык персоналды аттестациялоо боюнча функцияларды берүү........................................................... 39 § 24. Бошотуу/ баш тартуу....................................................................................... 40

§ 1. Күбөлүктөрдү берүүдөгү жалпы талаптар.................................................. 41 § 2. Түрү боюнча квалификациялык белгилер.................................................. 42 § 3. Классы жана түрү боюнча квалификациялык белгилер......................... 42 § 4. Классы жана түрү жөнүндө квалификациялык белгилерди алууга коюлган талаптар.............................................................................................................................................. 43 § 5. Классы жана түрү боюнча квалификациялык белгилерге коюлган талаптар 44 § 6. Тажрыйба топтоо жана чеберчиликти текшерүү үчүн FSTD колдонуу 45 § 7. Приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгиге коюлган талаптар.............................................................................................................................................. 45 § 8. Даярдоо иштерин жүргүзүүгө уруксат алууга коюлган талаптар.......... 45 § 9. Учуу убактысын эсепке алуу.......................................................................... 46 § 10. 60 жашка чыккан учкучтардын укуктарын чектөө жана 65 жашка чыккан учкучтардын укуктарын токтотуу.......................................................................................................... 46 § 11. Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органынын инспекторлорун "учкуч" адистиги боюнча кесиптик даярдоо............................................................................ 47 § 12. Учкуч студенттин күбөлүгү............................................................................ 47 § 13. Ышкыбоз учкучтун күбөлүгү......................................................................... 47 § 14. Коммерциялык авиация учкучунун күбөлүгү............................................ 56 § 15. Учакка карата колдонулуучу көп мүчөлүү экипаждын (MPL) учкучунун күбөлүгү.............................................................................................................................................. 64 § 16. Линиялык учкучтун күбөлүгү......................................................................... 66 § 17. Приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги.... 72 § 18. Көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар учактардын, дирижаблдардын, тик учактардын жана аба кемелеринин учкуч-инструкторунун квалификациялык белгиси 76 § 19. Учкуч-планерист күбөлүгү............................................................................. 77 § 20. Эркин аэростаттын учкучунун күбөлүгү..................................................... 80

§ 1. Күбөлүктөрдү берүүгө карата жалпы талаптар......................................... 83 § 2. Түрү жөнүндө квалификациялык белгилер................................................ 83 § 3. Классы жана типи боюнча квалификациялык белгилер......................... 83 § 4. Классы жана типи жөнүндө квалификациялык белгилерге коюлган талаптар 84 § 5. Классы жана типи жөнүндө квалификациялык белгилерге коюлган талаптар 85 § 6. Тажрыйба топтоо жана квалификациясын көрсөтүү үчүн FSTD колдонуу 85 § 7. Тышкы учкучтун күбөлүгүн берүү үчүн даярдоо жүргүзүүгө уруксат алууга коюлган талаптар............................................................................................................................. 85 § 8. УУАда учуу убактысын эсепке алуу.............................................................. 86 § 9. 60 жашка чыккан тышкы учкучтардын укуктарын чектөө жана 65 жашка чыккан учкучтардын укуктарын токтотуу................................................................................. 87 § 10. Тышкы учкуч-студент..................................................................................... 87 § 11. Тышкы учкучтун күбөлүгү.............................................................................. 88 § 12. УУАнын инструкторунун квалификациялык белгиси............................. 92

Учкучтардын күбөлүктөрүнөн тышкары учуу экипажынын мүчөлөрүнүн күбөлүктөрү........................................................................................................................... 95 § 1. Күбөлүктөрдү жана квалификациялык (өзгөчө) белгилерди берүүгө тиешелүү жалпы эрежелер............................................................................................................................ 95 § 2. Штурмандын күбөлүгү...................................................................................... 95 § 3. Бортинженеринин күбөлүгү............................................................................ 97 § 4. Бортрадисттин күбөлүгү................................................................................ 100 § 5. Борт операторунун күбөлүгү........................................................................ 102

Учуучу экипаждын мүчөлөрүнөн тышкары, авиациялык персоналдын күбөлүктөрү жана квалификациялык белгилери.............................................................................. 105 § 1. Жалпы жоболор............................................................................................... 105 § 2. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгү................................................................................................. 105 § 3. Инженердик-техникалык персоналга берилүүчү квалификациялык белгилердин категориялары................................................................................................................ 107 § 4. Аба кыймылын башкаруу диспетчеринин-студенттин күбөлүгү......... 108 § 5. АКБ диспетчеринин күбөлүгү....................................................................... 109 § 6. 65 жашка толгон АКБ диспетчеринин күбөлүгүнүн ээлеринин укуктарынын колдонулушун токтотуу................................................................................................ 110 § 7. АКБ диспетчеринин квалификациялык белгилери................................. 110 § 8. Учууну камсыз кылуу боюнча кызматкердин/учуу диспетчеринин күбөлүгү 113 § 9. Метеорологиялык персоналдын күбөлүгү................................................ 116

§ 1. Жалпы жоболор............................................................................................... 117 § 2. Кагаз же ылайыктуу материалда, анын ичинде пластикалык карталарда берилген күбөлүктөргө карата талаптар................................................................................... 117 § 3. Авиациялык персоналдын электрондук күбөлүктөрүнө карата талаптар 119

§ 1. Медициналык корутундулардын класстары............................................. 120 § 2. Медициналык корутундуга талаптар.......................................................... 120 § 3. Физикалык жана психикалык ден-соолукка болгон талаптар.............. 121 § 4. Көрүү курчтугун текшерүүгө талаптар....................................................... 121 § 5. Түс сезүү талаптары....................................................................................... 121 § 6. Угууну текшерүүгө карата талаптар........................................................... 122 § 7. Биринчи класстагы медициналык корутунду: корутунду чыгаруу жана жаңыртуу............................................................................................................................................ 122 § 8. Биринчи класстагы медициналык корутунду: физикалык жана психикалык ден соолукка болгон талаптар........................................................................................... 123 § 9. Биринчи класстагы медициналык корутунду: көрүү аркылуу кабылдоого талаптар............................................................................................................................................ 127 § 10. Биринчи класстагы медициналык корутунду: угууга талаптар......... 129 § 11. Экинчи класстагы медициналык корутунду: корутунду берүү жана жаңыртуу 130 § 12. Экинчи класстагы медициналык корутунду: физикалык жана психикалык ден соолука болгон талаптар............................................................................................................. 130 § 13. Экинчи класстагы медициналык корутунду: көрүү аркылуу кабылдоого талаптар............................................................................................................................................ 134 § 14. Экинчи класстагы медициналык корутунду: угууга талаптар............ 136 § 15. Үчүнчү класстагы медициналык корутунду: корутунду берүү жана жаңыртуу 137 § 16. Үчүнчү класстагы медициналык корутунду: физикалык жана психикалык ден соолука болгон талаптар............................................................................................................. 137 § 17. Үчүнчү класстагы медициналык корутунду: көрүү аркылуу кабылдоого талаптар............................................................................................................................................ 141 § 18. Үчүнчү класстагы медициналык корутунду: угууга талаптар............. 143 1-тиркеме. Тил билүү деңгээлин баалоо үчүн ИКАО шкаласы....................... 144 2-тиркеме. Бекитилген окуу уюму........................................................................... 146 3-тиркеме. Учуу коопсуздугун башкаруу системасы (УКБС)............................... 149 4-тиркеме. Медициналык корутунду берүүгө талапкердин арызы Ошибка! Закладка не определена. 5-тиркеме. Медициналык корутунду берүүдөн баш тартуу жөнүндө сунуштаманын формасы............................................................................................................................................... 155 6-тиркеме. Медициналык корутундунун формасы Ошибка! Закладка не определена. 7-тиркеме. Медициналык күбөлөндүрүү картасынын формасы..................... 158 8-тиркеме. Квалификациялык комиссия жөнүндө типтүү жобо........................... 161 9-тиркеме. Авиациялык персоналга квалификациялык класстарды ыйгарууга типтүү талаптар............................................................................................................................................... 164 10-тиркеме. Авиациялык персоналдын электрондук күбөлүгүнүн стандарттык формасы............................................................................................................................................... 168

§ 1. Аныктамалар

Авиациялык изилдөөлөр - мүмкүн болгон чечимдерди аныктоо жана учуу коопсуздугун төмөндөтпөстөн алгылыктуу чечимди тандоо максатында авиациялык көйгөйдү изилдөө. Квалификациялык талаптардын адаптацияланган модели - ИКАОнун квалификациялык алкагына негизделген жана уюм тарабынан конкреттүү категориядагы адистерди даярдоо жана баалоо системасын иштеп чыгуу үчүн пайдаланылуучу квалификациялык талаптардын жыйындысы, анын ичинде алардын сыпаттамасы жана натыйжалуулук критерийлери. Жокко чыгаруу - Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органы юридикалык күчүн калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгүсүз жоготууга алып келүүчү документтин, укуктун жана/же келишимдин колдонулушун токтотуу жөнүндө чечим кабыл ала турган жол-жобо. Жокко чыгаруу шарттарды бузуудан, документтин жараксыздыгын аныктоодон же мыйзамдарда каралган башка себептерден улам келип чыгышы мүмкүн. 1-эскертүү. Ушул эрежелердин чегинде бул аныктама жарандык авиациянын авиациялык персоналынын күбөлүктөрүнө, квалификациялык (өзгөчө) белгилерге, уруксат берүүлөргө, сертификаттарга жана квалификациянын алгылыктуу деңгээлин сактоого байланышкан башка документтерге кирет. 2-эскертүү. Ушул эрежелердин чегинде бул аныктама Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын авиациялык персоналын даярдоого жана медициналык күбөлөндүрүүгө байланышкан авиациялык окуу жайларына, авиациялык медициналык мекемелерге тиешелүү. Аэростат - күч түзүлмөсү менен кыймылга келтирилбеген абадан жеңил аба кемеси. Эскертүү. Ушул эрежелердин алкагында бул аныктама эркин аэростаттарга кирет. Борттук электрондук жабдуулар - ар кандай электрондук түзүлүш, анын ичинде аба кемесинин бортунда колдонууга арналган электр бөлүгү, анын ичинде радио жабдуулары, учууну автоматтык башкаруу системасы жана прибор жабдуулары үчүн термин. Учкучсуз учуучу аппарат (УУА) – белгиленген программа боюнча оператор тарабынан алыстан же автоматтык түрдө башкарылуучу, же көрсөтүлгөн ыкмалардын айкалышы менен бортунда учкучу (экипажы) жок учууну аткарган учуучу аппарат. Тик учак - тик абалда октун айланасында күч түзүлмөсү менен айланган, негизинен бир же бир нече көтөрмө пара менен абанын реакциясынын эсебинен учууда кармалып туруучу, абадан оорураак аба кемеси. Аба кемелеринин түрү - белгиленген негизги мүнөздөмөлөрдүн негизинде аба кемелеринин классификациясы, мисалы, учак, планер, тик учак, эркин аэростат. Винтокрыл - күч түзүлмөсү менен кыймылга келген жана бир же бир нече негизги паралар менен абанын реакциялары аркылуу учууну камсыз кылган абадан оор учуучу аппарат. Аба кемеси - жердин же суунун үстүндө чагылышкан аба менен өз ара аракеттенүүнү албаганда, аба менен анын өз ара аракетинин эсебинен атмосферада кармалуучу кандай гана болбосун учуучу аппарат. Эксплуатациялоо үчүн экинчи учкуч талап кылынган аба кемеси - типтин сертификатында же эксплуатанттын сертификатында аныкталгандай, иштөө үчүн экинчи учкучту талап кылган аба кемесинин түрү. Бир учкуч менен учуу үчүн сертификатталган аба кемеси - сертификациялоо учурунда кабыл алынган каттаган мамлекеттин чечими боюнча жалгыз учкуч тарабынан коопсуз иштетиле турган аба кемесинин түрү. Көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси - тик учуп-конууга жана жай ылдамдыкта учууга жөндөмдүү абадан оор аба кемеси. Бул учуу режимдери кыймылдаткыч аркылуу ишке кирүүчү канаттын механизациясы же кыймылдаткычтын тартылышы менен камсыздалат. Жогорулоого күч бере турган горизонталдык учууну аткаруу үчүн айлануучу эмес аэродинамикалык тегиздиктер колдонулат. Аба кемесинин тышкы командири - УУА командиринин функцияларын аткаруу үчүн эксплуатант тарабынан дайындалган жана учууну коопсуз аткарууга жооптуу тышкы учкуч. Тышкы учкуч - эксплуатант тарабынан УУАнын учуусун аткаруу үчүн зарыл болгон милдеттерди аткаруу тапшырылган жана учуу учурунда тиешелүү башкаруу органдарын башкарган адам. Адамдын мүмкүнчүлүгү - авиациялык иштин коопсуздугуна жана натыйжалуулугуна таасир этүүчү адамдын жөндөмдүүлүгү жана анын физиологиялык мүмкүнчүлүктөрүнүн чектери. Кыймылдын калыбына келиши - Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органы чектөөлөргө жана токтото турууга алып келген зарыл шарттарды аткаргандан кийин мурда коюлган чектөөнү же токтото турууну жокко чыгаруучу жол-жобо. 1-эскертүү. Ушул эрежелердин алкагында бул аныктама жарандык авиациянын авиациялык персоналынын күбөлүктөрүнө, квалификациялык (өзгөчө) белгилерге, уруксат берүүлөргө, сертификаттарга жана квалификациянын алгылыктуу деңгээлин сактоого байланышкан башка документтерге кирет. 2-эскертүү. Ушул эрежелердин алкагында бул аныктама Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын авиациялык персоналын даярдоого жана медициналык күбөлөндүрүүгө байланышкан авиациялык окуу жайларына, авиациялык медициналык мекемелерге тиешелүү. Приборлор боюнча жердеги машыгуу учуру - күбөлүк берүүчү ыйгарым укуктуу орган тарабынан бекитилген учууну имитациялоочу тренажордо учкучтун жерде прибор менен учууну имитациялоочу машыгуучу убакыт. Приборлор боюнча учуу (учуруу) убактысы - учкуч учакты башкарган убакыт же тышкы учкуч тышкы багыттарды колдонбостон УУА приборлордо гана башкарат. Планердин учуу убактысы - учуу учурунда планер иштей баштагандан тартып учуу аяктаганда токтогонго чейин сүйрөөдө же сүйрөбөй учуунун жалпы убактысы. Квалификациялык жол берүүнү же уруксатты калыбына келтирүү – жол берменин же уруксаттын мөөнөтү аяктагандан кийин жүзөгө ашырылуучу административдик иш-аракет, бул зарыл болгон талаптар аткарылганда жол бермеге же уруксатка болгон укукту белгилүү бир мөөнөткө калыбына келтирет. Экинчи тышкы учкуч - күбөлүгү бар тышкы учкуч, аба кемесинин тышкы командиринен башка учкучтун бардык функцияларын аткарат; буга учуу даярдыгынан өтүү максатында гана аралыктан учуу пунктунда (АУП) турган тышкы учкуч кирбейт. Экинчи учкуч - аба кемесинин командиринен тышкары, учкучтун бардык функцияларын аткарган күбөлүгү бар учкуч; учуу машыгуусун аяктоо максатында гана учактын бортунда болгон учкуч эске алынбайт. Авиациялык персоналдын күбөлүктөрүн берүү жана таануу: Күбөлүк берүү – бекитилген программа боюнча даярдыктан өткөн жана тиешелүү билимдерин, көндүмдөрүн жана тажрыйбасын көрсөткөн авиациялык персоналга күбөлүк берүү. Күбөлүктүн конверсиясы – белгиленген улуттук талаптарга шайкештигин эске алуу менен чет мамлекеттин компетенттүү авиациялык органы тарабынан берилген күбөлүктүн негизинде күбөлүк берүү. Күбөлүктү таануу – чет мамлекеттин компетенттүү авиациялык органы тарабынан берилген күбөлүктү Кыргыз Республикасынын Жарандык авиациясы тармагында легитимдүү пайдалануу үчүн юридикалык күч берүү. Учуулардын коопсуздугу боюнча мамлекеттик программа - учуулардын коопсуздугун жогорулатууга багытталган эрежелердин жана иштин түрлөрүнүн бирдиктүү комплекси. Мамлекеттик авиация - Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органынын карамагында турган жана улуттук жана экономикалык коопсуздук, эгемендүүлүктү коргоо, калктын коопсуздугун коргоо, конституциялык түзүлүштү жана коомдук тартипти сактоо максатында мамлекеттик ишти жүзөгө ашыруу үчүн пайдаланылуучу авиация. Мамлекеттик аба кемелери - Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдарынын аба кемелеринин эсебинде турган же реестрине киргизилген, Кыргыз Республикасынын жарандык аба кемелеринин мамлекеттик реестрине киргизилбеген аба кемелери. Дирижабль - кыймылдаткыч менен ишке кирген абадан жеңил учуучу аппарат. Күбөлүктө квалификациялык белгиси бар АКБ диспетчери - жүзөгө ашырып жаткан укуктарга ылайык келген күбөлүгү жана жарактуу квалификациялык белгилери бар АКБ диспетчери. Зачёт - талапкерге конкреттүү баа койбостон окуу материалын ийгиликтүү өздөштүргөндүгүн тастыктаган билимди, көндүмдөрдү же жөндөмдөрдү баалоо формасы. Олуттуу - 7-бөлүмдүн медициналык жоболорунун контекстинде «олуттуу» деген сөз учуунун коопсуздугуна коркунуч келтире турган четтөөнүн даражасын же мүнөзүн билдирет. Чет өлкөлүк аба кемеси - чет өлкөлүк мамлекеттин аба кемелеринин реестринде катталган аба кемеси. Аба кемесинин чет өлкөлүк эксплуатанты - чет өлкөлүк мамлекет тарабынан берилген аба кемелеринин эксплуатантынын колдонуудагы тастыктамасы бар адам. Квалификациялык белги - ошол күбөлүккө тиешелүү өзгөчө шарттарды, укуктарды же чектөөлөрдү көрсөткөн күбөлүктө же анын ажырагыс бөлүктөрүндө жасалган жазуу. Квалификация - белгиленген деңгээлде тапшырманы аткаруу үчүн талап кылынган көндүмдөрдүн, билимдин жана мамилелердин айкалышы. Квалификациялык бөлүк - бир катар квалификациялык элементтерди камтыган өзүнчө функция. Квалификациялык элемент - демилгелөөчү окуяга жана аяктоочу окуяга ээ болгон, анын чектерин жана байкалган натыйжасын так аныктаган тапшырманы камтыган аракет. Учактын классы - квалификациялык типтеги белгини талап кылбаган жалгыз учкучтуу учактарды категориялаштыруу. Аба кемесинин командири - эксплуатант тарабынан же жалпы авиацияда аба кемесинин ээси командирдин милдетин аткарууга жана учуунун коопсуз аткарылышы үчүн жооп берүүгө дайындалган учкуч. Байкоого алынган аба кемесинин командири (PIC/US) - аба кемесинин командиринин көзөмөлү астында аба кемесинин командиринин милдеттерин жана функцияларын, анын ичинде аба кемесинин командиринин милдеттерин жана функцияларын аткаруучу, мындай милдеттерди жана функцияларды ыйгарым укуктуу учкуч – инструктордун же ушул максат үчүн дайындалган аба кемесинин командиринин көзөмөлү астында аткарган экинчи учкуч. Коммерциялык аба ташуусу - жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү же почтаны акы же жалдоо менен ташуу үчүн аба кемесинин учушу. ИКАОнун компетенттүүлүк алкагы - ИКАО тарабынан иштелип чыккан компетенттүүлүк алкагы, бул авиациялык тартип үчүн квалификациялык талаптардын тандалып алынган тобу. Ар бир квалификациялык талапка сүрөттөмө жана байкалган иш-аракеттер туура келет. Компетенттүүлүк - белгилүү бир иштин ийгиликтүү аткарылышын ишенимдүү болжолдоо үчүн колдонулган адамдын мүмкүнчүлүктөрүн өлчөө. Компетенттүүлүк белгилүү бир шарттарда иш-аракеттерди жүзөгө ашырууга же тапшырмаларды аткарууга тиешелүү билимдерди, көндүмдөрдү жана мамилелерди мобилизациялаган иш-аракеттер аркылуу көрүнөт жана байкалат. Комплекстүү учуу тренажёр – жерде учуунун шарттары окшоштурулган түзүлмөлөрдүн үч түрүнүн бири:

- Учууну имитациялоочу тренажёр - бул аба кемесинин белгилүү бир тибинин экипаж кабинасынын, механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттогу башкаруу системаларынын реалдуу функцияларын так имитациялоочу, учуу экипажынын мүчөлөрү үчүн кадимки шарттарды жана аба кемесинин бул түрүнүн учуу мүнөздөмөлөрүн окшоштурууга мүмкүндүк берүүчү система.

- Учуу тренажеру, экипаждын кабинасындагы абалды реалдуу чагылдырууну камсыз кылган жана приборлордун көрсөткүчтөрүн, механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттук системалардын жөнөкөй функцияларын, ошондой эле белгилүү класстагы аба кемелеринин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүн имитациялаган учуучу тренажер

- Прибордуу тренажер, тиешелүү приборлор менен жабдылган жана учактын учуу учурундагыдай учуу палубасынын шарттарын окшоштурат.

Каталарды контролдоо - каталардын кесепеттерин азайтуучу же жок кылуучу жана каталардын же керексиз шарттардын ыктымалдыгын азайтуучу каршы чаралар аркылуу каталарды табуу жана аларга жооп берүү процесси. Коркунуч факторлорун контролдоо - коркунучтардын кесепеттерин азайтуучу же жок кылуучу жана каталардын же жагымсыз шарттардын ыктымалдыгын азайтууга каршы чаралар аркылуу коркунучтарды аныктоо жана аларга жооп берүү процесси. Натыйжалуулук критерийлери - берилген компетенттүүлүк үчүн талап кылынган натыйжалуулук деңгээлине жеткендигин баалоо үчүн колдонулган корутундулар. Иштин критерийлерине байкалган иш-аракеттер, шарт (шарттар) жана компетенттүүлүк стандарты кирет. Учууну текшерүү - учуу тапшырмасын аткарууда учуучу курамдын адамдарынын кесиптик даярдыгынын деңгээлин аныктоо процесси. Учуу чеберчилиги - учуу максаттарын аткаруу үчүн терең билимди, көндүмдөрдү жана орнотууларды колдонуу менен дайыма туура чечимдерди кабыл алуу. Учуучу экипаж курамы - учуучу курамдын колдонуудагы күбөлүгүнө, ошондой эле ушул типтеги аба кемесин же анын жабдууларын башкаруу үчүн зарыл болгон даярдыкка жана тажрыйбага ээ адамдар. Учуу курамына учкучтар, штурмандар, бортинженерлер, бортмеханиктер, борт радисттер, ошондой эле борт операторлору кириши мүмкүн (эгер бул аба кемесинин кеме документтеринде каралса). Жеңил аба кемеси - жеңил аба кемеси - максималдуу тастыктамалуу учуучу массасы 3175 килограммдан кем вертолётту кошуп алганда, 750 килограммдан жогору жана 5700 килограммга чейинки максималдуу тастыктамалуу массасы бар аба кемеси. С2 линиясы - УУА менен алыстан башкаруу пунктунун ортосундагы маалыматтарды берүү линиясы. Медициналык эксперт - Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын ыйгарым укуктуу органы тарабынан дайындалган, авиациялык медицина жаатындагы квалификациясы жана практикалык иш тажрыйбасы бар, ошондой эле учуулардын коопсуздугуна тиешеси болушу мүмкүн болгон медициналык көрсөткүчтөрдү аныктоого жана баалоого адистешкен дарыгер. Медициналык корутунду (медициналык сертификат) - Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органы күбөлүктүн ээсинин ден соолугунун абалы боюнча жарактуулукка коюлуучу талаптарга ылайыктыгын ырастай тургандыгын тастыктаган документ. Метеорологиялык персонал – колдонуудагы күбөлүктөрү бар жана жарандык авиациянын метеорологиялык жактан тейленишин камсыз кылуучу персонал. Алып келиши мүмкүн - ушул Эрежелердин 6-главасынын медициналык жоболорунун контекстинде «алып келиши мүмкүн» деген сөз ыйгарым укуктуу медициналык эксперт ылайыксыз деп эсептеген эмгекке жарамсыздыктын келип чыгуу ыктымалдыгын билдирет. Мониторинг - психикалык салыштыруу процесси, чыныгы жана күтүлгөн абал. Байкалуучу аракеттер (БА) - Жумуш милдеттерин аткарууга байланыштуу байкалган жана өлчөнө турган же өлчөнбөй турган иш-аракеттердин белгилүү бир топтому. Инструктор менен учуу - тиешелүү күбөлүгү бар инструктор-учкучтун жетекчилиги астында же тиешелүү сертификаты бар тышкы инструктор-учкучтун жетекчилиги астында учуу учурунда алыстан башкарылуучу УУАны колдонуу менен аба кемесинин бортунда учуу боюнча окуудан өткөн учуу убактысы. Түн - жарандык авиациянын тиешелүү ыйгарым укуктуу органы тарабынан белгилениши мүмкүн болгон кечки жарандык күүгүмдүн аягы менен таңкы жарандык күүгүмдүн башталышынын ортосундагы убакыт аралыгы же күн батышы менен чыгышынын ортосундагы башка мезгил. Табуу жана анлдын алуу - жакын жердеги учактарды же башка коркунучтарды көрүү, кабыл алуу же аныктоо жана тийиштүү чараларды көрүү мүмкүнчүлүгү. Байкоонун негизинде АКБны тейлөө - АКБнын байкоо тутуму аркылуу түздөн-түз көрсөтүлүүчү кызматтардын бирине карата колдонулган термин. Жарандык авиация уюму - Кыргыз Республикасынын жарандык авиация жаатында ишти жүзөгө ашырган Кыргыз Республикасынын аймагында катталган юридикалык жак. Бошотуу – учуулардын коопсуздугунун алгылыктуу деңгээлин камсыз кылуу үчүн чараларды көрүү шарты менен талапты колдонуу мүмкүн болбогон учурда чектелген мөөнөткө берилүүчү Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринин конкреттүү талаптарын колдонбоого уруксат. Чегинүү – учуулардын коопсуздугунун алгылыктуу деңгээлин камсыз кылуу үчүн чараларды көрүү шарты менен талаптарды толук колдонууга мүмкүн болбогон учурда чектелген мөөнөткө берилүүчү Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринин конкреттүү талаптарын жарым-жартылай же өзгөртүлгөн шарттарда колдонууга уруксат. Расмий медициналык корутунду - бир же бир нече медициналык эксперттер тарабынан конкреттүү учурга карата жасалган, зарыл болгон учурда учуу өндүрүшү боюнча адистерди же башка эксперттерди тартуу менен күбөлүктөрдү берүү боюнча Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын ыйгарым укуктуу органы үчүн алгылыктуу корутунду. Ката - уюмдун же эксплуатациялык персоналдын мүчөсүнүн ниетинен же күткөнүнөн баш тартууга алып келген эксплуатациялык персоналдын мүчөсүнүн аракети же аракетсиздиги. Жарандык авиация органы - жарандык авиация чөйрөсүндөгү ишти жөнгө салуучу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган. Башкарууну өткөрүп берүү - учууга байланышкан башкарууну бир аралыктан экинчисине өткөрүп берүүдөн турган иш-аракет. Мониторинг жүргүзүүчү учкуч (PM) - негизги милдети PF иш-аракеттерди көзөмөлдөө жана учуу жолун көзөмөлдөө жана башкаруу боюнча учкуч. РМ кошумча милдеттерине учуу жолуна байланышпаган иш-аракеттерди аткаруу (радио байланыш, борттогу системалар, эксплуатациялык мүнөздөгү башка аракеттер ж. б.) жана экипаждын башка мүчөлөрүн көзөмөлдөө кирет. Аба кемесин башкаруучу учкуч (PF) - негизги милдети учуу жолун көзөмөлдөө жана башкаруу болуп саналган учкуч. PF кошумча милдеттерине учуу жолуна байланышпаган иш-аракеттерди аткаруу (радиобайланыш, борттук системалар, эксплуатациялык мүнөздөгү башка аракеттер ж. б.) жана экипаждын башка мүчөлөрүн көзөмөлдөө кирет. Учуруу (учууну башкаруу) - учуу убактысынын ичинде аба кемесинин башкаруу органдарын манипуляциялоо. Планер - күч түзүлмөсү тарабынан ишке кирбеген, анын көтөрүү күчү негизинен берилген учуу шарттарында кыймылсыз калган беттердеги аэродинамикалык реакциялардан жаралган абадан оор аба кемеси. Учуу планы - аба кыймылын тейлөө органдарына берилүүчү аба кемесинин белгиленген учуулары же учуунун бөлүгү жөнүндө маалыматтар. Эскертүү. «Учуу планы» термининин алдында «алдын ала», «көрсөтүлгөн», «учурдагы», же «жумушчу» деген сөздөр учуунун шарттарын жана ар кандай этаптарын көрсөтүү үчүн колдонулушу мүмкүн. Компетенттүүлүккө негизделген даярдоо жана баалоо - натыйжага багыт алуу, операцияларды аткаруунун натыйжалуулугунун стандарттарына жана аларды өлчөөгө өзгөчө көңүл буруу жана белгиленген натыйжалуулук стандарттарынын негизинде окуу курсун иштеп чыгуу менен мүнөздөлгөн процесс. Бекитилген программа боюнча даярдоо - АКБ учуу экипажынын мүчөлөрүн, тышкы учуу экипажын жана диспетчерлерин окутуу окуу мекемесинде бекитилген программага ылайык жүргүзүлөт. Эскертүү. Бекитилген программа боюнча даярдоо негизинен күбөлүк же квалификациялык белги берүү үчүн даярдыкка кирет. Ал бекитилген программа боюнча даярдыкты болжолдобойт, ал аба кыймылын тейлөө боюнча диспетчерлерге, учуу экипаждарына же тышкы учуу экипаждарына күбөлүктү же квалификациялык белгини алгач бергенден кийин квалификацияны сактоо же эксплуатациялык уруксатты алуу үчүн талап кылынышы мүмкүн. Техникалык тейлөө күбөлүгүнө кол коюу - техникалык тейлөө боюнча иш канааттандырарлык аткарылгандыгын жана учууга жарамдуулуктун тиешелүү ченемдерине ылайык келгендигин күбөлөндүрүү. Муну тастыктоо үчүн КРАЭ-6да (эгерде күбөлүк техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюм тарабынан берилбесе) же КРАЭ-8де (эгерде күбөлүк техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюм тарабынан берилсе) эскертилген техникалык тейлөө жөнүндө күбөлүк берилет. Учуу убактысы; учуучу убакыт (тик учактар) – тик учактын параларынын бараларынын айлануусу башталгандан тартып учуунун аягында тик учак толук токтогонго чейин жана бараларынын айлануусу токтогонго чейинки жалпы убакыт. Учуу убактысы; учуучу убакыт (УУА) - учууну аткаруу максатында аралыктан учуруу пункту (АУП) менен УУАнын ортосунда С2 линиясы белгиленген учурдан тартып же тышкы учкуч башкарууну бергенден кийин башкарууну алган учурдан тартып тышкы учкуч башкарууну өткөрүп берүүнү аяктаган учурга чейин же учуу аяктагандан кийин АУП менен УУАнын ортосундагы С2 линиясын пайдалануу токтогон учурга чейинки жалпы убакыт. Учуу убактысы; учуучу убакыт (учактар) - учуу максатында учактын кыймылы башталгандан баштап учуунун аягында толук токтогонго чейинки жалпы убакыт. «Учуу убактысы; учуучу убакыт» термини жалпы кабыл алынган «толук учуу убактысы» же «калыптарды алуудан орнотууга чейинки убакыт» деген терминдердин синоними болуп саналат, ал учуу максатында учак кыймылдай баштагандан баштап, учуу аяктаганда толук токтогонго чейин өлчөнөт.

Багыт боюнча учуу - стандарттык навигациялык жол-жоболорду колдонуу менен учуу пунктунан маршрут боюнча келүү пунктуна учуу. Күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган - мамлекет тарабынан авиациялык персоналга күбөлүк берүү жоопкерчилиги жүктөлгөн ыйгарым укуктуу орган. Эскертүү. Ушул Эрежелердин жоболорунда мамлекет күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу органга төмөнкүлөр үчүн жоопкерчиликти жүктөйт деп эсептелет:

а) талапкердин күбөлүк же квалификациялык белги алууга даярдыгын баалоо;

б) күбөлүктөрдү жана квалификациялык белгилерди берүү жана ырастоо;

в) бекитилген жактарды дайындоо жана укуктарды берүү;

г) комплекстүү учуу тренажерлорун колдонууну бекитүү жана бул тренажерлорду тажрыйба топтоо же квалификациясын текшерүү, күбөлүк берүү же квалификациялык белги алуу үчүн пайдаланууга уруксат берүү;

д) башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктөрдү күчүнө киргизүү (таануу).

Прибор убактысы – прибордун учуу убактысы же прибордун жердеги машыгуу убактысы. Кубөлүктү таануу – мамлекет өзүнүн күбөлүгүн берүүнүн ордуна башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктү өзүнүн күбөлүгүнө барабар катары тааный турган иш-аракет.м Авиациялык персоналдын күбөлүгүнө тиркеме – квалификациялык белгилерди жана мүмкүн болгон чектөөлөрдү көрсөтүү менен белгиленген мөөнөттүн чегинде аракеттенген башка маалыматтарды камтыган күбөлүктүн ажырагыс бөлүгү. Аракетти токтотуу – Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органы белгилүү бир мөөнөткө документтин, уруксаттын (же укуктун) колдонулушун убактылуу токтотуу жөнүндө чечим кабыл ала турган жол-жобо. 1-эскертүү. Ушул эрежелердин чегинде бул аныктама жарандык авиациянын авиациялык персоналынын күбөлүктөрүнө, квалификациялык (өзгөчө) белгилерге, уруксат берүүлөргө, сертификаттарга жана квалификациянын зарыл деңгээлин сактоого байланышкан башка документтерге кирет. 2-эскертүү. Ушул эрежелердин чегинде бул аныктама Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын авиациялык персоналын даярдоого жана медициналык күбөлөндүрүүгө байланышкан авиациялык окуу жайларына, авиациялык медициналык мекемелерге тиешелүү. Психоактивдүү заттар - алкоголь, опиоиддер, каннабиноиддер, седативдик каражаттар жана гипнотикалык препараттар, кокаин, башка психостимуляторлор, галлюциногендер жана учуучу эриткичтер; тамеки менен кофеин алынып салынган. Аралыктан учуу пункту (АУП) - тышкы учкучтун станциясы - УУАны башкаруу үчүн колдонулган жабдууларды камтыган алыстан башкарылуучу авиация тутумунун элементи. Учак - көтөрүү күчү негизинен учуунун ушул шарттарында кыймылсыз келген беттерде аэродинамикалык реакциялардын эсебинен түзүлүүчү күч орнотмосу менен кыймылга келтирилүүчү абадан оорураак аба кемеси. Өз алдынча учуу - студент-учкуч аба кемесинин бортунда жалгыз болгон учуу убактысы. Өз алдынча учуу – УУА - тышкы студент-учкуч УУАны өз алдынча башкарган учуу убактысы. Психоактивдүү заттарды колдонуу тобокелдигине байланыштуу - авиация персоналынын бир же бир нече психоактивдүү заттарды колдонуусу, мындан:

- башка адамдардын өмүрүнө, ден соолугуна же жыргалчылыгына түздөн-түз коркунуч туудурат жана/же;

- кесиптик, социалдык, психикалык же физикалык мүнөздөгү көйгөйдү же баш аламандыкты жаратат же күчөтөт.

Окуу уюмунун сертификаты - бул сертификатта көрсөтүлгөн жарандык авиациянын авиациялык персоналын даярдоонун тиешелүү деңгээлин жана сапатын камсыз кылуу менен даярдоонун түрлөрүн ишке ашырууга укук берүүчү документ. Сапатты контролдоо системасы - бул принциптердин жана жол-жоболордун ички аудитин, башкаруу тутумун карап чыгууну жана сапатты жогорулатуу боюнча сунуштарды берүүнү камтыган документтештирилген уюштуруу жол-жоболору жана принциптери. АКБ байкоо системасы - аба кемесин аныктоого мүмкүндүк берген, кемелерди, ADS-B, ПОРЛ, ВОРЛ же башка салыштырылуучу жер үстүндөгү системаларды өз-өзүнчө түшүнгөн жалпы термин. Эскертүү. Салыштырмалуу жер үстүндөгү система салыштырмалуу баалоо жүргүзүүнүн же башка методиканы колдонуунун натыйжасында учуулардын коопсуздугунун жана мүнөздөмөлөрүнүн ал тарабынан камсыз кылынган деңгээли моноимпульстуу ВОРЛдун окшош көрсөткүчүнө дал келерин же андан ашып кеткенин көрсөткөн система болуп эсептелет. Учуулардын коопсуздугун башкаруу системасы (УКБС) - бул учуулардын коопсуздугун башкарууга карата системалуу мамиле, анын ичинде зарыл болгон уюштуруу түзүмү, жоопкерчиликтин иерархиясы жана жолун жолдоочулугу, учуулардын коопсуздугунун өкмөттүк программасында белгиленген учуулардын коопсуздугунун алгылыктуу деңгээлине жетүү үчүн керектүү болгон жетектөөчү принциптер жана жол-жоболор жарандык авиация уюмдарынын ишине жана Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринде каралган башка маселелерге карата зарыл. Учууга жарактуулуктун тиешелүү ченемдери - бул аба кемелеринин, кыймылдаткычтардын же аба винттеринин классы үчүн мамлекет тарабынан белгиленген, кабыл алынган же таанылган учууга жарамдуулуктун комплекстүү жана деталдуу ченемдери. Компетенттүүлүк тандарты - бул талап кылынган чеберчилик деңгээлине жетишүүнү баалоодо алгылыктуу деп аныкталган натыйжалуулук деңгээли. Техникалык тейлөө - бул аба кемесинин учууга жарактуулугун сактоону камсыз кылуу үчүн зарыл болгон иштерди жүргүзүү. Бул жумуштарга текшерүү жана калыбына келтирүү иш-чаралары, текшерүүлөр, алмаштыруулар, кемчиликтерди жоюу кирет, алар жалгыз же айкалышта аткарылышы мүмкүн жана модификациялоону же оңдоону практикалык ишке ашыруу. Аба кемелеринин тиби - пилотаждык же учуу мүнөздөмөлөрүнүн өзгөрүшүнө алып келгендерди кошпогондо, бир эле принципиалдуу конструкциядагы бардык аба кемелери, анын ичинде алардын бардык модификациялары. Учуу техникаларын иштеп чыгуучу тренажер. Учууну имитациялоочу тренажердук түзүлмө (шилтемесин караңыз) Учуу шарттарын имитациялоочу тренажер. Учууну имитациялоочу тренажердук түзүлмө (шилтемесин караңыз). Учууну имитациялоочу тренажердук түзүлмө (FSTD) - жерде учуу шарттары имитацияланган төмөнкү үч түзүлүштүн кайсынысы болбосун:

- аба кемесинин белгилүү бир түрүнүн экипаж кабинасынын так жүргүзүлүшүн же учкучсуз учуучу аппараттын (УУА) так жүргүзүлүшүн камсыз кылуучу, экипажынын мүчөлөрү үчүн кадимки аба кемесинин бул түрүнүн абалы жана учуу мүнөздөмөлөрүнүн механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттук башкаруу системаларынын реалдуу функцияларын тууроого мүмкүндүк берүүчү учуу шарттарын имитациялоочу тренажер;

- учуу шарттарын реалдуу кайталоону камсыз кылуучу жана приборлордун көрсөткүчтөрүн, механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттук системалардын жөнөкөй функцияларын, ошондой эле белгилүү класстагы аба кемелеринин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүн окшоштуруучу учуу техникасын иштеп чыгуу үчүн тренажер менен камсыз кылат;

- тиешелүү приборлор менен жабдылган жана учуу кабинасындагы кырдаалды окшоштуруучу приборлор боюнча учууга негизги даярдык үчүн тренажер, приборлор боюнча аба кемесинин учушундагыдай же приборлор боюнча УУАнын учуу шарттарын окшоштурат.

Коркунуч - эксплуатациялык персоналдын мүчөсүнүн тажрыйбасынан тышкары болгон окуялар же каталар иштин татаалдыгын жогорулатат жана коопсуздуктун жол берилген деңгээлин сактоо үчүн башкарылышы керек. Эскертүү. Эксплуатациялык персоналдын аныктамасын КРАЭ-19 1-главасынан «Учуу коопсуздугун башкаруу» караңыз. Учууга жарактуулугун ырастоо - техникалык тейлөөнү аткаргандан кийин аба кемесинин же анын бөлүктөрүнүн учууга жарактуулугунун колдонуудагы ченемдерине ылайык келгендиги жөнүндө ырастама берүү. Шарттары - натыйжалуулук көрсөтүлө турган өзгөчө чөйрө деп эсептелген нерселердин бардыгы. Техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюм - аба кемелерин же алардын бөлүктөрүн техникалык тейлөөнү аткаруу үчүн мамлекет тарабынан бекитилген жана ушул мамлекет тарабынан бекитилген органдын контролу астында иштеген КРАЭ-6 I бөлүгүнүн 8-главасынын талаптарына ылайык мамлекет тарабынан бекитилген уюм. Эскертүү. Бул аныктамада эч нерсе мындай уюмдун жана анын ишин контролдоочу органдын бирден ашык мамлекет тарабынан бекитилишине тоскоол болбойт. Бекитилген окуу уюму - бул уюм жарандык авиация органы тарабынан бекитилген анын көзөмөлү астында жана бекитилген программа боюнча окутууну жүргүзүү үчүн ушул Эрежелердин талаптарына ылайык иштеген уюм. Дарыгерлерден түзүлгөн комиссиясынын мүчөсү - бул атайын даярдыктан өткөн жана авиациялык медицина жаатында практикалык тажрыйбасы жана авиациялык тажрыйбасы бар дарыгер. Ал күбөлүктөрдү же квалификациялык белгилерди алууга талапкерлерди медициналык күбөлөндүрүүдөн өткөрүү үчүн күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган тарабынан дайындалат, алар үчүн медициналык күбөлөндүрүү боюнча талаптар каралган. Тышкы учуу экипажынын мүчөсү - бул учуу экипажынын мүчөсүнүн күбөлүгүнө ээ болгон, ага кызматтык учуу убактысынын ичинде УУАны башкаруу боюнча милдеттер жүктөлгөн адам. Кабина экипажынын мүчөсү - бул коопсуздук жана жүргүнчүлөрдү тейлөө үчүн учактын бортунда милдеттерди аткарган авиация персоналынын адамы. Бул милдеттер ага аба кемесинин эксплуатанты же командири тарабынан тапшырылат, ошол эле учурда ал учуу экипажынын мүчөсү эмес. Учуу экипажынын мүчөсү - бул учуу экипажынын мүчөсүнүн күбөлүгүнө ээ болгон, ага кызматтык учуу убактысынын ичинде аба кемесин башкаруу боюнча милдеттер жүктөлгөн адам. Эксплуатант – аба кемелерин эксплуатациялоо менен алектенген же бул жаатта өз кызматтарын сунуш кылган юридикалык жак, уюм же ишкана.

§ 2. Күбөлүктөрдүн түрлөрү

1. Күбөлүктөр Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын төмөнкү авиациялык персоналына берилет:

1) учуучу экипаж:

- ышкыбоз учкуч (учак, дирижабль, тик учак же көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар аба кемеси);

- коммерциялык авиациянын учкучу (учак, дирижабль, тик учак же көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар аба кемеси);

- көп мүчөлүү экипаждын учкучу (учак);

- линиялык учкуч (учак, тик учак же көтөрүүнү жогорулатуучу системасы бар аба кемеси);

- учкуч-планерист;

- эркин аэростат учкучу;

- учкуч-студент;

- штурман;

- бортинженер;

- бортмеханик;

- бортрадист;

- бортоператор (анын болушу аба кемесинин кеме документтерине негизделет);

- тышкы учкуч (учак, дирижабль, планер, винтокрыл, көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар аба кемеси же эркин аэростат);

2) аба кыймылын башкаруу диспетчери;

3) инженер-техникалык авиациялык персонал:

- инженер;

- техник;

4) метеорологиялык персонал:

- инженер-синоптик / инженер-метеоролог;

- техник-синоптик;

- метеорологиялык жабдууларды техникалык тейлөө боюнча инженер

5) калган авиациялык персонал:

- учууну камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери;

- авиациялык станциянын оператору.

§ 3. Учуу экипажынын мүчөсү катары иштөөгө уруксат берүү

2. Аба кемесинин учуу экипажынын мүчөсүнүн же Кыргыз Республикасында катталган УИАнын тышкы учуу экипажынын мүчөсүнүн функцияларын аткарууга ушул Эрежелердин талаптарына жана ал адам аткарган милдеттерге ылайык келген анык күбөлүгү жок адамга жол берилбейт.

3. Учуу экипажынын мүчөсүнүн күбөлүгү ошол аба кемесин каттаган мамлекет же кайсы болбосун башка мамлекет тарабынан берилет, мында акыркы учурда күбөлүк ошол аба кемесин каттаган мамлекет тарабынан күчкө ээ болот.

4. Тышкы учкуч күбөлүгү УУАны эксплуатациялоочу мамлекеттин күбөлүктөрүн берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган же башка мамлекет тарабынан берилет жана ага УУАны эксплуатациялоочу мамлекеттин күбөлүктөрүн берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган тарабынан күчкө ээ болот.

5. Учуу иштерин аткарууда учуу экипажынын мүчөлөрү өзү менен кошо өзүнүн тиешелүү күбөлүгүнө ээ болот.

6. Учууларды аткарууда тышкы учкучтар өздөрүнүн тиешелүү күбөлүктөрүн алып жүрүшөт.

§ 4. Күбөлүк берүү

7. Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органы (мындан ары – КР ЖАО) бекитилген окуу уюмдарында бекитилген программа боюнча кесиптик даярдыктан өткөн жана тиешелүү билимдерин, көндүмдөрүн жана тажрыйбасын көрсөткөн талапкерлерге күбөлүк берет.

8. Кылмыш жасагандыгы үчүн соттуулугу жоюлбаган же алып салынбаган талапкерлерге КР ЖАО күбөлүк бербейт.

9. КР ЖАО төмөнкү талапкерлерге күбөлүк берет:

- Кыргыз Республикасынын жарандарына;

- Чет өлкөлүк жарандарга.

10. Күбөлүктүн колдонуу мөөнөтү квалификациялык белгилердин, тиешелүү класстагы медициналык сертификаттын мөөнөтү менен жана ушул эрежелерге каралган башка белгилер менен чектелет.

11. Күбөлүктүн формасы КР ЖАО тарабынан белгиленет.

§ 5. Мамлекеттик авиациядан талапкерлерге күбөлүк берүү

12. КР ЖАО тийиштүү тажрыйбасы бар жана мамлекеттик авиациядан жарандык авиацияга өтүүнүн жактырылган программасы боюнча бекитилген окуу уюмдарында атайын даярдыктан өткөндөн кийин жана зарыл болгон билимдерин, көндүмдөрүн жана тажрыйбасын көрсөткөн мамлекеттик авиациядан талапкерлерге күбөлүк берет.

13. Мамлекеттик авиациядан чет өлкөлүк жарандарга күбөлүк берүүгө тыюу салынат.

14. Талапкердин күнөөсү боюнча болгон авиациялык кырсыктарга же инциденттерге тартылган мамлекеттик авиациядан талапкерлерге күбөлүк берүүгө тыюу салынат.

15. Мамлекеттик авиациядан тартиптик жазадан бошотулган талапкерлерге күбөлүк берүүгө тыюу салынат.

16. Мамлекеттик авиациядан талапкерлерге линиялык учкучтун күбөлүгүнөн башка күбөлүктөрдүн бардык түрлөрү берилет. Мамлекеттик авиация системасында алынган тажрыйба линиялык учкуч күбөлүгүн берүү үчүн эсепке алынбайт.

17. Мамлекеттик авиациядан талапкерлердин күбөлүктөрүн берүү жана тажрыйбасын таануу тартиби КР ЖАО тарабынан бекитилген ченемдик-укуктук актыларга ылайык жүргүзүлөт.

§ 6. Күбөлүктөрдү өзгөртүү (конверсия)

18. КР ЖАО чет мамлекеттин жарандык авиациясынын компетенттүү органы берген күбөлүктүн негизинде күбөлүк берет (конверсия).

19. Өзгөртүүдө КР ЖАО конвертирленүүчү (баштапкы) күбөлүккө эквиваленттүү квалификациялык белгилери бар улуттук күбөлүк берет.

20. КР ЖАО өзгөртүүдө конвертирленүүчү күбөлүктүн жана квалификациялык белгилердин берилишин аныктоого жана чектөөгө укуктуу.

21. Конверсия жолу менен берилген улуттук күбөлүктө сөзсүз түрдө көрсөтүлөт күбөлүк башка күбөлүктүн негизинде берилген.

22. Күбөлүктү конверсиялоо (өзгөртүү) төмөнкү адамдарга жүргүзүлөт:

- Кыргыз Республикасынын жарандыгында 3 жылдан кем эмес турган жана чет мамлекеттин күбөлүгүнө ээ болгон Кыргыз Республикасынын жарандарына;

- Кыргыз Республикасынын жарандарынын ичинен авиациялык персонал жетишсиз болгон учурда чет өлкөлүк жарандарга.

23. Чет өлкөлүк жарандарга күбөлүктү конверсиялоого төмөнкү шарттарда жол берилет:

- күбөлүк Чикаго Конвенциясынын 1-тиркемесине ылайык чет мамлекеттин ыйгарым укуктуу органы тарабынан берилген;

- талапкер ушул Эрежелерге ылайык тиешелүү медициналык текшерүүдөн өткөн;

- талапкер ушул Эрежелерге ылайык англис тилин билүү деңгээлин тастыктаган сертификатка ээ;

- чет өлкөлүк мамлекеттин жарандык авиациясынын компетенттүү органы тарабынан берилген тиешелүү квалификациялык белгилери бар;

- таануунун негизинде талапкер Кыргыз Республикасынын жарандык аба кемелеринин реестринде катталган аба кемелеринде 1500 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ болсо же экипаждын курамында 36 айдан кем эмес болгон болсо;

- талапкер авиациялык кырсыкка туш болбосо;

- талапкердин күнөөсү боюнча талапкер окуяга катышпаса;

- талапкердин кылмыш жасагандыгы үчүн соттолгондугу жоюлбаган же алып салынбаган иши жок болсо;

- башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн аныктыгы тастыкталса.

24. КР ЖАО чет өлкөлүк жаранга конверсиянын негизинде берилген күбөлүктү жокко чыгарат, эгерде:

- күбөлүк ээси КР ЖА уюмдарында күбөлүктө каралган өз милдеттерин бир жылдын ичинде аткарбаса;

- Кыргыз Республикасынын жарандарынан тийиштүү квалификациядагы авиациялык персоналдын тартыштыгын толтурууда.

25. КР ЖАО конверсиянын негизинде берилген күбөлүктөрдү эсепке алат жана контролдойт.

§ 7. Кубөлүккө күч берүүнүн (күбөлүктү таануу) тартиби

26. Эгерде КР ЖАО башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн аныктыгын тааныса, ал тиешелүү уруксат берет. Бул уруксат башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүккө тиркелет жана бул күбөлүк КР ЖАО бергендер менен бирдей күчкө ээ экендигин тастыктайт.

27. Эгерде КР ЖАО уруксат берүүдө конкреттүү укуктарды берүү менен чектелсе, уруксатта бирдей баалуу деп таанылган күбөлүктүн ээсине берилген бул укуктар көрсөтүлөт. Уруксаттын жарактуулук мөөнөтү күбөлүктүн өзүнөн ашпайт. Уруксат аны берүүгө негиз болгон күбөлүктүн аракети жокко чыгарылган же токтотулган учурда күчүн жоготот.

28. Коммерциялык авиаташууларды аткарууга уруксат берүүдө күбөлүк берүүчү ыйгарым укуктуу орган мындай уруксатты берерден мурун башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн жарактуулугун ырастайт.

29. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктү таануу үчүн негиз болуп төмөнкү шарттарды аткаруу эсептелет:

- талапкердин өзүнүн күбөлүгүн жана/же квалификациялык белгисин колдонуу үчүн талап кылынган билиминин, жөндөмүнүн, тажрыйбасынын жана квалификациясынын деңгээли бар экендигин ырастаган документтер болсо;

- башка мамлекет тарабынан берилген, ушул Эрежелердин талаптарына жооп берген күбөлүк, медициналык корутунду, квалификациялык белгилер жана башка уруксаттар бар.

30. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктү таануу жөнүндө күбөлүктүн мазмуну жана формасы КР ЖАО тарабынан белгиленет.

31. Кыргыз Республикасы күбөлүк берүүнүн жалпы эрежелеринин алкагында расмий макулдашуунун тарабы болгон учурда башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктү автоматтык түрдө тааныйт.

32. Күбөлүк алган адамдар КР ЖАОго өздөрүнүн жеке маалыматтарынын өзгөргөндүгү жөнүндө өз убагында кабарлап турушат.

33. Күбөлүк жоголгон же бузулган учурда анын ээси 14 календардык күндөн кечиктирбестен КР ЖАОго күбөлүктү алмаштырууга арыз менен кайрылат.

34. КР ЖАОго адамдын компетенциясына же физикалык абалына негиздүү шектенүүлөр пайда болгон учурда, зарыл текшерүүлөрдү же медициналык күбөлөндүрүүлөрдү жүргүзүүгө чейин күбөлүк тарабынан берилген укуктарды убактылуу чектейт же жокко чыгарат.

35. Эгерде күбөлүктөр жалган маалымат берүү же документтерди жасалма жолу менен алынган деп табылса, жараксыз деп табылышы мүмкүн.

36. КР ЖАО авиация персоналын тилге даярдоого милдеттүү талаптарды белгилейт.

§ 8. Күбөлүк ээсинин укуктары

37. КР ЖАО күбөлүктүн ээсине бул күбөлүктө каралгандан башка укуктарды бербейт.

§ 9. Ден соолугуна байланыштуу жарамдуулук

38. Талаптарга шайкештигин милдеттүү түрдө ырастоо үчүн КР ЖАО күбөлүк ээсине 1, 2 же 3-класстагы медициналык корутунду берет.

39. Бул жол-жобо өзүнчө медициналык сертификат берүү менен жүзөгө ашырылышы мүмкүн.

40. Күбөлүк алууга талапкер, белгиленген учурда, ушул Эрежелердин 6-главасынын жоболоруна ылайык берилген медициналык корутундуга ээ болот.

41. КР ЖАО учуулардын коопсуздугу программасынын алкагында күбөлүк ээлерине медициналык корутунду берүү процессине учуулардын коопсуздугун башкаруунун негизги принциптерин колдонот, алар эң аз дегенде төмөнкүлөрдү камтыйт:

1) учуу учурунда эмгекке жарамдуулугун жоготуу учурларын үзгүлтүксүз чогултуу жана талдоо;

2) жогорку медициналык тобокелдик чөйрөсүн аныктоо үчүн медициналык корутундуларды берүү процессинде медициналык маалыматтарды үзгүлтүксүз чогултуу жана талдоо;

3) жогорку медициналык тобокелдиктин аныкталган багыттарына басым жасоо менен медициналык корутунду берүү процессин дайыма кайра баалоо.

42. КР ЖАО медициналык күбөлөндүрүүдөн өтүүгө тийиш болгон күбөлүктөрдүн ээлери үчүн учуулардын коопсуздугу үчүн келечектеги медициналык коркунучтарды азайтуу максатында санитардык агартуу боюнча тийиштүү чараларды көрөт.

43. Медициналык корутундунун колдонулуу мөөнөтүнүн узактыгы 70-пункттун жоболоруна ылайык белгиленет.

44. Медициналык корутундунун жарактуулук мөөнөтү КР ЖАО каалоосу боюнча 45 күнгө чейин узартылышы мүмкүн.

45. 76-пунктта каралган учурлардан тышкары, учуу экипажынын мүчөлөрү, тышкы учуу экипажы же аба кыймылын башкаруу диспетчерлери, эгерде алардын күбөлүктөрүнө ылайык келген жарактуу медициналык корутундусу болбосо, алардын күбөлүктөрү тарабынан берилген укуктардан пайдалана алышпайт.

46. КР ЖАО тиешелүү квалификациясы жана медициналык практикага уруксаты бар дарыгердик комиссиянын мүчөлөрүн дайындайт:

- талапкерлердин ден соолугунун абалын медициналык күбөлөндүрүүнү;

- алардын күбөлүктөрүн же квалификациялык белгилерин берүүнү же жаңылоону.

47. Дарыгердик комиссиянын мүчөлөрү жана КР ЖАОнун медициналык эксперти авиациялык медицина жана клиникалык медицина жаатында даярдыктан өтүп, квалификациясын үзгүлтүксүз жогорулатып турат. Дайындоо алдында Кыргыз Республикасынын ЖАОнун дарыгердик комиссиясынын мүчөлөрү жана медициналык эксперти авиациялык медицина тармагында талап кылынган квалификациянын деңгээлин көрсөтүшөт.

48. Медициналык комиссиянын мүчөлөрү күбөлүктөрдүн жана квалификациялык белгилердин ээлери өз милдеттерин аткарган шарттар менен дээрлик тааныш.

49. Жарандык авиациянын авиациялык персоналын медициналык күбөлөндүрүү боюнча дарыгердик комиссиясы бар медициналык мекемени сертификациялоо тартиби КР ЖАО тарабынан бекитилген документтерге ылайык жүргүзүлөт.

50. Ден соолугунун абалы боюнча жарактуулугун тастыктоо талап кылынган күбөлүктөрдү же квалификациялык белгилерди алууга талапкерлер дарыгердик комиссиянын мүчөсүнө ушул Эрежелердин 4-тиркемеси боюнча арызга кол коюшат жана беришет. Арызда алар мындай экспертизадан мурда өткөн-өтпөгөнүн көрсөтүшөт, эгер ошондой болсо, анда акыркы текшерүүнүн датасын, ордун жана натыйжаларын билдиришет. Ошондой эле алар дарыгердик комиссиянын мүчөсүнө медициналык күбөлөндүрүүдөн баш тартуу, жокко чыгаруу же токтото туруу учурлары жөнүндө маалымдайт жана бул чечимдердин себептерин көрсөтөт.

51. Күбөлүктү же квалификациялык белгини алууга талапкер тарабынан дарыгердик комиссиянын мүчөлөрү тарабынан жасалган ар кандай жалган арыз жөнүндө тиешелүү чараларды көрүү үчүн КР ЖАОго билдирилет.

52. Ушул Эрежелердин 7-главасынын жоболоруна ылайык талапкерди медициналык күбөлөндүрүүнү аяктагандан кийин, дарыгердик комиссиянын төрагасы ушул Эрежелердин 7-тиркемесине ылайык күбөлөндүрүүнүн жана ден соолугунун абалы боюнча жарамдуулугунун жыйынтыктарын баалоонун натыйжаларын кеңири баяндоо менен, анын талаптарына ылайык кол коюлган корутундуну же анын эквивалентин КР ЖАОго берет. Талапкерге ден соолугунун абалы боюнча медициналык корутунду берүүдөн баш тартылган учурда дарыгердик комиссиянын төрагасы ушул Эрежелердин 6-тиркемесине ылайык медициналык күбөлөндүрүүнүн жыйынтыктарын КР ЖАОго берет.

53. Эгерде медициналык корутунду электрондук форматта берилсе, дарыгердик комиссиянын мүчөлөрүн идентификациялоонун адекваттуу ыкмасы белгиленет.

54. Эгерде медициналык күбөлөндүрүү дарыгердик комиссиянын эки же андан ашык мүчөсү тарабынан жүргүзүлсө, КР ЖАО алардын бирин күбөлөндүрүүнүн жыйынтыктарын координациялоо, ден соолугунун абалы боюнча жарактуулугуна карата тыянактарды баалоо жана тиешелүү корутундуга кол коюу үчүн жооптуу кылып дайындайт.

55. КР ЖАО дарыгердик комиссиянын мүчөлөрү күбөлүктөрдү берүү үчүн берген корутундулардын жыйынтыктарын баалоо үчүн медициналык эксперттердин кызматынан пайдаланат.

56. Дарыгердик комиссиянын мүчөсүнөн медициналык корутундуларды текшерүү үчүн жетиштүү маалымат берүүсү талап кылынат.

57. Дарыгердик комиссиянын ишин жана Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация мекемелериндеги медициналык камсыздоону көзөмөлдөөнү КР ЖАО ишке ашырат.

58. Конкреттүү күбөлүк үчүн ушул Эрежелердин 7-главасында белгиленген медициналык стандарттарга ылайык келбеген учурда, эгерде төмөнкү шарттар аткарылбаса, тиешелүү медициналык корутунду берилбейт же узартылбайт:

1) расмий медициналык корутунду өзгөчө жагдайларда арыз ээси тарабынан кандайдыр бир талаптарды сактабагандыгы учуулардын коопсуздугуна коркунуч келтирбестигин көрсөтсө;

2) арыз берүүчүнүн жөндөмдүүлүгү, квалификациясы, тажрыйбасы, көндүмдөрү жана иштөө шарттары тийиштүү түрдө эске алынган;

3) эгерде кармоочунун милдеттерин коопсуз аткаруу ушул чектөөлөрдү сактоого байланыштуу болсо, арыз ээсинин күбөлүгү чектөөлөр менен толукталат.

59. Эгерде талапкерге медициналык корутунду берүүдөн баш тартылса, талапкер чечимге даттана алат, ал ден соолугунун абалы боюнча анын жарактуулугу жөнүндө акыркы чечимди кабыл алат.

60. Дарыгердик комиссиянын мүчөлөрү, КР ЖАОнун өкүлдөрү, ошондой эле медициналык маалымат карамагында берилген адам медициналык маалыматтын купуялуулук принцибин кыйшаюусуз сакташат.

61. Бардык медициналык отчеттор жана жазуулар корголгон бөлмөдө сакталат жана аларга ыйгарым укуктуу кызматкерлер гана кире алышат.

62. Бул эксплуатациялык негиздер менен акталганда, дарыгердик комиссиянын мүчөсү ишке тиешелүү медициналык маалымат КР жаанын тиешелүү кызмат адамдарына канчалык көлөмдө берилерин аныктайт.

§ 10. Күбөлүктөрдүн жарактуулугу

63. Күбөлүк берген КР ЖАО анын ээси өзүнүн квалификациясын сактаган, ал эми анын тажрыйбасы Кыргыз Республикасы белгилеген талаптарга жооп берген учурда гана ошол күбөлүктө же тиешелүү квалификациялык белгилерде каралган укуктарды ишке ашыраарына кепилдик берет.

64. Күбөлүк берген КР ЖАО берилген күбөлүктүн жарактуулугу жөнүндө суралган маалыматты Кыргыз Республикасынын жеке маалыматтарды коргоо жөнүндө мыйзамдарына ылайык берет.

65. Коммерциялык аба ташууларында иштеген учуу экипажынын мүчөлөрүнүн же тышкы учуу экипажынын мүчөлөрүнүн квалификациясынын деңгээлин кармап туруу КРАЭ-6 жоболоруна ылайык текшерүүлөрдүн жүрүшүндө алар тарабынан өз квалификациясын көрсөтүү жолу менен белгиленет.

66. Квалификациянын деңгээлин кармап туруу жөнүндө маалыматтар эксплуатанттын документтеринде, учуу китепчесинде жана/же учуу экипажынын мүчөсүнүн же тышкы учуу экипажынын мүчөсүнүн күбөлүгүндө катталат.

67. Учуу экипажынын мүчөлөрү жана тышкы учуу экипажынын мүчөлөрү бекитилген КР ЖАО FSTD алардын квалификациясын алгылыктуу деңгээлде текшерүүгө алынышы мүмкүн.

68. Тренажердук түзүлүштөрдү квалификациялык баалоо критерийлери боюнча нускамалык материал КР ЖАО тарабынан бекитилген колдонмодо камтылган.

69. Тобокелдикти баалоо боюнча нускамалык материал КР ЖАО тарабынан бекитилген колдонмодо камтылган.

70. 71-76-пункттарда каралган учурларды кошпогондо, 50 жана 52-пункттардын жоболоруна ылайык берилген медициналык корутунду медициналык күбөлөндүрүү датасынан тартып медициналык күбөлөндүрүүдөн ашпаган мезгилдин ичинде жарактуу болуп саналат:

- Ышкыбоз учкучтун күбөлүгү үчүн 60 ай (учак, дирижабль, тик учак, көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар аба кемеси);

- Коммерциялык авиациянын учкуч күбөлүгү үчүн 12 ай (учак, дирижабль, тик учак, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси);

- көп мүчөлүү экипаждын учкуч күбөлүгү үчүн 12 ай (самолет);

- линиялык учкучтун күбөлүгү үчүн 12 ай (учак, тик учак, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси);

- планерист-учкучтун күбөлүгү үчүн 60 ай;

- эркин аэростаттын учкучу үчүн 60 ай;

- штурман күбөлүгү үчүн 12 ай;

- бортинженердин күбөлүгү үчүн 12 ай;

- бортмеханиктин күбөлүгү үчүн 12 ай;

- бортрадист күбөлүгү үчүн 12 ай;

- бортоператордун күбөлүгү үчүн 12 ай;

- АКБ диспетчеринин күбөлүгү үчүн 48 ай;

- тышкы учкучтун күбөлүгү үчүн 48 ай (самолет, дирижабль, планер, винтокрыл, көтөрүүнү жогорулатуучу системасы бар аба кемеси же эркин аэростат).

1-эскертүү. Колдонуу мөөнөтү 70-пунктка жана анын пунктчаларына ылайык аныкталганда, колдонуу мөөнөтүнүн эсепке алынуучу акыркы айы медициналык күбөлөндүрүү күнүндөй эле календардык күндөгү күндү, же эгерде бул айда мындай сандагы күн жок болсо – мындай айдын акыркы күнүн камтыйт.

71. Медициналык корутундунун жарактуулук мөөнөтү клиникалык көрсөткүчтөр боюнча кыскарышы мүмкүн.

72. Эгерде бир учкуч башкарган самолетто жүргүнчүлөрдү ташуу боюнча коммерциялык учууларды аткаруучу линиялык учкучтун күбөлүгүнүн (учак, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси) жана коммерциялык авиациянын учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси) ээлери 40 жаштан улуу адамдар болсо, медициналык корутундунун колдонуу мөөнөтү 6 айга чейин кыскартылат.

73. Эгерде линиялык учкучтун күбөлүгүнүн (учак, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси), Коммерциялык авиациянын учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси) жана коммерциялык аба ташууларын аткарган көп мүчөлүү экипаждын учкучунун күбөлүгүнүн (учак) ээлерине 60 жыл толсо, анда 70-пунктта көрсөтүлгөн медициналык корутундунун жарактуулук мөөнөтү 6 айга чейин кыскартылат.

74. Эгерде ышкыбоз-учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси), тышкы учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, планер, рототель, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемесинин же эркин аэростаттын), эркин аэростаттын учкучтун күбөлүгүнүн, планерист-учкучтун күбөлүгүнүн жана диспетчердин күбөлүгүнүн ээлери 40 жаштан ашкан адамдар болсо, 70-пунктта көрсөтүлгөн медициналык корутундунун колдонуу мөөнөтү 24 айга чейин кыскартылат.

75. Эгерде ышкыбоз-учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси), тышкы учкучтун күбөлүгүнүн (учак, дирижабль, планер, рототель, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемесинин же эркин аэростаттын), эркин аэростаттын учкучтун күбөлүгүнүн, планерист-учкучтун күбөлүгүнүн жана диспетчердин күбөлүгүнүн ээлери 40 жаштан ашкан адамдар болсо, 70-пунктта көрсөтүлгөн медициналык корутундунун колдонуу мөөнөтү 24 айга чейин кыскартылат.

76. Белгиленген медициналык кароодон өткөрүү каражаттары жайгашкан жерден алыс жайгашкан аймакта учууларды аткарган күбөлүктүн ээсин медициналык кайра күбөлөндүрүү, эгерде мындай кийинкиге жылдыруу өзгөчө учур катары гана берилсе жана андан ашпаса, КР ЖАОнун кароосу боюнча кийинкиге калтырылышы мүмкүн:

- коммерциялык эмес учуулар менен алектенген аба кемесинин учуу экипажынын мүчөсү үчүн 6 айга созулган бир мезгил;

- Коммерциялык учуулар менен алектенген аба кемесинин учуу экипажынын мүчөсү үчүн ар бири 3 айдан турган ырааттуу эки мезгилди, ар бир учурда ал адам ошол район үчүн дарыгердик комиссиянын дайындалган мүчөсүнөн же дарыгердик комиссиянын мындай дайындалган мүчөсү жок болсо, ошол райондо дарыгердик практика менен алектенүүгө расмий уруксаты бар дарыгерден күбөлөндүргөндөн кийин оң медициналык корутунду алган шартта. Мындай медициналык корутунду ошол күбөлүктү берген ыйгарым укуктуу органга жиберилет;

- эгерде медициналык күбөлөндүрүү талапкер убактылуу аймагында турган 46-пункттун жоболоруна ылайык мамлекеттин ыйгарым укуктуу органы тарабынан дайындалган дарыгердик комиссиянын мүчөсү тарабынан жүргүзүлсө, узактыгы 24 айдан ашпаган бир мезгилди. Мындай медициналык корутунду ошол күбөлүктү берген ыйгарым укуктуу органга жиберилет;

- тышкы учуу экипажынын мүчөсү үчүн ар бири 3 айдан турган эки ырааттуу мезгил.

§ 11. Ден соолуктун абалы боюнча чектөөлөр

77. Ден соолугунун абалы боюнча чектөөлөр болгондо күбөлүктөрдүн ээлери өздөрүнүн күбөлүктөрүндө каралган укуктарды жана квалификациялык белгилерди колдонууну токтотушат.

78. КР ЖАО күбөлүк ээлерине учуулардын коопсуздугуна тиешеси бар оорулар боюнча так көрсөтмөлөрдүн берилишин, ошондой эле дарыгердик комиссиянын мүчөлөрүнөн түшүндүрмөлөрдү жана/же көрсөтмөлөрдү алуу тартибин кепилдейт.

79. КР ЖАО күбөлүктөрдүн ээлери ден соолугунун абалы боюнча чектөөлөр келгенде күбөлүктөрдө жана квалификациялык белгилерде каралган укуктарды колдонбой тургандыгына кепилдик берет.

§ 12. Психоактивдүү заттарды колдонуу

80. Күбөлүк ээлери психоактивдүү заттарды колдонушпайт.

81. КР ЖАО авиация персоналынын күбөлүктөрүнүн ээлери мурда психоактивдүү заттарды колдонгондор же колдонгондор өздөрүнүн кызматтык милдеттерин аткаруудан четтетилишине кепилдик берет. Кызматтык милдеттерин аткарууга кайтып келүү дарыгердик комиссиянын баалоосунан кийин гана мүмкүн.

§ 13. Бекитилген программа боюнча даярдоо жана бекитилген окутуу уюму

82. Бекитилген программа боюнча даярдоо мындай даярдыктан өтпөгөн персонал үчүн тажрыйбага карата минималдуу талаптар менен жетишилген деңгээлге барабар болгон компетенциянын деңгээлин камсыз кылат.

83. Окуу уюмунун КР ЖАО бекитүүсү өзүнүн ушул Эрежелердин талаптарына жана КРАЭ-19 шайкештигин көрсөтүүгө жараша болот.

84. (КРАЭ)-19да бекитилген окуу уюму үчүн учуулардын коопсуздугун башкаруу жөнүндө жобо камтылган, ал өз кызматтарын көрсөтүүнүн жүрүшүндө аба кемелеринин учууларын жүргүзүүдө коопсуздук үчүн тобокелдиктерге туш болот. Кошумча нускамалык материал Кыргыз Республикасынын ЖАОсу тарабынан бекитилген учуулардын коопсуздугун башкаруу боюнча колдонмодо камтылган.

85. Уюмдарды бекитүү тартибине тиешелүү нускамалык материал КР ЖАО тарабынан бекитилген персоналды даярдоочу уюмдарды бекитүү боюнча колдонмодо камтылган.

86. Бекитилген программа боюнча даярдоо негизинен күбөлүк же квалификациялык белги берүү үчүн даярдыкка кирет. Ага аба кыймылынын диспетчерлери, учуу экипаждары же тышкы учуу экипаждары квалификациясын сактоо же күбөлүк же квалификациялык белги алгач берилгенден кийин эксплуатациялык жол-жоболоштурууну алуу үчүн талап кылынышы мүмкүн болгон тренингдер кирбейт.

87. Аба кемелерин жана УУА техникалык жактан тейлөө боюнча персоналдын бекитилген квалификациялык даярдыгы бекитилген окуу уюмунда жүргүзүлөт.

88. Тышкы учуу экипажынын мүчөлөрүнүн бекитилген программасы боюнча квалификациялык даярдоо бекитилген окуу уюмунда жүргүзүлөт.

89. Учууларды камсыздоо/ учуу диспетчерлеринин бекитилген программасы боюнча кызматкерлерди квалификациялык даярдоо бекитилген окуу уюмунда жүргүзүлөт.

§ 14. Тилдерди билүү

90. Учактардын, дирижаблдардын, тик учактын жана көтөрүүнү көбөйтүү системасы бар аба кемелеринин учкучтары, учактарды, дирижаблдардын, планерлердин, винтокрылдардын, көтөрүүнү көбөйтүү системасы бар же эркин аэростаттардын тышкы учкучтары; аба кыймылынын диспетчерлери жана авиациялык станциялардын операторлору радиотелефон байланышында колдонулган тилде сүйлөө жана аны ушул Эрежелердин 1-тиркемесинде берилген тилдерди билүү талаптарында көрсөтүлгөн деңгээлде түшүнүү жөндөмүн көрсөтүшөт.

91. Аба кемесинин бортунда радиотелефон байланышын жүргүзгөн штурмандар, бортрадисттер радиотелефон байланышында колдонулган тилде сүйлөө жана аны ушул Эрежелердин 1-тиркемесинде берилген тилдерди билүү талаптарында көрсөтүлгөн деңгээлде түшүнүү жөндөмүн көрсөтүшөт.

92. Бортинженерлер, планер учкучтары жана эркин аэростаттын учкучтары радиотелефон байланышында колдонулган тилде сүйлөй алышат жана аны түшүнүшөт.

93. Учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүүнү көбөйтүү системасы бар аба кемелеринин учкучтары тарабынан тил билүү; учактын тышкы учкучтары, дирижабль, планер, винтокрыл, көтөрүүнү көбөйтүү системасы бар аба кемелери же эркин аэростаттар; аба кемесинин бортунда радиотелефон байланышын жүргүзгөн штурмандар, бортрадисттер; адистердин деңгээлинен (6-деңгээл) төмөн тилдерди билген аба кыймылынын диспетчерлери жана авиация станциясынын операторлору тарабынан расмий түрдө белгилүү бир убакыт аралыгында төмөндө көрсөтүлгөндөй бааланат:

- жумушчу деңгээлде (4-деңгээл) тилдерди билүүсүн көрсөткөн адамдар үч жылда бир жолудан кем эмес аттестациядан өтүшөт;

- деңгээлин (5-деңгээлин) көрсөткөн адамдар аттестациядан алты жылда бир жолудан кем эмес өтүшөт.

94. Тилдерди кесипкөй деңгээлде билген талапкерлер үчүн, башкача айтканда, эне тили болгон адамдар жана аны жакшы билген чет элдиктер үчүн, эл аралык авиацияда түшүнүктүү диалект же акцент менен сүйлөгөн адамдар үчүн расмий аттестация талап кылынбайт.

95. Иш жүзүндө, учуу экипажынын мүчөлөрү жана тышкы учуу экипажынын мүчөлөрү, адатта, жер станциясы колдонгон тилде гана сүйлөөгө муктаж болгон жагдайлар болушу мүмкүн.

§ 15. Билимдерди жана көндүмдөрдү текшерүү

96. Ушул Эрежелерге ылайык күбөлүктөрдү же квалификациялык белгилерди алууга талапкерлердин билимин текшерүү КР ЖАО тарабынан бекитилген ыкмалар менен жүзөгө ашырылат. Зарыл болгон учурда билимин текшерүүнү КР ЖАО дайындаган экзаменаторлор жүргүзө алышат.

97. Ушул Эрежелерге ылайык күбөлүктөрдү же квалификациялык белгилерди алууга талапкерлердин жөндөмдөрүн текшерүү КР ЖАО дайындаган экзаменаторлор тарабынан жүргүзүлөт.

98. КР ЖАОнун билимин жана көндүмдөрүн текшерүү максатында зарыл болгон учурда атайын комиссияны дайындай алат. Комиссиянын курамын КР ЖАО аныктайт.

99. Билимин жана көндүмдөрүн текшерүүнүн натыйжалары тиешелүү сертификатты же белгиленген формадагы башка документти берүү менен ырасталат.

100. Ушул Эрежелерде каралган билимдердин бар экендиги, ошондой эле талапкерге авиациялык персоналды даярдоо боюнча тиешелүү окуу жайы тарабынан берилген диплом, сертификат же башка документ менен ырасталат.

101. Эгерде талапкерди даярдоо же квалификациялоо Кыргыз Республикасынын Авиациялык мыйзамдарында ага карата коюлуучу талаптардын кайсы бирине ылайык келбесе, мындай талапкер ага күбөлүк/анын күбөлүгүн таануу же квалификациялык белги берилгенге чейин тиешелүү даярдоо программасынан жана билимин жана жөндөмүн текшерүүдөн өтөт.

102. Талапкердин аскердик же башка окуу уюмдарында алган билимдери, билгичтиктери жана тажрыйбасы ушундай окуу уюмдары тарабынан берилген тиешелүү документтер болгон жана окулган дисциплиналардын жана практикалык даярдыктын тизмеси жана көлөмү, ошондой эле талапкердин тажрыйбасы ушул Эрежелердин талаптарына жооп берерин ырастаган шартта КР ЖАО тарабынан тиешелүү бөлүктөрдө таанылат.

103. Авиациялык персоналды сертификациялоо процедураларына талаптар. Сертификациялоо процедураларынан өтүү үчүн авиациялык персонал тиешелүү теориялык, тренажердук, практикалык даярдыктан, билимин текшерүүдөн жана КР ЖАО тарабынан бекитилген программа боюнча квалификациялык текшерүүдөн өтөт жана ден- соолугунун абалы боюнча жарактуулугун тастыктаган медициналык корутундусу бар.

104. Инструкторлорго карата талаптар КР ЖАО тарабынан бекитилген тиешелүү жободо баяндалган.

105. Экзаменаторлорго/дайындалган экзаменаторлорго карата талаптар КР ЖАО тарабынан бекитилген тиешелүү жободо баяндалган.

106. Экзаменаторлорго/дайындалган экзаменаторлорго карата талаптар КР ЖАО тарабынан бекитилген тиешелүү жободо жазылган.

§ 16. Кубөлүктү берүү үчүн документтер

107. Керектүү документтердин тизмеси КР ЖАО тарабынан бекитилген тиешелүү жободо баяндалган.

§ 17. Күбөлүктү алмаштыруу

108. Күбөлүктү алмаштыруу ал жоголгон учурда күбөлүктүн ээси иштеген уюмдун жетекчиси тарабынан түзүлгөн Комиссиянын актысынын негизинде же күбөлүктүн жоголуу фактысын ырастаган мамлекеттин тиешелүү компетенттүү органы тарабынан берилген документтердин же маалыматтардын негизинде жүзөгө ашырылат.

109. Күбөлүктү алмаштыруу үчүн жарандык авиация органына төмөнкү документтер берилет:

- талапкердин арызы;

- комиссиянын расмий корутундусу, ошондой эле далилдөөчү документтер жана/же күбөлүктүн жоголуу фактысын ырастаган мамлекеттин тиешелүү компетенттүү органынын маалыматтары;

- белгиленген үлгүдөгү сунуштама;

- учуу экипажынын мүчөлөрү үчүн учуу китепчеси же учуу диспетчеринин китепчеси;

- ден соолугунун абалы боюнча жарактуулугун тастыктаган медициналык корутунду;

- талапкердин инсандыгын жана жарандыгын ырастоочу документти;

- 4х5 см өлчөмүндөгү бүдүр кагазга түстүү сүрөттөлүштө, кара костюм жана галстук же формалык кийим менен баш кийимсиз эки фотокарточка тартылат.

110. Күбөлүктү алмаштыруу күбөлүктүн жаңы формасы киргизилген, анын ээсинин фамилиясы өзгөртүлгөн учурларда, ошондой эле күбөлүктүн абалы аны пайдалануу мүмкүн болбой же кыйын болуп калган ар кандай башка учурларда жүзөгө ашырылат.

111. Күбөлүктү алмаштыруу үчүн жарандык авиация органына төмөнкү документтер берилет:

- талапкердин арызы;

- белгиленген үлгүдөгү сунуштама;

- алмаштырылуучу күбөлүк;

- талапкердин инсандыгын жана жарандыгын ырастоочу документ;

- жол-жобосу үчүн зарыл болгон башка документтерди.

112. Алмаштырылган күбөлүк белгиленген тартипте КР ЖАО тарабынан жокко чыгарылат, бул жөнүндө «Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын авиациялык персоналына күбөлүктөрдү берүүнүн мамлекеттик реестрине” тиешелүү жазуу жазылат.

§ 18. Кубөлүктү жокко чыгаруу

113. Күбөлүктү жокко чыгаруу жөнүндө чечим кабыл алынуучу негизги критерийлер болуп төмөнкүлөр саналат:

1) мыйзамдарды бузуу:

- авиациялык кокустукка алып келген эрежелерди жана ченемдерди бузууга жол бериши мүмкүн.

2) маалыматтарды бурмалоо:

- күбөлүк жана/же квалификациялык (өзгөчө) белгилерди алууда/узартууда жалган маалымат берүү же документтерди жасалмалоо;

- жана / же квалификациялык (өзгөчө) белгилерди алууга таасир этүүчү маалыматтарды жашыруу.

3) психоактивдүү заттарды колдонуу:

- психотроптук заттардын таасири астында авиациялык персоналдын милдеттерин аткаруу.

4) алкоголдук ичимдиктерди же баңги заттарды колдонуу:

- башка психотроптук заттардын таасири астында авиациялык персоналдын милдеттерин аткаруу.

114. Күбөлүктү жокко чыгаруу жарандык авиация органы тарабынан күбөлүк ээсинин белгиленген талаптарга ылайык келбегендигин көрсөткөн фактылар тиешелүү иликтенгенден жана ырасталгандан кийин жүзөгө ашырылат.

115. Жокко чыгарылган күбөлүк жарандык авиация органы тарабынан белгиленген тартипте жок кылынат, бул жөнүндө “Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын авиациялык персоналына күбөлүктөрдү берүүнүн мамлекеттик реестрине” тиешелүү жазуу жазылат.

§ 19. Күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу

116. Жарандык авиациянын персоналынын күбөлүгүнүн жана квалификациялык (өзгөчө) белгилеринин иш-аракети төмөндөгүдөй учурларда токтотулат:

1) медициналык чектөөлөрдө:

- күбөлүктүн ээсинин милдеттерин коопсуз аткарууга тоскоолдук жараткан медициналык көйгөйлөр же ден соолугунун начарлашы аныкталган учурда;

- милдеттүү медициналык текшерүүдөн өтүүдөн баш тартууда;

2) авиациялык эрежелерди бузууда:

- жарандык авиациянын ишин жөнгө салуучу эрежелерди жана ченемдерди бузууда;

- аба кемелерин эксплуатациялоонун, аба кыймылын тейлөөнүн эрежелерин бузууда, уруксатсыз учууда жана олуттуу инциденттерге алып келүүчү көрсөтмөлөрдү аткарбоодо;

3) укуктук негиздер пайда болгондо:

- күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу тууралуу соттун чечими чыкканда;

- соттук карызы барлар;

4) тилди билүү боюнча талаптарга шайкеш келбегенде:

- эгерде күбөлүк англис тилин билүү боюнча талаптарды камтыган болсо, жана анын ээси тилди билүүнүн тиешелүү деңгээлин ырастай албаса.

5) учуунун коопсуздугун жана кызматтык милдеттерди аткаруу менен байланышкан мыйзамдуу буйруктарды жана нускамаларды аткаруудан баш тартканда;

6) эмгекти коргоо жана коопсуздук эрежелерин сактабаганда;

7) милдеттерди өз убагында аткарбоо, милдеттерге кайдыгер мамиле жасоо, жумуш ордунда орунсуз иш-аракеттер жана жүрүм-турумдар сыяктуу ички тартипти бузууну системалуу түрдө кайталоодо;

8) жалган маалыматтарды же жасалма документтерди аныктоодо:

- аба кемесин эксплуатациялоого (аба кыймылынын кызматы) же медициналык текшерүүгө байланышкан документтерде жалган маалыматтарды берүүдө;

- учуу журналдарындагы, медициналык маалымкаттардагы жана башка расмий документтердеги жазууларды жасалмалоодо же өзгөртүүдө.

117. 116-пунктта белгиленген бузуулар анын оордугуна жана кесепеттерине жараша авиациялык персоналдын күбөлүгүнүн иш-аракетин токтотууга алып келиши мүмкүн.

118. Күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу КРсынын ЖАО тарабынан тийиштүү териштирүү жүргүзүлгөндөн кийин жана күбөлүктүн ээсинин белгиленген талаптарына ылайык келбегендигин көрсөткөн фактылар тастыкталгандан кийин жүргүзүлөт.

119. КРсынын ЖАО тийиштүү териштирүүлөрдү жүргүзүп жана күбөлүктүн ээсинин белгиленген талаптарына ылайык келбеген фактыларын тастыктап, бузуунун оордугун жана анын кесепеттерин эске алуу менен күбөлүктү жана/же квалификациялык (өзгөчө) белгилерди жокко чыгаруу жөнүндө чечим кабыл алышы мүмкүн.

§ 20. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн иш-аракетин таанууну токтотуу

120. Жарандык авиациянын персоналынын башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүгү (мындан ары - күбөлүктү таануу) жана квалификациялык (өзгөчө) белгилерин таануу төмөнкү учурларда токтотулат:

1) медициналык чектөөлөрдө:

- күбөлүктүн ээсинин милдеттерин коопсуз аткарууга тоскоолдук жараткан медициналык көйгөйлөр же ден соолугунун начарлашы аныкталган учурда;

- милдеттүү медициналык текшерүүдөн өтүүдөн баш тартууда;

2) авиациялык эрежелерди бузууда:

- жарандык авиациянын ишин жөнгө салуучу эрежелерин жана ченемдерин бузууда;

- аба кемесин эксплуатациялоонун, аба кыймылын тейлөөнүн эрежелерин бузууда, уруксатсыз учууда жана олуттуу инциденттерге алып келүүчү көрсөтмөлөрдү аткарбаганда;

3) квалификациялык талаптарга ылайык келбегенде:

- көндүмдөрдү жана билимдерди квалификациялык текшерүүдөгү канааттандырарлык эмес жыйынтыктарда;

- тренажердук даярдыктын канааттандырарлык эмес натыйжаларында;

- квалификациясын сактоо үчүн зарыл болгон окуулардан/тренингдерден өтпөгөндө;

4) тартип бузууда:

- учуунун коопсуздугун камсыз кылууга багытталган жол-жоболорду жана нускамаларды аткарбаганда;

- учуу алдындагы даярдык эрежелерин, анын ичинде аба кемесинин жабдууларынын техникалык абалын текшерүүнү эске албаганда;

- белгиленген каттамды бузууда, бийиктикти/учуу ылдамдыгын уруксатсыз өзгөртүүдө;

- аба кемесинин же анын жабдууларынын бузулушуна алып келген милдеттерди аткарбаганда же туура эмес аткарууда;

- бузулган же туура эмес даярдалган аба кемесин учууга пайдаланууда;

- жүйөлүү себептерсиз жумушка үзгүлтүксүз кечигүүдө же келбей калууда;

- квалификацияны сактоого багытталган тренингдерге, инструктаждарга, экзамендерге жана башка иш-чараларга катышпаганда;

5) укуктук негиздер болгон учурда:

- күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу тууралуу соттун чечими чыкканда;

- таанылган күбөлүктүн ээсине карата кылмыш иши козголгондо;

6) тилди билүү боюнча талаптарга жооп бербегенде:

- эгерде англис тилин билүү талаптары коюлса, таанылган күбөлүктүн ээси тилди билүүнүн тийиштүү деңгээлин ырастай албаса;

7) учуу коопсуздугуна жана кызматтык милдеттерди аткарууга байланышкан мыйзамдуу талаптарды, буйруктарды жана нускамаларды аткаруудан баш тартканда;

8) эмгекти коргоо жана коопсуздук эрежелерин сактабаганда;

9) милдеттерди өз убагында аткарбоо, милдеттерге кайдыгер мамиле жасоо, жумуш ордунда орунсуз иш-аракеттер жана жүрүм-турумдар сыяктуу ички тартипти бузууну системалуу түрдө кайталоодо;

10) жалган маалыматтарды же документтерди жасалмалоону аныктоодо:

- аба кемесин эксплуатациялоого же медициналык текшерүүгө байланышкан документтерде жалган маалыматтарды берүүдө;

- учуу журналдарындагы, медициналык маалымкаттардагы жана башка расмий документтердеги жазууларды жасалмалоодо же өзгөртүүдө.

121. 120-пунктунда белгиленген бузуулар, анын оордугуна жана кесепеттерине жараша авиациялык персоналдын күбөлүгүн таанууну убактылуу же биротоло токтотууга алып келиши мүмкүн.

122. Күбөлүктүн иш-аракетин токтотуу КРсынын ЖАО тарабынан тийиштүү териштирүү жүргүзүлгөндөн кийин жана күбөлүктүн ээсинин белгиленген талаптарга ылайык келбегендигин көрсөткөн фактылар тастыкталганда жүргүзүлөт.

123. КРсынын ЖАО тийиштүү териштирүүлөрдү жүргүзүп жана күбөлүктүн ээсинин белгиленген талаптарына ылайык келбеген фактыларын тастыктап, бузуунун оордугуна жана анын кесепеттерине жараша күбөлүктүн таанылышын жокко чыгаруу жөнүндө чечим кабыл алышы мүмкүн.

124. Жокко чыгарылган күбөлүк КР ЖАО тарабынан белгиленген тартипте жок кылынат, бул жөнүндө “Башка мамлекет тарабынан берилген авиациялык персоналдын күбөлүктөрүн таануу журналына” тиешелүү жазуу киргизилет.

§ 21. Күбөлүктүн жарактуулугун калыбына келтирүү шарттары

125. Арыз ээси бардык бузууларды, каталарды же карама-каршылыктарды оңдоого милдеттүү.

126. Арыз ээси КР ЖАОго калыбына келтирүү тууралуу арыз берүүдө токтотуу себептерин жоюууну ырастоочу документтер менен берет.

127. КР ЖАО токтотуу себептерин жоюуну ырастоо үчүн текшерүү же инспекция жүргүзүүнү талап кылышы мүмкүн.

128. Күбөлүктү калыбына келтирүү жөнүндө акыркы чечимди берилген документтерди текшерүүнүн жана талдоонун негизинде КР ЖАО кабыл алат.

129. Оң чечим кабыл алынгандан кийин, анын юридикалык күчү жаңыртылгандыгын ырастоо үчүн, күбөлүктүн жарактуулук мөөнөтүн калыбына келтирүү жөнүндө тиешелүү акт же буйрук чыгарылат.

§ 22. Башка мамлекет тарабынан берилген күбөлүктүн таануусун калыбына келтирүү шарттары

130. Арыз ээси бардык бузууларды, каталарды же карама-каршылыктарды оңдоого милдеттүү.

131. Арыз ээси КР ЖАОго калыбына келтирүү тууралуу арыз берүүдө токтотуу себептерин жоюууну ырастоочу документтер менен берет.

132. КР ЖАО токтотуу себептерин жоюуну ырастоо үчүн текшерүү же инспекция жүргүзүүнү талап кылышы мүмкүн.

133. Күбөлүктү калыбына келтирүү жөнүндө акыркы чечимди берилген документтерди текшерүүнүн жана талдоонун негизинде КР ЖАО кабыл алат.

§ 23. Кыргыз Республикасынын жарандык авиация органына авиациялык персоналды аттестациялоо боюнча функцияларды берүү

134. Зарыл болгон учурда КР ЖАО өзүнүн функцияларынын бир бөлүгүн жарандык авиациянын тиешелүү уюмдарына же тийиштүү квалификациясы бар адамдарга өткөрүп берет:

- квалификациясын текшерүүнү (билимин жана көндүмдөрүн);

- медициналык текшерүүнү.

135. Функцияларды өткөрүп берүүнүн тартиби КР ЖАО тарабынан бекитилүүчү тиешелүү ченемдик укуктук актылар менен ишке ашырылат.

136. КР ЖАО функциялары берилген жарандык авиация уюмдарына же тиешелүү квалификацияга ээ адамдарга карата көзөмөлдү жүзөгө ашырат.

§ 24. Бошотуу/ баш тартуу

137. КР ЖАО бошотуулар/баш тартуулар берилиши мүмкүн болгон ченемдик укуктук актыларды бекитет жана аларды берүү эрежелерин жана шарттарын расмий колдонмолордо белгилейт.

§ 1. Күбөлүктөрдү берүүдөгү жалпы талаптар

138. Квалификациялык белгилердин жарактуулук мөөнөтү КР ЖАО тарабынан аныкталат.

139. Ушул главанын жоболоруна ылайык, берилген учкучтун күбөлүгүнүн ээлери болуп саналбаган адамдарга, аба кемесинин командиринин же аба кемесинин экинчи учкучунун функцияларынын төмөнкү түрлөрүнүн бирине да аткарууга уруксат берилбейт:

1) учакка;

2) көлөмү 4600 м3 ашык дирижаблге;

3) эркин аэростатка;

4) планерге;

5) тик учакка;

6) көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учакка.

140. Аба кемесинин түрү күбөлүктүн аталышында көрсөтүлөт же болбосо күбөлүккө түрү боюнча квалификациялык белги катары киргизилет.

141. Эгерде учкучтун күбөлүгүнүн ээси аба кемесинин кошумча түрүнө күбөлүк алуу үчүн кайрылса, күбөлүк берүүчү ыйгарым укуктуу орган:

- көрсөтүлгөн күбөлүктүн ээсине аба кемесинин ошол түрүнө кошумча учкучтун күбөлүгүн берет же;

- 145-148-пункттардын жоболоруна ылайык, баштапкы берилген күбөлүккө түрү боюнча жаңы квалификациялык белгини киргизет.

142. Талапкер ага күбөлүк же квалификациялык белги берилгенге чейин, күбөлүктө же квалификациялык белгиде көрсөтүлгөн жашы, билими, тажрыйбасы, учуу даярдыгы, ден соолугунун жарактуулугу жана чеберчилиги жагынан талаптарга жооп берүүгө тийиш.

143. Күбөлүккө же квалификацияга талапкер компетенттүү орган тарабынан аныкталган билимге жана көндүмдөргө коюлган талаптарга шайкештигин көргөзүүгө тийиш.

144. КР ЖАО учактын же тик учактын учкучунун күбөлүгүнө аба кемесинин көтөрүүнү жогорулатуу системасынын кубаттуулугунун түрү жөнүндө квалификациялык белги киргизет. Бул белги аба кемесинин көтөрүүнү жогорулатуу системасы кубаттуу аба кемелеринин категориясына кире тургандыгын далилдейт. Мындай белгини алууга даярдоо, талапкердин учактагы же тик учактагы мурунку тажрыйбасын эске алуу менен, аба кемесинин көтөрүү күчүн жогорулатуу системасынын кубаттуулугун эксплуатациялоонун бардык тиешелүү аспектилерин камтыган, бекитилген программа боюнча курстарда жүргүзүлөт.

§ 2. Түрү боюнча квалификациялык белгилер

145. Түрү боюнча квалификациялык белгилер, эгерде каралган болсо, аба кемелеринин түрлөрүнө кирет.

146. Түрү жөнүндө кошумча квалификациялык белгилер күбөлүктүн өзүнүн аталышында түрү көрсөтүлгөн учурда, күбөлүккө киргизилбейт.

147. Учкучтун күбөлүгүнө киргизилүүчү түр жөнүндө ар кандай кошумча квалификациялык белгиде, ушул квалификациялык белги менен каралган укуктар көрсөтүлөт.

148. Түрү жөнүндө кошумча квалификациялык белгилерди алууну каалаган учкучтун күбөлүгүнүн ээси тиешелүү квалификациялык белги каралган укуктарга карата ушул эрежелердин талаптарын канааттандырууга тийиш.

§ 3. Классы жана түрү боюнча квалификациялык белгилер

149. Бир учкуч менен учууга сертификатталган учактар үчүн белгиленген квалификациялык белгилер төмөнкүлөрдү камтыйт:

1) бир кыймылдаткычтуу, жер үстүндөгү;

2) бир кыймылдаткычтуу, деңиз учагы;

3) көп кыймылдаткычтуу, жер үстүндөгү;

4) көп кыймылдаткычтуу, деңиз учагы.

150. Класс жөнүндө квалификациялык белгилер бир учкуч менен учууга сертификатталган көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар тик учактар жана аба кемелери үчүн белгиленет жана төмөнкүлөрдү камтыйт:

1) Бир кыймылдаткычтуу, жер үстүндөгү у;

2) бир кыймылдаткычтуу, калкып жүрүүчү (баланеттер жана калкып жүрүүчүлөр менен жабдылган);

3) көп кыймылдаткычтуу, жер үстүндөгү;

4) көп кыймылдаткычтуу, калкып жүрүүчү (баланеттер жана калкып жүрүүчүлөр менен жабдылган).

151. Түрү боюнча квалификациялык белгилер төмөнкүлөр үчүн белгиленет:

1) кеминде эки учкучтан турган, учууга сертификатталган минималдуу экипаждуу аба кемелери үчүн;

2) бир учкуч менен учууга сертификатталган көтөрүү күчүн жогорулатуучу системасы бар тик учактар жана аба кемелери үчүн;

3) күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган учуу коопсуздугуна зарыл деп эсептеген ар түрдүү аба кемелери үчүн.

1 Эскертүү. Бул эрежелердин шартында түрү жөнүндө жалпы квалификациялык белги киргизилген учурда, ал, эксплуатациялоо процедуралары, системалары жана башкаруу каражаттары жагынан бирдей мүнөздөмөлөргө ээ болгон учактарга гана тиешелүү болот. 2 Эскертүү. Ушул эрежелердин ичинде планерлер жана эркин аэростаттардын классы жана түрү боюнча квалификациялык белгилерине атайын талаптар көрсөтүлгөн эмес.

152. Эгерде талапкер биринчи жолу учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн тиешелүү чеберчилигин жана билимин көрсөтсө, күбөлүккө текшерүү учурунда колдонулган аба кемелеринин классына жана/же түрүнө ылайыктуу, квалификациялык белги жана түрү жөнүндө белги коюлат.

153. Эгерде күбөлүктүн ээси биринчи жолу экипаждын мүчөсүнүн күбөлүгүн же аба кемесинин түрү же классы жөнүндө квалификациялык белги алса, жана ага ыйгарым укуктуу инструктордун көзөмөлү астында коммерциялык учууларды аткарууга жол берилсе, анда мындай учуулардын мезгилинде арыз ээсинин күбөлүгүнө экипаждын ошол мүчөсүнүн функцияларын аткарууга укугу бар экендиги жөнүндө квалификациялык белги киргизилет. Мында экипаждын мүчөсүнүн кызматынын аталышына дефис аркылуу "стажер" деген сөз кошулат.

Эскертүү. Экипаждын стажер-мүчөсүнүн квалификациялык белгиси жөнүндө жазуунун мисалында "аба кемесинин командири-стажер" же "КВС-стажер"деген жазуулар болушу мүмкүн.

§ 4. Классы жана түрү жөнүндө квалификациялык белгилерди алууга коюлган талаптар

154. Эгерде күбөлүктүн ээси төмөнкү түрдөгү белгилерге уруксат албаса, учкучтун күбөлүгүн берген КР ЖАО учкучтун күбөлүгүн берген күбөлүктүн ээсине аба кемесинин командиринин же учактын, дирижаблдын, тик учактын же көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемесинин экинчи учкучунун функцияларын аткарууга жол бербейт:

- 149-пунктунун жоболоруна ылайык, аба кемесинин классы жөнүндө тиешелүү квалификациялык белгисине;

- 151-пунктунун жоболорунда талап кылынган аба кемесинин түрү жөнүндө белгисине.

155. Эгерде экинчи учкучтун функциялары менен укуктарын чектеген, же учуунун крейсердик этабында гана аба кемесинин командиринин функциялары менен укуктарды чектеген түрү жөнүндө квалификациялык белги киргизилсе, анда мындай чектөөлөр ушул квалификациялык белгиде чагылдырылат.

156. Окуу, сыноо же атайын коммерциялык эмес, жүргүнчүсү жок учуулар үчүн КР ЖАО күбөлүк ээсине 154-пунктунун жоболоруна ылайык, классы же түрү боюнча киргизилүүчү квалификациялык белгинин ордуна атайын жазуу түрүндө уруксат бериши мүмкүн. Бул уруксаттын жарактуулук мөөнөтү, белгилүү бир учууну аяктоо үчүн талап кылган убакыт менен чектелет.

§ 5. Классы жана түрү боюнча квалификациялык белгилерге коюлган талаптар

157. Эгерде талапкер квалификациялык белги алууну каалаган аба кемесинин классына берилген күбөлүктүн талаптарына ылайык келген көндүмдөрдүн тиешелүү деңгээлин көрсөтсө, ага квалификациялык белги ыйгарылат.

158. 151-пункттун 1- пунктчасына ылайык, талап кылынуучу түрү жөнүндө квалификациялык белги талапкерлерге төмөнкүдөй шартта берилет:

1) тиешелүү көзөмөл астында аба кемесинин тиешелүү түрүндө жана/же тиешелүү учуу тренажерунда төмөнкүдөй тажрыйбаларга ээ болсо:

- учуунун бардык этаптарындагы кадимки учуу схемаларына жана маневрларына;

- жабдуулардын (кыймылдаткычтын, системалардын жана планердин) бузулушуна жана иштен чыгышына байланыштуу, өзгөчө жана авариялык процедураларга жана маневрларга;

- кадимки, өзгөчө жана авариялык шарттарда, прибор менен учууларды аткарууга, анын ичинде приборлор менен конууга багыт алууга, экинчи айлануу менен конууга, анын ичинде кыймылдаткычтын жасалма иштебей калышын аткаруу;

- учактын түрү боюнча квалификациялык белги берүү үчүн татаал мейкиндик абалынын алдын алуу жана андан чыгуу боюнча окуудан өткөндүгү;

- экипаж эмгекке жарамдуулугун жоготкондогу аракеттердин тартиби жана башкаруу боюнча милдеттерди бөлүштүрүүнү кошкондо, экипаждын аракеттерин координациялоонун тартиби;

- экипаж мүчөлөрүнүн өз ара аракеттенүү жана башкаруу карталарын колдонуу;

2) белгиленген талапка ылайык аба кемесинин командиринин же экинчи учкучтун милдеттерине жооп берген тиешелүү типтеги аба кемелеринде коопсуз учууну камсыз кылуу үчүн талаптагыдай чеберчиликти жана билимди көрсөтүү;

3) линиялык учкучтун күбөлүгүнүн ээсинин деңгээлинде күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган тарабынан белгиленген билимдин көлөмүн көрсөтүү боюнча.

159. 151-пунктунун 2) жана 3) пунктчаларына ылайык, талап кылынган тиби жөнүндө квалификациялык белги, эгерде талапкер аба кемесинин тийиштүү тибинде учууларды коопсуз аткаруу үчүн зарыл болгон жана күбөлүктөрдү берүүгө жана учкучтун функцияларын аткарууга коюлган талаптарга жооп берген чеберчиликтерин жана билимдерин көрсөткөн болсо коюлат.

§ 6. Тажрыйба топтоо жана чеберчиликти текшерүү үчүн FSTD колдонуу

160. Күбөлүктү же квалификациялык белгини алуу үчүн чеберчиликти көрсөтүүдө талап кылынган маневрларды аткаруу же тажрыйба алуу үчүн коюлган тапшырмага ылайыктуулугун кепилдөөчү FSTDнын колдонулушу КР ЖАО тарабынан бекитилет.

§ 7. Приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгиге коюлган талаптар

161. Учкучтун күбөлүгүн берген КР ЖАО күбөлүктүн ээсине тиешелүү уруксаты жок приборлордо (ПУЭ) учууда аба кемесинин командиринин же экинчи учкучунун функцияларын аткаруусуна уруксат бербейт. Бул уруксат аба кемесинин түрүнө ылайык келген приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгини киргизүүнү камтыйт.

162. Приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги линиялык учкучтун күбөлүгүнө (учак, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси, дирижабль) жана коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүнө (учак, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси, дирижабль) киргизилет.

163. Ушул Эрежелердин 161 (же 161, 162) - пунктунун жоболору приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгинин курамдык бөлүгү болуп саналган күбөлүк берүүнү жокко чыгарбайт.

§ 8. Даярдоо иштерин жүргүзүүгө уруксат алууга коюлган талаптар

164. Учкучтун күбөлүгүн берүүчү КР ЖАО күбөлүктүн ээсине күбөлүктү же квалификациялык белгини алуу үчүн зарыл болгон учуу окууларын тиешелүү уруксатсыз жүргүзүүгө уруксат бербейт. Уруксат алуу үчүн:

- Учкучтун күбөлүгүндө учкуч-инструктор деген квалификациялык белгиси, же;

- КР ЖАО тарабынан учуу боюнча окутууга бекитилген уюмдун өкүлүнүн функциясын аткарууга берилген укугу, же;

- күбөлүктү берген органдын атайын уруксаты болууга тийиш.

165. Эгерде адамдын тиешелүү күбөлүгү, учуу даярдыгы жана тажрыйбасы болбосо, же КР ЖАОдон тийиштүү уруксат албаса, КР ЖАО бул адамга учкучтун күбөлүгүн же квалификациялык белгисин алууга зарыл болгон FSTDдан окуудан өтүүгө уруксат бербейт.

§ 9. Учуу убактысын эсепке алуу

166. Учкуч-студентке же учкучтун күбөлүгүнүн ээсине учуунун бардык убактысы, анын ичинде өз алдынча учуу, кош башкарылуучу учакта инструктор менен учуу жана аба кемесинин командири катары учуу убактысы толугу менен эсептелет. Бул убакыт учкучтун күбөлүгүн же жогорку класстагы учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн талап кылынган негизги жалпы учуу убактысына кирет.

167. Бир учкуч менен эксплуатациялоого сертификацияланган, бирок КР ЖАОнун талабы боюнча эксплуатациялоо үчүн, экинчи учкучтун болушу зарыл болгон аба кемесиндеги учкучтун жумуш ордуна, экинчи учкучтун функциясын аткарган учкучтун күбөлүгүнүн ээсине, экинчи учкуч катары кыйла жогорку класстагы учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн талап кылынган жалпы учуу убактысына учуу убактысынын 50 пайыздан ашык эмеси кошулуп эсептелинет. Эгерде аба кемесинде учууну аткаруу үчүн экинчи учкуч камсыздалган болсо жана көптөгөн экипаждар пайдаланылса, КР ЖАО бул учуу убактысын жалпы учуу убактысына толук эсептөөгө уруксат бериши мүмкүн.

168. Учкучтун күбөлүгүнүн ээсинин экинчи учкуч менен эксплуатациялоо үчүн сертификацияланган аба кемесинин экинчи учкучунун функцияларын аткаруу үчүн берилген учуу убактысы, кыйла жогорку класстагы күбөлүктү алуу үчүн талап кылынган аба кемесинин жалпы учуу убактысына толугу менен кошулуп эсептелинет.

169. Учкучтун күбөлүгүнүн ээсиинин байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары иш алып барган учуу убактысы, кыйла жогорку класстагы күбөлүктү алуу үчүн талап кылынган жалпы учуу убактысына толук кошулуп эсептелет.

§ 10. 60 жашка чыккан учкучтардын укуктарын чектөө жана 65 жашка чыккан учкучтардын укуктарын токтотуу

170. КР ЖАОсу төмөнкүлөргө жол бербейт:

- эгерде башка учкучтун жашы 60 жаштан ашса, аба кемесинин командирине 60 жашта эл аралык учууларды аткаруусуна;

- эгерде жашы 65 жашта болсо, аба кемесинин командиринин эл аралык учууларды аткаруусуна;

- эгерде жашы 65 жашта болсо, экинчи учкучка эл аралык учууларды аткаруусуна.

171. Штурман, бортинженер (бортмеханик), бортрадист, борт операторлорунун 65 жашка чыккан күбөлүктөрүнүн ээлерине эл аралык учууларды аткаруусуна:

- күбөлүктүн тиешелүү түрүнө, тиешелүү ден соолугунун абалы жөнүндө медициналык корутундусу болсо;

- эксплуатант тарабынан берилген 65 жашка чыккан авиациялык персоналды пайдаланууда учуулардын коопсуздугу үчүн тобокелдиктердин анализи болсо, эл аралык учууларды аткарууга уруксат берилет.

§ 11. Кыргыз Республикасынын Жарандык авиация органынын инспекторлорун "учкуч" адистиги боюнча кесиптик даярдоо

172. Учкуч күбөлүгүнө ээ болгон КР ЖАО инспектору аба кемелерин эксплуатациялоочу эксплуатанттарды даярдоонун бекитилген программасына жана Эрежелердин талаптарына ылайык, кесиптик даярдыгынын (квалификациясынын) тиешелүү деңгээлин сактоого тийиш. Ал:

- кесиптик деңгээлди сактоо боюнча курстарда окуудан өтүүгө;

- авиациялык тренажерлордо даярдыктан өтүүгө;

- авиациялык техниканы пайдалануу менен учуу даярдыгынан өтүүгө;

- аба кемесинин квалификациялык белгисине жана түрүнө ылайык, ошондой эле эксплуатанттын учууларын жүргүзүү боюнча жетекчилигине ылайык, эксплуатант аба кемелеринде календардык жылдын ичинде айына 20 сааттан кем эмес көлөмдө учууну аткаруу тажрыйбасын, билимдерин жана көндүмдөрүн алууга жана колдоого милдеттүү.

§ 12. Учкуч студенттин күбөлүгү

173. Учкуч-студент КР ЖАО тарабынан бекитилген талаптарга жооп берүүгө тийиш. Мындай талаптарды белгилөөдө КР ЖАОсу учкуч- студенттерди даярдоо программасынан өткөрүүдө учуулардын коопсуздугуна таасир тийгизүүчү авариялык же штаттан тышкаркы кырдаалдардын жаралышына алып келбеши үчүн чараларды көрөт.

174. Учкуч-студенттин өз алдынча учуусуна, расмий бекитилген учкуч-инструктордун көзөмөлү же макулдугу менен гана уруксат берилет.

175. Учкуч-студентке кызыкдар мамлекеттердин ортосундагы атайын же жалпы макулдашуусуз, эл аралык каттамдарда аба кемесин өз алдынча башкаруусуна жол берилбейт.

176. КР ЖАО тарабынан, эгерде учкуч-студенттин экинчи класстагы медициналык корутундусу жок болсо, анын өз алдынча учуусуна жол берилбейт.

§ 13. Ышкыбоз учкучтун күбөлүгү

177. Учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси сыяктуу аба кемелеринин түрлөрүнө күбөлүк берүүдө коюлуучу жалпы талаптар:

1) талапкер 17 жаштан жаш эмес;

2) талапкер ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык, бери дегенде төмөнкү тармактар боюнча, билим деңгээлине ээ болушу керек жана күбөлүк берилип жаткан аба кемесинин түрүнө дал келиши зарыл,:

а) аба укугу боюнча:

- ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелерди жана жоболорду;

- учуулардын эрежелерин;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартибин;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасын жана эрежелерин;

б) көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учактарга, дирижаблдарга, тик учактарга жана аба кемелерине байланыштуу жалпы билими:

- прибордук жабдуулардын, системалардын жана кыймылдаткычтардын иштешин жана эксплуатациялоонун принциптерин;

- аба учактарынын жана кыймылдаткычтарынын тиешелүү түрлөрүнүн эксплуатациялык чектөөлөрүн;

- учууну эксплуатациялоо боюнча колдонмодогу же ушул маалыматты камтыган башка документтердеги тиешелүү эксплуатациялык маалыматтарды;

- көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар тик учактар жана аба кемелери үчүн: трансмиссияны (тартуу кубаттуулугу), колдонууга мүмкүн болгон жерде;

- дирижаблдар үчүн: газдардын физикалык мүнөздөмөлөрүн жана практикада колдонулушун;

в) учуунун мүнөздөмөлөрүн жана аны пландаштырууну:

- учуу мүнөздөмөлөрүнө болгон жүктүн таасирин жана массалардын бөлүштүрүлүшүн; массаларды жана тегиздөөнү эсептөөнү;

- учуу, конуу жана башка мүнөздөмөлөрдүн параметрлерин колдонуунун жана практикада ишке ашырууну;

- жеке аба кемелеринде Визуалдык учуулардын эрежелери (ВУЭ) боюнча учууларды аткарууда учуу алдында жана каттам боюнча учууну пландаштырууну;

- учуу боюнча Аба кыймылын башкаруунун (АКБ) планын даярдоону жана толтурууну;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелерин;

- жайгашкан жерди билдирүүнүн тартибин;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартибин;

- көп кыймылдуу аймактарда учууларды аткаруу;

г) адамдын мүмкүнчүлүктөрү боюнча:

- адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФКК принциби;

д) метеорология боюнча:

- авиациялык метеорологиянын негиздерин жана алуу эрежелерин жана метеорологиялык маалыматты колдонууну;

- бийиктикти ченөөнү;

- кооптуу метеорологиялык шарттарды;

е) навигация боюнча.

- навигациянын практикалык аспектилерин жана жолду эсептөө ыкмаларын;

- аэронавигацилык карталарды колдонууну;

ж) эксплуатациялык эрежелер боюнча;

- эксплуатациялык абалда КФККнын ыкмаларын колдонууну;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартибин;

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар сыяктуу аэронавигациялык документтерди колдонууну;

- авариялык абалдагы кооптуу метеошарттарды, жолдогу турбуленттүүлүктү жана учуу үчүн коркунучтуу болгон башка кубулуштарды айланып өтүү максатында көрүлүп жаткан аракеттерди кошкондо, тийиштүү сактык чараларын жана аракеттерди;

- тик учактарда жана эгер мүмкүн болгон учурда, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде: кыймылдаткычтардын иштебей калышы, жердин резонансы, артка чегинүүчү канаттардын үзүлүшү, динамикалык каптал түрмөк жана башка коркунучтуу операциялык кырдаалдарды;

- ВМШ учуудагы коопсуздукту сактоо эрежелерин;

з) учуунун негиздери боюнча;

и) радиотелефония боюнча:

- ВУЭ боюнча учууларга карата байланыш жана фразеология эережелерин колдонууну;

- байланыш жоголгондогу аракеттерди;

3) талапкер аба кемесинин командири катары ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык, компетенция даражасы менен бирге, учуулардын жана маневрлардын тиешелүү түрүн аткарууга жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт, ошондой эле:

а) коркунуч факторлорун жана каталарын таанууну жана көзөмөлдөөнү;

б) аба учагын чектөөлөрдүн чегинде башкарууну;

в) бардык маневрларды жай жана так аткарууну;

г) туура чечим кабыл алууну жана учуу учурунда көзөмөлдү жана байкоону квалификациялуу жүзөгө ашырууну;

д) навигация боюнча билимди колдонууну;

е) учуу схемасынын же маневрлардын ийгиликтүү аткарылышын камсыз кылуу үчүн, аба кемесин дайыма ушундай жол менен башкарууну жүзөгө ашыруу боюнча билгичтигин көрсөтөт;

4) талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болууга тийиш.

178. 63-80, 90-95 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар аткарылган шартта, ышкыбоз учкучтун күбөлүгү коммерциялык эмес каттамдарды аткарган, тийиштүү типтеги аба кемесинин командиринин же экинчи учкучунун, бирок акы үчүн эмес, функцияларын аткарууга укук берилет.

179. Түнкүсүн укуктарды жүзөгө ашыруудан мурун, күбөлүк ээси инструктор менен кош башкарылуучу аба кемесинин тиешелүү түрүнөн окуудан өтүүгө тийиш. Бул окуунун ичине төмөнкүлөр кирет:

- түнкү убакта учууларды аткаруу (учуу, конуу);

- аба кемесинин кабинасынын навигациялык жабдууларын колдонуунун практикалык аспектилери;

- жолдорду эсептөө ыкмалары;

- учуу карталарын жана аэронавигациялык маалымат жыйнактарын колдонуу.

180. Учак үчүн квалификациялык белги коюуда көрсөтүлгөн өзгөчө талаптар:

1) талапкердин берилген квалификациялык белгисине ылайык, учактын учкучу катары бекитилген даярдоо курсунан өткөндөн кийин 45 сааттан кем эмес учуу убактысы берилет. КР ЖАО учкуч-инструктор менен аткарылган учуулардын убактысын ушул жалпы учуу убактысына (45 саат) киргизүүнүн алгылыктуулугун аныктайт:

- FSTD да: 40 сааттан кем эмес жалпы учуу убактысынын ичинен, мындай тренажердо учуунун убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- аба кемесинин берилген түрүндө: 40 сааттан кем эмес жалпы учуу убактысынын ичинен, мында учуунун убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- кабинада машыгуу: 45 сааттан кем эмес жалпы учуу убактысынын ичинен, машыгуунун убактысы 5 сааттан ашпайт;

2) эгерде талапкерде башка типтеги аба кемесинин учкучу катары учуу убактысы болсо, КР ЖАО бул учуу убактысын эске алуунун алгылыктуулугун аныктайт. Оң чечим чыккан учурда, учактагы учуу убактысы учакта талап кылынган учуу убактысына карата эсепке алынат, ал эми тик учактагы учуу убактысы тик учакта талап кылынган учуу убактысына карата эске алынат, бул 180-пунктунун 1) пунктчасынын учуу убактысына карата талаптардын кыскарышына алып келиши мүмкүн;

3) талапкер берилген квалификациялык белгиге ылайык, ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында учактарда 10 сааттан кем эмес өз алдынча учуу убактысына, анын ичинен каттам боюнча өз алдынча 5 саат учуу убактысына ээ болот. Ошону менен бирге, бери дегенде, бир учуунун учуу убактысы эки башка аэродромдо толук токтоого чейин конушу менен, кеминде 270 км (150 миль) аралыктагы каттамда аткарылат;

4) талапкер берилген квалификациялык белгиге ылайык, ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында кош башкарылуучу учактарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин ышкыбоз учкучка коюлган талаптарына жооп берген операциялык тажрыйбасынын, бери дегенде, төмөнкү багыттарын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таанууну жана аларды көзөмөлдөөнү;

б) учуу алдындагы даярдыкты, анын ичинде учактын салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөөнү, учакты кароону жана тейлөөнү;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учууларды, кагылышууларды болтурбоо методдорун жана чараларын;

г) тышкы визуалдык белгилердин жардамы менен учакты башкарууну;

д) өтө төмөн аба ылдамдык менен учууну; баштапкы жана учурундагы төмөндөөнү таанууну жана андан чыгууну;

е) өтө жогорку аба ылдамдыктарында учууну; спираль түрүндө кескин төмөндөөнү аныктоону жана андан чыгууну;

ж) жай шарттарда жана бир тараптуу шамалда учуп-конууну;

з) кыска учууну (кыскартылган учуу тилкесин жана тоскоолдуктардын бийиктигин эске алуу менен); чектелген өлчөмдөгү аэродромго конууну;

и) приборлор менен гана учууну, анын ичинде горизонталдык тегиздикте 180о бурулуш жасоону;

к) визуалдуу багыттарды, жолду эсептөө ыкмаларын жана болсо радионавигациялык каражаттарды колдонуу менен каттам боюнча учууну;

л) борттук жабдуулардын бузулушун жасалмалоону кошкондо, авариялык режимде иштөөнү;

м) контролдонуучу аэродромго учууларды, контролдонуучу аэродромдон учууларды, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөрдү, аба кыймылын тейлөө эрежелерин, радиотелефон байланыш эрежелерин жана фразеологияны сактоону;

н) байланыш эрежелерин түзүүнү жана фразеологияны.

Эскертүү. 180-пункттун 4-пунктчасында көрсөтүлгөн приборлор боюнча учуу тажрыйбасы жана (ПУЭ менен учуу) 179-пунктта көрсөтүлгөн кош башкарылуучу учактарда инструктор менен түнкү убакта учууга даярдоо, ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине приборлор менен учуу эрежелери боюнча учак менен учууга укук бербейт.

181. Тик учактын учкучтары үчүн квалификациялык белгилерди киргизүүдө коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкер берилген квалификациялык белгиге ылайык, тик учактын учкучу катары бекитилген даярдоо курсун аяктоо учурунда кеминде 45 сааттык учууга ээ болот. КР ЖАО учкуч-инструктор менен аткарылган учуулардын убактысын ушул жалпы учуу убактысына (45 саат) киргизүүнүн алгылыктуулугун аныктайт:

- FSTD да: 40 сааттан кем эмес жалпы учууда мындай тренажердо учуунун убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- аба кемесинин берилген түрүндө: 40 сааттан кем эмес жалпы учууда учуунун убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- кабинада машыгуу: 45 сааттан кем эмес жалпы учууда машыгуунун убактысы 5 сааттан ашпайт;

2) эгерде талапкерде тик учактын башка түрүнүн учкучу катары учуу убактысы болсо, КР ЖАО бул убакытты эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынган учурда тийиштүү түрдө 181-пунктунун 1) пунктчасынын талаптарынын учуу убактысына карата төмөндөшүнүн мүмкүн болгон деңгээлин аныктайт;

3) талапкер берилген квалификациялык белгиге ылайык, ыйгарым укуктуу учкуч-инструкторунун жетекчилиги астында, анын ичинде каттам боюнча өз алдынча учуу убактысынын ичинен 5 сааттык убактысы менен тик учактарда 10 сааттан кем эмес өз алдынча учуу убактысы болот. Ошону менен бирге, бери дегенде, бир учуунун убактысыс эки башка аэродромдо толук токтоого чейин конушу менен, кеминде 270 км (150 миль) аралыктагы каттамда аткарылат;

4) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында 20 сааттан кем эмес программаны камтыган кош башкарылуучу тик учактарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин ышкыбоз учкучка коюлган талаптарына жооп берген операциялык тажрыйбасынын, бери дегенде, төмөнкү багыттарын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таанууну жана аларды көзөмөлдөөнү;

б) учуу алдындагы даярдыкты, анын ичинде тик учактын салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөөнү, кароону жана тейлөөнү;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учууларды, кагылышууларды болтурбоо ыкмаларын жана чараларын;

г) тик учакты тышкы визуалдык белгилердин жардамы менен башкарууну;

д) баштапкы этапта кыймылдаткычтар иштеп жатканда иштебей калуу режиминен чыгарууну;

е) винттин жай айлануу чегинен кыймылдаткычты өз нугунда айлануу чегине чыгаруу ыкмаларын;

ж) жер үстүндө маневр жасоону жана кыймылдаткычты сынап көрүүнү; абада калкып турууну;

з) удаалаш шамал менен жантайыңкы аянтчалардагы кадимки шарттарда - учууну жана конууну;

и) минималдуу тартуу талабы менен учууну жана конууну;

к) максималдуу режимде учууну жана конуу техникасын;

л) чектелген өлчөмдөгү аянттардан учууларды жүргүзүүнү;

м) ылдам токтотууларды;

н) визуалдуу багыттардын, жолду эсептөө ыкмаларынын жардамы менен, жана алар менен бирге, бери дегенде бир сааттык учууну кошкондо, радионавигациялык каражаттардын жардамы менен каттам боюнча учууларды;

о) борттук жабдуулардын бузулушун жасалмалоону кошкондо, авариялык абалдагы аракеттерди; авторотация режиминде конууга жакындоону;

п) контролдонуучу аэродромго учууларды, контролдонуучу аэродромдон учууларды, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөрдү, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоону;

р) байланыш эрежелерин түзүүнү жана фразеологияны.

5) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында приборлордо учуу боюнча окуудан өтөт. Учкуч-инструктор талапкердин приборлордо гана учуу боюнча тажрыйба алышын камсыз кылат, анын ичинде тиешелүү приборлор менен жабдылган тик учакта горизонталдык тегиздикте 180 градуста бурулушту аткарат.

Эскертүү. 181-пункттун 5-пунктчасында көрсөтүлгөн приборлор боюнча учуу тажрыйбасы) жана 179 пунктта көрсөтүлгөн кош башкарылуучу тик учактарда инструктор менен түнкү убакытта учууга даярдык, ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине ПУЭ боюнча тик учактарды башкарууга укук бербейт.

182. Көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкердин көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринин учкучу катары 40 сааттан кем эмес учуу убактысы болот. Күбөлүк берүүчү орган учкуч-инструктор менен аткарылган учуу убактысынын төмөнкү түрлөрүн бул жалпы учуу убактысына (40 саат) киргизилишинин алгылыктуулугун аныктайт:

- FSTDдагы: жалпы 40 сааттан кем эмес учуу убактысынын ичинен, мындай тренажердо учуу убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- аба кемесинин берилген түрүндө: жалпы 40 сааттан кем эмес учуу убактысынын ичинен учуу убактысы 5 сааттан ашпайт же;

- кабинада машыгуу: жалпы 40 сааттан кем эмес учуу убактысынын ичинен машыгуу убактысы 5 сааттан ашпайт;

2) эгерде талапкердин башка типтеги көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринин учкучу катары учуу убактысы бар болсо, КР ЖАО бул учуу убактысын эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынган учурда, тийиштүү түрдө 182-пунктунун 1) пунктчасынын талаптарын азайтуу мүмкүнчүлүгүнүн даражасын аныктайт;

3) талапкер аба кемелеринде ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде кеминде 10 сааттык өз алдынча учууга ээ, анын ичинде каттамдык учууларды аткаруу боюнча 5 саат өз алдынча учууга, учуунун жүрүшүндө эки башка аэродромго толук токтогонго чейин конууну аткаруу менен, 270 км (150 м. миль) кем эмес узундуктагы каттам боюнча учууга ээ;

4) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги алдында 20 сааттан кем эмес, программаны камтыган кош башкарылуучу көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин ышкыбоз учкучка коюлган талаптарынын деңгээлинде, бери дегенде, төмөнкү багыттар боюнча эксплуатациялык тажрыйба алышын камсыз:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таанууну жана аларды көзөмөлдөөнү;

б) учуу алдындагы даярдыкты, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөөнү, көтөрүү күчүн жогорулатуу энергетикалык системасы бар аба кемесин кароону жана тейлөөнү;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учууларды, кагылышууларды болтурбоо ыкмаларын жана чараларын;

г) көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учакты тышкы визуалдык белгилердин жардамы менен башкарууну;

д) жер үстүндө маневр жасоону жана кыймылдаткычты сынап көрүүнү;

е) абада калкып турууну жана тынымсыз көтөрүлүүлөрдү жана бийиктиктерге чыгууну аткарууну;

ж) абада калкып турууну жана удаалаш шамал менен жантайыңкы аянтчалардагы кадимки шарттарда үзгүлтүксүз конууга жакындоону жана конууну;

з) минималдуу тартуу талабы менен учууну жана конууну;

и) максималдуу режимде учууну жана конуу техникасын;

к) чектелген өлчөмдөгү аянттардан учууларды жүргүзүүнү;

л) ылдам токтотууларды;

м) горизонталдык тегиздикте 180 даражада бурулуш жасоо менен приборлор боюнча гана учууну;

н) баштапкы этапта кыймылдаткычтар иштеп жатканда иштебей калуу режиминен чыгарууну;

о) винттин жай айлануу чегинен кыймылдаткычты өз нугунда айлануу чегине чыгаруу ыкмаларын;

п) визуалдуу багыттардын, жолду эсептөө ыкмаларынын жардамы менен жана алар менен бирге, бери дегенде, бир сааттык учууну кошкондо радионавигациялык каражаттардын жардамы менен каттам боюнча учууларды;

р) кырсык абалындагы аракеттерди, анын ичинде көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы менен аба кемесинин жабдууларынын иштебей калышын жасалмалоо менен;

с) керектүү жерде, авторотация үчүн тартууну калыбына келтирүүнү жана авторотация режиминде конууга жакындоону;

т) керектүү жерде, трансмиссиянын жана туташтыруучу валдын иштен чыгышын;

у) контролдонуучу аэродромго учууларды, контролдонуучу аэродромдон учууларды, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөрдү, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоону;

ф) байланыш эрежелерин түзүүнү жана фразеологияны.

Эскертүү. 182-пунктунун 4-пунктчасында көрсөтүлгөн приборлор боюнча учуу тажрыйбасы (приборлор боюнча гана учуу) жана 179-пунктунда көрсөтүлгөн кош башкарылуучу аба кемесинде инструктор менен түнкү убакта учууга даярдык, ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине ПУЭ боюнча көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы менен аба кемелерин башкарууга укук бербейт.

183. Дирижабль үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкердин дирижаблдарда учкуч катары кеминде 25 саат учуу убактысы болот, анын ичинде жок дегенде:

а) дирижабль маршруту боюнча 3 сааттык учуу боюнча окуусу, анын ичинде жалпы узундугу 45 км (25 м. миль) кем эмес каттам боюнча учуу;

б) аэродромдо толук токтогонго чейин 5 учууну жана 5 конууну аткаруу, анын ичинде ар бир конуунун алдында аэродромдун айланасында кыймылдын белгиленген схемасы боюнча учууну аткаруу;

в) приборлор боюнча 3 сааттык учуу;

г) аба кемесинин командиринин көзөмөлү астында аба кемесинин командиринин милдетин аткаруучу учкуч катары 5 сааттык учуу;

2) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында кош башкаруудагы дирижаблдарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин даярдыгын жок дегенде, төмөнкү багыттарын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) учуу алдындагы даярдыкты, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөө, дирижаблдерди кароо жана тейлөө;

в) жер үстүндө белгилер боюнча маневрларды аткаруу;

г) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учууларды, кагылышууларды болтурбоого байланыштуу эрежелерди жана сактык чаралары;

д) учууну аткаруу ыкмалары жана жол-жоболору, анын ичинде тиешелүү чектөөлөр, кырсык жагдайдагы иш-аракеттердин тартиби жана колдонулган сигналдар;

е) дирижаблди тышкы визуалдык багыттар боюнча башкаруу;

ж) учуу, конуу жана экинчи айлампага чыгуу;

з) максималдуу режимде учуу техникасы (тоскоолдуктардын өтүүсүн эске алуу менен);

и) горизонталдык тегиздикте 180 даражада бурулуш жасоо менен приборлор боюнча гана учуу;

к) навигация, визуалдуу багыттардын, жолду эсептөөнүн жана радионавигациялык каражаттардын жардамы менен каттам боюнча учуу;

л) дирижаблдин жабдууларынын иштебей калышын жасалмалоону кошо алганда, авариялык абалдагы (агып чыгууларды таануу) иш-аракеттердин тартиби;

м) байланыш эрежелерин түзүү жана фразеология боюнча даярдыктар.

Эскертүү. 183-пункттун 2-пунктчасында көрсөтүлгөн приборлор боюнча учуу тажрыйбасы (приборлор боюнча гана учуу) жана 179-пунктунда көрсөтүлгөн кош башкарылуучу дирижаблдарда инструктор менен түнкү убакта учууга даярдык, ышкыбоз учкучтун күбөлүгүнүн ээсине ПУЭ боюнча дирижаблдерди башкарууга укук бербейт.

§ 14. Коммерциялык авиация учкучунун күбөлүгү

184. Учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси сыяктуу аба кемелеринин түрлөрүнө күбөлүк берүүдө коюлуучу жалпы талаптар:

1) талапкердин жашы 18 жаштан кем эмес;

2) коммерциялык авиациянын учкуч күбөлүгүн алып жүрүүчүгө жана аба кемесинин түрүнө күбөлүк бериле турган талапкерге тиешелүү талаптарга ылайык, ал жок дегенде төмөнкү багыттардагы билим деңгээлине ээ болууга тийиш:

а) аба укугу боюнча:

- коммерциялык авиациянын учкуч күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелерди жана жоболорду;

- учуулардын эрежелери боюнча;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасын жана эрежелерин;

б) учактар, дирижаблдер, тик учактар жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелери боюнча жалпы билимин:

- кыймылдаткычтарды, системаларды жана прибор жабдууларын иштетүү жана иштетүү принциптерин;

- аба кемелеринин жана кыймылдаткычтарынын тиешелүү түрлөрүн иштетүүнүн чектөөлөрүн;

- учуу боюнча колдонмодон же ушул маалыматты камтыган башка документтен алынган тиешелүү иштетүүлөр боюнча маалыматтарды;

в) тиешелүү аба кемелеринин жабдууларын жана системаларын пайдаланууну жана алардын иштешин текшерүүнү;

г) тиешелүү аба кемелеринин планерин, системаларын жана кыймылдаткычтарын техникалык тейлөө эрежелерин, жогорулатуу системасы бар тик учактар жана аба кемелери үчүн: трансмиссиясын (кубаттуу тартуу), керектүү жерде;

- дирижаблдер боюнча: газдардын физикалык мүнөздөмөлөрүн жана практикалык колдонулушун;

д) учуунун мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө боюнча:

- массаны жүктөө жана бөлүштүрүү, аба кемесинин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө жана башкаруу өзгөчөлүктөрүнө таасир этүүсүн, массаны жана тегиздөөнү эсептөөнү;

- учуу, конуу жана башка мүнөздөмөлөрдү колдонууну жана практикада колдонууну;

- визуалдык учуулардын эрежелери (ВУЭ) боюнча учууларды аткарууда учуу алдындагы пландоону жана каттам боюнча учууну пландаштырууну;

- учуу боюнча аба кыймылын башкаруунун (АКБ) планын даярдоону жана толтурууну;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелерин;

- бийикти өлчөөнү орнотуу тартибин;

- дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде: тышкы асмага жүктөрдүн таасири;

е) адамдын мүмкүнчүлүктөрү боюнча:

- адамдын мүмкүнчүлүктөрүн, анын ичинде КФКК принциби;

ж) метеорология боюнча:

- аэронавигациялык аба ырайынын корутундуларын, карталарын жана божомолдорун түшүнүүнү жана колдонууну;

- учуу алдында жана учуу учурунда метеорологиялык маалыматты алууну жана колдонууну, бийиктикти өлчөө эрежелерин;

- авиациялык метеорология боюнча;

- авиацияга тийгизген таасирин эске алуудагы тиешелүү аймактардын климатологиясын;

- төмөнкү жана жогорку басымдагы аймактардын аракеттери;

- атмосфералык фронттордун түзүлүшүн; каттам боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын пайда болушун жана мүнөздөмөсүн;

- муздун себептери, таанылышы жана кесепеттерин; фронталдык аймакка кирүү тартибин; аба ырайы кооптуу шарттагы аймакты айланып өтүүнү;

з) навигация боюнча:

- навигация, анын ичинде аэронавигациялык карталарды, аэронавигациялык маалымат жыйнактарын, приборлорду жана навигациялык каражаттарды колдонууну;

- тиешелүү навигациялык тутумдардын принциптерин жана мүнөздөмөлөрүн түшүнүүнү; борттогу жабдуулардын иштешин;

- дирижабль учурунда: дирижаблди башкаруу жана навигация үчүн зарыл болгон авиациялык электрондук жана прибордук жабдууларды колдонууну, чектөө жана эксплуатациялык ишенимдүүлүктү;

- учуу, маршруттук учуу, жакындоо жана конуу этаптарында колдонулган навигациялык системалардын колдонулушун, тактыгын жана ишенимдүүлүгүн;

- радионавигациялык каражаттарды таануу боюнча;

- тышкы каражаттарга багытталган автономдуу навигациялык каражаттардын жана системалардын принциптерин жана мүнөздөмөлөрүн;

- борттогу жабдуулардын иштешин;

и) эксплуатациялык эрежелер боюнча:

- эксплуатациялык абалда КФККнын ыкмаларын колдонууну;

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар сыяктуу аэронавигациялык маалыматтарды колдонууну;

- бийиктикти ченөөнү орнотуу тартибин;

- өзгөчө кырдаалда тиешелүү сактык чараларын жана иш-чараларды;

- жүктөрдү ташуунун эксплуатациялык эрежелерин;

- коркунучтуу жүктөрдү ташуунун потенциалдуу тобокелдигин;

- жүргүнчүлөргө коопсуздук боюнча түшүндүрүүнүн талаптарын жана практикасын, анын ичинде учакка отургузуу жана түшүрүү боюнча сактык чаралары;

- тик учактарда жана эгер мүмкүн болгондо, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба учактарында: кыймылдаткычтардын иштебей калышы, жердин резонансы, артка чегинүүчү канаттардын үзүлүшү, динамикалык каптал түрмөк жана башка коркунучтуу операциялык кырдаалдарды; ВМШ учуудагы коопсуздукту сактоо эрежелерин;

к) учуунун негиздери боюнча;

л) радиотелефония боюнча:

- ВУЭ боюнча учууларга карата байланышты жана фразеология эрежелерин колдонууну;

3) байланыш жоголгондогу аракеттерди;

4) талапкер аба кемесинин командири катары коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүнүн ээсинин укуктарына ылайык, 181 пунктунун 4 пунктчасында, же 186 пунктунун 3 пунктчасында, же 189, пунктунун 3 пунктчасында, же 190 пунктунун 3 пунктчасында баяндалган жол-жоболорду жана маневрларды аткарууга жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт, жана:

- коркунуч факторлорун жана каталарды таанууну жана аларды көзөмөлдөөну;

- аба кемесин анын чектөөлөрүнүн чегинде башкарууну;

- бардык маневрларды жай жана так аткарууну;

- туура чечимдерди кабыл алып, учуу учурунда байкоону жана көзөмөлдү чебердик менен жүзөгө ашырууну;

- аба навигациясы боюнча билимди колдонууну;

- учуу схемасын же маневрду ийгиликтүү аткарууну камсыз кылуу жолу менен дайыма учакты башкарууну ишке ашыруу боюнча билимин көрсөтөт;

5) талапкердин биринчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болушу зарыл.

185. 63-80, 90-95 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар аткарылган шартта, коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгү төмөнкүлөргө укук берет:

1) тиешелүү түрдөгү аба кемесинин ышкыбоз-учкучтун күбөлүгүнүн ээсинин бардык укуктарын жүзөгө ашырууга;

2) коммерциялык аба каттамдары менен байланышпаган учууларда аба кемесинин тийиштүү түрүнүн командиринин функцияларын аткарууга;

3) бир учкуч менен учууга сертификатталган коммерциялык аба каттамдарында аба кемесинин тиешелүү түрүнүн командиринин функцияларын аткарууга;

4) эксплуатациялоо үчүн экинчи учкучтун болушу талап кылынган аба кемесинин тиешелүү түрүндөгү экинчи учкучтун функцияларын аткарууга;

5) дирижабль учурунда: дирижаблдерди ПУЭ боюнча башкаруу.

186. Аталган укуктарды түнкүсүн ишке ашыруудан мурда күбөлүктүн ээси учуу, конуу жана навигацияны кошо алганда, кош башкаруусу бар тиешелүү типтеги аба кемелеринде түнкүсүн учуу даярдыгынан өтөт.

Эскертүү. Айрым күбөлүктөр тарабынан берилген артыкчылыктар алардын ээлери 60 жана 65 жашка чыкканда чектелет.

187. Учактын категориясы үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкерге учактын учкучу катары бекитилген даярдоо курсунан өтүү учурунда 150 сааттан кем эмес учуу убактысы берилет;

2) талапкер учакта:

а) эгерде талапкер бекитилген окуу курсунан өтсө, АКК катары 70 саат;

б) эки башка аэродромдо толук токтогонго чейин конуу менен кеминде 540 км (300 м. миль) маршрут боюнча учууну кошкондо, АКК катары маршруттук учууларды аткаруу боюнча 20 саат;

в) приборлор боюнча учууларды окутуу процессинде 10 саат өтүүгө тийиш, анын ичинен 5 сааттан ашык эмес убакыт приборлор боюнча жердеги машыгуу убактысын түзөт;

г) эгерде бул күбөлүктүн укуктарын түнкүсүн ишке ашырууга мүмкүнчүлүк болсо, анда АКК катары түнкүсүн 5 сааттын ичинде беш учууну жана беш конууну аткаруу зарыл;

3) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында класс жана/же түр боюнча берилген квалификациялык белгиге ылайык учактарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин коммерциялык учкучка коюлган талаптардын деңгээлинде төмөнкү багыттар боюнча иштөө тажрыйбасын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) учуу алдындагы даярдык, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөө, учакты текшерүү жана техникалык тейлөө;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учуулар, кагылышууларды болтурбоо ыкмалары жана чаралары;

г) учакты тышкы визуалдык белгилер менен башкаруу; өтө төмөн ылдамдыкта учуу; штопордун алдын алуу; баштапкы жана учурундагы төмөндөөнү таануу жана андан чыгуу;

д) учкучтарга күбөлүктөрдү же бир нече кыймылдаткычы бар учактын түрүнүн жана классынын квалификациялык белгилерин берүүдө ассиметриялык тартуу менен учуулар;

е) өтө жогорку аба ылдамдыктарында учуу; спираль боюнча кескин төмөндөөнү аныктоо жана андан чыгуу;

ж) жай шарттарда жана бир тараптуу шамалда учуп-конуу;

з) кыска жүрүш менен учуу (кыскартылган учуу тилкесинен жана тоскоолдуктардын бийиктигин эске алуу менен); чектелген өлчөмдөгү аэродромго конуу;

и) негизги маневрлардын жана негизги учуу шаймандарынын жардамы менен гана адаттан тышкаркы бурчтук абалдан чыгуу;

к) визуалдуу багыттарды, жолду саноо ыкмалары жана радионавигациялык каражаттарды колдонуу менен маршрут боюнча учуу; маршрутту өзгөртүү эрежелери;

л) борттук жабдуулардын бузулушун жасалмалоону кошкондо, өзгөчө жана авариялык шарттардагы аракеттердин жана маневрлардын тартиби;

м) контролдонуучу аэродромго учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөр, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоо;

н) байланыш эрежелерин түзүү жана фразеология.

Эскертүү. 10 саат өлчөмүндөгү приборлордун учуу тажрыйбасы приборлордун учуусун үйрөтүү процессинде, анын ичинен 5 сааттан ашык эмес приборлордун жердеги машыгуу убактысы жана түнкү учуу тажрыйбасы жана инструктор менен кош башкарылуучу учакта учуу, негизги маневрларды аткаруу жана негизги учуу шаймандарынын жардамы менен адаттан тыш бурчтук абалдардан чыгуу даярдыгы, коммерциялык авиациясынын учкуч күбөлүгүнүн ээсине приборлор боюнча учуулардын эрежелерине ылайык учактарды башкарууга укук бербейт.

4) талапкер татаал мейкиндик абалдарын алдын алуу жана учуунун реалдуу шарттарында андан чыгуу боюнча КР ЖАО тарабынан бекитилген даярдыгынан өтөт.

188. Тик учак боюнча квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) бекитилген программа боюнча талапкердин тик учактын учкучу катары даярдануусунда 100 сааттан кем эмес учуу убактысы болот. КР ЖАОны FSTDнын инструктордун жетекчилиги астында учкуч катары аткарылган учуулардын убактысын жалпы учуу убактысына (100 саат) киргизүүнүн алгылыктуулугун аныктайт. Жалпы учууга кире турган мындай машыгуунун учуу убактысы 10 сааттан ашпайт;

2) талапкет тик учакта:

а) АКК катары 35 саат;

б) АКК катары каттадмдык учууларды аткарууда 10 саат, анын ичине учуунун жүрүшүндө эки башка пунктка конуу менен каттам боюнча учуу;

в) приборлор боюнча учууларды аткарууда 10 саат, анын ичинен приборлор боюнча жерде машыгуу убактысы 5 сааттан ашык эмес убакытты түзүшү мүмкүн;

г) эгерде бул күбөлүктүн укуктарын түнкүсүн пайдалануу мүмкүнчүлүгү болсо, АКК катары 5 учууну жана 5 конууну аткарууну кошкондо, түнкүсүн 5 саат учат;

3) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында кош башкаруу тик учактарында даярдыктан өтөт. Инструктор талапкердин коммерциялык авиация учкучуна коюлган талаптардын деңгээлинде, бери дегенде төмөнкү багыттар боюнча эксплуатациялык тажрыйба алышын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) учуу алдындагы даярдык, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөө, тик учактарды кароо жана тейлөө;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учуулар, кагылышууларды болтурбоого байланыштуу эрежелер жана сактык чаралары;

г) тик учакты тышкы визуалдык белгилердин жардамы менен башкаруу;

д) баштапкы этапта кыймылдаткычтар иштеп жатканда иштебей калуу режиминен чыгаруу; винттин жай айлануу чегинен кыймылдаткычты өз нугунда айлануу чегине чыгаруу ыкмалары;

е) жер үстүндө маневр жасоо жана кыймылдаткычты сынап көрүү; калкып туруу; кадимки шарттарда, удаалаш шамал менен жана жантайыңкы аянтчалардан - учуу жана конуу; тик траектория боюнча конууга жакындоо;

ж) минималдуу тартуу талабы менен учуу жана конуу; максималдуу режимде учуу жана конуу техникасы;

з) чектелген өлчөмдөгү аянтчаларды пайдалануу; ылдам токтотуулар;

и) жердин таасиринен тышкары калкып туруу; зарылчылыкка жараша, сырткы асма жүк менен учуу; жогорку бийиктикте учуу;

к) негизги маневрлардын жана негизги учуу шаймандарынын жардамы менен гана адаттан тышкаркы бурчтук абалдан чыгуу;

л) визуалдуу багыттардын, жолду эсептөөнүн жана радионавигациялык каражаттардын жардамы менен каттам боюнча учуу; каттамды өзгөртүү эрежелери;

м) борттук жабдуулардын бузулушун жасалмалоону кошкондо авариялык абалдагы аракеттер; авторотация режиминде конууга жакындоо;

н) контролдонуучу аэродромго учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөр, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоо;

о) байланыш эрежелерин түзүү жана фразеология.

Эскертүү. 10 саат өлчөмүндөгү приборлордун учуу тажрыйбасы приборлордун учуусун үйрөтүү процессинде, анын ичинен 5 сааттан ашык эмес приборлор менен жерде машыгуу убактысы, негизги маневрларды аткаруу жана негизги учуу шаймандарынын жардамы менен адаттан тыш бурчтук абалдардан чыгуу, түнкү учуулардын тажрыйбасы жана кош башкарылуучу тик учакта инструктор менен учуу даярдыгы, 5 саат өлчөмүндөгү түнкү учуулардын тажрыйбасы жана АКК катары учууга жана конууга жакындоонун 5 схемасы боюнча даярдыгы, коммерциялык авиациясынын учкуч күбөлүгүнүн ээсине приборлор боюнча учуулардын эрежелерине ылайык, тик учактарды башкарууга укук бербейт.

189. Көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкер бекитилген даярдоо программасына ылайык аба кемесинин учкучу катары окуунун жүрүшүндө 150 саат учуу убактысына ээ болот. КР ЖАО FSTD бекитилген учкуч-инструктор менен аткарылган учуу убактысын бул жалпы учуу убактысына (150 саат) киргизүүнүн алгылыктуулугун аныктайт;

2) талапкер:

а) АКК катары 50 саатка;

б) АКК катары 10 сааттык каттамдык учууларга, эки башка аэродромдо толук токтогонго чейин эки конуу аткарылган учууда кеминде 540 км (300 м. миль) каттам боюнча учууну кошкондо;

в) приборлор боюнча учууларды окутуу процессинде 10 саатка ээ болот, анын ичинен 5 сааттан ашык эмес убакыт приборлор боюнча жердеги машыгуу убактысын түзөт;

г) эгерде бул күбөлүктүн укуктарын түнкүсүн ишке ашырууга мүмкүнчүлүк болсо, анда АКК катары түнкүсүн 5 сааттын ичинде 5 учууну жана 5 конууну аткаруу зарыл;

3) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында берилген квалификациялык белгиге ылайык учактарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин коммерциялык учкучка коюлган талаптардын деңгээлинде төмөнкү багыттар боюнча иштөө тажрыйбасын камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) учуу алдындагы даярдык, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөө, учакты текшерүү жана тейлөө;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учуулар, кагылышууларды болтурбоо ыкмалары жана чаралары;

г) аба кемесин тышкы визуалдык белгилердин жардамы менен башкаруу;

д) баштапкы этапта кыймылдаткычтар иштеп жатканда кулап түшүү режиминен чыгаруу;

е) винттин жай айлануу чегинен кыймылдаткычты өз нугунда айлануу чегине чыгаруу ыкмалары;

ж) жер үстүндө маневр жасоо жана кыймылдаткычты сынап көрүү; калкып туруу; кадимки шарттарда, удаалаш шамал менен жана жантайыңкы аянтчалардан - учуу жана конуу; тик траектория боюнча конууга жакындоо;

з) минималдуу тартуу талабы менен учуу жана конуу; максималдуу режимде учуу жана конуу техникасы; чектелген өлчөмдөгү аянтчаларды пайдалануу; ылдам токтотуулар;

и) жердин таасиринен тышкары калкып туруу; зарылчылыкка жараша, сырткы асма жүк менен учуу; жогорку бийиктикте учуу;

к) негизги маневрлардын жана негизги учуу шаймандарынын жардамы менен гана адаттан тышкаркы бурчтук абалдан чыгуу;

л) визуалдуу багыттардын, жолду эсептөөнүн жана радионавигациялык каражаттардын жардамы менен учууну кеминде 1 саат аткарууну кошкондо каттамдык учуулар;

м) аба кемелеринин жабдууларынын бузулушун жасалмалоону кошкондо, авариялык абалдагы иш-аракеттердин тартиби;

н) керектүү жерде, авторотация үчүн тартууну калыбына келтирүү жана авторотация режиминде конууга жакындоо;

о) керектүү жерде, трансмиссиянын жана туташтыруучу валдын иштен чыгышы;

п) контролдонуучу аэродромго учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөр, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоо;

р) байланыш эрежелерин түзүү жана фразеология.

Эскертүү. Приборлор, аэродром кыймылынын схемалары, кагылышууларды болтурбоо ыкмалары жана чаралары боюнча учуу тажрыйбасы. Учуудагы негизги маневрларды аткаруу жана негизги учуу шаймандары боюнча гана адаттан тыш бурчтук абалдан чыгаруу жана түнкү учуулардын тажрыйбасы, ошондой эле кош башкаруудагы аба кемесинде учуу даярдыгы, 5 саат учууда АКК катары түнкүсүн 5 учууларды жана 5 конууларды аткаруу даярдыктары, коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүнүн ээсине ПУЭ боюнча көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы менен аба кемелерин башкарууга укук бербейт.

190. Дирижабль үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) талапкер учкуч катары 200 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ болот;

2) талапкер:

а) дирижаблдардын учкучу катары 50 саат;

б) дирижаблдарда АКК же байкоо алдындагы АКК катары 30 сааттан кем эмес учат, анын ичинен:

- 10 сааты – каттамдар боюнча учуулар, жана

- 10 сааты – түнкү убактагы учуулар;

в) 40 сааты – приборлор боюнча учуулар;

г) 20 сааты – дирижаблдарда учуу даярдыгынан өтүү;

3) талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында кош башкаруудагы дирижаблдарда учуу даярдыгынан өтөт. Инструктор талапкердин коммерциялык учкучка коюлган талаптардын деңгээлинде, бери дегенде, иш тажрыйбасын алууда төмөнкү багыттар боюнча камсыз кылат:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө.

б) учуу алдындагы даярдык, анын ичинде салмагын жана борбордук массасынын абалын эсептөө, дирижаблдерди текшерүү жана тейлөө;

в) аэродромдук кыймыл жана кыймыл схемасы боюнча учуулар, кагылышууларды болтурбоого байланыштуу эрежелер жана сактык чаралары;

г) учууну аткаруу ыкмалары жана жол-жоболору, анын ичинде тиешелүү чектөөлөр, кырсык жагдайдагы иш-аракеттердин тартиби жана колдонулган сигналдар;

д) дирижаблди тышкы визуалдык багыттардын жардамы боюнча башкаруу;

е) агып чыгууларды таануу;

ж) жай шарттарда учуу жана конуу;

з) кыска жүрүш менен учуу (кыскартылган учуу тилкесинен жана тоскоолдуктардын бийиктигин эске алуу менен); чектелген өлчөмдөгү аэродромго конуу;

и) ПУЭ боюнча учуулар;

к) визуалдуу багыттарды, жолду эсептөө ыкмалары жана радионавигациялык каражаттарды колдонуу менен маршрут боюнча учуу, эгер бар болсо;

л) авариялык шарттардагы, анын ичинде борттук жабдуулардын иштебей калышын жасалмалоо иш-аракеттеринин тартиби;

м) контролдонуучу аэродромго учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуулар, контролдонуучу аэродромдон учуп өтүүлөр, аба кыймылын тейлөө эрежелерин сактоо;

н) байланыш эрежелерин түзүү жана фразеология.

§ 15. Учакка карата колдонулуучу көп мүчөлүү экипаждын (MPL) учкучунун күбөлүгү

191. Күбөлүк берүүдө коюлуучу жалпы талаптар:

1) талапкер 18 жашта болууга тийиш;

2) талапкер тиешелүү даярдоо курсунан өткөндөн кийин, учактын тиешелүү түрүнө карата линиялык учкучтун күбөлүгү үчүн эң аз дегенде талаптарга жооп берүүгө тийиш;

3) негизги билим талаптары жаатындагы окутуу негизги көндүм талаптары жаатындагы окутуу менен тыгыз байланышта;

4) талапкер аба кемесин башкарган учкуч жана мониторинг жүргүзүүчү учкуч үчүн көрсөтүлгөн талаптарды аткаруу үчүн зарыл болгон негизги көндүмдөрдү, газ турбиналык кыймылдаткычы бар учактарда, приборлор боюнча учуулардын эрежелери (ПУЭ) жана визуалдык учуулардын эрежелери (ВУЭ) боюнча учууларды аткарууда, сертификацияланган кеминде эки учкучтан турган экипажы бар учактарда экинчи учкучтун функцияларын аткарууну талаптагыдай деңгээлде көрсөтөт;

5) талапкердин биринчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болууга тийиш.

192. 63-80, 90-95 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар аткарылган шартта, көп мүчөлүү экипаждын учкучунун күбөлүгү төмөнкүлөргө укук берет:

1) учак ышкыбоз-учкучунун күбөлүгүнүн ээсинин бардык укуктарын ишке ашырууга;

2) көп мүчөлүү экипаждын курамында приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгиге ылайык укуктарды жүзөгө ашырууга;

3) эксплуатациялоо үчүн экинчи учкучтун болушу талап кылынган учакта учууларды аткарууда экинчи учкучтун функцияларын аткарууга.

193. Бир учкуч менен учакта приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгинин ээсинин укуктарын жүзөгө ашыруунун алдында, күбөлүктүн ээси бир учкуч менен учканда учактын тиешелүү түрүнө карата, приборлор боюнча гана, АКК функцияларын аткарууга жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт.

194. Бир учкуч менен учакта учууларды аткаруу үчүн коммерциялык авиациянын учкуч күбөлүгүнүн ээсинин укуктарын ишке ашыруудан мурун, күбөлүктүн ээси:

1) АКК катары учактарда 70 саат же АКК катары кеминде 10 саат жана ага кошумча байкоо астында АКК катары 60 саат учат;

2) АКК катары 20 саат учуп, каттам боюнча учууларды аткарат, анын ичине, кеминде 10 саат АКК жана 10 саат байкоо алдындагы АКК катары, ошону менен бирге, кеминде 540 км (300 миль) каттам боюнча учуу кирет жана анын жүрүшүндө эки аэродромдо толук токтоо менен эки жолку конуу жүргүзүлөт;

3) учактын тиешелүү түрүнүн коммерциялык учкучунун күбөлүгүн берүүдө коюлуучу талаптарга ылайык келет.

195. Талапкер тренажердо реалдуу учууларды аткаруу менен бирге аба кемесин башкарган жана мониторинг жүргүзүүчү учкуч катары кеминде 240 саат учууну камтыган бекитилген программа боюнча окуудан өтөт:

1) реалдуу шарттардагы учуу тажрыйбасы, эң аз дегенде татаал мейкиндик абалдарын алдын алуу жана алардан чыгуу боюнча тажрыйбага карата бардык талаптарды сактоону, түнкү убакта учууну жана приборлор боюнча гана учууну камтыйт;

2) реалдуу шарттарда учуу тажрыйбасы татаал мейкиндиктик абалдарды алдын алуу жана алардан чыгуу боюнча тажрыйбага талаптарды, түнкү убакта учууларды жана приборлор боюнча гана учууларды камтыйт. Талапкер экиден кем эмес учкучтан турган экипажы менен учууларды аткаруу үчүн сертификацияланган, газ турбиналуу кыймылдаткычы бар учакта же ушул максат үчүн КР ЖАО тарабынан бекитилген учуунун шарттарын тууроочу окуу-машыгуу түзүлүшүндө зарыл болгон тажрыйбаны алды.

196. Талапкер бекитилген окутуу программасын аяктаган.

197. Талапкер көп мүчөлүү экипаждын учкуч күбөлүгүн берүү үчүн зарыл болгон кош башкаруу учактары боюнча даярдоодон өттү.

§ 16. Линиялык учкучтун күбөлүгү

198. Учак, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуучу системасы бар аба кемеси үчүн күбөлүк берүүдө коюлуучу жалпы талаптар:

1) талапкер 21 жаштан жаштан кем эмес;

2) талапкер линиялык учкучтун күбөлүгүн берүүчүгө көрсөтүлүүчү укуктарга ылайык келген билим деңгээлине жана күбөлүк берилип жаткан аба кемесинин түрүнө (категориясына), бери дегенде, төмөнкү тармактарда ылайык келүүгө тийиш:

а) аба укугу боюнча:

- линиялык учкуч күбөлүгүнүн ээсине карата колдонулуучу эрежелер жана жоболор;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасы жана эрежелери;

б) көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учактарга, тик учактарга жана аба кемелерине карата аба кемелери боюнча жалпы билимге:

- электр, гидравликалык, күчөтүү жана башка аба кемелеринин тутумдарынын жалпы мүнөздөмөлөрү жана чектөөлөрү; учууну башкаруу тутумдары, анын ичинде автопилот жана автостабилизация;

- аба кемелеринин кыймылдаткычтарынын иштөө принциптери, иштөө эрежелери жана чектөөлөрү; атмосфералык шарттардын кыймылдаткычтардын иштешине тийгизген таасири; учуу боюнча колдонмодогу же ушул маалыматты камтыган башка документеги тиешелүү эксплуатациялык маалыматтар;

- аба кемелеринин тийиштүү түрлөрүн эксплуатациялоо жана чектөө эрежелери; учуу эксплуатациялоо боюнча колдонмодогу тиешелүү эксплуатациялык маалыматтарга ылайык аба кемелеринин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө атмосфералык шарттардын таасири;

- тиешелүү аба кемелеринин жабдууларын жана системаларын пайдалануу жана алардын иштешин текшерүү;

- учуу приборлору; компастар, бурулуу катасы жана ылдамдануу таасиринин катасы; гироскопиялык приборлор, эксплуатациялык чектөөлөр жана прецессиянын таасир этүүсү; учуунун ар кандай приборлору жана электрондук индикаторлору иштен чыккан учурда иш-аракеттердин эрежелери жана жол-жоболору;

- тиешелүү аба кемелеринин планерлерин, системаларын жана кыймылдаткычтарын техникалык тейлөө эрежелери;

- тик учактар жана мүмкүн болгон учурда, жогорулатуу системасы бар аба кемелери үчүн: трансмиссия, (кубаттуу тартуу);

в) учуунун мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө:

- массаны жүктөө жана бөлүштүрүү аба кемесинин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө жана башкаруу өзгөчөлүктөрүнө таасир этүүсү, массаны жана борбордук массасынын абалын эсептөө;

- крейсердик режимде башкаруу эрежелери менен бирге учуу, конуу жана башка мүнөздөмөлөрдү колдонуу жана практикада ишке ашыруу;

- учуу алдындагы пландаштыруу жана каттам боюнча учууну ыкчам пландаштыруу, АКБдагы учуу пландарын даярдоо жана тапшыруу, аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелери; бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартиби;

- жогорулатуу системасы бар тик учактарда жана аба кемелеринде: тышкы асма жүктөрдүн башкаруу мүнөздөмөлөрүнө тийгизген таасири;

г) адамдын мүмкүнчүлүктөрү:

- адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФКК принциби;

д) метеорология:

- авиациялык метеорологиялык корутундуларды, карталарды жана болжолдоолорду түшүнүү жана колдонуу; коддор жана кыскартуулар; учуу алдында жана учуу учурунда метеорологиялык маалыматты алуу жана колдонуу эрежелери; бийиктикти өлчөө;

- авиациондук метеорология; авиацияга тийгизген таасирин эске алуудагы тиешелүү аймактардын климатологиясы; төмөнкү жана жогорку басымдагы аймактарды жылдыруу, атмосфералык фронттордун түзүлүшү; учуу маршруту боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын пайда болушу жана мүнөздөмөсү;

- муздун себептери, таанылышы жана кесепеттери; фронталдык аймакка кирүү тартиби; аба ырайы кооптуу шарттагы аймакты айланып өтүү;

- көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар учактар жана аба кемелери боюнча: жогорку бийиктиктеги метеорология боюнча практикалык билим, анын ичинде метеомаалыматтарды, карталарды жана божомолдорду түшүнүү жана колдонуу; абанын агымы;

е) навигация:

- аэронавигация, аэронавигациялык карталарды, радионавигациялык каражаттарды жана аймактык навигация системаларын пайдаланууну кошкондо, чоң аралыктагы каттамдар боюнча учууларга карата өзгөчө навигациялык талаптар;

- аба кемесин башкарууга жана навигация үчүн зарыл болгон авиациялык электрондук жана прибор жабдууларынын колдонулушу, чектөөлөрү жана эксплуатациялык ишенимдүүлүгү;

- учуу, каттамдык учуу, конууга жакындоо жана конуу этаптарында колдонулган навигациялык системалардын колдонулушу, тактыгы жана ишенимдүүлүгү;

- тышкы каражаттарга багытталган автономдуу навигациялык каражаттардын жана системалардын принциптери жана мүнөздөмөлөрү; борттогу жабдуулардын иштеши;

ж) эксплуатациялык эрежелер:

- эксплуатациялык абалда КФККнын ыкмаларын колдонуу;

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар сыяктуу аэронавигациялык маалыматтарды колдонуу;

- өзгөчө кырдаалда сактык чаралары жана иш-аракеттер; коопсуздук эрежелери;

- жүктөрдү ташуунун жана коркунучтуу жүктөрдү ташуунун эксплуатациялык эрежелери;

- жүргүнчүлөргө коопсуздук боюнча түшүндүрүүнүн талаптары жана практикасы, анын ичинде учакка отургузуу жана түшүрүү боюнча сактык чаралары;

- тик учактарда жана эгер мүмкүн болгондо, көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар аба учактарында: кыймылдаткычтардын иштебей калышы, жердин резонансы, артка чегинүүчү канаттардын үзүлүшү, динамикалык каптал түрмөк жана башка коркунучтуу операциялык кырдаалдар; ВМШ учуудагы коопсуздукту сактоо эрежелери;

з) учуунун негиздери:

и) радиотелефония:

- байланыш эрежелери жана фразеология; байланыштын үзүлүүсүндөгү аракеттер;

3) линиялык учкучтун күбөлүгүн алуучу талапкер (көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учактын же аба кемесинин) көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар учак, дирижабль, тик учак жана аба кемеси үчүн приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги коюуда көрсөтүлгөн билимдерге коюлган талаптарга жооп бериши керек;

4) талапкер тийиштүү типтеги аба кемесинин командири катары учууларды аткаруу жөндөмдүүлүгүн көрсөтсө, аны эксплуатациялоодо төмөнкү процедураларды жана маневрларды кошкондо, экинчи учкучтун болушун талап кылат:

а) учуу алдындагы даярдык, анын ичинде учуунун эксплуатациялык планын даярдоо, аба кыймылы кызматынын учуу планын толтуруу жана көрсөтүү;

б) учуунун бардык этаптарындагы учуунун адаттагы схемалары жана маневрлары;

в) кыймылдаткычтар, системалар жана планер сыяктуу жабдуулардын иштебей калышы жана иштен чыгышы менен байланышкан өзгөчө жана авариялык учурлардагы аракеттердин тартиби жана маневрлары;

г) учуудагы милдеттерди бөлүштүрүү, экипаж мүчөлөрүнүн аракеттерин координациялоо жана контролдук карталарды пайдалануу менен бирге экипаж мүчөлөрүнүн ишке жарамдуулугун жоготкон учурлардагы аракеттердин жана экипаждагы өз ара аракеттенүү тартиби;

д) көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар учак жана аба кемеси болгон учурда: ПУЭ боюнча учууларды аткарууда аракеттердин жана маневрлардын тартиби, анын ичинде кыймылдаткычтын бузулушун жасалмалоодогу учуулар;

5) учак болгон учурда: талапкер көп кыймылдаткычтуу учактын командири катары иш-аракеттерди жана маневрларды аткаруу жөндөмүн көрсөтөт (аба кемелерин башкаруунун учуу планын даярдоо жана камсыз кылуу, учуунун бардык этаптарында кадимки учуу жана маневр схемалары, планердин же анын системаларынын бузулушуна байланыштуу өзгөчө жана авариялык кырдаалдардын тартиби);

6) талапкер, линиялык учкучтун күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык компетенттүүлүк даражасы менен жол-жоболорду жана маневрларды аткаруу жөндөмдүүлүгүн, ошондой эле:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) учуу схемасынын же маневрунун ийгиликтүү аткарылышын камсыз кылуу үчүн, анын чектөөлөрүнүн чегинде туруктуу негизде учакты кол менен башкарууну жай жана так ишке ашыруу;

в) учакты учуу баскычына туура келген автоматташтыруу режиминде башкаруу жана активдүү автоматташтыруу режиминен кабардар болуу;

г) учуунун бардык этаптарында нормалдуу, өзгөчө жана авариялык шарттарда аракеттердин тартибин так аткаруу;

д) негизделген чечимдерди кабыл алуу жана абанын абалын билүү процесси менен бирге туура чечимдерди кабыл алуу жана аларды квалификациялуу ишке ашыруу;

е) учуу экипажынын башка мүчөлөрү менен иштиктүү байланышты колдоо жана экипаждын мүчөлөрүнүн эмгекке жарамдуулугу жоголгон учурдагы жол-жоболорду жана экипаж мүчөлөрүнүн координациясын натыйжалуу аткаруу, анын ичинде учуу учурундагы милдеттерди бөлүштүрүүнү, экипаж мүчөлөрүнүн аракеттерин координациялоону, SOPту сактоону жана контролдук карталарды колдонууну камсыз кылуу жөндөмдүүлүгүн көрсөтүү.

199. Талапкердин жарактуу биринчи класстагы медициналык корутундусу болот.

200. 63-80, 90-95 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар аткарылган шартта, линиялык учкучтун күбөлүгү төмөнкүлөргө укук берет:

1) тийиштүү түрдөгү аба кемесинин ышкыбоз-учкучунун жана коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүнүн ээсинин бардык укуктарын, ал эми көтөргүч күчүн жогорулатуу системасы бар учак жана аба кемеси үчүн берилген күбөлүккө карата – приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги боюнча укуктарды жүзөгө ашырууга, жана;

2) коммерциялык аба каттамдарындагы аба кемесинин тиешелүү түрүнүн жана бирден ашык учкуч менен учууга сертификатталган ар кандай учактын командиринин функцияларын аткарууга.

201. Эгерде линиялык учкучтун күбөлүгүнүн ээси мурда көп мүчөлүү экипаждын учкучунун күбөлүгүнө гана ээ болсо, анда линиялык учкучтун күбөлүгү менен берилген укуктар көп мүчөлүү экипаждын курамындагы учуулар менен чектелет жана, эгерде ээсинин ышкыбоз учкуч, көп мүчөлүү экипаждын учкучу (MPL) же бир учкуч башкарган учактын коммерциялык учкучу үчүн көрсөтүлгөн талаптарга жооп бербесе, анда бул укуктардын чектөөлөрү күбөлүккө киргизилет.

202. Күбөлүк тарабынан берилген айрым укуктар алардын ээлери 60 жана 65 жашка чыкканда чектелет.

203. Учак үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар:

1) тажрыйба: талапкер 1500 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ. КР ЖАО FSTD учкуч-инструктор менен аткарылган убакытты учуулардын жалпы учуу убактысына кошуунун алгылыктуулугун аныктайт. Жалпы учуу убактысына кошулуп жаткан FSTDдагы учуу убактысы 100 сааттан ашпайт, анын ичинен 25 сааттан ашык эмес убактысы учуу техникасын иштеп чыгуу үчүн тренажердо же приборлор боюнча учууларга негизги даярдык көрүү үчүн тренажердо учуу түзөт;

2) талапкер учакта төмөнкү сааттардан кем эмес:

- байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары 500 саат же болбосо 250 саат аба кемесинин командири катары, же кеминде 70 саат аба кемесинин командири катары, ал эми зарыл болгон кошумча учуу убактысында байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары;

- 200 саат каттам боюнча учууларды аткаруу боюнча, анын ичинен кеминде 100 саат байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары;

- 75 саат приборлордо учууларды аткаруу боюнча, анын ичинен жердеги приборлордо машыгуу убактысы 30 сааттан ашпайт;

- 100 саат учактын командири же экинчи учкучу катары түнкүсүн учууларды аткаруу боюнча учат;

- эгерде талапкерде башка категориядагы аба кемелеринин учкучу катары учуу убактысы бар болсо, анда КР ЖАО бул учуу убактысын эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынганда тийиштүү түрдө учуу убактысына карата талаптарды азайтуу мүмкүнчулугунүн даражасын аныктайт;

3) учуу даярдыгы: талапкер коммерциялык учкучтун күбөлүгүн жана приборлор боюнча учуу квалификациялык белгисин же көп мүчөлүү экипаждын учкучу күбөлүгүн алуу үчүн, талап кылынган кош башкарылуучу учак менен учуу даярдыгынан өтөт.

204. Тик учак үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар.

1) тажрыйба: талапкер 1000 сааттан кем эмес тик учактын учкучу катары учуу убактысына ээ. КР ЖАО FSTD учкуч инструктор менен учкуч катары аткарылган убакытты, учуулардын жалпы учуу убактысына (1000 саат) кошуунун алгылыктуулугун аныктайт. Жалпы учуу убактысына кошулуп жаткан FSTDдагы учуу убактысы 100 сааттан ашпайт, анын ичинен 25 сааттан ашык эмес убактысы учуу техникасын - иштеп чыгуу үчүн тренажердо же приборлор боюнча учууларга негизги даярдык көрүү үчүн тренажердо учууну түзөт;

2) талапкер тик учакта төмөнкү сааттардан кем эмес учат:

- 250 саат аба кемесинин командири катары, же кеминде 70 саат аба кемесинин командири катары, ал эми зарыл болгон кошумча учуу убактысында байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары;

- 200 саат каттам боюнча учууларды аткаруу боюнча, анын ичинен кеминде 100 саат байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары;

- 30 саат приборлордо учууларды аткаруу үчүн, анын ичинен 10 сааттан ашык эмес убактысы приборлордо жердеги машыгуу болушу мүмкүн;

- 50 саат аба кемесинин командири же экинчи учкуч катары түнкүсүн учууларды аткаруу үчүн;

- эгерде талапкер башка типтеги тик учактардын учкучу катары учуу убактысына ээ болсо, анда КР ЖАО бул учуу убактысын эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынганда тийиштүү түрдө учуу убактысына карата талаптарды азайтуу мүмкүнчулугунүн даражасын аныктайт;

3) учуу даярдыгы: талапкер тик учактын коммерциялык учкучунун күбөлүгүн берүүгө коюлган талаптарга ылайык, учуу даярдыгынан өтөт;

4) приборлор боюнча учуулардын 30 саат с тажрыйбасы, анын ичинен 10 сааттан ашык эмеси жердеги даярдык жана АКК катары 50 саат түнкү учуулардын тажрыйбасы, приборлор боюнча учуулардын эрежелерине ылайык, линиялык учкучтун (тик учактын) күбөлүгүнүн ээсине тик учактарды башкарууга укук бербейт.

205. Көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу өзгөчө талаптар.

1) тажрыйба: талапкер көтөргүчтү жогорулатуу системасы бар аба кемесинин учкучу катары кеминде 1500 саат учуу убактысына ээ. КР ЖАО FSTD учкуч-инструктор менен аткарылган убакытты учуулардын жалпы учуу убактысына кошуунун алгылыктуулугун аныктайт;

2) талапкер көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде:

- 250 саат аба кемесинин командири катары, же кеминде 70 саат аба кемесинин командири катары, ал эми зарыл болгон кошумча учуу убактысында байкоо алдындагы аба кемесинин командири катары;

- 100 саат каттам боюнча учууларды аткаруу, анын ичинен кеминде 50 саат аба кемесинин командири же экинчи учкуч катары, аба кемесинин командиринин көзөмөлү астында аба кемесинин командиринин милдеттерин жана функцияларын аткарууга;

- 75 саат приборлордо учууларды аткаруу боюнча, анын ичинен жердеги приборлордо машыгуу убактысы 30 сааттан ашпайт;

- 25 саат аба кемесинин командири же экинчи учкуч катары түнкүсүн учууларды аткарууга укук берилет;

- эгерде талапкерде башка категориядагы аба кемелеринин учкучу катары учуу убактысы бар болсо, анда КР ЖАО бул учуу убактысын эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынганда тийиштүү түрдө учуу убактысына карата талаптарды азайтуу мүмкүнчулугунүн даражасын аныктайт.

3) Учуу даярдыгы: талапкер коммерциялык учкучтун күбөлүгүн алуу жана приборлор боюнча учууга уруксат берүү жөнүндө квалификациялык белгини алуу үчүн талап кылынган кош башкарылуучу аба кемесинде инструктор менен учуу даярдыгынан өтөт.

§ 17. Приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги

206. Учак, дирижабль, тик учак жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси сыяктуу аба кемелери үчүн квалификациялык белги коюуда коюлуучу талаптар:

1) талапкер приборлор боюнча учуу укугу жөнүндө квалификациялык белгинин ээсине берилген укуктарга ылайык келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү багыттар боюнча көрсөтүүгө тийиш:

а) аба укугу боюнча:

- ПУЭ боюнча учууларга тиешелүү эрежелерди жана жоболорду;

- аба кыймылын тейлөөгө карата тийиштүү практиканы жана эрежелерди;

б) аба кемесинин берилген түрүнө карата аба кемелери боюнча жалпы билимин:

- ПУЭ менен учууда жана приборлор боюнча учуунун метеорологиялык шарттарында аба кемесин башкаруу жана навигациялоо үчүн зарыл болгон борттук электрондук жабдууларды, электрондук түзүлүштөрдү жана приборлорду пайдалануу, чектөө жана пайдаланууга жарактуулугу; автоматташтыруу каражаттарын пайдалануу жана чектөө;

- учуу приборлору; компастар, бурулуу катасы жана ылдамдануу таасиринин катасы; гироскопиялык приборлор, эксплуатациялык чектөөлөр жана прецессиянын таасир этүүсү; учуунун ар кандай приборлору жана электрондук индикаторлору иштен чыккан учурда иш-аракеттердин эрежелери жана жол-жоболору;

в) аба кемесинин берилген түрүнө карата учуу мүнөздөмөлөрүн жана пландоону:

- ПУЭ ылайык учуу алдында даярдыктарды көрүү жана текшерүү жүргүзүү;

- оперативдүү учууну пландоо;

- АКБ максаттары үчүн ПУЭ учуу пландарын даярдоо жана берүү;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартиби;

г) аба кемесинин берилген түрүнө карата адамдын мүмкүнчүлүгү:

- приборлор боюнча аба кемелеринде учууга карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФККнын принциптери;

д) аба кемесинин берилген түрүнө карата метеорология:

- авиациялык метеорологияны колдонуу;

- карталарды, корутундуларды жана божомолдорду түшүнүү жана колдонуу;

- коддор жана кыскартуулар;

- метеорологиялык маалыматтарды алуунун жана колдонуунун эрежелери;

- бийиктикти өлчөө;

- кыймылдаткычтардын жана планердин тоңушунун себептери, таанылышы жана кесепеттери;

- фронталдык аймактардан өтүү эрежелери;

- кооптуу метеошарттарды айланып өтүү;

- көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар тик учактар жана учактар үчүн: негизги винттин тоңушунун кесепеттери;

е) аба кемесинин берилген түрүнө карата навигациясы:

- навигациялык тутумдарын колдонуу менен практикалык навигация;

- учуу, каттам боюнча учуу, конууга жакындоо жана конуу этаптарында колдонулуучу навигациялык системалардын такыгын жана ишенимдүүлүгүн пайдалануу;

- навигациялык маалымат булактарын аныктоо;

ж) берилген аба кемесинин түрүнө колдонулуучу эксплуатациялоо эрежелери:

- эксплуатациялык шарттарда КФКК ыкмаларын колдонуу;

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар, учуу карталары, каттамдык учуулар, приборлор боюнча ылдыйлоо жана токтоого жакындоо сыяктуу аэронавигациялык маалыматтарды түшүнүү жана колдонуу;

- өзгөчө кырдаалда сактык чаралары жана иш-аракеттер; ПУЭ менен учуу менен байланышкан коопсуздук эрежелери; тоскоолдуктардан учуп өтүү критерийлери;

з) радиотелефония:

- ПУЭ ылайык аба кемелеринин учууларында колдонулуучу байланыш эрежелери жана фразеология;

- байланыш үзүлгөндөгү аракеттер;

2) талапкер, приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги алууга умтулууда, ошол квалификациялык белгинин ээсине берилген укуктарга тиешелүү компетенттүүлүк деңгээлинде, аба кемесинде учуу схемаларын жана маневрларды аткаруу жөндөмдүүлүгүн көрсөтүүгө тийиш, ошондой эле:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) берилген түрдөгү аба кемесин анын чектөөлөрүнүн чегинде башкаруу;

в) бардык маневрларды жай жана так аткаруу;

г) туура чечимдерди кабыл алуу жана учууда контролдукту жана байкоону квалификациялуу жүзөгө ашыруу;

д) навигация жаатындагы билимди колдонуу;

е) учуу же маневр схемасынын ийгиликтүү аткарылышын камсыз кылгыдай кылып, аба кемесин дайыма башкаруу;

3) эгерде аба кемелеринде приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белги берилген укуктарды ишке ашыруу болжолдонсо, талапкер тиешелүү түрдөгү көп кыймылдатуучу аба кемелеринде бир кыймылдаткычы иштебеген же жасалма түрдө бир кыймылдаткычы иштебеген приборлор боюнча гана учууну аткарууга жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт;

4) приборлор менен учуу укугуна квалификациялык белгини алуу боюнча тажрыйбаны жана көндүмдөргө ээ болуу үчүн КР ЖАО тарабынан бекитилген FSTD колдонулат;

5) ышкыбоз-учкуч күбөлүгүнө ээ болгон талапкерлер биринчи класстагы медициналык корутунду берүүдө угуусуна коюлуучу талаптардын негизинде угуусунун курчтугун текшерүүсүнөн өтүшөт;

6) ышкыбоз-учкуч күбөлүгүнө ээ болгон талапкерлер дене бой жана психикалык абалы боюнча талаптарынын, ошондой эле биринчи класстагы медициналык корутунду берүү үчүн көрүүнүн негизинде кабыл алуу талаптарынын негизинде текшерүүдөн өтүшөт.

207. Квалификациялык белгинин ээсинин укуктары жана мындай укуктарды жүзөгө ашырууда сакталуучу шарттар:

1) 63-79 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптарга ылайык, аба кемелеринин конкреттүү түрү үчүн приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгинин ээси, аба кемелеринин ПУЭдеги берилген түрлөрүндөгү аба кемелерин башкарууга укуктуу;

2) көп кыймылдаткычтуу аба кемелеринде бул укуктарды жүзөгө ашыруудан мурда квалификациялык белгинин ээси тийиштүү түрдөгү көп кыймылдаткычтуу аба кемелеринде бир кыймылдаткычы иштебеген же бир кыймылдаткычы иштебеген сыяктуу түр көрсөткөн приборлор боюнча гана учууну аткаруу жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт;

3) эгерде учкучтар учактын ар бир түрү боюнча талаптарга жооп берсе, бир нече түрдөгү (бирок эки түрдөн ашпаган) аба кемелеринде приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгиге ылайык биргелешкен укуктарды ишке ашыра алышат.

208. Талапкер аба кемесинин берилген түрүнүн ышкыбоз-учкучу же коммерциялык учкучу күбөлүгүнө ээ.

209. Талапкер:

1) 50 сааттан кем эмес аба кемелеринин командири катары, КР ЖАО үчүн алгылыктуу типтерде каттам боюнча учууларды аткаруу үчүн учат, анын ичинен берилген түрдөгү аба кемелеринде 10 сааттан кем эмес, жана

2) 40 сааттан кем эмес аба кемелеринде приборлор боюнча учууларды аткаруу үчүн учат, анын ичинен 20 сааттан ашык эмеси (же учуу тренажеру колдонулган учурларда 30 саат) приборлор боюнча жерде машыгуу убактысын түзүшү мүмкүн. Жерде машыгуу ыйгарым укуктуу инструктордун жетекчилиги астында жүргүзүлөт.

210. Приборлор боюнча талап кылынган 40 сааттык учуу убактысынын ичинен талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында учуу даярдыгынан өтүү учурунда кош башкарылуучу берилген түрдөгү аба кемелеринде кеминде 10 саат учат. Инструктор талапкердин приборлор боюнча учууга укугу жөнүндө квалификациялык белгинин ээсине коюлуучу талаптардын деңгээлинде, жок дегенде төмөнкү тармактарда эксплуатациялык тажрыйба алуусун камсыз кылат:

1) ПУЭ боюнча учуу планын даярдоодо учуу эксплуатациясы боюнча колдонмону же ага эквиваленттүү документти жана аба кыймылын тейлөө боюнча тиешелүү документтерди колдонууну кошкондо, учуу алдындагы даярдык боюнча;

2) учуу алдындагы текшерүү, контролдук тизмектерди пайдалануу, башкаруу жана учуу алдындагы көзөмөлдүк текшерүүлөр боюнча;

3) кадимки, өзгөчө жана авариялык шарттарда ПУЭ боюнча учууларды аткаруудагы иш-аракеттердин жана маневрлардын тартиби, анын ичине төмөнкүлөр да кирет:

- учкандан кийин приборлор боюнча учууга өтүү;

- учуп кетүүнүн стандарттык схемалары жана приборлор боюнча учуп келүү;

- каттам боюнча ПУЭ ылайык учуунун схемалары;

- күтүү аймагындагы учуу;

- белгиленген минимумдарда приборлор боюнча конууга жакындоо;

- экинчи айлампага кетүүнүн тартиби;

- приборлор боюнча конууга жакындоону аткаруудан кийинки конуу;

4) учуудагы маневрлар жана учуунун конкреттүү мүнөздөмөлөрү.

211. Эгерде приборлор боюнча учууларды аткарууга квалификациялык белги берилге турган укуктар бир нече кыймылдаткычы бар аба кемесинде ишке ашырыла тургандыгы болжолдонсо, анда талапкер ыйгарым укуктуу учкуч-инструктордун жетекчилиги астында тиешелүү түрдөгү кош башкарылуучу аба кемесинде учуу даярдыгы боюнча окуудан өтүүгө тийиш. Инструктор талапкердин бир кыймылдаткычы иштебеген же бир кыймылдаткычы иштебей тургандай жасалган приборлордун тиешелүү түрүн башкаруу боюнча эксплуатациялык тажрыйба алышын камсыз кылат.

§ 18. Көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар учактардын, дирижаблдардын, тик учактардын жана аба кемелеринин учкуч-инструкторунун квалификациялык белгиси

212. Квалификациялык белгини киргизүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер күбөлүктө көрсөтүлгөн аба кемесинин түрүнө ылайык, коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүн алуу үчүн, билими боюнча коюлган талаптарга жооп берет. Мындан тышкары, талапкер учкуч-инструктор белгисинин ээсине берилген укуктарга дал келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү багыттар боюнча көрсөтөт:

а) практикалык окуунун методикасы;

б) жер үстүндө даярдоону жүзөгө ашыруучу сабактар боюнча окуучулардын жетишкендиктерин баалоо;

в) материалды өздөштүрүү процесси;

г) натыйжалуу окутуунун элементтери;

д) окуучулардын билимин баалоо жана текшерүү, окутуу теориясы;

е) даярдоо программаларын иштеп чыгуу;

ж) сабактарды пландоо;

з) аудиториялык окутуунун методикасы;

и) FSTD зарыл болгон учурда, окутуунун усулдарын пайдалануу;

к) окуучулардын каталарын анализдөө жана оңдоо;

л) УКККнын принциптерин кошо алганда, учуу даярдыгына карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү;

м) аба кемесинде системалардын иштен чыгышын жана иштебей калууларын жасалмалоо менен байланышкан коркунучтар;

2) талапкер учуу боюнча окутууну жүргүзүүнү көздөгөн чөйрөлөрдө жана учкуч-инструктордун укуктары ишке ашырыла турган аба кемелеринин түрлөрү жана класстары боюнча, анын ичинде учуу алдындагы инструктаж берүү, учууларды талдоону жана жердеги машыгууну үйрөтүү жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт.

3) талапкер коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүгүн алууда тажрыйбага коюлган төмөнкү талаптарга жооп берет:

- учак үчүн бекитилген программа боюнча 150 саат учуу убактысы берилет;

- тик учак үчүн бекитилген программа боюнча 100 саат учуу убактысы берилет;

- көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемеси үчүн бекитилген программа боюнча 150 саат учуу убактысы берилет;

- дирижабль үчүн 200 сааттан кем эмес учуу убактысы берилет;

4) КР ЖАО тарабынан дайындалган учкуч-инструктордун жетекчилиги астындагы талапкер:

- учуу даярдыгын жүргүзүү методикасы, анын ичинде операцияларды көрсөтүү, практикалык окутуу ыкмалары, окуп жаткандардын каталарын таануу жана оңдоо боюнча окуу курсунан өтөт; жана

- ал учуу боюнча даярдоо жүргүзүүнү көздөгөн маневрларын жана учуу схемаларын аткаруунун методикасын практикада колдонот.

213. 63-76 жана 138-171-пункттарынын талаптары сакталган шартта учкуч-инструктор квалификациялык белгисинин ээси төмөнкүлөргө укуктуу:

1) учкуч-студенттердин өз алдынча учууларын көзөмөлдөө; жана

2) ышкыбоз-учкучтун жана коммерциялык авиациянын учкучунун күбөлүктөрүн берүүгө, приборлор боюнча учууга укук жөнүндө квалификациялык белгини киргизүүгө жана учкуч-инструктордун квалификациялык белгисин берүү үчүн учуу даярдыгын жүргүзүүгө;

учкуч-инструктор деген учурда:

- аба кемелеринин тийиштүү тиби боюнча даярдоо жүргүзүү укугу жөнүндө күбөлүгү жана квалификациялык белгиси;

- даярдоо жүргүзүлүп жаткан аба кемесинин командиринин функцияларын аткаруу боюнча күбөлүгү жана квалификациялык белгиси;

- күбөлүктөгү белги менен тастыкталган учкуч-инструктордун квалификациялык белгиси болот;

214. Көп мүчөлүү экипаждын учкуч күбөлүгүн алууга даярдык көрүү үчүн талапкер инструктор үчүн көрсөтүлгөн квалификациялык талаптарга жооп берүүгө тийиш.

§ 19. Учкуч-планерист күбөлүгү

215. Күбөлүктү берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 16 жаштан кем эмес;

2) талапкер учкуч-планерист күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык билим деңгээлин, бери дегенде төмөнкү тармактарда көрсөтүүгө тийиш:

а) аба укугу боюнча:

- учкуч-планерист күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелерди жана жоболорду;

- учуулардын эрежелери боюнча;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасын жана эрежелерин;

б) аба кемелерине тиешелүү жалпы билими боюнча:

- планерлердин системасынын жана прибордук жабдууларынын иштөө принциптерин;

- планерлердин эксплуатациялык чектөөлөрүн;

- учуу боюнча колдонмодон же ушул маалыматты камтыган башка документтеги тиешелүү эксплуатациялык маалыматтарды;

в) учуунун мүнөздөмөлөрү, аны пландаштыруу жана жүктөө боюнча:

- учуунун мүнөздөмөлөрүнө массаларды бөлүштүрүүнүн жана жүктөөнүн таасирин; массаны жана тегиздөөнү эсептөөнү;

- ишке киргизүү, конуу жана башка мүнөздөмөлөрдүн параметрлерин колдонууну жана практикада ишке ашырууну;

- учуу алдындагы пландоону жана ВУЭ боюнча учууларды аткарууда каттам боюнча учууну пландаштырууну;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелерин;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартибин;

- кыймыл көп болгон аймактарда учууларды аткарууну;

г) адамдын мүмкүнчүлүктөрү боюнча:

- учкуч-планеристке карата адамдын мүмкүнчүлүктөрүн, анын ичинде УКК принциптерин;

д) метеорология боюнча:

- авиациондук метеорологиянын негиздерин колдонууну;

- метеорологиялык маалыматты алуу жана колдонуу эрежелерин;

- бийиктикти өлчөөнү;

е) навигация боюнча:

- аба навигациясынын практикалык аспектилерин жана жолду эсептөөнүн ыкмаларын;

- аэронавигациялык карталарды колдонууну;

ж) эксплуатациялык эрежелер боюнча:

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар сыяктуу аэронавигациялык документацияларды колдонууну;

- ар кандай баштоо ыкмаларын жана аракеттердин тиешелүү тартибин;

- кооптуу метеошарттарды, жолдогу турбуленттүүлүктү жана учуу үчүн кооптуу болгон башка кубулуштарды айланып өтүү максатында көрүлүүчү аракеттерди кошкондо, авариялык абалдагы сактык чараларын жана аракеттерди.

з) учуунун негиздери боюнча:

- планерлерге карата учуунун негиздерин;

3) талапкер учкуч-планерист күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык, УВЭ боюнча учууларды аткаруу үчүн байланыш жүргүзүү эрежелерине жана фразеологияга ылайык келген билим деңгээлин, ошондой эле байланышты жоготкондо көрүлүүчү иш-аракеттерди билүүсүн көрсөтүүгө тийиш;

4) талапкер 20дан кем эмес учуу жана конуу иштерин аткарган 2 саат өз алдынча учуу убактысын кошкондо, планердин учкучу катары 6 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ;

5) эгерде талапкер учактын учкучу катары учуу убактысына ээ болсо, анда КР ЖАО бул учуу убактысын эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынганда тийиштүү түрдө учуу убактысына карата талаптарды азайтуу мүмкүнчулугунүн даражасын аныктайт;

6) талапкер тиешелүү көзөмөлдүн астында планерлерди эксплуатациялоо тажрыйбасында, бери дегенде төмөнкү багыттар боюнча билимге ээ болушу зарыл:

- учуу алдындагы даярдыкты, анын ичинде планерди чогултууну жана текшерүүнү;

- колдонулган старт ыкмасында колдонулган техникалык ыкмаларды жана эрежелерди, анын ичинде аба ылдамдыгынын тиешелүү чектөөлөрүн, авариялык кырдаалдын тартибин жана колдонулган сигналдарды;

- кагылышууну болтурбоо үчүн колдонулган кыймыл схемалары, ыкмалары жана чаралары боюнча учууларды;

- сырткы визуалдык багыттардын жардамы менен планерди башкарууну;

- учуу режимдеринин иштөө диапазонунда учууну;

- баштапкы жана учурундагы төмөндөөнү аныктоону жана спираль түрүндө кескин төмөндөөдөн чыгууну;

- кадимки шарттарда жана капталдан урган шамалда учууну, конууга жакындоону жана конууну;

- визуалдык багыттардын жардамы менен жана жолду эсептөө ыкмалары менен каттамдар боюнча учууну;

- өзгөчө кырдаалдагы аракеттердин тартибин.

7) талапкер планердин командири катары 215-пункттун 6-пунктчасында көрсөтүлгөн учууларды жана маневрларды аткаруу көндүмдөрүн учкуч-планерист күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык квалификациялык деңгээлде көрсөтөт, ошондой эле:

- коркунуч факторлорун жана каталарды таанууну жана аларды көзөмөлдөөнү;

- планерди анын чектөөлөрүнүн өлчөмүндө башкаруу;

- бардык маневрларды жай жана так аткаруу;

- учууда туура чечимдерди кабыл алуу жана байкоону квалификациялуу түрдө ишке ашыруу;

- аба навигациясы жаатындагы билимин колдонуу;

- планерди учуу схемасынын же маневрдун ийгиликтүү аткарылышын камсыз кылган жол менен тынымсыз иштетүү боюнча билгичтигин көрсөтүүсү зарыл;

8) ден-соолугунун абалы боюнча: талапкердин жарактуу экинчи класстагы медициналык корутундусу болууга тийиш.

216. 63-80 жана 138-171-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар сакталган шартта, эгерде күбөлүктүн ээси старт методун пайдаланууну колдонуу тажрыйбасына ээ болсо, учкуч-планерист күбөлүгү каалаган планердин командиринин функцияларын аткарууга укук берет;

217. Эгерде жүргүнчүлөрдү ташуу мүмкүнчүлүгү болгон болсо, анда күбөлүктүн ээси планерлердин учкучу катары 10 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ болот.

§ 20. Эркин аэростаттын учкучунун күбөлүгү

218. Эркин аэростаттын учкуч күбөлүгү жөнүндө жоболору ысык аба же газ колдонулган эркин аэростаттарга карата колдонулат.

219. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 16 жаштан кем эмес;

2) талапкер эркин аэростаттын учкуч күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык, бери дегенде төмөнкү тармактарда билим деңгээлин көрсөтүүгө тийиш:

а) аба укугу боюнча:

- эркин аэростаттын учкуч күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелерди жана жоболорду;

- учуунун эрежелерин;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасын жана эрежелерин;

б) аба кемелерине тиешелүү жалпы билими боюнча:

- эркин аэростаттардын, системалардын жана прибор жабдууларынын иштөө принциптерин;

- эркин аэростаттардын эксплуатациялык чектөөлөрүн;

- учуу боюнча колдонмодон же ушул маалыматты камтыган башка документтен алынган эксплуатациялык маалыматтарды;

- эркин аэростатттарда колдонулган газдардын физикалык мүнөздөмөлөрүн жана практикалык колдонулушун;

в) учуунун мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө боюнча:

- учуу мүнөздөмөлөрүнө жүктөөнүн таасир этишин, массаны эсептөөнү;

- температуранын таасир этүүсү менен бирге, ишке киргизүү, конуу жана башка мүнөздөмөлөрдүн параметрлерин колдонууну жана практикада ишке ашырууну;

- учуу алдындагы пландоону жана ВУЭ боюнча учууларды аткарууда каттам боюнча учууну пландаштырууну;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелерин, бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартибин, кыймыл көп болгон аймактарда учууларды аткарууну;

г) адамдын мүмкүнчүлүктөрү боюнча:

- эркин аэростаттын учкучуна карата адамдын мүмкүнчүлүктөрүн, анын ичинде УКК принциптерин;

д) метеорология боюнча:

- авиациялык метеорологиянын негиздерин колдонууну, метеорологиялык маалыматты алууну жана пайдалануу эрежелерин;

- бийиктикти өлчөөнү;

е) навигация боюнча:

- аба навигациясынын практикалык аспектилерин жана жолду эсептөөнүн ыкмаларын;

- аэронавигациялык карталарды колдонууну;

ж) эксплуатациялык эрежелер боюнча:

- АIР, NОТАМ, авиациялык коддор жана кыскартуулар сыяктуу аэронавигациялык документацияларды колдонууну;

- кооптуу метеошарттарды, жолдогу турбуленттүүлүктү жана учуу үчүн кооптуу болгон башка кубулуштарды айланып өтүү максатында көрүлүүчү аракеттерди кошкондо, авариялык абалдагы сактык чараларын жана аракеттерди;

з) учуунун негиздери боюнча:

- эркин аэростаттарга карата учуунун негиздерин;

3) талапкер учкуч-планерист күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык, УВЭ боюнча учууларды аткаруу үчүн байланыш жүргүзүү эрежелерине жана фразеологияга ылайык келген билим деңгээлин, ошондой эле байланышты жоготкондо көрүлүүчү иш-аракеттерди билүүсүн көрсөтүүгө тийиш;

4) тажрыйбасы боюнча:

а) талапкер аэростаттын учкучу катары кеминде 16 саат учуу убактысына ээ, анын ичинен кеминде 8 учуу жана көтөрүлүүсү бар, алардын бирөөсү өз алдынча болуп саналат;

б) талапкер эркин аэростаттарды эксплуатациялоодо бери дегенде төмөнкү тармактар боюнча тажрыйбага ээ болушу зарыл:

- учуу алдындагы даярдык, анын ичинде аэростатты чогултуу, бургулоо, толтуруу, байлоо жана текшерүү;

- ишке киргизүүдө жана көтөрүүдө колдонулуучу техникалык ыкмалар жана эрежелер, анын ичинде тиешелүү чектөөлөр, авариялык кырдаал тартиби жана колдонулган сигналдар;

- кагылышууну болтурбоо ыкмалары жана чаралары;

- сырткы визуалдык белгилердин жардамы менен эркин аэростатты башкаруу;

- тез түшүү режимин таануу жана андан чыгуу;

- визуалдык багыттардын жардамы менен каттардар боюнча учуу жана жолду эсептөө ыкмалары;

- жердеги аэростат менен иштөө тартиби менен бирге, конууга жакындоо жана конуу;

- өзгөчө кырдаалдагы аракеттердин тартиби боюнча;

в) эгерде күбөлүк тарабынан берилген укуктар түнкү убакытта ишке ашырыла турган болсо, анда талапкер түнкү учуулар учурунда тиешелүү контролдун астында аэростаттарды эксплуатациялоо тажрыйбасына ээ боло алат;

г) эгерде акы үчүн же жалдоо боюнча жүргүнчүлөрдү ташуу каралган болсо, анда күбөлүктүн ээси 35 сааттан кем эмес учуу убактысына ээ болот, анын ичинде 20 саат эркин аэростаттын учкучу катарында берилет;

5) талапкер эркин аэростаттын учкучунун күбөлүгүнүн ээсинин укугуна тиешелүү компетенция деңгээлинде эркин аэростаттын командири катары 220-пункттун 4) - б пунктчасында көрсөтүлгөн учууларды жана маневрлерди аткаруу көндүмдөрүн көрсөтөт, жана ошондой эле:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) эркин аэростатты анын чектөөлөрүнүн чегинде башкаруу;

в) бардык маневрларды жай жана так аткаруу;

г) туура чечимдерди кабыл алуу жана учууда контролдукту жана байкоону квалификациялуу жүзөгө ашыруу;

д) аба навигациясы жаатындагы билимди колдонуу;

е) учуу же маневр схемасынын ийгиликтүү аткарылышын камсыз кылгыдай кылып, эркин аэростатты дайыма башкаруу боюнча билгичтигин көрсөтөт;

6) ден соолугунун абалы боюнча жарактуулугу - талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болуусу шарт.

220. 63-76, 77-79, пункттарында жана 138-171 пунктчасында көрсөтүлгөн талаптар сакталган шартта, же жүргүнчүлөрдү акы үчүн же жалдоо боюнча ташуу мүмкүнчүлүгү каралган учурда, күбөлүктүн ээси 35 саат учуу убактысына ээ болот, анын ичинен эркин аэростаттын учкучуна 20 саат учуу убактысы берилет. Эгерде күбөлүктүн ээси ысык абаны же газды колдонгон аэростаттарда учуу тажрыйбасына ээ болсо, эркин аэростаттын учкучунун күбөлүгү каалаган эркин аэростаттын командиринин милдетин аткарууга укук берет.

221. Көрсөтүлгөн укуктарды түнкүсүн ишке ашыруудан мурда, күбөлүктүн ээси көзөмөл алдында түнкү убакта эксплуатациялоо тажрыйбасын ала алат.

§ 1. Күбөлүктөрдү берүүгө карата жалпы талаптар

222. Квалификациялык белгилердин жарактуулук мөөнөтү КР ЖАО тарабынан аныкталат.

223. 3-главанын жоболору УУАнын эл аралык учууларына гана тиешелүү.

224. Ушул главанын жоболоруна ылайык берилген тышкы учкучтун күбөлүгү жок болсо, ал адамга аба кемесинин тышкы командиринин же экинчи тышкы учкучтун функцияларын УУАнын төмөнкү түрлөрүнүн кайсынысы болбосун, аткарууга жол берилбейт:

- учакка;

- дирижаблга;

- планерге;

- айлануучу учакка;

- көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемесине;

- эркин аэростатка.

225. УУАнын түрү жөнүндө маалымат тышкы учкучтун күбөлүгүнө түрү жөнүндө квалификациялык белги киргизилет.

226. Талапкер тышкы учкучтун күбөлүгүн же квалификациялык белгисин алганга чейин, тышкы учкучтун күбөлүгүн жана квалификациялык белгисин алуу үчүн белгиленген жаш курагына, тажрыйбасына, учуу даярдыгына, квалификациясына жана ден соолугунун абалына карата талаптарга ылайык келүүгө тийиш.

227. Тышкы учкучтун күбөлүгүн же квалификациялык белгисин алууга талапкер КР ЖАО тарабынан аныкталган ыкма менен ошол күбөлүк же квалификациялык белги үчүн белгиленген билимге жана көндүмгө коюлган талаптарга шайкештигин көрсөтөт.

§ 2. Түрү жөнүндө квалификациялык белгилер

228. Түрү жөнүндө квалификациялык белгилер, эгерде каралса, 224-пунктта саналган УУАнын түрлөрүнө кирет.

229. Күбөлүккө киргизүү үчүн түрү жөнүндө кошумча квалификациялык белгилерди алууга талапкер тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээси өзү алгысы келген УУАнын түрү жөнүндө кошумча квалификациялык белги менен каралган укуктарга карата ушул эрежелердин талаптарына ылайык келет.

§ 3. Классы жана типи боюнча квалификациялык белгилер

230. Классы жөнүндө квалификациялык белги бир тышкы учкуч менен учууга арналган сертификацияланган УУА жана алар менен байланышкан башкаруучулуктун салыштырмалуу мүнөздөмөлөрү, учуу-техникалык жана башка мүнөздөмөлөрү бар КМП үчүн белгиленет. КР ЖАО тиби жөнүндө квалификациялык белгини зарыл деп эсептеген учурлар өзгөчө болуп саналат.

231. Тиби жөнүндө квалификациялык белги эки тышкы учкучтан турган минималдуу экипажы бар учуулар үчүн сертификацияланган УУА жана алар менен байланышкан КМП үчүн же КР ЖАО аны зарыл деп эсептегенде белгиленет.

232. Эгерде типтин жалпы квалификациялык белгиси киргизилсе, ал операциялык процедуралар, системалар жана башкаруу бөлүгүндө окшош мүнөздөмөлөргө ээ УУАГА гана колдонулат.

233. Эгерде талапкер тышкы учкучтун алгачкы күбөлүгүн берүү үчүн зарыл болгон квалификацияны көрсөтсө, бул күбөлүккө ушул демонстрациянын жүрүшүндө колдонулган УУАнын классына же түрүнө жана аны менен байланышкан FSTD ылайык келген түрү жана квалификациялык белгилери жөнүндө белги коюлат.

§ 4. Классы жана типи жөнүндө квалификациялык белгилерге коюлган талаптар

234. Күбөлүк берген КР ЖАО бул күбөлүктүн ээсине, эгерде күбөлүктүн ээси төмөнкүдөй уруксаты болбосо аба кемесинин тышкы командиринин же УУА жана аны менен байланышкан КМП тышкы экинчи учкучунун функцияларын аткарууга жол бербейт:

1) 230-пунктунда каралган класс жөнүндө тиешелүү квалификациялык белгини; же

2) 231-пунктуна ылайык талап кылынган ттүрү жөнүндө квалификациялык белгини.

235. Эгерде тышкы экинчи учкучтун функциялары менен укукту чектеген же учуунун крейсердик этабында гана тышкы учкучтун функциялары менен укукту чектеген тип жөнүндө квалификациялык белги киргизилсе, мындай чектөө ушул квалификациялык белгиде чагылдырылат.

236. Эгерде учуунун крейсердик этабында гана тышкы учкучтун функциялары менен укуктарды чектеген класс жөнүндө квалификациялык белги киргизилсе, мындай чектөө квалификациялык белгиде чагылдырылат.

237. Окуу, сыноо же коммерциялык эмес учуулар үчүн 234-пунктунда каралган классы же түрү жөнүндө квалификациялык белгинин ордуна тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине жазуу жүзүндө атайын уруксат берилиши мүмкүн. Бул уруксаттын жарактуулук мөөнөтү белгилүү бир учууну аяктоо үчүн зарыл болгон убакыт менен чектелет.

§ 5. Классы жана типи жөнүндө квалификациялык белгилерге коюлган талаптар

238. Талапкер квалификациялык белгини алгысы келген класстагы УУАнын коопсуз учуусун аткаруу үчүн зарыл болгон квалификацияны көрсөтөт.

239. Талапкер тийиштүү көзөмөл астында УУАнын тиешелүү түрү жана ага байланыштуу КМП жана/же тиешелүү тергөөчү боюнча тажрыйбага ээ болот:

1) учуунун бардык этаптарында кадимки учуу схемалары жана маневрларына;

2) кыймылдаткыч, С2 линиясы, системалар жана планер сыяктуу жабдуулардын бузулушуна же бузулушуна байланыштуу адаттан тыш жана авариялык процедураларга жана маневрларга;

3) приборлор боюнча учуулардын эрежелерине, анын ичинде приборлор боюнча конууга жакындоо, экинчи айлампага чыгуу жана адаттагы, штаттан тышкаркы жана авариялык шарттарда конуу, анын ичинде кыймылдаткычтын иштебей калышын жасалмалоо эрежелерин;

4) түрү жөнүндө квалификациялык белги берүү үчүн татаал мейкиндик абалдарына түшүп калууну болтурбоо жана алардан чыгуу боюнча даярдыктан өтүү;

5) экипаж эмгекке жөндөмдүүлүгүн жоготкон учурдагы аракеттердин тартиби жана тышкы учкучтун милдеттерин бөлүштүрүүнү кошкондо экипаждын аракеттерин координациялоо тартиби; экипаж мүчөлөрүнүн өз ара аракеттенүүсү жана контролдук карталарды пайдаланууну.

240. Талапкер учактын тийиштүү түрүн жана ага байланыштуу КМПны коопсуз иштетүү үчүн зарыл болгон квалификацияны, ошондой эле С2 линиясын колдонуп, аба кемесинин тышкы командиринин же тышкы экинчи учкучтун милдеттерине тиешелүү башкаруу көндүмдөрүн көрсөтөт.

§ 6. Тажрыйба топтоо жана квалификациясын көрсөтүү үчүн FSTD колдонуу

241. Күбөлүктү же тышкы учкучтун квалификациялык белгисин алуу үчүн квалификацияны көрсөтүү үчүн зарыл болгон ар кандай маневрду аткаруу же тажрыйба алуу үчүн күч колдонуу КР ЖАО тарабынан бекитилет, ал коюлган тапшырмага ылайык келүүсүнө кепилдик берет.

§ 7. Тышкы учкучтун күбөлүгүн берүү үчүн даярдоо жүргүзүүгө уруксат алууга коюлган талаптар

242. Эгерде күбөлүктүн ээси КР ЖАО тарабынан тийиштүү уруксат албаса, тышкы учкучтун күбөлүгүн берген КР ЖАО анын ээсине күбөлүктү же квалификациялык белгини берүү үчүн зарыл болгон даярдыкты жүргүзүүгө жол бербейт.

243. Тийиштуу уруксатка төмөнкүлөр кирет:

1) тышкы учкучтун күбөлүгүнө УУАнын инструкторунун квалификациялык белгисин; же

2) КР ЖАО тышкы учкучтун күбөлүктөрүн берүү үчүн даярдоону тапшырган расмий окуу уюмунун өкүлүнүн функциясын аткарууга уруксат; же

3) Тышкы учкучтун күбөлүгүн берген КР ЖАО атайын уруксаты.

244. КР ЖАО тышкы учкучтун күбөлүгүн берүүдө, төмөнкүлөргө ээ болбосо, FSTDда даярдоого уруксат бербейт:

1) тышкы учкучтун тиешелүү күбөлүгү болбосо;

2) УУА боюнча тийиштүү даярдыктан өтпөсө;

3) учуу тажрыйбасы жок болсо;

4) КР ЖАО тиешелүү уруксат албаса.

§ 8. УУАда учуу убактысын эсепке алуу

245. Тышкы студент учкучка өзү жана инструктор менен УУА учууларын аткарган бардык убакыт учуу убактысында эсептелет. Бул убакыт тышкы учкучтун алгачкы күбөлүгүн берүүдө киргизилет.

246. Тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине ал инструктор менен УУА учууларды аткарган бардык убакыт толугу менен учуу убактысына эсептелинет. Бул убакыт аба кемесинин тышкы командирине чейин квалификацияны жогорулатуу үчүн талап кылынган УУАнын жалпы учуу убактысына кирет.

247. Тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине ал өз алдынча инструктор менен же жаңы квалификациялык белгини алуунун алкагында аткарган ар кандай типтеги УУАга учкан бардык убакыттары толугу менен эсептелет.

248. Бир тышкы учкуч менен учууларды аткаруу үчүн сертификацияланган, бирок КР ЖАО талабына ылайык аны эксплуатациялоо үчүн тышкы экинчи учкучтун болушу зарыл болгон УУАнын тышкы экинчи учкучунун функциясын аткарган тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине УУАнын тышкы экинчи учкучу катары учуу убактысынын 50 пайызынан ашык эмеси эсептелинет. Бул убакыт аба кемесинин тышкы командири катары квалификациясын жогорулатуу үчүн зарыл болгон УУАнын жалпы учуу убактысына кирет. Эгерде УУА тышкы экинчи учкуч менен учууларды аткаруу үчүн жабдылган болсо жана көп кырдуу экипаж тарабынан пайдаланылса, КР ЖАО учуу убактысын учууга зарыл болгон жалпы учуу убактысына толук эсептөөгө уруксат бере алат.

249. Күбөлүктүн ээси тышкы экинчи учкуч менен учууларды аткаруу үчүн сертификацияланган УУАнын тышкы экинчи учкучунун функцияларын аткарган учуу убактысы толугу менен эсептелет, мында бул ууага учуу убактысы анын квалификациясын аба кемесинин тышкы командиринин деңгээлине чейин жогорулатуу үчүн зарыл болгон УУАга учуу жалпы убактысына киргизилет.

250. Тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээси байкоо алдында аба кемесинин тышкы командиринин милдетин аткарган учуу убактысы толугу менен УУАга сокку уруу убагында эсептелет, ал аба кемесинин тышкы командиринин деңгээлине чейин анын квалификациясын жогорулатуу үчүн зарыл болгон жалпы учуу убактысына киргизилет.

251. Жаңы квалификациялык белгини алуу үчүн кайрылганда тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине УУАнын тышкы учкучу катары такталоо тажрыйбасы эсептелет. КР ЖАО бул тажрыйба алгылыктуу болуп саналаарын жана оң чечим кабыл алынган учурда квалификациялык белгини берүү үчүн тажрыйбага карата талаптар тийиштүү түрдө төмөндөтүлүшү мүмкүн болгон даражасын аныктайт.

252. УУАга зарыл болгон учуу убактысы бекитилген квалификациялык даярдоо программасынын негизинде аныкталат.

§ 9. 60 жашка чыккан тышкы учкучтардын укуктарын чектөө жана 65 жашка чыккан учкучтардын укуктарын токтотуу

253. Тышкы учкучтарга күбөлүк берүүчү КР ЖАО, эгерде күбөлүктөрдүн ээлери 60 жашка толгон болсо же учуулар 65 жаштан жогору болсо, эл аралык коммерциялык аба ташууларында иштеген УУАнын учкучунун милдетин аткарууга алардын ээлерине жол бербейт.

§ 10. Тышкы учкуч-студент

254. Тышкы учкуч-студент КР ЖАО тарабынан белгиленген талаптарга жооп берет. Мындай талаптарды белгилөөдө тышкы учкуч-студенттер тарабынан берилген укуктарды жүзөгө ашыруу алардын учуулардын коопсуздугуна коркунуч жаратпашына чара көрүлөт.

255. Тышкы учкуч-студент учкучсуз учуучу аппараттарды өз алдынча башкарууга расмий бекитилген учкучсуз учуучу аппараттардын инструкторунун көзөмөлү же уруксаты боюнча гана жол берилет.

256. Тышкы учкуч-студент кызыкдар мамлекеттердин ортосундагы атайын же жалпы макулдашуусуз эл аралык учууларды аткарууда УУАны өз алдынча башкарууга жол берилбейт.

257. Эгерде ал учкуч-студенттин үчүнчү класстагы же биринчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болбосо, КР ЖАО тышкы учкуч-студентти УУАны өз алдынча башкарууга жол бербейт.

258. Биринчи класстагы медициналык корутундунун болушу конкреттүү адамдар үчүн алардын иштөө шарттарына жана милдеттерине жараша, УУАны конкреттүү колдонуу контекстинде маанилүү болушу мүмкүн.

§ 11. Тышкы учкучтун күбөлүгү

259. 3-главанын жоболору УУАнын эл аралык учууларына гана тиешелүү.

260. Тышкы учкучтун күбөлүгүн берүүгө жалпы талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес;

2) талапкер тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга, УУА жана аны менен байланышкан КМП категорияларына ылайык келген билим деңгээлин, жок эле дегенде, төмөндө саналып өткөн тармактарда көрсөткөн учурда, алар жөнүндө маалыматты тышкы учкучтун күбөлүгүнө киргизүү болжолдонгон:

а) аба укугу боюнча:

- тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелер жана жоболор;

- учуу эрежелери;

- ПУЭ боюнча учууларды аткарууга тиешелүү эрежелер жана жоболор, аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасы жана эрежелери;

б) УУА боюнча жалпы билим:

- кыймылдаткычтардын, системалардын жана прибор жабдууларынын иштөө жана иштөө принциптери;

- тиешелүү типтеги УУАнын жана кыймылдаткычтардын иштөө чектөөлөрү;

- учуу боюнча колдонмодон же ушул маалыматты камтыган башка документтен тиешелүү эксплуатациялык маалыматтар;

- тиешелүү жабдууларды жана УУА системаларын колдонуу жана ден соолугун текшерүү;

- УУАга дал келген планерлерди, системаларды жана кыймылдаткычтарды тейлөө процедуралары;

- ротордук канаттар жана көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелери үчүн: мүмкүн болгон жерде трансмиссия (кубаттуу диск);

- борттук радиоэлектрондук жабдууларды, ПУЭ боюнча жана прибордук метеорологиялык шарттарда УУАны контролдоону жана навигациялоону жүзөгө ашыруу үчүн зарыл болгон электрондук түзүлүштөрдү жана приборлорду пайдалануу, чектөө жана иштөө жөндөмдүүлүгү;

- учуу шаймандары; гироскопиялык приборлор, эксплуатациялык чектөөлөр жана прецессиянын таасири; ар кандай учуу шаймандары иштебей калган учурда иш-аракеттердин жана процедуралардын тартиби;

- УУАнын коркунучтарды аныктоо жана качуу мүмкүнчүлүктөрү;

- дирижабль үчүн: газдардын физикалык мүнөздөмөлөрү жана практикалык колдонулушу;

в) КМП боюнча жалпы билим:

- системаларды жана прибордук жабдууларды эксплуатациялоо жана иштетүү принциптери;

- КМПга туура келген жабдууларды жана системаларды колдонуу жана алардын иштешин текшерүү;

- бузулуу процедуралары;

г) С2 линиясы боюнча жалпы билим:

- С2 линиясынын ар кандай түрлөрү жана алардын иштеши жана чектөөлөрү;

- С2 линиясынын системаларын колдонуу жана ден соолугун текшерүү;

- С2 линиясы иштебей калган учурда жол-жоболор;

д) учуунун мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө:

- жүктөө жана массалык бөлүштүрүүнүн УУАны башкарууга, учууга жана учуу-техникалык мүнөздөмөсүнө тийгизген таасири;

- массаларды жана тегиздөөлөрдү эсептөө;

- учуу, конуу жана башка техникалык мүнөздөмөлөрдү колдонуу жана практикада ишке ашыруу;

- учуу алдындагы пландаштыруу жана КМП боюнча УУАнын каттамы боюнча учууну пландаштыруу;

- АКБну ПУЭ боюнча учуу пландарын даярдоо жана берүү;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелери;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартиби;

- дирижаблдер, роторлор жана көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде: тышкы жүктүн башкарууга тийгизген таасири;

е) адамдын мүмкүнчүлүгү боюнча:

- УККнын принциптерин камтыган учкучсуз учуучу аппараттарга жана приборлорго учуу бөлүгүндө адамдын мүмкүнчүлүктөрү.

ж) метеорология боюнча:

- авиациялык метеорологиялык корутундуларды, карталарды жана болжолдоолорду чечмелөө жана колдонуу;

- метеорологиялык, учуу алдындагы жана учуу маалыматтарын пайдалануу жана алуу жол-жоболору;

- бийиктикти өлчөө;

- авиацияга таасир этүүчү элементтерге тиешелүү бөлүктөгү тиешелүү аймактардын климатологиясы;

- баристикалык системалардын кыймылы, фронттордун түзүлүшү жана учуу, каттам боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын булагы жана мүнөздөмөлөрү;

- муздун себептери, аныктамасы жана таасири; фронталдык аймактардан өтүүнүн жоболору;

- метеорологиялык шарттары кооптуу аймактарды айланып өтүү;

- ротордук канаттар жана көтөрүүнү жогорулатуу системасы бар учактар учурда: негизги ротордун музданышынын кесепеттери;

- бийиктикте учкан учурда: бийиктикте учууларды аткарууда практикалык метеорология, анын ичинде метеорологиялык корутундуларды, карталарды жана болжолдоолорду чечмелөө жана колдонуу; абанын агымдары;

з) навигация боюнча:

- аэронавигациялык карталарды, приборлорду жана навигациялык чөйрөлөрдү колдонууну камтыган аба навигациясы;

-тиешелүү навигациялык тутумдардын принциптерин жана мүнөздөмөлөрүн түшүнүү;

- УУАнын жабдууларын эксплуатациялоо;

- башкаруу жана навигация үчүн зарыл болгон борттогу электрондук жана приборлордун колдонулушу, чектөөлөрү жана иштеши;

- учуу, маршрут боюнча учуу, жакындоо жана конуу этаптарында колдонулуучу навигациялык тутумдарды колдонуу, тактык жана ишенимдүүлүк; радионавигациялык каражаттарды аныктоо;

- автономдуу навигациялык тутумдардын жана тышкы шилтеме сигналы бар навигациялык тутумдардын принциптери жана мүнөздөмөлөрү; УУА жабдууларын эксплуатациялоо;

и) эксплуатациялык эрежелер:

- УККнын ыкмаларын эксплуатациялык шартта колдонуу;

- аэронавигациялык документтерди интерпретациялоо жана колдонуу, мисалы, чалгындоо, текшерүү, навигациялык коддор жана кыскартуулар жана учуу, маршруттук учуу, приборлорду түшүрүү жана жакындоо схемалары бар карталар;

- бийиктикти өлчөөнү орнотуу тартиби;

- тиешелүү сактык чаралары жана авариялык абалдагы аракеттердин тартиби; ПУЭ боюнча учууларды аткаруу менен байланышкан учуулардын коопсуздугун камсыз кылуу практикасы;

- тоскоолдуктарды учуп өтүү критерийлери;

- жүк ташуу үчүн эксплуатациялык эрежелер; кооптуу жүктөр менен байланышкан коркунучтардын потенциалдуу түрлөрү жана аларды контролдоо;

- тышкы учуу экипажынын мүчөлөрү үчүн учуулардын коопсуздугу боюнча инструктаж өткөрүүнүн талаптары жана практикасы;

- ротордук канаттарда жана эгер мүмкүн болсо, көтөрүү күчүн жогорулатуу системасы бар аба кемелеринде: иштеп жаткан кыймылдаткычтардын иштебей калышы, жердин резонансы, артка чегинүүчү пышактардын үзүлүшү, динамикалык каптал түрмөгү жана башка коркунучтуу иштөө кырдаалдары; АМШ коопсуздукту камсыз кылуу эрежелери;

- башкаруу жана координациялоонун ыкчам өткөрүп берүү эрежелери;

- С2 линиясынын штаттык жана штаттык эмес иштөө эрежелери;

к) учуунун негиздери:

- учуунун негиздери;

л) радиотелефония:

- байланыш эрежелери жана фразеология;

- байланыш баш тартуудагы аракеттер;

3) талапкер күбөлүктөрдү берүү боюнча квалификацияга карата бардык талаптардын аба кемесинин тышкы командиринин функцияларын аткаруу үчүн зарыл болгон деңгээлде УУАнын тиешелүү категориясынын жана аны менен байланышкан УУАнын алкагында сакталышын көрсөтөт;

4) эгерде тышкы учкучтун укуктары көп кыймылдаткыч УУА ишке ашырылса, талапкер күч орнотмосунун мүнөздөмөлөрү начарлаганда ПУЭ боюнча учууну аткаруу жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт;

5) ден-соолукка жарактуу: талапкердин жарактуу үчүнчү же биринчи класстагы медициналык корутундусу бар.

261. 63-80, 90-95 жана 222-253-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар сакталган шартта тышкы учкучтун күбөлүгү анын ээсине анын:

1) бир учкуч менен аралыктан учууларды аткаруу үчүн сертификацияланган аба кемесинин тышкы командиринин жана аны менен байланышкан АККЭнин функцияларын аткарууга;

2) эксплуатациялоо үчүн тышкы экинчи учкучтун болушу талап кылынган УУАнын тышкы экинчи учкучтун жана аны менен байланышкан АККЭ функцияларын аткарууга;

3) аба кемесинин тышкы командиринин жана аны менен байланышкан КМП функцияларын аткарууга, аларды эксплуатациялоо үчүн экинчи тышкы учкучтун болушу талап кылынат;

4) ПУЭ боюнча учууларды аткарууда аба кемесинин тышкы командиринин же УУАнын тышкы экинчи учкучунун функцияларын аткарууга.

262. Көрсөтүлгөн укуктарды түнкүсүн жүзөгө ашыруудан мурун, тышкы учкучтун күбөлүгүнүн ээси учуу, конуу жана навигацияны кошо алганда, учкучсуз учуучу аппараттарда жана ага байланыштуу АККЭда түнкү убакта инструктор менен учуу даярдыгынан өтөт.

263. Тышкы учкучтун күбөлүгүн берүүгө карата өзгөчө талаптар:

1) талапкер УУА жана аны менен байланышкан АККЭны пайдалануу боюнча даярдыктан өтүүнүн жүрүшүндө 260-пункттун 3) жана 4) пунктчаларында каралган квалификацияны ийгиликтүү көрсөтүүгө мүмкүндүк берүүчү тажрыйба топтоду;

2) тышкы учкучтун күбөлүгүндө каралган талаптарды аткаруу үчүн талапкер бекитилген даярдоо курсунан өтөт. Бул даярдык квалификациялык болуп саналат жана зарыл болсо, көп мүчөлүү экипаждын эксплуатациялык шарттарында жүргүзүлөт;

3) даярдоонун жүрүшүндө талапкер как боюнча учууларды аткаруу үчүн сертификацияланган УУАнын тышкы учкучтун функцияларын аткаруу үчүн зарыл болгон квалификацияга жана негизги көндүмдөргө ээ болот;

4) талапкер УУАнын ыйгарым укуктуу инструкторунун жетекчилиги астында УУА жана аны менен байланышкан АККЭни пайдалануу менен тышкы учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн даярдыктан өткөн. Учкучсуз учуучу аппараттардын инструктору талапкер тарабынан учуунун бардык этаптарында жана УУАнын эксплуатациялык режимдеринин бардык тармактарында, анын ичинде штаттан тышкаркы жана авариялык шарттарда, аба кемелеринин тиешелүү категориялары үчүн татаал мейкиндиктик абалдарга түшүүнү жана андан чыгууну болтурбоону, ошондой эле как боюнча учууларды эксплуатациялык тажрыйба алуусун камсыз кылат.

5) эгерде тышкы учкучтун укуктары көп кыймылдаткыч УУАда ишке ашырылса, талапкер УУАнын ыйгарым укуктуу инструкторунун жетекчилиги астында тиешелүү түрдөгү аспаптык шарттарда инструктор менен тышкы учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн даярдыктан өтөт. Учкучсуз учуучу аппараттын инструктору талапкердин кыймылдаткычтары иштебей турганда же кыймылдаткычтары окшоштурулган учкучсуз учуучу аппараттарды учкучтук тажрыйбага ээ болушун камсыз кылат.

§ 12. УУАнын инструкторунун квалификациялык белгиси

264. Квалификациялык белгини коюуга талаптар:

1) талапкер бекитилген окуу программасынын алкагында студенттердин билимине натыйжалуу баа берүү жөндөмүн көрсөтөт;

2) талапкер даярдоодон ийгиликтүү өтүп жатат жана квалификациялык даярдоо программалары боюнча окутууну жүргүзүү үчүн аккредитацияланган, бекитилген окуу уюму тарабынан коюлган квалификациялык талаптарга ылайык келет;

3) окуу программасынын алкагында учкучсуз учуучу аппараттардын инструкторлору төмөнкү багыттар боюнча квалификациясын жогорулатууга көңүл бурушат:

а) УУАнын эксплуатанты пайдаланган же окуу уюму бекиткен баалоо системасына ылайык тышкы учкучтарды даярдоо программасында каралган квалификациялык талаптар;

б) УУАнын эксплуатантынын же бекитилген окуу уюмунун баалоонун жыйынтыктарына жана баалоо системасына ылайык жүрүм-турумдун өзгөчөлүктөрүнө байкоо жүргүзүү аркылуу баалоо жүргүзүү, квалификациялык талаптардын пайдаланылуучу системасында каралган жүрүм-турумдун байкала турган өзгөчөлүктөрүнө тиешелүү объективдүү маалыматтарды чогултуу;

в) квалификациялык стандарттарга жооп берген иштин натыйжаларын таануу жана аларга көңүл буруу;

г) күтүлүүчү ченемдик көрсөткүчтөрдөн четтөөнүн негизги себептерин аныктоо;

д) учуулардын коопсуздугунун деңгээлинин алгылыксыз төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн болгон жагдайларды аныктоо;

4) талапкер УУА жана аны менен байланышкан АККЭнин тиешелүү түрүнүн тышкы учкуч күбөлүгүн берүүгө коюлган квалификациялык талаптарга жооп берсе;

5) талапкер УУА инструкторунун квалификациялык белгисинин ээсине берилүүчү укуктарга ылайык келген квалификациясынын деңгээлин жок дегенде төмөнкү тармактарда көрсөттү:

а) практикалык окутуунун методикасы;

б) жер үстүндө даярдоо ишке ашырылып жаткан предметтер боюнча студенттердин жетишкендиктерин баалоо;

в) материалды өздөштүрүү процесси;

г) натыйжалуу окутуунун элементтери;

д) студенттерди баалоону кошо алганда, квалификациялык даярдоонун принциптери;

е) даярдоо программаларынын натыйжалуулугун баалоо;

ж) сабакты пландаштыруу;

з) аудиториялык окутуунун методикасы;

и) окуу куралдарын пайдалануу, анын ичинде зарыл болгон учурда FSTD окуу;

к) студенттердин каталарын талдоо жана оңдоо;

л) УУАнын принциптерин жана УУАны даярдоону кошо алганда, ууага, приборлор боюнча учууларга жана тышкы учкучтун күбөлүгүн алуу үчүн даярдыктарга карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү;

м) системанын бузулушун жана аба кемесинин бузулууларын имитациялоо менен байланышкан коркунуч факторлору;

6) талапкер квалификациялык окуу программасынын алкагында даярдоо жана баалоо башталганга чейин квалификациясын ийгиликтүү расмий баалоодон өткөн;

7) квалификацияны баалоо УУАнын түрү жана аны менен байланышкан АККЭ боюнча практикалык окуу сабактарынын жүрүшүндө жүргүзүлөт, ал боюнча УУАнын инструкторунун укуктарын, анын ичинде тиешелүү учурларда учуу алдындагы инструктажды, учууларды талдоону жана жердеги даярдыкты ишке ашыруу каралат;

8) квалификацияны баалоо боюнча КР ЖАО дайындаган адам тарабынан жүргүзүлөт;

9) талапкер тышкы учкучтун күбөлүгүн берүүгө коюлган талаптарга жооп берет, квалификациясынын деңгээлин сактайт жана ушул күбөлүк үчүн каралган мурунку тажрыйбага коюлган талаптарга жооп берет;

10) талапкер бардык зарыл болгон милдеттерди, маневрларды, учууларды аткарууда, ошондой эле 263-пункттун жоболоруна 2)-5) пунктчаларында ылайык келген даярдоо принциптерин жана ыкмаларын колдонууда кесиптик көндүмдөрдүн талап кылынган деңгээлине жетишүү үчүн жетиштүү деңгээлде даярдыкка жана тажрыйбага ээ;

11) КР ЖАО тарабынан дайындалган учкучсуз учуучу аппараттын инструкторунун жетекчилиги алдында талапкер:

а) операцияларды демонстрациялоо, студенттерди практикалык окутуу ыкмалары, студенттердин каталарын таануу жана оңдоо сыяктуу УУА даярдоону жүргүзүү методикасы боюнча окуу курсунан өткөн;

б) тышкы учкучтун күбөлүгүн берүү үчүн даярдык көрүүгө ниеттенген маневрлерди жана учуу схемаларын аткарууга үйрөтүү методикасын практикада колдонгон.

265. 63-76 жана 222-253-пункттардын талаптары сакталган шартта УУА инструкторунун квалификациялык белгисинин ээси төмөнкүлөргө укуктуу:

1) тышкы студент учкучтардын өз алдынча учууларын көзөмөлдөө;

2) учкучсуз учуучу аппараттын инструктору тышкы учкучтун күбөлүгүн берүү жана УУАнын инструкторуна квалификациялык белги коюу үчүн зарыл болгон даярдыкты жүргүзүүгө:

а) УУАнын тиешелүү түрү жана аны менен байланышкан АККЭ боюнча даярдоо жүргүзүү укугу жөнүндө Тышкы учкучтун күбөлүгү жана квалификациялык белгиси бар;

б) аба кемесинин тиешелүү түрүнүн тышкы командиринин функцияларын аткаруу үчүн зарыл болгон тышкы учкучтун күбөлүгү жана квалификациялык белгиси жана даярдоо жүргүзүлүп жаткан аны менен байланышкан АККЭ бар;

в) тышкы учкучтун күбөлүгүндөгү белги менен ырасталган УУАнын инструкторунун укуктарына ээ.

266. Көп мүчөлүү экипаждын тышкы учкуч күбөлүгүн берүүгө даярдык көрүү үчүн талапкер инструкторго коюлган бардык квалификациялык талаптарга жооп берет.

§ 1. Күбөлүктөрдү жана квалификациялык (өзгөчө) белгилерди берүүгө тиешелүү жалпы эрежелер

267. Талапкер күбөлүк алганга чейин бул күбөлүктөр үчүн белгиленген жаш курагына, билимине, тажрыйбасына, жөндөмүнө жана ден соолугунун абалы боюнча жарамдуулугуна карата талаптарга жооп берет.

268. Күбөлүк алууга талапкер бул күбөлүктөр үчүн белгиленген билимдерге жана жөндөмдөргө коюлган талаптарга КР ЖАО тарабынан аныкталган ыкма менен шайкештигин көрсөтөт.

269. Квалификациялык (өзгөчө) белгилердин түрлөрү жана аларды бул күбөлүктөр үчүн берүү тартиби КР ЖАО тарабынан бекитилген жоболорго же нускамаларга ылайык ишке ашырылат.

270. Квалификациялык белгилердин жарактуулук мөөнөтү КР ЖАО тарабынан аныкталат.

§ 2. Штурмандын күбөлүгү

271. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес;

2) талапкер штурман күбөлүгүнүн ээсине берилген укуктарга ылайык келген билим деңгээлин кеминде төмөнкү багыттар боюнча көрсөттү:

а) аба укугу:

- штурман күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелер жана эрежелер;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү практикасын жана эрежелерин;

б) учуу мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө:

- жүктүн жана массалык бөлүштүрүүнүн аба кемесинин техникалык мүнөздөмөлөрүнө таасири;

- учуу-конуу жана башка мүнөздөмөлөрдү, анын ичинде круиздик башкаруу эрежелерин колдонуу;

- учуу алдындагы пландаштыруу жана ыкчам учууну пландаштыруу;

- АКБ максаттары үчүн учуу пландарын даярдоо жана тапшыруу;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелери;

- алтиметрди орнотуу тартиби;

в) адамдын мүмкүнчүлүгү:

- штурманга карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФКун принциптери;

г) метеорология боюнча:

- аэронавигациялык аба ырайынын корутундуларын, карталарын жана божомолдорун түшүнүү жана практикалык колдонуу;

- коддор жана кыскартуулар;

- учуу алдында жана учуу учурунда метеорологиялык маалыматты алуу жана колдонуу эрежелери;

- бийиктикти өлчөө;

- авиациялык метеорология;

- авиацияга тийгизген таасири боюнча тиешелүү аймактардын климатын изилдөө;

- төмөн жана жогорку басымдагы аймактардын жылышы, фронттун түзүлүшү, учуу, маршрут боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын келип чыгышы жана мүнөздөмөлөрү;

д) навигация боюнча:

- жолду саноо ыкмалары, изобардык учуу жана абада навигациянын эрежелери;

- аэронавигациялык карталарды, радионавигациялык каражаттарды жана зоналык навигация тутумдарын колдонуу;

- узак маршруттар боюнча учууга байланыштуу атайын навигациялык талаптар;

- аба кемесинин навигациясы үчүн зарыл болгон авиациялык электрондук жана прибордук жабдууларды пайдалануу, чектөө жана эксплуатациялык ишенимдүүлүк;

- учуу, маршрут боюнча учуу жана конууга жакындоо этаптарында колдонулуучу навигациялык тутумдарды пайдалануу, тактык жана ишенимдүүлүк; радионавигациялык каражаттарды аныктоо;

- автономдуу тутумдардын жана тышкы каражаттарга багытталган тутумдардын принциптери, мүнөздөмөлөрү жана колдонулушу; борттогу жабдуулардын иштеши;

- асман чөйрөсү, анын ичинде асман чырактарынын кыймылы, аларды тандоо жана учуу учурунда аба кемесин табуу максатында таануу; сектанттарды тарировкалоо; навигациялык документтерди толтуруу;

- аба навигациясында колдонулган аныктамалар, бирдиктер жана формулалар;

е) эксплуатациялык эрежелер:

- АIР, NОТАМ түшүнүү жана колдонуу;

- учуу коддору, кыскартуулар жана учуу карталары, маршруттук учуу, конуу жана приборлорго жакындоо;

ж) учуунун негиздери:

- учуунун негиздери;

з) радиотелефония:

- байланыш эрежелери жана фразеология;

3) талапкер штурмандын милдетин аткаруу менен каттам боюнча учууларды аткарган аба кемелеринде 200 сааттан кем эмес, анын ичинде түнкү убакытта учуулардын 30 саатынан кем эмес учса;

а) эгерде талапкердин учкуч катары такталары бар болсо, КР ЖАО мындай тажрыйбаны эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынган учурда тийиштүү түрдө 271-пункттун 3) пунктчасынын талаптарын тактоонун убактысына карата мүмкүн болуучу азайтуу даражасын аныктайт;

5) талапкер учууда аба кемесинин жайгашкан жерин канааттандырарлык аныктоо жана бул маалыматты аба кемесинде навигацияны жүзөгө ашыруу үчүн төмөнкүдөй түрдө пайдалануу жөндөмдүүлүгүн далилдесе;

а) түнкүсүн-астрономиялык байкоо жүргүзүү ыкмасы менен кеминде 25 жолу;

б) күндүз-тышкы каражаттарга багытталган автономдуу навигациялык системаларды жана навигациялык системаларды пайдалануу менен айкалышта астрономиялык байкоолордун методу менен кеминде 25 жолу;

6) талапкер аба кемесинин штурманынын милдеттерин штурман күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга тиешелүү компетенция деңгээли менен аткаруу көндүмдөрүн, ошондой эле аба кемесинин штурманынын:

а) коркунуч факторлорун жана каталарын таанып, көзөмөлдөө;

б) туура чечимдерди кабыл алуу жана учуу учурунда квалификациялуу байкоо жүргүзүү;

в) аба навигациясы боюнча билимди колдонуу;

г) бирдиктүү экипаждын мүчөсүнүн бардык милдеттерин аткарууга;

д) учуу экипажынын башка мүчөлөрү менен иштиктүү байланышты жүзөгө ашырууга;

7) талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болсо.

§ 3. Бортинженеринин күбөлүгү

272. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес;

2) талапкер бортинженердик күбөлүктүн ээсине берилген укуктарга дал келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү тармактарда көрсөттү:

а) аба укугу:

- учуу инженери күбөлүгүнүн ээсине байланыштуу эрежелер жана эрежелер;

- жарандык аба кемелеринин бортинженердин милдеттери бөлүгүндө пайдаланылышын жөнгө салуучу эрежелер жана жоболор;

б) аба кемелери боюнча жалпы билим:

- кыймылдаткычтардын, газ турбиналык жана/же поршендик кыймылдаткычтардын түзүлүшүнүн негизги принциптери;

- отундун мүнөздөмөлөрү, отун системалары, анын ичинде отун менен камсыздоону жөнгө салуу;

- майлоочу материалдар жана майлоо системалары; күйгүзүүчү камералар жана инжектордук системалар, от алдыруу жана кыймылдаткыч системаларынын максаты жана иштөө принциптери;

- аба кемелеринин кыймылдаткычтарынын иштөө принциптери, иштөө эрежелери жана чектөөлөрү; атмосфералык шарттардын кыймылдаткычтардын иштешине тийгизген таасири;

- планерлер, башкаруу элементтери, конструкциялар, дөңгөлөк шасси, тормоз жана уюкка каршы түзүлүштөр, коррозия жана материалдык чарчоо ресурсу; структуралык бузулууларды жана кемчиликтерди аныктоо;

- муздан жана суудан коргоочу системалар;

- басым жана кондиционер системалары, кычкылтек системалары;

- гидравликалык жана пневматикалык системалар;

- электр инженериясынын негиздери, туруктуу жана өзгөрүлмө токтун электр системалары, аба кемелеринин электр өткөргүч системалары, металлдаштыруу жана калкалоо;

- прибордук жабдуулардын, компастардын, автопилоттордун, байланыштыруучу радиожабдуулардын, радионавигациялык жана радиолокациялык каражаттардын, учууну башкаруу системаларынын, дисплейлердин жана авиациялык электрондук жабдуулардын иштөө принциптери;

- тиешелүү аба кемелеринин чектөөлөрү;

- өрт сигнализациясы жана өрткө каршы системалар;

- тиешелүү аба кемелеринин жабдууларын жана системаларын пайдалануу жана алардын оң абалда экендигин текшерүү;

в) учуунун мүнөздөмөлөрү, пландаштыруу жана жүктөө:

- жүктүн жана массанын бөлүштүрүлүшүнүн аба кемесинин учуу-техникалык жана башкаруу мүнөздөмөлөрүнө таасири; массалык жана борборлоштуруу эсептөөлөрү;

- учуу аткаруу маалыматтарын, анын ичинде круиздик башкаруу эрежелерин колдонуу жана практикалык колдонуу.

г) адамдын мүмкүнчүлүгү:

- бортинженерге карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФКун принциптери;

- иштетүү эрежелер:

- техникалык тейлөө принциптери, учууга жарактуулугун сактоо эрежелери, дефектация, учуу алдындагы текшерүүлөр, күйүүчү май куюудагы сактык чаралары жана тышкы энергия булактарын колдонуу; орнотулган жабдуулар жана кабина системалары;

- нормалдуу, өзгөчө жана өзгөчө шарттарда иштөө тартиби;

- жүк ташуунун жана кооптуу жүктөрдү ташуунун эксплуатациялык эрежелери;

д) учуунун негиздери:

- аэродинамиканын негиздери;

е) радиотелефония:

- байланыш эрежелери жана фразеология;

3) талапкер бортинженердик күбөлүктүн ээсине берилген укуктарга ылайык келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү багыттар боюнча көрсөттү:

а) навигациянын негиздери, иштөө принциби жана автономдуу системалардын иштеши;

б) метеорологиянын эксплуатациялык аспектилери;

4) талапкер бортинженердин милдетин аткарып жатып, КР Ома дайындаган инструктордун көзөмөлү астында 100 сааттан кем эмес учса. КР Ома учуунун реалдуу шарттарын окшоштурган бекитилген тренажердо бортинженер катары аткарылган учуу убактысынын бул жалпы такталууга (100 саат) киргизилишинин алгылыктуулугун аныктайт. Мындай тренажердун жалпы Учуу убактысы 50 сааттан ашпайт;

5) эгерде талапкердин учкуч катары такталары бар болсо, анда КР ЖАО мындай тажрыйбаны эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынган учурда 272-пункттун 4-пунктчасынын талаптарынын такталуу убактысына карата мүмкүн болуучу төмөндөө даражасын аныктайт;

6) талапкердин ушул максат үчүн дайындалган бортинженер-инструктордун көзөмөлү астында борт-инженердин милдеттерин аткарууда топтогон эксплуатациялык иш тажрыйбасы бар, жок дегенде төмөнкүдөй:

а) нормалдуу шарттарда аракеттенүү тартиби:

- учуу алдындагы текшерүүлөр;

- күйүүчү май куюу эрежелери, отундун чыгымдарын жөнгө салуу;

- техникалык тейлөө боюнча документтерди текшерүү;

- учуунун бардык этаптарында кадимки учуу палубасы;

- экипаждын аракеттерин координациялоо жана экипаждын мүчөлөрү эмгекке жарамдуулугун жоготкон учурдагы аракеттердин тартиби;

- кемчилик;

б) өзгөчө учурлардагы аракеттер жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболор:

- борттогу системалардын иштешиндеги четтөөлөрдү таануу;

- атайын жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболорду колдонуу;

в) авариялык абалдагы аракеттердин тартиби:

- өзгөчө кырдаалды таануу;

- авариялык кырдаалда аракеттердин тиешелүү тартибин колдонуу;

7) талапкер аба кемесинин бортинженери катары 272-пунктта көрсөтүлгөн милдеттерди жана эрежелерди 6-пунктчада) бортинженердин күбөлүгүнүн ээсинин укуктарына ылайык келген компетенттүүлүк деңгээли менен аткарууга жөндөмдүүлүгүн, ошондой эле аба кемесинин бортинженери катарында:

а) коркунуч факторлорун жана каталарын таанып, көзөмөлдөө;

б) аба кемесинин мүнөздөмөлөрүн жана чектөөлөрүн эске алуу менен борттук системаларды колдонуу;

в) туура чечимдерди кабыл алуу жана учуу учурунда квалификациялуу байкоо жүргүзүү;

г) навигация боюнча билимди колдонуу;

д) бирдиктүү экипаждын мүчөсүнүн бардык милдеттерин ийгиликтүү жыйынтыктарга кепилдик бергендей аткаруу;

е) учуу экипажынын башка мүчөлөрү менен иштиктүү байланышты жүзөгө ашырууга;

8) FSTD 273-пункттун 7-пунктчасында көрсөтүлгөн жөндөмдөрдү көрсөтүү үчүн талап кылынган жол-жоболорду аткаруу үчүн пайдалануусун КР жаасы бекитет, ал бул коюлган тапшырмага ылайык келүүсүнө кепилдик берет;

9) талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болсо.

273. Борт инженеринин күбөлүгүнүн ээсине бул күбөлүктө каралган укуктарды жүзөгө ашырууга уруксат берилген аба кемелеринин типтери ошол күбөлүктө көрсөтүлөт же башка документте КР жаасы үчүн алгылыктуу ыкма менен катталат.

§ 4. Бортрадисттин күбөлүгү

274. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес;

2) талапкер борт адист күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү тармактарда көрсөттү:

а) аба укугу:

- бортрадист күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелер жана жоболор;

- жарандык аба кемелеринин бортрадисттинин милдеттери бөлүгүндө эксплуатациялоону жөнгө салуучу эрежелер жана жоболор;

б) аба кемелери боюнча жалпы билим:

- моторлордун түзүлүшүнүн негизги принциптери;

- электр инженериясынын негиздери, туруктуу жана өзгөрүлмө токтун электр системалары, аба кемелеринин электр өткөргүч системалары, металлдаштыруу жана калкалоо;

- прибор жабдууларынын иштөө принциптери, иштөө жана иштөө эрежелери; жабдуулардын бузулушун жана кемчиликтерин аныктоо;

- байланыш радио жабдууларынын, радионавигациялык жана радиолокациялык каражаттардын жана авиациялык электрондук жабдуулардын иштөө принциптери;

- басым жана кондиционер системалары, кычкылтек системалары;

- тиешелүү аба кемелеринин чектөөлөрү;

- тиешелүү аба кемелеринин жабдууларын жана системаларын пайдалануу жана алардын оң абалда экендигин текшерүү;

- өрт сигнализациясы жана өрткө каршы системалар;

в) адамдын мүмкүнчүлүгү:

- бортрадистке карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФК принциптери;

г) иштетүү эрежелери:

- AIP и NOTAM аэронавигациялык документтерди жана маалыматтарды, коддорду жана кыскартууларды пайдалануу;

- тышкы энергия булактарын колдонуу;

- орнотулган кабина жабдууларын жана системаларын колдонуу;

- нормалдуу, өзгөчө жана өзгөчө шарттарда иштөө тартиби;

д) навигация боюнча:

- навигациянын негиздери, аэронавигациялык чөйрөлөр;

е) метеорология боюнча:

- аэронавигациялык аба ырайынын корутундуларын, карталарын жана божомолдорун түшүнүү жана практикалык колдонуу;

- коддор жана кыскартуулар;

- учуу алдында жана учуу учурунда метеорологиялык маалыматты алуу жана колдонуу эрежелери;

- авиациялык метеорология: тиешелүү аймактардын климатологиясы, анын авиацияга тийгизген таасири; төмөн жана жогорку басымдагы аймактардын жылышы, фронттордун түзүлүшү, учуу, маршрут боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын пайда болушу жана мүнөздөмөсү.

ж) радиотелефония:

- байланыш эрежелери жана фразеология;

3) талапкер борт радисттин милдеттерин аткарууда күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган тарабынан дайындалган инструктордун контролу астында 95 сааттан кем эмес учса. КР Ома учуунун реалдуу шарттарын окшоштуруучу бекитилген тренажердо борт радист катары аткарылган учуу убактысынын бул жалпы такталууга (95 саат) киргизилишинин алгылыктуулугун аныктайт. Мындай тренажердун жалпы Учуу убактысы 20 сааттан ашпайт;

4) эгерде талапкердин учкуч, штурман же бортинженер катары такталары бар болсо, анда КР жаасы мындай тажрыйбаны эсепке алуунун алгылыктуулугун жана оң чечим кабыл алынган учурда такталардын убактысына карата талаптардын мүмкүн болуучу төмөндөө даражасын аныктайт;

5) АКБ диспетчеринин, электрлештирилген жана учуу-навигациялык комплекстерди пайдалануу боюнча адистин милдеттерин аткаруунун жүрүшүндө алынган эксплуатациялык тажрыйбасы бар талапкер эң аз дегенде төмөнкү тармактарды камтыйт:

а) нормалдуу шарттарда аракеттенүү тартиби:

- учуу алдындагы текшерүүлөр;

- техникалык тейлөө боюнча документтерди текшерүү;

- учуунун бардык этаптарында кадимки учуу палубасы;

- экипаждын мүчөлөрү эмгекке жарамдуулугун жоготкон учурдагы аракеттердин тартиби;

б) өзгөчө учурлардагы аракеттер жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболор:

- борттогу системалардын иштешиндеги четтөөлөрдү таануу;

- атайын жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболорду колдонуу;

в) авариялык абалдагы аракеттердин тартиби:

- өзгөчө кырдаалды таануу;

- применение соответствующего порядка действий в аварийной обстановке;

6) талапкер борт адист күбөлүгүнүн ээсинин укуктарына ылайык келген компетенттүүлүк деңгээли менен борт адист катары милдеттерди жана эрежелерди аткарууга жөндөмдүүлүгүн, ошондой эле борт адист күбөлүгүнүн ээсинин;

а) коркунуч факторлорун жана каталарын таанып, көзөмөлдөө;

б) аба кемесинин мүнөздөмөлөрүн жана чектөөлөрүн эске алуу менен борттук системаларды колдонуу;

в) туура чечимдерди кабыл алуу жана учуу учурунда квалификациялуу байкоо жүргүзүү;

г) навигация боюнча билимди колдонуу;

д) экипаж мүчөсүнүн бардык милдеттерин ийгиликтүү натыйжаларга кепилдик бере тургандай аткаруу;

е) учуу экипажынын башка мүчөлөрү менен иштиктүү байланышты жүзөгө ашырууга;

7) FSTD чеберчиликти көрсөтүү үчүн талап кылынган жол-жоболорду аткаруу үчүн пайдаланышын КР жаасы бекитет, ал бул коюлган тапшырмага ылайык келүүсүнө кепилдик берет;

8) талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болсо.

275. Бортрадист күбөлүгүнүн ээсине бул күбөлүктө каралган укуктарды жүзөгө ашырууга уруксат берилген аба кемелеринин типтери ошол күбөлүктө көрсөтүлөт же башка документте КР Ома үчүн алгылыктуу ыкма менен катталат.

§ 5. Борт операторунун күбөлүгү

276. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес;

2) талапкер борт операторунун күбөлүгүнүн ээсине берилген укуктарга ылайык келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү тармактарда көрсөттү:

а) аба укугу:

- борт операторунун күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелер жана жоболор;

- жарандык аба кемелерин пайдаланууну жөнгө салуучу эрежелер жана жоболор;

б) аба кемелери боюнча жалпы билим:

- эксплуатациялык чектөөлөр;

- техникалык маалыматтар;

- эсептөө тегиздөө;

- тегиздөөнү эсептөө;

- басым жана кондиционер системалары, кычкылтек системалары;

- жабдууларды жана тутумдарды колдонуу жана текшерүү;

- өрт сигнализациясы жана өрткө каршы системалар;

в) адамдын мүмкүнчүлүгү:

- адамдын борт ташуучуга карата мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде анын принциптери көлөмдү көбөйтүү коэффициенти;

г) эксплуатациялык эрежелер:

- борт операторунун милдеттери жана милдеттери;

- тышкы энергия булактарын колдонуу;

- орнотулган кабина жабдууларын жана системаларын колдонуу;

- нормалдуу, өзгөчө кырдаалдарда жана өзгөчө шарттарда иштөө тартиби;

д) коопсуздук техникасы:

- аба кемесинин жабдууларын жана системаларын пайдалануудагы коопсуздук техникасы;

е) англис тили боюнча:

- англис тилин түшүнүүнү жана практикада колдонууну; коддорду жана кыскартууларды;

- жалпы жүктөлгөн документтерди колдонуунун жана алуунун эрежелерин;

3) талапкер авиация адисинин милдетин аткаруунун жүрүшүндө алган эксплуатациялык тажрыйбага ээ болот. Бул тажрыйба аз дегенде төмөнкү тармактарды камтыйт:

а) жай шарттарда төмөнкүдөй иш-аракеттердин тартибин:

- учуу алдындагы текшерүүнү;

- техникалык тейлөө боюнча документтерди текшерүүнү;

- учуунун бардык этаптарында экипаждын кабинасындагы кадимки иш-аракеттерди;

- экипаждын мүчөлөрү эмгекке жарамдуулугун жоготкон учурдагы аракеттердин тартибин;

б) өзгөчө учурлардагы аракеттер жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболор:

- борттогу системалардын иштешиндеги четтөөлөрдү таануу;

- атайын жана альтернативдүү (резервдик) жол-жоболорду колдонуу;

в) өзгөчө кырдаалдагы аракеттердин тартиби:

- өзгөчө кырдаалды таануу;

- авариялык кырдаалда аракеттердин тиешелүү тартибин колдонуу;

4) талапкер борт ташуучу катары милдеттерди жана эрежелерди аткарууга жөндөмдүүлүгүн, борт ташуучу күбөлүктүн ээсинин укуктарына ылайык келген компетенттүүлүк деңгээлин көрсөтөт, жана ошондой эле:

а) коркунуч факторлорун жана каталарды таануу жана аларды көзөмөлдөө;

б) аба кемесинин мүнөздөмөлөрүн жана чектөөлөрүн эске алуу менен борттук системаларды колдонуу;

в) туура чечим кабыл алуу;

г) ийгиликтүү натыйжаларга кепилдик бере тургандай бортоператордун милдеттерин аткаруу;

д) учуу экипажынын башка мүчөлөрү менен иштиктүү байланышты жүзөгө ашыруу боюнча билимин көрсөтүүгө тийиш;

5) талапкердин экинчи класстагы жарактуу медициналык корутундусу болууга тийиш.

277. Борт операторунун күбөлүгүнүн ээсине бул күбөлүктө каралган укуктарды жүзөгө ашырууга уруксат берилген аба кемелеринин типтери, ошол күбөлүктө көрсөтүлөт же башка документте КР ЖАО үчүн алгылыктуу ыкма менен катталат.

§ 1. Жалпы жоболор

278. Күбөлүктү же квалификациялык белгини берүүнүн алдында талапкер жаш курагы, билими, тажрыйбасы жана зарыл учурда ден соолугунун жана жөндөмдүүлүгүнүн абалы боюнча белгиленген талаптарга ылайык келиши керек.

279. Күбөлүктү же квалификациялык белгини алууга талапкер КР ЖАО тарабынан аныкталган ыкма менен ошол күбөлүк же квалификациялык белги үчүн белгиленген билимдерге жана жөндөмдөргө карата талаптарга шайкештигин көрсөтөт.

280. Квалификациялык белгилердин колдонуу мөөнөтү КР ЖАО тарабынан аныкталат.

§ 2. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгү

281. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 18 жаштан кем эмес болушу керек;

2) талапкер тиешелүү окуу уюмунда же бекитилген окуу уюмунда аба кемелерин же анын жабдууларын техникалык тейлөө, оңдоо, иштеп чыгуу жана/же даярдоо жаатындагы инженер/техник адистиги боюнча даярдоо программасын аяктагандыгы жөнүндө дипломго ээ жана ВС тибине даярдоонун тиешелүү программасынан өткөн жана инженер/техник күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга жана анын милдеттерине ылайык келген билим деңгээлин жок дегенде төмөнкү багыттар боюнча көрсөтүшү керек:

а) аба укугу жана учууга жарактуулугуна карата талаптар;

б) табигый илимдер жана аба кемеси жөнүндө жалпы маалыматтар;

в) аба кемелерин долбоорлоо;

г) аба кемелерин техникалык тейлөө;

д) адамдын мүмкүнчүлүктөрү;

е) адам фактору;

3) талапкер аба кемелерин же алардын элементтерин кароо, тейлөө жана техникалык эксплуатациялоо бөлүгү боюнча төмөнкүдөй тажрыйбага ээ: авиациялык кесиптик же жогорку авиациялык техникалык билими бар болсо, ВС эксплуатациялоодо техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча алты айдан кем эмес практикалык иш тажрыйбасы бар;

4) талапкер инженердик-техникалык персонал үчүн берилген укуктар менен каралган функцияларды аткарууга өзүнүн жөндөмдүүлүгүн көрсөттү;

5) талапкер өзүнө бериле турган укуктарга ылайык даярдоо программасынан өткөн;

6) талапкердин ден соолугунун абалы боюнча жарактуулугун ырастоочу медициналык документи болушу керек.

282. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси төмөнкүлөргө карата гана укугун жүргүзөт:

1) анын күбөлүгүндө конкреттүү же жалпы түргө өзүнүн таандыктыгы боюнча көрсөтүлгөн аба кемелерине; же

2) анын күбөлүгүндө конкреттүү же жалпы түргө өзүнүн таандыктыгы боюнча көрсөтүлгөн мындай планерлерге, күч орнотмолоруна, борт системаларына же элементтерине; жана/же

3) анын күбөлүгүндө конкреттүү же жалпы түргө өзүнүн таандыктыгы боюнча көрсөтүлгөн электрондук борт системаларына же элементтерине;

283. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси төмөнкү шарттарда 282-пункттун талаптарына ылайык укуктарды ишке ашырат:

1) күбөлүктүн ээси техникалык тейлөө жөнүндө күбөлүккө кол койгон белгилүү аба кемесинин техникалык тейлөөсүнө жана учууга жарактуулугуна же күбөлүк ээси пайдаланууга жарактуулугун күбөлөндүргөн планер, күч орнотмосу, борт системасы же анын элементи, электрондук борт системасы же анын элементине тиешелүү бардык зарыл маалыматтар менен тааныш болсо;

2) өткөн 24 ай ичинде күбөлүктүн ээси аба кемесин же анын компоненттерин күбөлүктүн ээси катары ага берилген укуктарга ылайык кеминде 6 ай бою кароо, тейлөө же техникалык тейлөө боюнча тажрыйбага ээ болсо же күбөлүктөрдү берүү боюнча ыйгарым укуктуу орган тарабынан коюлган талаптарга ылайык тиешелүү укуктарды берүү менен ага күбөлүк берүүнүн шарттары сакталса.

284. Эгерде бул квалификациялык белгилерди колдонуу менен аткарылган иштер татаал болсо жана берилген квалификациялык белгилердин ар бирин колдонуу үчүн билимдин жана жөндөмдүн талап кылынган деңгээлин дайыма кармап туруу дээрлик мүмкүн эмес болсо, КР ЖАО күбөлүктүн бир ээсине аларды бир мезгилде колдонуу үчүн берилүүчү квалификациялык белгилердин санын чектейт.

285. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси төмөнкүлөргө карата гана укукту ишке ашырат:

1) УУАны жана С2 линиясынын тиешелүү системасын техникалык тейлөө жаатында билимин тиешелүү текшерүүдөн жана практикалык даярдыктан өткөндөн кийин, УУАга жана күбөлүктө көрсөтүлгөн тиешелүү С2 линиясына же жалпы типке таандыктыгы боюнча.

286. Эгерде КР ЖАО техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюмга 285-пунктта каралган укуктарды ишке ашыруу үчүн күбөлүгү жок персоналды дайындоого уруксат берсе, анда дайындалган адам күбөлүк берүүдө коюлган 281-пункттун талаптарына жооп берет.

§ 3. Инженердик-техникалык персоналга берилүүчү квалификациялык белгилердин категориялары

287. А категориясы. "А" категориясындагы квалификациялык белгилерди алуу үчүн аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси:

1) предметтин теориялык негиздерин түшүнөт;

2) эгерде мүмкүн болсо типтүү мисалдарды колдонуу менен предметтин жалпы сыпаттамасын бере алат;

3) предметти баяндаган документтерди, чиймелерди жана схемаларды окуй алат жана түшүнөт;

4) деталдаштырылдган жол-жоболорду колдонуп, өз билимин иш жүзүндө колдоно алат;

5) иштин суралган багыттары боюнча билимин көрсөтө алат;

6) кеминде алты айлык иш тажрыйбасы бар.

288. В1-В2 категориясы. "В1" жана "В2" категорияларындагы квалификациялык белгилерди алуу үчүн аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси:

1) предметтин теориялык жана практикалык негиздерин түшүнөт;

2) эгерде мүмкүн болсо типтүү мисалдарды колдонуу менен предметтин жалпы сыпаттамасын бере алат;

3) предметти баяндаган документтерди, чиймелерди жана схемаларды окуй алат жана түшүнөт;

4) деталдаштырылдган жол-жоболорду колдонуп, өз билимин иш жүзүндө колдоно алат;

5) иштин суралган багыттары боюнча билимин көрсөтөт;

6) аба кемесинин бузуктарын издей алат жана аларды четтете алат.

289. С категориясы. "С" категориясындагы квалификациялык белгини алуу үчүн аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси:

1) предметтин теориясын жана башка предметтер менен өз ара байланышын билет;

2) теориялык негизди жана мисалдарды колдонуу менен предметтин толук сыпаттамасын бере алат;

3) предметке тиешелүү математикалык формулаларды түшүнөт жана колдонот;

4) теманы сыпаттаган жөнөкөй чиймелерди жана схемаларды окуй алат, түшүнөт жана даярдайт;

5) эксплуатациялык документтерди колдонуп, билимин иш жүзүндө колдоно алат;

6) ар кандай булактардан жана өлчөөлөрдөн натыйжаларды чечмелей алат жана зарыл болсо, түзөтүүчү аракеттерди колдонот;

7) беш жылдан кем эмес иш тажрыйбасы бар.

290. Категорияларды бөлүү. Аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча инженердик-техникалык персоналдын күбөлүгүнүн ээси:

1) "А" квалификациялык белгиси менен жумуштардын спецификалык түрлөрүнө болгон чектөөлөрдүн чегинде ыкчам техникалык тейлөө жана жөнөкөй дефекттерди жоюу боюнча функцияларды аткара алат, ошондой эле өзү аткарган иштер жөнүндө документтерге кол кое алат;

2) "В1" квалификациялык белгиси менен аба кемесин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча функцияларды, анын ичинде анын планеринин агрегаттарын, күч орнотмолорун жана анын системаларынын элементтерин тейлөөнү жана алмаштырууну, алардын оң экендигин текшерүү үчүн жөнөкөй тестирлөөнү талап кылган электр системасынын блокторун, прибордук жана радиоэлектрондук жабдууларды алмаштырууну, ошондой эле тиешелүү квалификациялык "А" белгисинин функцияларын аткара алат, жүргүзүлгөн иштер жөнүндө документтерге, анын ичинде ыкчам/линиялык техникалык тейлөөнүн (CRS) аткарылгандыгы жөнүндө күбөлүккө кол кое алат;

3) "В2" квалификациялык белгиси менен электр системаларын, прибордук жана радиоэлектрондук жабдууларды тейлөө, электр системасынын блокторун, прибордук жана радиоэлектрондук жабдууларды алмаштыруу боюнча функцияларды аткара алат, ошондой эле аткарылган иштер жөнүндө документке кол кое алат;

4) "С" квалификациялык белгиси менен аба кемесин мезгилдүү/базалык техникалык тейлөөнүн аткарылгандыгы жөнүндө күбөлүккө кол кое алат;

5) "В1*ла" квалификациялык белгиси менен коммерциялык аба ташууларга катышпаган максималдуу учуу массасы 5700 кг чейинки жеңил аба кемелерин техникалык тейлөө жана оңдоо боюнча функцияларды аткара алат, ошондой эле аткарылган иштер жөнүндө документтерге кол кое алат;

6) “А*сла” квалификациялык белгиси менен максималдуу учуу массасы 750 кг чейинки өтө жеңил аба кемелерин тейлөө боюнча функцияларды аткара алат, ошондой эле техникалык тейлөөнү аткаргандыгы жөнүндө күбөлүктү кошуп, аткарылган иштер жөнүндө документтерге кол кое алат;

291. "А", "В1", "В2" жана "С" квалификациялык белгилеринде күбөлүктүн ээси өз функцияларын ишке ашыра ала турган аба кемесинин тиби көрсөтүлөт.

§ 4. Аба кыймылын башкаруу диспетчеринин-студенттин күбөлүгү

292. КР ЖАО аба кыймылын башкаруу диспетчерлери – студенттер навигация үчүн коркунуч жаратпашы үчүн чараларды көрөт.

293. КР ЖАО үчүнчү класстагы медициналык корутундусу жок аба кыймылын башкаруу диспетчерине – студентке эксплуатациялык шарттарда даярдыктан өтүүгө уруксат бербейт.

§ 5. АКБ диспетчеринин күбөлүгү

294. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 21 жаштан жаш эмес болушу керек;

2) талапкер АКБ диспетчеринин күбөлүгүнүн ээсинин талаптарына ылайык келген деңгээлде, жок дегенде төмөнкү багыттар боюнча билимин көрсөтүшү керек:

а) аба укугу:

- АКБ диспетчерине тиешелүү эрежелер жана жоболор;

- аба кыймылын тейлөөдө же АКБда колдонулуучу жабдууларды пайдалануу жана чектөө принциптери;

б) жалпы билим:

- учуу принциптери;

- аба кемелерин жана УУА, кыймылдаткычтарды жана системаларды эксплуатациялоо жана иштөө принциптери;

- АКБ ишине тиешеси бар аба кемелеринин мүнөздөмөлөрү;

в) адамдын мүмкүнчүлүктөрү:

- адамдын мүмкүнчүлүктөрү, анын ичинде КФК (коркунуч факторлорун контролдоо) жана каталарын контролдоо принциптери;

г) метеорология боюнча:

- авиациялык метеорология;

- метеорологиялык документтерди жана маалыматтарды колдонуу жана түшүнүү;

- учууларды аткарууга жана алардын коопсуздугуна таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын пайда болушу жана мүнөздөмөлөрү;

- бийиктикти өлчөө;

д) навигация боюнча:

- аба навигациясынын принциптери;

- навигациялык системалардын жана визуалдык каражаттардын тактыгы жана чектөөлөрү.

е) эксплуатациялык эрежелер:

- АКБ, байланыш, радиотелефония жана фразеология менен алмашуу жол-жоболору (штаттык, штаттык эмес жана авариялык);

- тиешелүү авиациялык документтерди пайдалануу;

- учуулардын коопсуздугун камсыз кылуунун практикалык методдору;

3) талапкер бекитилген даярдоо курсун ийгиликтүү аяктап, талап кылынган компетенттүүлүгүн көрсөттү. 3 айдан кем эмес жумуш ордунда (OJTI) АКБ диспетчерлерин окутуу инструкторунун көзөмөлү астында аба кыймылын практикалык башкаруу менен ийгиликтүү алектенген. АКБ диспетчеринин квалификациялык белгилерин алуу үчүн 296-301-пункттарда белгиленген иш тажрыйбасына карата талаптар ушул пунктта белгиленген тажрыйбанын бөлүгү катары эсептелиши мүмкүн;

4) квалификациялык белгилерди алуу үчүн ушул пунктта талап кылынган тажрыйбанын бөлүгү катары эсептелиши мүмкүн;

5) жумуш ордунда АКБ диспетчерлерин окутуу инструктору тиешелүү квалификациялык белгиге ээ жана АКБ диспетчерлерин окутуу инструкторунун функцияларын аткаруу үчүн тиешелүү түрдө аттестациядан өткөн;

6) талапкердин үчүнчү класстагы жарактуу медициналык корутундусу болушу керек.

§ 6. 65 жашка толгон АКБ диспетчеринин күбөлүгүнүн ээлеринин укуктарынын колдонулушун токтотуу

295. АКБ диспетчерине күбөлүк берген КР ЖАО, эгерде күбөлүк ээлери 65 жашка толгон болсо, аларга АКБ диспетчеринин милдетин аткарууга жол бербейт.

§ 7. АКБ диспетчеринин квалификациялык белгилери

296. АКБ диспетчеринин квалификациялык белгилерине төмөнкүлөр кирет:

1) аэродромдун диспетчеринин белгиси;

2) мамиле кылууну жол-жоболук контролдоо диспетчеринин белгиси;

3) байкоо каражаттарын пайдалануу менен мамиле кылууну контролдоо диспетчерин белгилөө;

4) конуу локатордун диспетчеринин белгиси;

5) АКБ районунун жол-жоболук контролдоо диспетчеринин белгиси;

6) байкоо каражаттарын пайдалануу менен АКБ райондук контролдоо диспетчеринин белгиси;

7) диспетчер-инструктордун белгиси.

297. АКБ диспетчерине квалификациялык белги киргизүүдө коюлуучу талаптар:

1) кызматтык милдеттердин чөйрөсүнө таасир этүүчү деңгээлдеги тармакта укуктарга ылайык келген билим деңгээлин көрсөттү;

а) аэродромдун диспетчеринин квалификациялык белгиси:

- аэродромдун башкы планы;

- аэродромдун физикалык мүнөздөмөлөрү жана визуалдык каражаттары;

- аба мейкиндигинин түзүмү;

- колдонулуучу эрежелер, жол-жоболор жана маалымат булактары;

- аэронавигациялык каражаттар;

- аба кыймылын башкаруунун жабдуулары жана аны пайдалануу;

- жердин рельефи жана жердин мүнөздүү белгилери;

- аба кыймылынын мүнөздүү өзгөчөлүктөрү;

- аба ырайынын өзгөчө кубулуштары;

- авариялык кырдаалдардагы жана издөө-куткаруу операцияларындагы иш-аракеттер планы;

б) АКБ райондук жол-жоболук контролдоо диспетчерине жана жол-жоболук контролдоо диспетчерине квалификациялык баа берүү:

- аба мейкиндигинин түзүмү;

- колдонулуучу эрежелер, жол-жоболор жана маалымат булактары;

- аэронавигациялык каражаттар;

- аба кыймылын башкаруу жабдуулары жана аны пайдалануу;

- жердин рельефи жана жердин мүнөздүү белгилери;

- аба кыймылынын жана аба кыймылынын агымдарынын мүнөздүү өзгөчөлүктөрү;

- аба ырайынын өзгөчө кубулуштары;

- авариялык кырдаал боюнча жана издөө-куткаруу операциялары боюнча иш-аракеттер планы;

в) байкоо каражаттарын пайдалануу менен мамиле кылууну контролдоо диспетчеринин, конуучу радиолокаторунун диспетчеринин жана АКБ районунун контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгилери: талапкер кызматтык милдеттерге тиешелүү деңгээлде талаптарга жооп берет жана берилген эрежелерге ылайык келген билим деңгээлин көрсөтөт, жок дегенде төмөнкү кошумча тармактарда:

- АКТ байкоо системасын колдонуу жана чектөө принциптери жана ага байланыштуу жабдуулар;

- байкоо жүргүзүүнүн негизинде аба кыймылын тейлөө жол-жоболору, зарыл болгон учурда, анын ичинде жердин үстүнөн учуунун тиешелүү бийиктигине туруштук берүү эрежелери;

2) талапкер бекитилген программа боюнча даярдоо курсун ийгиликтүү аяктаган;

3) талапкер жумуш ордунда (OJTI) аба кыймылын башкаруу диспетчерлерин окутуу инструкторунун жетекчилиги астында төмөндө саналып өткөн бир же андан көп функциялардын аткарылышын камсыз кылуу менен талап кылынган компетенциясын көрсөттү:

- аэродромдун диспетчеринин же учуу-маалыматтык тейлөө диспетчеринин квалификациялык белгисине карата: аэродромдук диспетчердик тейлөө кайсынысы кийинчерээк болооруна жараша 90 сааттан кем эмес же бир айдын ичинде, бул белги суралып жаткан бөлүктө;

- мамилени жол-жоболук контролдоо диспетчеринин, байкоо каражаттарын пайдалануу менен мамилени контролдоо диспетчеринин, АКБ районунун жол-жоболук контролдоо диспетчеринин же байкоо каражаттарын пайдалануу менен АКБ районун контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгисине карата: диспетчердик тейлөө бул белги суралып жатканына карата, кайсынысы кийинчерээк болооруна жараша 180 сааттан кем эмес же 3 айдын ичинде, квалификациялык белги суралган бөлүктө;

4) эгерде байкоо каражаттарын пайдалануу менен мамиле кылууну контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгилеринин укуктары мамилени обзордук радиолакатор менен иштөөнү камтыса, анда көрсөтүлгөн иш тажрыйбасы тийиштүү квалификациялык белги суралган бөлүмдө жана жумуш ордунда (OJTI) АКБ диспетчерлерин окутуу инструкторунун жетекчилиги астында колдонулуучу мындай типтеги карап чыгуучу жабдууларды колдонуу менен тегерете карап чыгуунун индикатору боюнча 25тен кем эмес кирүүнү камтыйт;

5) квалификациялык белгини киргизүү жөнүндө арыз тажрыйба алуу мезгили аяктагандан кийин 6 айдын ичинде берилет;

6) эгерде талапкердин башка категориядагы АКБ диспетчеринин квалификациялык белгиси же башка бөлүмдөгү ошол эле квалификациялык белгиси бар болсо, КР ЖАО мүмкүнчүлүгүн жана оң чечим кабыл алынган учурда тажрыйбага болгон талаптардын төмөндөө деңгээлин аныктайт;

7) эгерде бир эле учурда эки квалификациялык белги суралса, КР ЖАО суралган квалификациялык белгилердин ар бири үчүн белгиленген талаптардын ичинен кыйла катаалыраак талаптарды аныктайт;

8) талапкер берилүүчү ыйгарым укуктарга ылайык деңгээлде коопсуз, уюшкан жана натыйжалуу диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу, анын ичинде потенциалдуу коркунучтарды жана каталарды таануу жана контролдоо үчүн зарыл болгон чечимдерди кабыл алуу жана милдеттерди аткаруу көндүмдөрүн көрсөттү.

298. 63-80 жана 90-95-пункттарда көрсөтүлгөн талаптар сакталган учурда, АКБ диспетчеринин күбөлүгүнүн ээси төмөнкү квалификациялык белгилердин бири же бир нечеси менен төмөнкүдөй укуктарга ээ болот:

1) аэродромдун диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган аэродромдо аэродромдук диспетчердик тейлөөнүн камсыздалышын камсыз кылуу же контролдоо;

2) мамилени жол-жоболук контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган аэродромдо же аэродромдордо, мамилени диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуучу диспетчердик органдын юрисдикциясындагы аба мейкиндигинин же ошол аба мейкиндигинин бир бөлүгүнүн чегинде, мамилени диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу же камсыз кылууну контролдоо;

3) байкоо каражаттарын пайдалануу менен мамилени контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган аэродромдо же аэродромдордо, мамилени диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуучу диспетчердик органдын юрисдикциясындагы аба мейкиндигинин же ошол аба мейкиндигинин бир бөлүгүнүн чегинде, АКБнын тиешелүү байкоо системаларын колдонуу менен мамилени диспетчердик тейлөөнү камсыз кылууну жана/же камсыз кылууну контролдоо;

4) учуу-маалыматтык тейлөө диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүк ээси аттестацияланган аэродромдо же аэродромдордо же жоопкерчиликтин бөлүнгөн зонасында учуу-маалыматтык тейлөөнү камсыз кылуучу диспетчердик органдын юрисдикциясындагы аба мейкиндигинин же ошол аба мейкиндигинин бир бөлүгүнүн чегинде учуу-маалыматтык тейлөөнү камсыз кылуу;

5) конуу радиолокаторун диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган аэродромдо конуу радиолокаторун пайдалануу менен мамилени диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу жана/же камсыз кылууну контролдоо;

6) АКБ районун жол-жоболук контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган диспетчердик райондун же ушул диспетчердик райондун бир бөлүгүнүн чегинде райондук диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу жана/же контролдоо;

7) байкоо каражаттарын пайдалануу менен АКБ районун контролдоо диспетчеринин квалификациялык белгиси: бул күбөлүктүн ээси аттестацияланган аба мейкиндигинин же ошол аба мейкиндигинин бир бөлүгүнүн чегинде АКБ байкоо системасын пайдалануу менен АКБ районун диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу жана/же контролдоо.

299. АКБ диспетчеринин күбөлүгүн берген КР ЖАО анын ээсине КР ЖАОдон тиешелүү уруксат албастан эксплуатациялык шарттарда персоналды даярдоого тыюу салат.

300. Эгерде АКБ диспетчери 6 айдан ашышы мүмкүн болбогон КР ЖАО белгилеген мезгилдин ичинде белгиде каралган укуктарды пайдаланбаса, квалификациялык белги күчүн жоготот. Диспетчер бул белгиде каралган укуктарды ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн ырастаганга чейин белги жараксыз бойдон калат.

301. Квалификациялык белгилердин жарактуулук мөөнөтүн КР ЖАО аныктайт.

§ 8. Учууну камсыз кылуу боюнча кызматкердин/учуу диспетчеринин күбөлүгү

302. Күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар:

1) талапкер 21 жаштан жаштан жаш эмес болушу керек;

2) талапкер учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин күбөлүгүнүн ээсине берилүүчү укуктарга ылайык келген билим деңгээлин, жок дегенде төмөнкү тармактарда көрсөтүшү керек;

а) аба укугу:

- учууларды камсыз кылууга жана учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин күбөлүгүнүн ээсине тиешелүү эрежелер жана жоболор;

- аба кыймылын тейлөөнүн тиешелүү эрежелери жана жол-жоболору;

б) аба кемелери боюнча жалпы билим:

- учак кыймылдаткычтарынын, системасынын жана прибордук жабдуулардын иштөө принциптери;

- учактардын жана кыймылдаткычтардын иштөө чектөөлөрү;

- минималдык жабдуулардын тизмеси жана конфигурациядан четтөөлөрдүн тизмеси;

в) учуунун мүнөздөмөлүн эсептөө, пландаштыруу жол-жоболору жана жүктөө:

- аба кемелеринин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө карата жүктөө жана салмакты бөлүштүрүү;

- салмакты эсептөө жана борборлоштуруу;

- учууларды оперативдүү пландаштыруу; отундун сарпталышын жана отун боюнча учуунун узактыгын эсептөө; запастык аэропортту тандоо жол-жоболору; каттам боюнча крейсердик учууну башкаруу; учуунун алыстыгын көбөйтүү;

- учуп чыгуу мүнөздөмөлөрү, анын ичинде учуп чыгуу-конуу тилкесинин узундугу, бийиктикке жетүү жана учуудагы тоскоолдуктар боюнча критерийлер жана чектөөлөр;

- крейсердик режимде учуунун мүнөздөмөлөрү, анын ичинде минималдуу абсолюттук бийиктиктер, декомпрессия/кыймылдаткычтын иштебей калышы/чыгарылган шасси менен учуу сценарийлерин пландаштыруу;

- конуу мүнөздөмөлөрү, анын ичинде конууга кирүү критерийлери жана чектөөлөрү, учуп чыгуу-конуу тилкесинин бийиктиги жана узундугу;

- АКТ максаттары үчүн учуу пландарын даярдоо жана берүү;

- компьютердин жардамы менен пландаштыруу системасынын негизги принциптери;

г) адамдын мүмкүнчүлүктөрү:

- учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин милдеттерине, анын ичинде коркунуч факторлорун жана каталарды контролдоо принциптерине карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү;

д) метеорология боюнча:

- авиациялык метеорология: төмөнкү жана жогорку басымдагы аймактардан өтүү; фронттордун түзүлүшү, учуп чыгуу, каттам боюнча учуу жана конуу шарттарына таасир этүүчү аба ырайынын өзгөчө кубулуштарынын пайда болушу жана мүнөздөмөлөрү;

- авиациялык метеорологиялык корутундуларды, карталарды жана болжолдоолорду түшүнүү жана колдонуу; коддор жана кыскартуулар;

- метеорологиялык маалыматты алуу жана колдонуу эрежелери;

е) навигация боюнча:

- аба навигациясынын принциптери жана өзгөчө приборлор боюнча учууну аткаруу эрежелери;

ж) эксплуатациялык эрежелер:

- аэронавигациялык документтерди жана стандарттык эксплуатациялык эрежелерди колдонуу;

- кадимки жана кооптуу жүктөрдү ташуунун эксплуатациялык жол-жоболору;

- авиациялык окуяларга жана инциденттерге тиешелүү жол-жоболор; авариялык кырдаалда учуу эрежелери;

- аба кемелерине карата мыйзамсыз кийлигишүү актыларына жана диверсияга байланыштуу жол-жоболор;

з) учуу принциптери:

- аба кемесинин тиешелүү категориясына кирген учуу принциптери;

и) радио байланыш:

- аба кемелери жана тиешелүү жер станциялары менен байланышуу эрежелери.

3) талапкер кайсы болбосун бир же бир нече (ар кандай айкалышта) кызмат орундарында жалпысынан эки жыл иштесе, мында тажрыйбанын ар кандай айкалышында төмөндө саналып өткөн кызмат орундарынын кайсынысында болбосун иш мезгили бир жылдан кем эмести түзгөн шартта:

а) транспорттук авиациянын аба кемесинин учуу экипажынын мүчөсү; же

б) транспорттук авиациянын аба кемелеринин учушун камсыз кылуучу уюмдагы метеоролог; же

в) АКБ диспетчери же учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкерлеринин же транспорттук авиациянын аба кемелеринин учууларын чыгаруу кызматынын техникалык жетекчиси; же

г) транспорттук авиациянын аба кемелеринин учууларын тейлөөдө жардам көрсөтүүчү кызматкер катары кеминде бир жыл иштеген; же

д) бекитилген программасы боюнча даярдоо курсун ийгиликтүү аяктаган;

4) талапкер арыз бергенге чейин түздөн-түз 6 ай ичинде кеминде 90 жумушчу күндүн ичинде учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин байкоосу астында иштеген;

5) талапкер өзүнүн төмөнкүдөй жөндөмдөрүн көрсөттү:

а) аэронавигациялык маалыматтарды жана эксплуатациялык кырдаалдарды жана тобокелдиктерди талдоого тиешелүү башка маалыматтарды идиентификациялоо жана алуу;

б) учуу үчүн тобокелдик факторлорун жана мүмкүн болуучу кесепеттерин идиентификациялоо жана баалоо;

в) учуулардын коопсуздугуна жана үзгүлтүксүздүгүнө таасир этүүчү тобокелдиктерди эске алуу менен иш-аракеттерди идиентификациялоо жана баалоо;

г) учуулардын өндүрүшү боюнча колдонмолордо аныкталган аракеттердин туура тартибин аныктоо;

д) аба кемесинин коопсуздугун, учуулардын үзгүлтүксүздүгүн жана рентабелдүүлүгүн эске алуу менен учууну пландаштыруу, улантуу, багытын өзгөртүү же токтотуу үчүн учуу өндүрүшү боюнча колдонмодо белгиленген тиешелүү стандарттуу жана стандарттуу эмес жол-жоболорду колдонуу;

е) аба ырайына алгылыктуу талдоо жүргүзүү;

ж) аба трассасы боюнча аба ырайынын шарттары боюнча инструктаж өткөрүү;

з) аба ырайынын шарттарын, аба кемесинин абалын жана тиешелүү навигациялык жол-жоболорду эске алуу менен эксплуатациялык чектөөлөрдү жана минимумдарды идентификациялоо жана колдонуу;

и) оптималдуу учуу каттамын аныктоо жана кол менен жана/же компьютердин жардамы менен толтурулган так учуу пландарын даярдоо;

к) жагымсыз метеорологиялык шарттарда учуу каттамын эсептөөдө оперативдүү контролду жана жардамды камсыз кылуу;

л) коркунуч жана ката факторлорун таануу жана көзөмөлдөө.

303. 63-76-пункттарда баяндалган талаптар сакталган учурда, учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин күбөлүгүнүн ээси КРАЭ-6да белгиленген талаптарга ылайык келген учурда өз функцияларын аткарууга укуктуу.

§ 9. Метеорологиялык персоналдын күбөлүгү

304. Метеорологиялык персоналга күбөлүк берүүдө коюлуучу талаптар КР ЖАО бекиткен жобо менен аныкталат.

§ 1. Жалпы жоболор

305. Авиациялык персоналга КР ЖАО берген күбөлүктөр төмөнкү талаптарга жооп берет:

1) жогорку сапаттагы кагазда же башка ылайыктуу материалда, анын ичинде пластик карталарда берилген күбөлүк; же

2) маалыматты визуалдык чагылдыруунун автономдуу мобилдик электрондук түзүлүштөрүнө электрондук сертификаттар.

306. Күбөлүктөрдү берүүчү КР ЖАО күбөлүк менен берилген укуктарды жана квалификациялык белгилердин колдонуу мөөнөтүн башка мамлекеттер оңой аныктоосун камсыз кылат.

§ 2. Кагаз же ылайыктуу материалда, анын ичинде пластикалык карталарда берилген күбөлүктөргө карата талаптар

307. Кагаз же башка ылайыктуу материалда, анын ичинде пластикалык карталарда берилген күбөлүк төмөнкү маалыматтарды камтыйт:

I) мамлекеттин аталышы (кара тамгалар менен);

II) күбөлүктүн аталышы (кара кочкул шрифт менен); III) күбөлүктүн КР ЖАО берген сериялык номери (араб цифралары менен); IV) ээсинин толук аты-жөнү (латын алфавитинин тамгалары менен); IVa) туулган күнү;

V) ээсинин дареги (мамлекеттин каалоосу боюнча);

VI) ээсинин жарандыгы; VII) ээсинин колу; VIII) ыйгарым укуктуу орган жана зарыл учурда күбөлүк берүүнүн шарттары; IX) күбөлүктүн жарактуулук мөөнөтү жана ээсине күбөлүктө каралган укуктарды пайдаланууга уруксат берүү жөнүндө белги;

X) күбөлүк берген кызмат адамынын колу жана берилген күнү;

XI) күбөлүк берген ыйгарым укуктуу органдын мөөрү же штампы; XII) аба кемелеринин түрү, классы, тиби, планер, аэродромдук диспетчердик тейлөө ж. б. жөнүндө квалификациялык белгилер; XIII) эскертүүлөр, б. а. чектөөлөргө жана берилүүчү укуктарга тиешелүү атайын белгилер, анын ичинде тилди билүү деңгээли жөнүндө белги жана Чикаго конвенциясынын 39-беренесине ылайык көрсөтүү талап кылынган башка маалыматтар; XIV) күбөлүк берген мамлекеттин кароосу боюнча ар кандай башка маалыматтар.

308. Материалга карата талаптар:

1) биринчи сорттогу кагаз же башка ылайыктуу материал, анын ичинде пластикалык карталар колдонулат. 307-пунктта көрсөтүлгөн текст даана басылып чыгарылат;

2) күбөлүк – МТТЖЖД 1-өлчөмү (ISO 7810 стандарты ) тибиндеги карта үчүн аныкталган өлчөмдөргө туура келген, пластикалык негизде даярдалган жана жасалмалоону жокко чыгаруучу зарыл коргоо даражасы бар стандарттык формага ээ болгон карта. Аныктыгын визуалдык контролдоо үчүн кошумча элемент катары коргоочу голограмма колдонулат. Тагынуу үчүн күбөлүктү тешүүгө болбойт.

309. Жарактуулук мөөнөтүнүн ичинде күбөлүк төмөнкү талаптарга жооп берет:

- күбөлүктүн кадимки шарттарда колдонуудан келип чыккан деформациясы күбөлүктү андан ары пайдаланууга же окурмандын иштөөсүнө зыян келтирбестен окуу түзүлүшүнө киргизүүгө тоскоол болбогон касиетке ээ;

- күбөлүк кадимки колдонууда зыяндуу эмес;

- күбөлүк -10°Сден +50°Сге чейинки диапазондо химиялык заттарга жана температуралык таасирлерге туруштук берет жана -35°С ден +80°С ге чейинки температуралык чекте сактоодо бекемдигин жоготпойт;

- 5%дан 95%га чейинки абанын салыштырмалуу нымдуулугунда + 25°С температурада күбөлүк өзүнүн бекемдигин жоготпойт.

310. Күбөлүктүн жалпы компоновкасында милдеттүү маалыматтын өзгөчө зоналары болот.

311. Жарандыгын, туулган жерин, аны берген мамлекеттин/ыйгарым укуктуу органдын жайгашкан жерин белгилөө, ошондой эле күбөлүктүн ээсине тийиштүү милдеттүү маалыматтын өзгөчө зонасын жайгаштыруу үчүн коддор ИКАО (Doc 9303) документине ылайык келет.