Решение Конституционной палаты Верховного суда КР (по делу о проверке конституционности части 6 статьи 6 Закона Кыргызской Республики «Об автомобильном транспорте» в связи с обращением гражданина Мусаева Мирлана Зарлыковича)

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН АТЫНАН

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЖОГОРКУ СОТУНУН КОНСТИТУЦИЯЛЫК ПАЛАТАСЫНЫН

ЧЕЧИМИ 2016-жылдын 16-ноябры N 7-р Жаран Мирлан Зарлыкович Мусаевдин кайрылуусуна байланыштуу "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгүнүн конституциялуулугун текшерүү жөнүндө иш боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы: төрагалык кылуучу - судья Э.Т.Мамыров, судьялар - Ч.А.Айдарбекова, М.Р.Бобукеева, М.Ш.Касымалиев, К.М.Киргизбаев, А.О.Нарынбекова, Э.Ж.Осконбаев, Ч.О.Осмонова, Ж.И.Саалаевдин курамында, сот жыйналышынын катчысы - С.А.Джолгокпаеванын, кайрылуучу тарап - Мирлан Зарлыкович Мусаевдин, жоопкер-тарап - Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин ишеним кат боюнча өкүлү Талантбек Ырысбекович Ырысбековдун, башка жактар - Кыргыз Республикасынын Президентинин Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасындагы туруктуу өкүлү Нурбек Айтыевич Касымбековдун, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишеним кат боюнча өкүлү Айгерим Иманбековна Жумалиеванын, Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин ишеним кат боюнча өкүлү Ыманалы Кадырбаевич Саркуловдун катышуусу менен, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 97-беренесинин 1, 6, 8, 9 жана 10-бөлүктөрүн, "Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 4, 18, 19, 37 жана 42-беренелерин жетекчиликке алып, "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгүнүн конституциялуулугун текшерүү жөнүндө ишти ачык соттук отурумда карап чыкты. Жаран М.З.Мусаевдин өтүнүчү бул ишти кароого себеп болду. "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгүнүн Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык келүүсү жөнүндөгү маселеде күмөндүүлүктүн пайда болуусу бул ишти кароого негиз болду. Ишти соттук отурумга даярдаган судья-баяндамачы М.Р.Бобукееванын сөзүн угуп, келтирилген материалдарды изилдеп чыгып, Кыргыз Республикасынын Конституциялык палатасы ТАПТЫ: Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасына жаран М.З.Мусаевдин "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгү Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 12-беренесинин 2-бөлүгүнө, 16-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө, 20-беренесинин 1, 2, 3-бөлүктөрүнө, 42-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө, 70-78-беренелерине карама-каршы келүүсүн таануу жөнүндө өтүнүчү келип түшкөн. Келтирилген кайрылуудан келип чыккандай, арыздануучунун пикири боюнча, Мыйзамдын талашылып жаткан ченеми жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдаланууга тыюу салуу менен Кыргыз Республикасынын Конституциясы менен таанылган адам укуктары менен эркиндиктерин бузууда.

М.З.Мусаев Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 12-беренесинин 2-бөлүгүнө ылайык менчик кол тийгис, эч ким өзүм билемдик менен мүлкүнөн ажыратылышы мүмкүн эмес, менчик ээсинин эркинен тышкары мүлктү алып коюуга соттун чечими менен гана жол берилет деп белгилейт.

Арыздануучу, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 16-беренесинин 1 жана 2-бөлүктөрүнө шилтеме жасап, адам укуктары жана эркиндиктери ажырагыс жана эң жогорку баалуулук болуп эсептелет деп көрсөтөт, ал эми талашылып жаткан ченемде белгиленген чектөө мүлктүк абалынын белгиси боюнча дискриминациялык мүнөзгө ээ. Арыздануучунун пикири боюнча мындай чектөө Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 20-беренесинин 1, 2, 3-бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн максаттарга өлчөмдөш эмес. Кайрылуу субъектинин пикири боюнча жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдаланууга тыюу салуу менен Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 42-беренесинин 1 жана 2-бөлүктөрү менен кепилденген ар кимдин өз мүлкүнө, өз ишмердигинин натыйжаларына ээ болуу, колдонуу жана тескөө укугу, ошондой эле экономикалык эркиндикке ээ болуу, өз жөндөмдүүлүгү менен мүлкүн мыйзамда тыюу салынбаган ар кандай экономикалык ишмердүүлүк үчүн эркин колдонуу укугу бузулууда. Жогоруда баяндалганга негизденип, кайрылуучу тарап "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгү Кыргыз Республикасынын Конституциясына карама-каршы экендигин таанууну сурайт. Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын судьялар коллегиясынын 2016-жылдын 24-июнундагы аныктамасы менен кайрылуучу тараптын "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгүн Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 16-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө, 20-беренесинин 1, 2, 3-бөлүктөрүнө, 42-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө ылайыктуулугун текшерүү жөнүндө иш өндүрүшкө кабыл алынган. Укуктук негиздеменин жок болгондугуна байланыштуу талашылып жаткан ченемдин Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 12-беренесинин 2-бөлүгүнө, 70-78-беренелерине ылайыктуулугун текшерүүдөн баш тартылган. Соттук отурумда кайрылуучу тарап өзүнүн талаптарын тактап, талашылып жаткан ченемди Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 12-беренесинин 2-бөлүгүнө, 20-беренесинин 2-бөлүгүнө, 70-78-беренелерине ылайыктуулугун текшерүүнү алып салууну, ал эми калган жагында өтүнүчтү канааттандырып берүүнү суранды. Жоопкер-тараптын өкүлү Т.Ы.Ырысбеков жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдаланууга тыюу салуу жарандардын өмүрүн жана саламаттыгынын коопсуздугун камсыз кылуу максатында жасалган деп белгилеп, кайрылуучу тараптын жүйөлөрү менен макул болгон жок. Кыргыз Республикасынын Президентинин Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасындагы туруктуу өкүлү Н.А.Касымбеков да, талашылып жаткан чектөө адамдын жана жарандын укуктары менен эркиндиктеринин башка адамдардын саламаттыгын, ошондой эле укуктары менен эркиндиктерин коргоо максатында чектелишине жол берген Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 20-беренесинин 2-бөлүгү менен үндөшөт деп эсептейт. Талашылып жаткан ченем көрсөтүлгөн конституциялык максаттарды камсыз кылууга багытталган. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн өкүлү А.И.Жумалиева "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренесине ылайык ташуулардын коопсуздугу, адамдардын өмүрүн жана саламаттыгын, алардын мүлкүн коргоонун, жаратылышты жана маданий баалуулуктарды сактоонун артыкчылыгы автотранспорттук ишмерликтин негизги принциптеринин бири болуп эсептелинет деп белгиледи. Көрсөтүлгөн принциптерден келип чыккандай, жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдаланууга тыюу салуунун негизги максаты болуп түздөн-түз жарандардын өмүрү менен саламаттыгынын коопсуздугун камсыз кылуу саналат. Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин өкүлү Ы.К.Саркулов жүргүнчүлөрдүн коопсуздугун камсыз кылуу максатында оң тараптуу кыймыл болгон мамлекеттердеги автомобилдерде айдоочунун оруну бет маңдай кыймыл жагында - сол жагында, ал эми сол тараптуу кыймыл болгон мамлекеттерде - оң жагында болушу керек деп белгиледи. Республикага алып келинген рулдук башкаруусу оң жагында болгон автотранспорттук каражаттардын санынын өсүшү жол кыймылынын коопсуздугунун абалына терс таасирин тийгизди жана алардын катышуусу менен болгон жол кырсыгынын санынын өсүшүнө алып келди. Ушуга байланыштуу, жүргүнчүлөрдү ташыган оң рулдуу автомобилдер жүргүнчүлөрдүн өмүрү менен саламаттыгына чоң коркунуч туудурууда, анткени алар чыгып-түшкөндө жолдун унаа жүрүүгө ылайыкталган бөлүгүндө болуп калышууда. Ошон үчүн рулдук дөңгөлөгү оң жагында жайгашкан автотранспорт каражаттарын эксплуатациялоонун өзү, анын максаттарына карабастан айдоочуларга жана жүргүнчүлөргө да, ошондой эле жол кыймылынын башка катышуучуларына да кооптуулукту туудурат. Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы тараптардын жүйөөлөрүн талкуулап, башка жактардын түшүндүрмөлөрүн угуп, төмөнкү тыянактарга келди.

1. "Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 19-беренесинин 4-бөлүгүнө ылайык, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы кайрылууда ченемдик укуктук актынын конституциялуулугу күмөн саналган бөлүгүнө гана тийиштүү болгон предмет боюнча актыларды чыгарат.

Ошентип, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын бул иш боюнча кароо предмети болуп "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгү саналат. "6-берене. Ташуулардын коопсуздугун камсыз кылуу бөлүгүндө ташуучуларга жана автотранспорт каражаттарына коюлуучу талаптар

6. Жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдаланууга тыюу салынат".

"Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын 2013- жылдын 19-июлундагы № 154 Мыйзамы мыйзамдарда белгиленген тартипте кабыл алынган, "Эркин-Тоо" гезитинин 2013-жылдын 30-июлундагы № 63-64 санында жарыяланган, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик ченемдик укуктук актыларынын реестрине киргизилген жана колдонуудагы мыйзам болуп эсептелет.

2. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 42-беренесинин 1-бөлүгү ар кимге өз мүлкүнө, өз ишмердигинин натыйжаларына ээ болуу, колдонуу жана тескөө укугун кепилдейт. Менчик ээлери өз укуктарын ишке ашыруунун чектери менен тартибин жана аларды коргоо кепилдиктери Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 12-беренесинин 6-бөлүгүнө ылайык мыйзам менен аныкталат.

Теңдикти, эркин жүрүүнү жана жарандык-укуктук мамилелер катышуучуларынын өз алдынчалуулугун, кимдир-бирөөнүн жеке иштерге кийлигишүүсүн болтурбоону болжогон менчиктин кол тийгис жалпыга таанылган конституциялык принциптери менчикке ээ болуу, аны колдонуу жана тескөө эркиндигин шарттайт. Бул менчик ээси мыйзамдарда тыюу салынбаган жана башка жактардын укуктары менен мыйзамдуу кызыкчылыктарын бузбаган болсо, анда ал өзүнө тиешелүү мүлккө карай ар кандай иштерди жүзөгө ашырууга укуктуу деп билдирет. Кыргыз Республикасынын Конституциясы ар ким эркиндикке ээ, өз жөндөмдүүлүгү менен мүлкү мыйзамда тыюу салынбаган ар кандай экономикалык ишмердүүлүк үчүн эркин колдонууга укуктуу деп кепилдейт (42-беренесинин 2-бөлүгү). Бул ченем Кыргыз Республикасынын Конституциясынын ар бир адам ушул Конституцияда жана мыйзамдарда тыюу салынбаган башка дагы ар кандай иш-аракеттер менен иштерди жүзөгө ашырууга укуктуу деген 18-беренеси менен тутумдук байланышта турат. Ишкерчиликке жана башка мыйзамда тыюу салынбаган экономикалык ишмерликке болгон укук субъекттери тарабынан юридикалык теңдик принцибинде ишке ашырылат. Жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү ташуу коммерциялык ишмерлик табиятында киреше табууга багытталган жана аманат мүнөзгө ээ, ал жагы мерчемдүү адамдардын укуктары менен мыйзамдуу кызыкчылыктарынын бузулушуна алып келиши мүмкүн, ошон үчүн мыйзам чыгаруучу Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 16-беренесинин 2, 3-бөлүктөрүн, 20-беренесинин 1, 2 3-бөлүктөрүн жана 42-беренесинин 2-бөлүгүн жетекчиликке алып, анын ичинде айлана-чөйрөдөгүлөр үчүн кооптуулугу артыкбаш болгондугуна байланыштуу ишмерликтин белгилүү түрлөрү менен алектенүү үчүн зарыл болгон мүлктү пайдалануу жагында да укукту чектөө мүмкүнчүлүгүн карайт. Демек, мыйзам чыгаруучу мүлккө ээ болуу, аны колдонуу жана тескөө боюнча ыйгарым укуктарга чектөөнү белгилөөдө конституциялык өзгөчө баалуулуктарды, анын ичинде башка жактардын укуктары менен мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргоо максаттарын жетекчиликке алышы керек. Ошентип, автотранспорттук кызмат көрсөтүү жаатында коммерциялык ишмерликтин тартибин жана шарттарын аныктоодо мыйзам чыгаруучу коомдук жана жеке кызыкчылыктар ортосунда тең салмактуулукту камсыз кылып, зарылдык, өлчөмдөштүк жана пропорциялуулук критерийлерине таянуусу керек, эгер коомдук коопсуздук, кишилердин өмүрүн жана саламаттыгын коргоо үчүн зарыл болсо, чектөөлөрдү да киргизүү керек.

3. Кыргыз Республикасынын Конституциясы менен эч ким жынысы, расасы, тили, майыптуулугу, этноско таандыктыгы, туткан дини, курагы, саясий же башка ынанымдары, билими, теги, мүлктүк же башка абалы, ошондой эле башка жагдайлары боюнча кодулоого алынбоо принциби камсыз кылынат (16-беренесинин 2-бөлүгүнүн экинчи абзацы).

Кодулабоо конституциялык принциби деп инсандын табиятынан же социалдык өзгөчөлүгүнө карай укуктарын, эркиндиктери менен мыйзамдуу кызыкчылыктарын чектөөгө же кемсинтүүгө конституциялык тыюу салууну түшүнүү керек. Укук субъектилеринин укуктары менен милдеттеринде айырмачылыктарга алып келген укуктук жөнгө салууну ар бир дифференциациялоо Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 20-беренесинин 2-бөлүгүнүн талаптарына ылайык ишке ашырылуусу керек, ага ылайык чектөөлөргө, эгерде алар чындап объективдүү, негиздүү жана конституциялык өзгөчө максаттарды көздөгөн болсо жол берилет, ал эми бул максаттарга жетишүү үчүн киргизилип жаткан чектөөлөр аларга өлчөмдөш болушу керек. Мыйзамдарга ылайык Кыргыз Республикасынын аймагында жеке, юридикалык жактардын автотранспорттук ишмерликке киришүүсүнүн бирдиктүү тартиби иштейт. Мында, мыйзам чыгаруучу, автотранспорт ишмерлигинин негизги принциптерин аныктоодо ташуулардын коопсуздугу, адамдардын өмүрү менен саламаттыгын жана алардын мүлкүн корголушунун артыкчылыктуу экендигин көрсөткөн. Арыздануучу менен даттанылып жаткан "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгү автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди жүргүнчүлөрдү, жол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташуу үчүн гана пайдаланууга тыюу салат, мындай ташуулар келишим, акы төлөм жана туруктуу негиздерде иштин жүрүшүн түшүндүрөт. Ошентип, коммерциялык максатта автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдалануу көбү үчүн артыкбаш кооптуулукту туудурат, ошон үчүн бул жагдай тийиштүү мыйзамдарда белгиленген атайын талап менен чектөөлөрдү карайт.

4. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында оң тараптуу транспорт кыймылы белгиленген, ал жүргүнчүлөрдүн коопсуздугун камсыз кылуу максатында айдоочулук орундун бет маңдай келаткан кыймылга карай сол жагында болушун болжойт. Оң тараптуу кыймылды эске алуу менен транспорт каражаттарынын жана жөө жүргөндөрдүн жүрүшүнүн уюштурулушунун инженердик тутуму куралат, ошондой эле кыймылды башкаруунун техникалык каражаттар менен жабдуу жүргүзүлүүдө (жол белгилери, жол светофорлору, жол бетиндеги белгилер). Бул Кыргыз Республикасы 2006-жылдын 13-февралында ратификациялаган Жол жүрүү Конвенциясынын 5-тиркемесинин (Автомобилдер менен прицептерге тиешелүү Техникалык шарттар) 59-пунктунун "с" пунктчасы менен шайкеш келет, ал жерде автомобилдин конструкциясы айдоочунун автомобилди коопсуз башкаруу үчүн маңдайынан, оң, сол жагынан бардыгын кенен көрүп турушун камсыз кылуу керек деп белгиленген.

Ушуга байланыштуу, оң тараптуу кыймылдуу жолдо автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди пайдалануу жол коопсуздугу үчүн артыкбаш коркунучту туудурат, бул жол коопсуздугу жана автотранспорт каражаттарын каттоо маселелерин караган ыйгарым укуктуу органдын транспорттордун катышуусу менен болгон жол кырсыктарынын анализи да ырастайт. Ушуга байланыштуу, мыйзам чыгаруучу 2015-жылдын 3-июнунан тарта автомобилдин огуна карата алганда рулдук дөңгөлөгү оң тарабында жайгашкан автомобилдерди республикага киргизүүгө тыюу салган. Жогоруда баяндалганга байланыштуу, талашылып жаткан Мыйзамдын 6-беренесинин 6-бөлүгүндө белгиленген жүргүнчүлөрдү, кол жүгүн жана жүктөрдү коммерциялык ташууга тыюу салуу 2020-жылдын 1-январынан тарта күчүнө кирет, бул чектөө зарыл жана өлчөмдөш болуп саналат, жол кыймылынын коопсуздугуна багытталган, жана калктын саламаттыгын сактоо, башка адамдардын укуктары менен эркиндиктерин коргоо сыяктуу конституциялык максаттарга жетишүү үчүн киргизилген. Жогоруда баяндалгандын негизинде, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 97-беренесинин 6-бөлүгүнүн 1-пунктун, 8 жана 9-бөлүктөрүнүн, "Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 46, 47, 48, 51 жана 52-беренелерин жетекчиликке алып, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы ЧЕЧТИ:

1. "Автомобиль транспорту жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 6-беренесинин 6-бөлүгү Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 16-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө, 20-беренесинин 1, 3-бөлүктөрүнө, 42-беренесинин 1, 2-бөлүктөрүнө карама-каршы келбейт деп таанылсын.

2. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши ушул Чечимдин жүйөөлөштүрүүчү бөлүгүнөн келип чыккан тиешелүү толуктоолорду Кыргыз Республикасына мыйзамдарына киргизсин.

3. Чечим акыркы жана даттанылууга жатпайт, жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

4. Чечим бардык мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, кызмат адамдары, коомдук бирикмелер, юридикалык жактар жана жеке жактар үчүн милдеттүү жана республиканын бүткүл аймагында аткарылууга тийиш.

5. Бул чечим мамлекеттик бийлик органдарынын расмий басылмаларында, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын расмий сайтында жана "Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын Жарчысында" жарыялансын.

Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы