Теңөө гранттарын эсептөөнүн формуласы боюнча Нускама (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому менен бекителген)

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн

2005-жылдын 2-сентябрындагы

N 403 токтому менен

бекителген

Тењөө гранттарын эсептөөнүн формуласы боюнча

НУСКАМА

1. Сөздүк

Тењөө гранттары - туруктуу социалдык-экономикалык абалды кармап

туруу максатында минималдуу мамлекеттик социалдык стандарттарга ылайык

жергиликтүү бюджеттердин чыгашаларын каржылоону камсыз кылуу үчүн рес-

публикалык бюджеттен берилүүчү трансферттер;

Компьютердик модель - Excel форматындагы таблица, ал ар бир айыл

өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн тењөө гранттарынын суммасын эсептөөнү

жүргүзөт;

Маалыматтар базасы - Excel форматындагы таблица, ал компьютердик

моделде пайдалануу үчүн база катары болгон статистикалык маалыматтарды

камтыйт;

Чыгымдык керектөөлөр - айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) ошол

айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) калкына мамлекеттик кызматтардын

стандарттык топтомун берүү үчүн тарткан чыгымдар;

Потенциалдуу киреше - айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) кире-

шелерди жогорулатуу боюнча чаралардын стандарттык топтомун колдонуудан

алган каражаттар;

Формуланы пайдалануучу - тењөө гранттарын жергиликтүү бюджеттерге

бөлүштүрүүнү жүргүзгөн Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги жана

анын аймактык бөлүмдөрү.

2. Жалпы жоболор

2.1. Ушул Нускама формуланын баяндамасын берет, ага ылайык Кыргыз

Республикасынын жергиликтүү бийлик органдарына бөлүштүрүлүүгө тийиш

болгон тењөө гранттарынын көлөмдөрүнүн эсептөөлөрү жүзөгө ашырылат.

2.2. Формула Excel таблицасынын базасында компьютердик модель

түрүндө иштелип чыккан жана маалыматтардын электрондук базасы менен

жабдылган. Ушул Нускама компьютердик моделди жана маалыматтар базасын

пайдалануу жана техникалык жагынан оњ абалда кармап туруу боюнча кол-

донмо болуп саналат.

3. Формуланын ишинин жалпы принциптери

3.1. Формула эсептөө учурунда айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалык-

тарынын) чыгашаларынын өз кирешелери менен жабылышынын коэффициентине

негизденет.

3.2. Формула айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) чыгашалык

керектөөлөрүн жана потенциалдуу кирешесин өлчөө үчүн статистикалык

көрсөткүчтөрдү пайдаланат.

3.3. Формуланы пайдалануучу:

- айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) ортосунда

бөлүштүрүлүүгө тийиш болгон тењөө гранттарынын жалпы суммасын аныктай

алат. Аталган сумма "Кыргыз Республикасынын республикалык бюджети

жөнүндө" жыл сайын кабыл алынуучу Кыргыз Республикасынын мыйзамына ыла-

йык республикалык бюджеттен бөлүнгөн тењөө гранттарынын жалпы суммасына

барабар болот.

- калктын жан башына чыгашалык керектөөлөрдүн орточо чоњдугун;

- толугу менен же жарым-жартылай бийик тоолуу эмес жана алыскы

эмес зоналарда жайгашкан айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) үчүн

корректировкалануучу коэффициенттердин чоњдугун;

- потенциалдуу "башка чыгашаларды" аныктай алат.

3.4. Формулага ылайык тењөө гранттарын эсептөөнүн жалпы принциби N

1 таблицада келтирилген.

N 1 таблица

Тењөөчү формула менен жүргүзүлгөн

эсептөө (мисал)

(млн.сом)

N 1 таблицадагы мисалдын баяндамасы

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) чыгашалык керектөөсү 200

млн. сомду түзөт (2-тилке), ал эми потенциалдуу кирешеси 150 млн. сом

(3-тилке). Чыгашаларды өздүк каражаттар менен жабуунун пайызы 75%ды

түзөт (4-тилке). "Б", "В" жана "Д" айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалык-

тарынын) чыгашалык керектөөлөрү да алардын потенциалдуу кирешесинен

ашып кетет жана алардын жабылышынын пайызы тиешелүү түрдө 67,5%, 70,0%

жана 80,0%ды түзөт. "Г" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыганын) өз чыга-

шаларын жабуу үчүн өздүк каражаттары жетиштүү (жабуунун пайызы 100%дан

ашат жана 133,3%ды түзөт).

Андан ары компьютер бардык айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары)

үчүн республикалык бюджетте белгиленген тењөө грантынын жалпы суммасы

камсыз кыла ала турган жабуунун минималдуу пайызын автоматтык түрдө

эсептеп чыгат. Аталган мисалда бул пайыз 77,14%ды түзөт (6-тилке). Баш-

кача айтканда тењөө грантынын 50 млн. сомдук (5-тилке) жалпы суммасы

грантты эсепке алганда бардык айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары)

үчүн чыгашалардын жабылышы 77,14%дан кем эмес болушу үчүн гана жетиштүү

болот. Чыгашаларды өз каражаттары менен жабуунун пайызы 77,14%дан жого-

ру (жабуунун минималдуу пайызынан жогору) болгон айыл өкмөттөрү (шаар

башкармалыктары) тењөө грантын алышпайт.

Мына ошентип компьютердик модель ар бир айыл өкмөтү (шаар башкар-

малыгы) үчүн тењөө гранттарынын көлөмдөрүн (7-тилке) автоматтык түрдө

эсептеп чыкты. Алардын суммасы тиешелүү жылга республикалык бюджеттё-

белгиленген тењеө грантынын жалпы көлөмүнүн суммасын түзөт. Тењөө гран-

тын бөлүштүргөндөн кийин бардык айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары)

үчүн жабуунун пайызы 77,14%дан кем эмес экендиги 8-тилкеден көрүнүп ту-

рат.

Эскертүү: "Г" жана "Д" айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) тењөө

гранттарын алышпайт, аткени алардын өздүк каражаттар менен камсыз болу-

шу 77,14%дан жогору.

3.5. Ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн тењөө гранттары-

нын суммасын эсептөөдө компьютердик модель Кыргыз Республикасынын ар

бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн бөлүштүрүүнүн жогоруда келти-

рилген принцибин пайдаланат.

3.6. Айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) чыгашалык ке-

ректөөлөрүн аныктоо үчүн формула төмөндөгү эсептөөнү пайдаланат:

1-бөлүк.

- бардык айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) тиешелүү бюд-

жеттик жылдын бюджетинде белгиленген чыгашаларынын жалпы көлөмү, андан

- тиешелүү бюджеттик жылда категориялык гранттын эсебинен каржыла-

нуучу чыгашалардын көлөмү алып салынат, ал

- тиешелүү жылдын 1-январына карата Кыргыз Республикасынын калкы-

нын санына бөлүнөт, ал

- калктын жан башына республикалык орточо чыгашалык керектөөгө ба-

рабар болот.

2-бөлүк.

- калктын жан башына республикалык орточо чыгашалык керектөө

- ар бир айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) калкынын санына

көбөйтүлөт.

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыганын) чыгашалык керектөөсүн

эсептөөнүн мисалы N 2 таблицада келтирилген.

N 2 таблица

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын)

чыгашалык керектөөсүн эсептөө

(миллион сом)

N 2 таблицанын мисалына карата түшүндүрмө

Жогоруда келтирилген эсептөөлөр моделде пайдаланылган чыгашалардын

суммасы үчүн "баштапкы маанини" берет. Бирок формуланы пайдалануучу

"баштапкы маанини" өзгөртүшү жана формуланын компьютердик моделинин

атайын уюкчасына альтернативалуу санды киргизиши мүмкүн.

3.7. Бийик тоолуу жана алыскы зоналарда жашаган тургундары жок

айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) үчүн формула республикалык негиз-

ги орточо чыгашалык суммага оњдоо киргизет. Мындай айыл өкмөттөрү (шаар

башкармалыктары) үчүн формула калктын жан башына орточо чыгашанын

төмөндөтүлгөн көлөмүн эсептеп чыгат. Негизги чыгашалык керектөөлөрдүн

көлөмдөрү айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) бийик тоолуу жана алыс-

кы зоналарда жашабаган тургундарынын катышына карата пропорционалдуу

азайтылат.

Бийик тоолуу жана алыскы зоналар боюнча оњдоо киргизүү үчүн баш-

тапкы маани 65%ды түзөт.

Мисалы: бийик тоолуу жана алыскы зона болбогон жердин ар бар тур-

гунга чыгашалык керектөө негизги сумманын 65%ын же калктын жан башына

221,1 сомду түзөт (340,2*65%=221,1).

Бийик тоолуу жана алыскы зона боюнча овдоо киргизүүнүн мааниси

формуланы пайдалануучу тарабынан өзгөртүлүшү жана 65%дан жогору же

төмөн белгилениши мүмкүн.

Бийик тоолуу жана алыскы зона боюнча оњдоо киргизүүнү эске алуу

менен чыгашалык керектөөлөрдү эсептөөнүн мисалы N 3 таблицада

көрсөтүлгөн.

N 3 таблица

Тењөө формуласынын негизинде чыгашалык

керектөөлөрдү эсептөө

N 3 таблицанын мисалынын баяндамасы

Мисал катары бийик тоолуу жана алыскы зоналарда жашаган калкынын

пропорциясы ар кандай болгон "А", "Б", "В" жана "Г" айыл өкмөттөрүн

(шаар башкармалыктарын) карап чыгалы. Биз баштапкы маанини пайдаландык

деп коелу:

- негизги чыгашалык керектөөлөр үчүн (калктын жан башына 340,2

сом) жана

- бийик тоолуу жана алыскы зоналар боюнча оњдоо киргизүү үчүн

(65%).

Ар бир айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) жалпы чыгашалык ке-

ректөөсү (7-тилке) "бийик тоолуу жана алыскы зоналарда жашаган адамдар-

дын санына" туура келет, ал 340,2 сомго көбөйтүлөт, ага "мындай зона-

ларда жашабаган тургундардын саны" кошулат, ал 221,1 сомго көбөйтүлөт.

Мисалы, "А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) тургундарынын

жалпы саны 4193 адам. Анын ичинен 914 адам бийик тоолуу жана алыскы зо-

нада жашабайт, ал эми 3279 адам ошол зоналарда жашайт. Бийик тоолуу жа-

на алыскы зонада жашаган 3 279 тургундун ар биринин чыгашалык ке-

ректөөсүнүн көлөмү 340,2 сом, демек алардын чыгашалык керектөөлөрүнүн

көлөмү 1 115516 сомду түзөт (3 279 * 340,2). Бийик тоолуу жана алыскы

зонада жашабаган 914 тургундун чыгашалык керектөөсү 221,1 сом, демек

алар үчүн керектөөлөрдүн жалпы көлөмү тиешелүү түрдө 202 085 сом (914 *

221,1). Жыйынтыгында "А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) 4 193

тургунун жалпы чыгашалык керектөөсү 1 317 601 сомго барабар (1 115516 +

202 085).

3.8. Формула айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) потенци-

алдуу кирешесин кирешенин ар кандай беш булагынын негизинде аныктайт.

3.8.1. Жөнгө салынуучу салыктардан түшкөн кирешелер:

- киреше салыгы;

- пайдадан алынуучу салык;

- милдеттүү патенттештирүүдөн түшүүлөр;

- чакан жана орто бизнестин субьектилери үчүн бирдиктүү салык;

- ички (жергиликтүү) өндүрүштөгү продукцияга акциз салыгы.

Формула ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) ушул булактардан

тиешелүү бюджеттик жылда ала турган кирешени эсепке алат.

Жөнгө салынуучу салыктардан түшкөн кирешелердин эсебинин мисалы N

4 таблицада келтирилген.

Мисалга алсак, "А" айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) тиешелүү бюд-

жеттик жыл үчүн жөнгө салынуучу салыктардан кирешелердин төмөндөгүдөй

көлөмү алынгандыгы тууралуу отчет берген.

N 4 таблица

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын)

жөнгө салынуучу салыктардан түшкөн

потенциалдуу кирешеси

(мињ сом)

Мына ошентип, "А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) жөнгө са-

лынуучу салыктардан түшкөн потенциалдуу кирешеси 3 009,3 мињ сомду

түзгөн.

3.8.2. Калкка акы төлөнүүчү кызматтарды көрсөтүү үчүн жана чекене

соодадан алынуучу салык (мындан ары - чекене салык).

Формула ар бир айыл өкмөтүндөгү (шаар башкармалыгындагы) салык са-

лынуучу чекене соода жүгүртүүнүн 4%на негизденүү менен чекене салыктан

түшүүчү потенциалдуу кирешени эсептеп чыгат.

3.8.3. Жер салыгы

Формула ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) боюнча жер салыгы-

нан түшкөн потенциалдуу кирешени жеке менчикте болгон жерлердин жалпы

аянтын айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) алкагындагы жерлердин ошол

эле категориясына тиешелүү салыктык ставкага көбөйтүү менен эсептеп чы-

гат. Алынган сумма 70%дык чоњдукка оњдолот.

Андан кийин алынган суммага жерлердин башка категорияларына (миса-

лы, короо-жай участоктору жана айыл чарба багытында болбогон жерлер сы-

яктуу) тиешелүү бюджеттик жылда алынган жер салыгынын суммасы кошулат.

Жер салыгынан түшүүчү кирешени эсептөөнүн мисалы N 5 таблицада

келтирилген.

N 5 таблица

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын)

жер салыгынан түшкөн потенциалдуу кирешеси

Мына ошентип, формула "А" айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн жер

салыгынан түшкөн потенциалдуу кирешени 281 349 сом суммасында эсептеп

чыккан.

3.8.4. Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фондусундагы жерлерди

(мындан ары - АКФнын жерлери) ижарага берүүдөн түшкөн кирешелер.

АКФнын жайыттардан башка жерлери жер салыгы сыяктуу эле негизде

классификацияланат. Формула айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) үчүн

ар бир гектарга жер салыгынын тиешелүү ставкалары боюнча ижарага

берүүдөн алынган кирешени эсептеп чыгат.

АКФнын жерлерин ижарага берүүдөн түшкөн кирешелердин эсептөөсү N 6

таблицада келтирилген.

N 6 таблица

Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү

фондусунан түшкөн потенциалдуу киреше

3.8.5. Айыл өкмөттүнүн (шаар башкармалыгынын) башка кирешелери.

Потенциалдуу "башка кирешелердин" маанисин эсептөө үчүн формула:

1. "айыл өкмөттүнүн (шаар башкармалыганын) башка кирешелеринин"

жалпы мамлекеттик көлөмү үчүн баштапкы маанисин;

2. ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн потенциалдуу кире-

шенин суммасын "башка кирешелерден" эсептеп чыгат.

Ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) потенциалдуу "башка киреше-

лер" катары айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн каралган каражаттарын

жалпы көлөмүнөн өзүнүн үлүшүн алат.

Формулада ар бир айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) "башка ки-

решелеринин" үлүштөрү ар бир айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын) мур-

да саналып өткөн жөнгө салынуучу салыктардан, чекене соодадан түшкөн

салыктардан, жер салыгынан жана Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү

фондусундагы жерлерди ижарага берүүдөн түшкөн кирешелерден түшүүчү по-

тенциалдуу кирешесенин көлөмүнүн негизинде аныкталат.

N 7 жана N 8 таблицаларда "башка кирешелердин" эсептөөсүнүн мисалы

келтирилген.

N 7 таблица

Айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын)

башка потенциалдуу кирешелери.

Бардык айыл өкмөттөрү (шаар башкармалыктары)

үчүн кирешелердин жалпы көлөмүн эсептөө

Түшүндүрмө

Формуланы пайдалануучу ушул маанини өзгөртө алат. Эгерде айыл

өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) "башка кирешелердин" көп же аз көлөмүн

чогулта алышса, алда канча жогорку же алда канча төмөнкү маанини кир-

гизүүгө болот.

N 8 таблица

"А" айыл өкмөтүнүн (шаар башкармалыгынын)

"башка кирешелери"

N 8 таблицанын мисалынын баяндамасы

Мисалга алганда формула "А" айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) жого-

руда аталган төрт булактан (жөнгө салынуучу салыктан, чекене соода са-

лыгынан, жер салыгынан жана АКФнын ижарасынан) 1 055 725 сом көлөмүндө

потенциалдуу киреше алды деп эсептеп чыкты. Бул ошол эле төрт булактан

алынган бардык айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) кирешелердин

жалпы мамлекеттик суммасынын 0,0638 пайызын түзгөн. Ошондуктан формула

"А" айыл өкмөтүнө (шаар башкармалыгына) жалпы мамлекеттик "башка кире-

шелердин" 0,0638 пайызын эсептеп чыгарган, бул 383 706 сомду (601 419

400 * 0,0638%) түзөт.

4. Компьютердик модель

4.1. Тењөө гранттарын эсептөөнүн компьютердик модели Ехсеl прог-

раммасынын таблицасынын базасында иштелип чыккан. Бул таблицалар эки

жумушчу китебине бөлүнгөн.

"Тењөө боюнча маалыматтар" деп аталган биринчи жумушчу китебинде

формуланын негизинде жаткан базалык маалыматтар камтылат. Маалымат бар-

дык айыл өкмөттөрүн (шаар башкармалыктарын) камтыйт.

"Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген экинчи жумушчу китеби ар бир айыл

өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн тењөө гранттары боюнча эсептөөлөрдү

жүзөгө ашырат.

"Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген экинчи жумушчу китебиндеги

эсептөөлөр "Тењөө боюнча маалыматтар" деген биринчи жумушчу китебинде

камтылган маалыматтарга жана мааниси пайдалануучу тарабынан белгилене

турган параметрлерге карата колдонула турган формула боюнча жүргүзүлөт.

Жумушчу китептери бири бири менен өз ара байланышта болот, эгерде

"Тењөө боюнча маалыматтар" деген жумушчу китебинин маанисин өзгөртсөк,

анда бул "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебинде жүргүзүлгөн

эсептөөлөргө автоматтык түрдө таасир тийгизет жана бардык айыл

өкмөттөрү (шаар башкармалыктары) үчүн тењөө гранттарынын көлөмүн

өзгөртөт.

4.2. "Тењөө боюнча маалыматтар" деген жумушчу китеби.

4.2.1. Жумушчу китеби беш барактан турат.

1. Калк.

2. Бюджет.

3. Жер.

4. Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фондусу.

5. Жер салыгынын ставкалары.

Бардык беш барак бирдей форматта түзүлгөн.

Ар бир барактын алгачкы төрт сабы көрсөткүчтөрдүн аталышын кам-

тыйт. Бешинчи сабы Кыргыз Республикасы боюнча жыйынды маалымат үчүн

бөлүнүп коюлат.

6-саптан тартып биринчи тилкеде ("А" тилкесинде) айыл өкмөттөрүнүн

шаар башкармалыктарынын) аталыштары саналат.

Ар бир аймак боюнча маалыматтар ар бир таблицанын тиешелүү сабында

жайгашкан - мисалы "Ак Торпок" айыл өкмөтүнө тиешелүү бардык маалымат-

тар ар бир барактын 8-сабында, "Алга" айыл өкмөтү боюнча ар бир барак-

тын 9-сабында камтылган ж.б.

Акыркы сабында бардык айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын)

жыйынтыктоочу көрсөткүчтөрү камтылат.

4.2.2. "Калк" деген барактагы "В" тилкесинде калктын жалпы саны

боюнча маалыматтар, "С" тилкесинде бийик тоолуу жана алыскы зоналарда

жашаган калк боюнча маалыматтар, "В" тилкесинде райондор үчүн чекене

соода жүгүртүү боюнча маалыматтар жана "Е" тилкесинде облустар үчүн че-

кене соода боюнча маалыматтар камтылат.

Калган барактардын калган тилкелеринде төмөндөгү маалыматтар кам-

тылат:

N 9 таблица

"Тењөө боюнча маалыматтар" деген

жумушчу китебинин мазмуну

Эскертүү. Ар кандай бюджеттик жыл үчүн тењөө гранттарынын суммасын

алуу үчүн "Тењөө бөюнча маалыматтар" деген жунушчу китебине тиешелүү

жылдын баштапкы маалыматтарын киргизүү жана пайдалануу керек. Мындай

учурда "Тењөө боюнча эсептөөлөр" китебинде пайдаланып жаткан формулалар

жањы маалыматтарды киргизүүнүн себеби боюнча өзгөрүп кетпейт.

4.3. "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китеби.

4.3.1. Жумушчу китеби тогуз барактан турат:

1. Баштапкы параметрлер

2. ТГнын (тењөө гранттарынын) суммалары

3. Чыгашалардын жыйындысы

4. Кирешелердин жыйындысы

5. Жөнгө салынуучу кирешелер

6. Чекене соода салыгы

7. Жер салыгы

8. Айыл чарба жерлердин кайра бөлүштүрүү фондусу

9. Башка кирешелер

Биринчи барагында формуланы пайдалануучу баштапкы маанини кабыл

ала турган, же болбосо сары тус менен белгиленген атайын уюкчаларга

өзүнүн өзгөртүүлөрүн киргизе ала турган беш параметр саналат. Пайдала-

нуучунун өзү тарабынан аныкталуучу пареметрлер:

1) Айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) ортосунда

бөлүштүрүү үчүн бөлүнгөн тењөө гранттарынын жалпы көлөмүн камтыйт:

- баштапкы маани 281 395,5 мињ сомду түзөт - 2004-жылдын бюджетин-

де белгиленген тењөө гранттарынын болжолдуу мааниси;

- формуланы пайдалануучу Е22 уюкчасына алтернативалуу маанини кир-

гизүү аркылуу баштапкы маанини өзгөртө алат.

2) Калктын жан башына чыгашалык керектөөлөрдүн республикалык орто-

чо базалык көлөмү:

- баштапкы маани 340,2 сомду түзөт - бийликтин жергиликтүү орган-

дарынын 2003-жылдагы чыгашалары;

- формуланы пайдалануучу "Е49" уюкчасына алтернативалуу маанини

киргизүү аркылуу баштапкы маанини өзгөртө алат.

3) Бийик тоолуу жана алыскы зоналардын тургундары үчүн чыгашалуу

керектөөлөрдүн көлөмүнө оњдоо киргизүү:

- баштапкы маани 65 пайызды түзөт - бийик тоолуу жана алыскы зона-

ларда иштеген мамлекеттик кызматчылардын эмгек акысына карата кошумча

төлөөнүн өлчөмү 50 пайызга чейин боло турганын эсепке алган коэффици-

ент;

- формуланы пайдалануучу "Е63" уюкчасына алтернативалуу маанини

киргизүү аркылуу баштапкы маанини өзгөртө апат.

4) Айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) потенциалдуу "башка

кирешелеринин" көлөмү:

- баштапкы маани 601 419,4 мињ сомду түзөт - 2004-жылга бардык

айыл өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) "башка кирешелеринин" бол-

жолдуу көлөмү;

- формуланы пайдалануучу "Е92" уюкчасына алтернативалуу маанини

киргизүү аркылуу баштапкы маанини өзгөртө алат.

4.3.2. Калган сегиз барак жалпы форматта түзүлгөн.

Бардык тилкелердеги алгачкы төрт сапта көрсөткүчтөрдүн аталышы

камтылат. 5-сап жалпы Кыргыз Республикасы боюнча жыйынды маалыматты

камтыйт.

Биринчи тилкеде ("А" тилкесинде) облустардын жана райондордун айыл

өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) аталыштары ырааттуу тартипте са-

налат.

6-саптан тартып "А" тилкесинде облустардын, райондордун жана айыл

өкмөттөрүнүн (шаар башкармалыктарынын) аталыштары саналат. Мисалы, Бат-

кен облусу (6-сап), Кадамжай району (7-сап), Ак-Торпок айыл өкмөтү

(8-сап), Алга айыл өкмөтү (9-сап) ж.б. Чоњ-Арык айыл өкмөтүнө (554-сап)

чейин. Акыркы сап жыйынтыктоочу көрсөткүчтөр үчүн бөлүнгөн.

Ар бир айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) боюнча маалыматтар ар бир

барактын (таблицанын) тиешелүү сабында жайгашкан. Мисалы, "Ак Торпок

айыл өкмөтүнө" тиешелүү маалыматтар 8-сапта, "Алга айыл өкмөтү" боюнча

9-сапта жайгашкан ж.б. Акыркы сап бардык айыл өкмөттөрүнүн (шаар баш-

кармалыктарынын) жалпы көлөмүнүн жыйынтыктоочу көрсөткүчтөрү үчүн

бөлүнгөн.

Экинчи тилкеде ("В" тилкесинде) ар бир облус, район жана айыл

өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн калктын жалпы саны боюнча маалыматтар

камтылат.

Үчүнчү тилкеде ("С" тилкесинде) үчүнчү тилкеде камтылган маалымат

кайталанат, бирок ал айыл өкмөттөрүнө (шаар башкармалыктарына) гана ти-

ешелүү болот. Бул техникалык максаттар үчүн зарыл.

Төртүнчү жана андан кийинки тилкелер ("В", "Е", "F", "G" ж.б. тил-

келер) "Тењөө боюнча маалыматтар" деген жумушчу китебинин маалыматта-

рын, "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебинин башка уюкчалары-

нын маалыматтарын же ушул маалыматтарды пайдаланган формулаларды кам-

тыйт. Пайдалануучу уюкчалардан формуланын өзүн эмес, формула тарабынан

чыгарылган маанилерди гана көрөт. Формуланы көрүү үчүн пайдалануучуу

курсорду ушул уюкчага алып келүүгө жана аны Ехсеlдин экранынын жогорку

панелинен окуп алышы зарыл болот.

Формуланы пайдалануучу "Тењөө боюнча маалыматтар" деген жумушчу

китебиндеги маанилердин мазмунун редакторлоо менен формула тарабынан

эсептөөлөр үчүн пайдаланылган маалыматтарды өзгөртүшү мүмкүн, ошондой

эле тиешелүү уюкчаларга алтернативалуу маанини киргизүү менен "Тењөө

боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебинин "Белгиленген параметрлер"

деген таблицасында камтылган параматрлер боюнча баштапкы маанини

өзгөртө алат.

Көњүл буруњуздар!

Формуланы пайдалануучу "Белгиленген параметрлер" деген биринчи

таблицадан башка "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебинин таб-

лициларындагы уюкчаларды редакторлобоого тийиш, анткени алар тењөө

гранттарын эсептөө үчүн формуланы камтыйт жана аларга зыян келтириши

мүмкүн.

Төмөндө келтирилген N 10 таблицада "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген

жумушчу китебинин ар кандай графаларынын мазмуну саналат.

N 10 таблица

"Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген

жумушчу китебинин мазмуну

(экинчи - тогузунчу барактар)

5. Компьютердик моделди пайдалануу

5.1. Маалыматтар болгондо аларды "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген

жумушчу китебине эмес, "Тењөө боюнча маалыматтар" деген жумушчу китеби-

не киргизүү зарыл. Мындай учурда "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумуш-

чу китебинде камтылган формулалар жањы маалыматтардын киргизилишинин

себеби боюнча өзгөрбөйт.

5.2. Эгерде пайдалануучу өзү тарабынан аныкталган маалыматтарды же

параметрлерди өзгөртпөстөн, тењөөчү формуланы өзгөртүүнү кааласа, анда

ушул өзгөртүүлөр "Тењөө боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебине кир-

гизилүүгө тийиш.

5.3. Формуланын компьютердик моделинин негизинде:

- маалыматтарды өзгөртүү;

- пайдалануучу тарабынан аныкталуучу параметрлерди өзгөртүү;

- формуланын моделинин өзүн өзгөртүү аркылуу көптөгөн эксперимент-

терди жүргүзүүгө болот.

Моделдин уюкчалары бири-бирине электрондук ыкма менен байланышта

болгондуктан, уюкчалардын бирине киргизилген өзгөртүүлөр башкалардын

автоматтык түрдө өзгөрүшүнө алып келет, бул өз кезегинде "эгерде

өзгөртсөм, эмне болот" деген суроого алда канча жењил жооп берүүгө

мүмкүнчүлүк берет.

Мисалга алсак, "Жер салыгынын ставкалары" деген баракка жањы са-

лыктык ставкаларды киргизгенде "Тењөө боюнча маалыматтар" таблицасы:

- жер салыгынан жана АКФдан түшкөн потенциалдуу кирешеге ("Тењөө

боюнча эсептөөлөр" деген жумушчу китебинде камтылган "Жер салыгы" жана

"АКФ" таблицалары) автоматтык түрдө таасир тийгизет, алар өз кезегинде:

- жалпы потенциалдуу кирешеге ("Кирешелердин жыйындысы") автомат-

тык түрдө таасир тийгизет, ал тењөө гранттары боюнча эсептөөлөрдүн

("ТГнын суммасы") натыйжаларына автоматтык түрдө таасир тийгизет.

Мына ошентип, маалыматтарга жањы маанини киргизүү менен пайдалану-

учу салыктык ставкалардын өзгөрүшү тењөө гранттарына кандай даражада

таасир тийгизерин аныктай алат.

Ар дайым базалык моделге (иш жүзүндөгү маалыматтар, формуланын

баштапкы модели, пайдалануучунун өзү тарабынан аныкталган параметрлер

үчүн баштапкы маани) кайрылып келүүгө мүмкүнчүлүк алуу үчүн мындай экс-

перименттерди аткарууда электрондук таблицалардын "таза" базалык

көчүрмөсүнө ээ болуу керек. Муну базалык моделди "окуу үчүн гана" ("re-

ad only") форматында сактоо менен жасоого болот.

6. Зарыл маалыматтардын тизмеси жана булактары

6.1. Зарыл маалыматтардын тизмеси

Формулага ылайык Кыргыз Республикасынын ар бир администрация-

лык-аймактык бирдиги - айыл өкмөтү (шаар башкармалыгы) үчүн тењөө

гранттарынын көлөмүн эсептөө үчүн төмөндөгү маалыматтар талап кылынат:

Жалпы статистикалык маалыматтар:

- калктын саны;

- бийик тоолуу жана алыскы аймактардагы калктын саны;

- чекене сооданын көлөмдөрү.

Бюджет боюнча маалыматтар:

- жалпы кирешелер жана алынган трансферттер;

- жалпы кирешелер;

- акциз салыгы;

- киреше салыгы;

- пайдадан алынуучу салык;

- милдеттүү патенттештүрүүдөн түшүүлөр;

- бирдиктүү салык;

- чекене соода салыгы;

- жер салыгы салыктык карызы менен;

- жеке жактардан алынуучу жер салыгы;

- юридикалык жактардан алынуучу жер салыгы;

- дыйкан жана фермер чарбаларынан алынуучу жер салыгы;

- айыл чарба багытындагы жерлерден алынуучу жер салыгы;

- айыл чарба багытында болбогон жерлерден алынуучу жер салыгы;

- пайыздардан алынуучу салык;

- дивиденддерден алынуучу салык;

- резидент эместердин кирешесинен алынуучу салык;

- атайын каражаттар;

- категориалык гранттар;

- тењөө гранттары;

- жалпы чыгашалар.

Жеке менчикте болгон жерлер боюнча маалыматтар:

- сугат жерлер;

- көп жылдык өсүмдүктөр ээлеген жерлер;

- пайдаланылбай жаткан жерлер;

- чабындылар;

- жайыттар.

Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фондусунун жерлери боюнча ма-

алыматтар:

- сугат жерлер;

- көп жылдык өсүмдүктөр;

- пайдаланылбай жаткан жерлер;

- чабындылар.

Ар бир район үчүн төмөндөгүлөр боюнча жер салыгынын ставкалары

(гектарына сом менен):

- сугат жерлер;

- көп жылдык өсүмдүктөр ээлеген жерлер;

- пайдаланылбай жаткан жерлер;

- чабындылар;

- жайыттар.

6.2. Маалымат булактары

1. Жалпы статистикалык маалыматтар райондук статистика

бөлүмдөрүндө болот.

2. Бюджет боюнча маалыматтар райондук финансы бөлүмдөрүндө болот.

3. Жеке менчикте болгон жерлер жана Айыл чарба жерлерин кайра

бөлүштүрүү фондусундагы жерлер боюнча маалыматтар Мамкаттоонун жерги-

ликтүү бөлүмдөрүндө болот.

4. Жер салыгынын ставкалары жыл сайын тиешелүү жылга Кыргыз Рес-

публикасынын Мыйзамы менен бекитилет.