Ишкердик субъекттери жургузгон милдетуу толомдор системасын реформало Программассы (Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен бекитилген)

Кыргыз Республикасынын Президентинин

2004-жылдын 14-июнундагы N 202

Жарлыгы менен бекитилген

"Ишкердик субъекттери жургузгон милдеттуу

толомдор системасын реформалоо"

ПРОГРАММАСЫ

I. Киришуу

Республикада рыноктук мамилелер калыптанышынын процессиндеги азыркы

шарттарда ишкердик субъекттери жургузгон жана бизнести жургузуу менен

байланышкан милдеттуу толомдор системасын реформалоо маселеси

актуалдуу болуп калууда.

Милдеттуу толомдор системасын реформалоо зарылчылыгы Кыргыз

Республикасын 2010-жылга чейин онуктуруунун комплекстуу негизинде,

Кедейликти кыскартуунун улуттук стратегиясында, Кыргыз Республикасынын

Президентинин 2003-жылдын 3-сентябрындагы N 290 Жарлыгы менен

бекитилген Инвестициялык матрицада жана андан ары жонго салуу

концепциясында белгиленген жана жургузулуп жаткан социалдык-

экономикалык реформалардын маанилуу багыттарынын бири болуп саналат.

Программа атайын каражаттарды тузуу, акы толонуучу кызмат

корсотуулордун тартибин оркундотуу чойросундо мамлекеттик органдардын

ишин жакшыртуу боюнча артыкчылыктуу милдеттерди жана ишчараларды

аныктайт жана мамлекеттик органдардын ишин транспаренттуулугунун

негиздерин оркундотууго жана инвестициялар үчүн жагымдуу кырдаалды

тузуугө багытталган.

II. Учурдагы кырдаал

Азыркы учурда бизнес кылуу учун ишкердик субъекттери жузого ашырган

зор сандагы милдеттуу толомдор бар. Алардын негизгилерине шарттуу

турдо томонкулорду кошууга болот: акы толотуп кызмат корсотуу,

лицензия учун акы, уруксат жана талаптардын окшош турлору учун акы,

айып акылар жана республикалык жана жергиликтуу бюджеттердин

финансылоосунда турган мамлекеттик органдардын атайын каражаттарын

тузгон башка толомдор. Томондо бизнес кылуу учун ишкердик субъекттери

жургузгон милдеттуу толомдордун ар бир туру боюнча учурдагы кырдаал

баяндалган.

Атайын каражаттар мамлекеттик органдардын кирешенн тузуучу

болугу катары

Мамлекеттик органдар алуучу атайын каражаттар республикалык

бюджеттин кирешелеринин жана анын чыгашаларын финансылоонун негизги

булактарынын бири болуп саналат.

Мамлекеттик органдардын продукцияны сатуудан, иштерди аткаруудан,

кызмат корсотуудон же нормативдик укукттук актыларга ылайык

белгиленген иштин башка турлорун жузого ашыруудан (лицензиялар,

уруксат беруу справкалары жана документтери, айып акылар, акы

толонуучу кызмат корсотуулор жана башкалар) алынган кирешелери атайын

каражаттар болуп саналат. Бюджетте эске алынган атайын каражаттардын

колому 1 799,4 миллион сомго жетти.

2001-2003-жылдары мамлекеттик бюджетке атайын

каражаттардан келип тушуунун салыштырма талдоосу

Таблицадан корунуп тургандай, 2003-жылы атайын каражаттар ИДПга

карата кыйла санды - 2,2%ти жана гранты бар бюджеттин жалпы

кирешелерине карата 11,1%ти тузду. Атайын каражаттардын чондугун ири

салыктардан келип тушкон кирешелер менен салыштырууга болот жана иш

жузундо мамлекет учун мааниси боюнча кирешелердин биринчи даражадагы

булагы болуп саналат.

2003-жылы откон жылга салыштырганда атайын каражаттардын келип

тушушунун салыштырма салмагы ИДПнын коломундо 0,1 %ке кобойгондугун

белгилеп кетуу керек, бул ушул иштен каражаттарды алуу боюнча

мамлекеттик органдардын жигердуу ишинин чагылдырылышы болуп саналат.

Атайын каражаттарды чектоо боюнча мурда жасалган аракеттерге

карабастан, атайын каражаттардын - 2001-жылы 43,0%ке жана 2002-жылы

16,6%ке абсолюттук осушу белгиленген. Бул финансылык мамилелердин ушул

чойросун реформалоого комплекстуу мамиленин зарылчылыгын баса

белгилейт.

Ал тургай, бул чондук иш жузундо кыйла жогору экендиги, анткени

бардык мамлекеттик органдар ушул каражаттар боюнча отчет бербей жана

аларды казыналык системасын айланып отуу менен пайдаланып жаткандыгы

жагынан эч кандай шек жок экендигин белгилей кетуу зарыл.

Лицензняларды беруудон алынган каражаттар

Жаранга же юридикалык жакка компетенттуу мамлекеттик орган берген

иштин айрым турун аткарууга же айрым ишаракеттерди жасоого уруксат

лицензия деп тушунулот.

Лицензия беруу тартиби жана шарттары "Лицензиялоо жонундо" Кыргыз

Республикасынын Мыйзамында жонго салынат, анда лицензия акы толотуунун

негизинде берилет деп корсотулгон. Арызды карап чыгуу, зарыл

экспертизаны жургузу жана документтерди толтуруу учун акынын олчому

лицензиялоо ишин жургузуу үчүн ыйгарым укуктуу органдын тиешелуу

чыгымдарына таянуу менен гана аныкталат, бирок бир айлык эмгек акынын

уч минималдуу олчомунон ашпайт. Лицензия кайра толтурулган учурда бир

айлык эмгек акы олчомундо акы алынат. Арыздарды карап чыгуу жана

лицензия беруу учун чогултулган бардык каражаттар республикалык

бюджетке которулат.

Акы толотуп кызмат корсотуудон, уруксаттан жана талаптардын

башка окшош турлорунон алынган каражаттар

Уруксат - бул ишкердик субъекттери мыйзамдардын тиешелуу талаптарын,

стандарттарды, нормативдерди жана эрежелерди аткарышына контролдук

кылуу максатында аларга ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган беруучу

тиешелуу документ менен ырасталган айрым ишаракеттерди жасоо учун

негиз.

Лицензиялоого толуктоо иретинде, кандайдыр бир ишти жургузуго

уруксаттар ошондой эле кенири орун алган, озгочо жергиликтуу денгээлде

орун алган корунушту билдирет. Бирок лицензиядан айырмаланып копчулук

уруксаттар жана башка ушундай талаптар республиканын мыйзамдарында

расмий таанылган эмес, демек, мыйзам менен жонго салынбайт. Бул

мамлекеттик органдарга жаны талаптарды тузуу жолу менен ишкердикти

чектоого укук берет. Иштин кандайдыр бир туру боюнча лицензиялык

талаптарды кыскартуу, эгерде министрлик же ведомство андан сон ушул

эле ишти уруксат берууну же жонго салуунун башка ушундай турлорун

киргизуунун жардамы менен жонго сала алса, натыйжасыз болот.

Акы толонуучу кызмат корсотуу - бул мамлекеттик аткаруу органдары

акысыз негизде ишкерлерге жана жарандарга беруучу кызмат корсотуулор.

Акы толонуучу кызмат корсотуулордун наркынын олчому ушундай кызмат

корсоткон мамлекеттик органдын иш жузундогу чыгымдарына таянуу менен

аныкталат ((1) эскертууну кара). Акы толотуу негизинде кызмат корсотуу

зарылчылыгы мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы менен байланышкан жана

убактылуу муноздо. Аткаруу бийлик органдары жана алардын структуралык

болумдору аткарган мамлекеттик акысыз жана акы тололуучу кызмат

корсотуулордун реестри турундо сунуш кылынган акы толонуучу кызмат

корсотуулордун тизмеси тиешелуу мамлекеттик органдардын сунуштарына

таянуу менен тузулот (реестр жылына бир жолу кайра каралат).

Айып акылар

Айып акы - мамлекеттин пайдасына акчаны ондуруп алуу, айып акыны

укук бузгандыгы учун куноолуу жакка сот (судья), ыйгарым укуктуу орган

(кызмат адамы) салат.

Мамлекеттик органдардын озунун ишин ведомстволордун атайын

фонддоруна которулуучу айып санкцияларынын эсебинен финансылоого

умтулуусу атайын каражаттарды тузуунун коркунучтуу тенденциясы болуп

саналат. Олуттуу карама-каршылык келип чыгат - бул ведомстволор

салыктык, бажылык же башка финансылык эреже бузуулардын алдын алуунун,

ошонун озу менен рыноктук мамилелердин калыптанышына оз салымын

кошуунун ордуна, бул органдар, тескерисинче, оз уюмдарынын бюджетин

камсыз кылууга умтулуп, айып санкцияларын кобойтуу учун стимул алган.

Конфискацияланган мулктун же товардын (бажы практикасындагыдай) жалпы

наркынан, бети ачылган уурдоолордон, финансылык эреже бузуулардан,

салык калдыгын чогултуудан алынган каражаттардын бир болугун

которуунун натыйжасында келип чыккан атайын каражаттардын эсебинен

мындай финансылоо бардык корулуп жаткан аракеттерди мыйзамдын

жоболоруна ылайык келтирууну камсыз кылуу максатында кылдат

контролдонууга тийиш. Мындай иш ведомствонун озүнчо буйруктары менен

бекемделген мамлекеттик органдардын финансылык муктаждыктарынын жана

керектоолорунун негизинде эмес, колдонулуп жаткан мыйзамдын негизинде

гана жургузулууго тийиш.

III. Негизги проблемалар

Бизнес кылуу учүн ишкерлер милдеттуу толомдорду жургузушунун

тартибине бирдиктуу ыкманын жоктугу инвестициялык ишке жана ишкердикке

тоскоолдук кылган негизги проблемалардын бири болуп саналат. Азыркы

учурда милдеттуу толомдордун томонкудой моделдери бар:

- мамлекеттик органдардын алынган акча каражаттары бут бойдон

бюджетке жонотулот;

- акча каражаттары атайын эсептерге топтолот жана (же) онуктуруу

фонддоруна жонотулот, бул кенири орун алган;

- мамлекеттик органдардын структуралары толук чарбалык эсепте

иштейт.

Чарбалык эсептеги иштин эсебинен бюджеттик финансылоонун жетишсиз

коломдорун компенсациялоо максатында пайдаланылуучу экинчи жана учунчу

моделдердин болушу иш жузундо мамлекеттик башкаруунун функцияларын

кайра тузууго жана мамлекет акы толотуунун негизинде ыйгарым укуктарды

жузого ашырышына алып келуудо. Мамлекеттик башкаруунун буткул

системасы салык чегеруулорунун эсебинен кутулууго тийиш экендиги

айкын.

Бутундой бир катар нормативдик документтер бар, аларга ылайык айрым

мамлекеттик органдар мамлекеттик тескоо-уруксат беруу функцияларын

аткаруудан келип тушкон бардык каражаттарды озунун карамагында

калтырууга укуктуу. Ал тургай, бир катар мамлекеттик органдарда

мамлекеттик башкаруу функцияларын жузого ашырган бутундой чарбалык

эсептеги структуралар тузулгон. Жогоруда корсотулгон моделдерди

турмушка ашыруу мамлекеттик органдардын ишинин башкы мотиви ишкерлер

жургузгон толомдордун эсебинен бюджетти финансылоону камсыз кылууга

умтулуу болуп калышына алып келет. Айрым учурларда бул мамлекеттик

органдар жонго салуучу же башка функцияларды аткаруу учурунда алар

пайда ондурушуно алып келет, бул мамлекеттик жонгө салуунун манызынын

озуно карама-каршы келет.

Натыйжада ишкердик субъекттеринин ишине мамлекеттик контролдук кылуу

копчулук контролдоо органдары учун - коммерциялык багыттагы иш, ал эми

текшеруучулорду айып акы салууга материалдык таламдаштыгы

текшеруулордун максаттуу багытын аныктаган негизги факторлорунун бири

катары кабылданат.

Мындай кырдаал кобунесе бюджетке мыйзамдуу толомдорду жонго салган

мыйзамдарда бул толомдорду жургузуунун принциптери, жол-жоболору жана

тартиби так баяндалбагандыгынан улам келип чыгат. Ал тургай,

мамлекеттик органдардын кызмат корсотуулору учун айрым толомдор

адвалордук принциптерде белгиленет, демек, салык мунозундо болот жана

экономикалык онугууну чектейт. Бир катар мамлекеттик органдар зор

киреше алып келуучу ишкердиктин турлорун жонго салгандыгынан улам алар

алда канча артыкчылыктуу абалда болгон кырдаал милдеттуу толомдордун

эсебинен мамлекеттик органдардын бюджетин финансылоонун олуттуу

натыйжасы болуп саналат. Натыйжада мамлекеттик кызматтын негизги

принциптеринин бири бузулат, мында мамлекеттик структураларды

финансылоо жана мамлекеттик кызматчылардын эмгегине акы толоо бир

турдуу муноздо болууга тийиш.

Ошондой эле мамлекет белгиленген милдеттуу толомдорду, салыктарды

жана башкаларды эсепке алуу жана толтуруу менен байланышкан кошумча

толомду белгилоого тийиш эместигин белгилоо зарыл. Бул операциялар

мамлекеттик органдарда эсепке алуу системасын жењилдетууго гана

багытгалган жана кызмат корсотуу мунозундо болот ((2) эскертууну

кара).

IV. Милдеттуу толомдор системасын реформалоонун

негизги принциптери

Экономикалык негиздеме жана мамлекеттик органдар корсотуучу, чы-

гымы минималдуу жана пайдасы максималдуу болууга, эн оболу коом

учун, анын ичинде ар бир ишкер учун ушундай болууга тийиш болгон акы

толонуучу кызмат корсотуулордун жардамы менен проблемаларды чечуу учун

альтернативдуу варианттарды карап чыгуу мумкунчулугу милдеттуу

толомдор системасын реформалоонун негизи болуп калууга тийиш.

Мунун башкы шарты болуп милдеттуу толомдорду жургузуу менен

байланышкан чечимдердин ачыктыгы, алдын ала айтууга боло тургандыгы,

маалымдуулугу жана ырааттуулугу саналат.

Милдеттуу толомдор системасын реформалоо процессинде томонкудой

мумкунчулуктор каралган:

- коомдун жашоо-турмушунун ылайыктуу шарттарын тузуу учун ишкердикти

жигердештируу;

- милдеттуу толомдор системасына негизделген мамлекеттик

функцияларды жузого ашыруудан социалдык оноктоштукко негизделген

системага отуу;

- милдеттуу толомдор системасынын элементтерин текшеруу учурунда

ишкердиктин потенциалын топтоо;

- мамлекеттик органдардын акы толонуучу функцияларын кенейтуу учун

стимулдарды жоюу жана бардык атайын каражаттарды мамлекеттик бюджетке

жонотуу.

Милдеттуу толомдор системасын реформалоого мамиленин манызы

томонкулордо турат:

- ишкердикти онуктурууго милдеттуу толомдор системасынын негизги

элементтеринин таасирин ийне-жибине чейин талдоо;

- милдеттуу толомдор системасынын элементтерин туруктуу текшеруу

жана аларды ашкере коп чыгым болгон же алдыга коюлган милдеттерге

жетишкен учурда алып салуу;

- атайын каражаттардын эсебинен корсотулуучу мамлекеттик

функциялардын тизмесинде ырааттуу жана алдын ала айтууга мумкун болгон

озгортуулор;

- милдеттуу толомдордун эсебинен корсотулуучу мамлекеттик

функциялардын натыйжалуулугуна коз салуу;

- акы толотуу негизинде мамлекеттик функцияларды турмушка ашыруу

менен байланышкан нормативдик укуктук актыларга ылайык келтируу.

V. Программанын милдеттери жана максаттары

Программанын башкы максаты - чарба жургузуучу субъекттердин ишин

жигердештируу, тике инвестициялардын келиши жана мамлекеттик онуктуруу

программаларын аткаруу учун максималдуу жагымдуу шарттарды тузуу жолу

менен олкону туруктуу экономикалык онуктуруу учун мамлекеттик

органдардын натыйжалуу ишин жургузуу, ошондой эле коомдун экономикалык

турмушун жигердештирууго, тике инвестициялардын келишине жана бизнес

кылуу учун ишкердик субъекттери жургузгон милдеттуу толомдор

системасын этап-этабы менен реформалоо аркылуу мамлекеттик онуктуруу

программаларын аткаруу, ал томонкулорго багытталган:

- ишкердикке милдеттуу толомдордун финансылык басымын женилдетуу;

- мамлекеттик органдарды финансылоонун траспаренттуулугун арттыруу;

- мамлекеттик функцияларды аткаруу процессинде ишкердик

субъекттеринин жана мамлекеттик органдардын таламдарынын балансын

камсыз кылуу;

- мамлекеттик акы толонуучу кызмат корсотуулорду мамлекеттик

бюджеттин эсебинен финансылоого бара-бара которуу учун негиздерди

тузуу;

- бирдиктуу мамлекеттик жонго салуу саясатынын чектеринде

мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдары мамлекеттик функцияларды

аткарышын бюджеттик камсыз кылуунун системасын тузуу.

Ошону менен бул программа томонкудой милдеттерди чечууго тийиш:

- атайын каражаттарды тузуунун бирдиктуу принциптерин тузуу;

- администрациялык боготторду жоюу жолу менен инвестициялык ишти

жана ишкердикти онуктуруу;

- мамлекеттик бийлик органдары аркылуу отуучу финансылык агымдардын

транспаренттуулугун арттыруу;

- мамлекеттик кызматчылардын эмгегине акы толоого бир турдуу ыкма

учун негиздерди тузуу;

- жагымдуу инвестициялык жагдайды тузуу зарылчылыгын эске алуу менен

акы толонуучу, уруксат беруучу, лицензиялык кызмат корсотуулор

системасын ылайыкташтыруу учун нормативдик жана методологиялык базаны

дайыма системалуу кайра карап чыгуу жана оркундотуу.

VI. Программанын негизги багыттары

Атайын каражаттарды калыптандыруунун бирдиктуу

принциптерин тузуу

Негизги багыттардын бири болуп ченемдик укуктук базаны тузуу

саналат, анда "атайын каражаттарга" милдеттуу турдо так аныктама

берилууго тийиш.

Ушуга байланыштуу "Кыргыз Республикасында бюджеттик укуктук негизги

принциптери жонундогу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына озгортуулорду

жана толуктоолорду киргизуу жонундо мыйзам долбоорун иштеп чыгуу

зарыл. Болгондо да жогоруда аталган толомдор озунун манызы боюнча

салык болуп саналса, анда аларды Кыргыз Республикасынын Салык

кодексине озунчо глава менен кошуу зарыл.

Ошондой эле "атайын каражаттарды" калыптандыруу принцибин мыйзам

денгээлинде жургузуу зарыл, анда томонкулор менен кошуу зарыл.

Ошондой эле "атайын каражаттарды" калыптандыруу принцибин мыйзам

дењгээлинде жургузуу зарыл, анда томонку негизги принциптер болууга

тийиш:

- атайын каражаттар кызмат корсотуунун, иш аткаруунун, мамлекеттин

озгочо менчигинде турган продукцияны сатып откоруунун натыйжасында

алынган катарында каралууга тийиш;

- атайын каражаттар эч кандай жол менен ишкердикке кошумча

жыйымдарды түзуу жолу менен эркиндигин чектоого тийиш эмес;

- атайын каражаттар мамлекеттик органдардын атайын эсептеринде

топтолбостон, Казначылыктын эсебине келип тушууго тийиш;

- мамлекеттик органдар атайын каражаттардан кандайдыр бир пайда

алууга тийиш эмес, корсотулгон кызматтар оздук наркы боюнча гана

сатылууга тийиш.

- оздук наркты эсептоодо мамлекеттик органдардын кызматкерлеринин

эмгек акысына чыгамдар кошулууга тийиш эмес.

Администрациялык богоотторду жоюу жолу менен инвестициялык ишти

жана ишкерликти онуктуруу

Мамлекеттик бюрократия бугунку кундо чакан жана орто ишкерликти

онуктурууго катуу тоскоолдук тузуп жатат. Ишкерлик жургузууго уруксат

алуу талап кылынган справкалардын санын минимумга жеткируу жана ишин

жањы баштаган ишкерлер толоочу уруксат кылуу взносторунун олчомун

азайтуунун эсебинен жонокойлотуу керек.

Андан тышкары, бул багытта милдеттуу турдо мамлекеттик органдар

томонкулорду жоюу максатында корсоткон акысыз жана акы толоо менен

текшеруу кызматтарын корсотуу жургузулууго тийиш:

- уруксат беруу документтеринин тизмесине кирген уруксат кылуу

документтерин беруу менен байланышкан функциялар;

- акысыз негизде корсотулгон кызматтар;

- мамлекеттик бийлик органдарынын чарба жургузуучу ведомстволук

структуралары корсоткон мамлекеттик кызматтар.

Мамлекеттик бийлик органдары аркылуу откон финансылык агымдын

транспаренттуулугун арттыруу

Мамлекеттик уюмдардын ар кандай кирешелери республикалык же

жергиликтуу бюджеттерге кошулууга жана ал каражаттарды чыгымдоо

бюджеттик каражаттарга карата колдонулган принциптерде жургузулууго

тийиш. Ал органдардын чыгашалары жана кирешелери бюджеттин курамында

гана жана Казначылыктын эсебинде гана эске алынууга тийиш. Бул багытты

аткаруу учун мамлекеттик бийлик органдарынын бардык эсептерин

Казначылыкка которуу жана коммерциялык банкттардагы айрым эсептерди

ведомстволордун пайдаланышынын негизшдуулугун карап чыгууну Эсептоо

палатасына тапшыруу зарыл.

Мамлекеттик кызматчылардын эмгегине акы толоого бир турдуу

мамиле кылуу учун негиздерди тузуу

Кызмат корсотуу акыларынын наркын эсептоодо оздук наркка мамлекеттик

органдардын кызматкерлеринин эмгек акысына кеткен чыгымдар кошулууга

тийиш эмес. Ал кызматкерлердин эмгек акысы республикалык бюджеттен

финансыланууга тийиш.

Азыркы учурда ар кандай кошумча акы толонуучу кызматтар оной эле

киргизилген мамлекеттик органдарга эмгек акы жогору, анткени, айрым

мамлекеттик органдарда атайын каражаттар ошол ведомствонун

кызматкерлеринин негизги эмгек акысына сарпталат.

Мамлекеттик кызматчылардын эмгек акысын атайын каражаттардын

эсебинен финансылоонун азыркы тузулгон системасы томонкудой терс

кесепеттерге алып келет.

Чарбалык эсептин негизиндеги мамлекеттик органдар тузулот, аларда

иштоо кыйла барктуу, бул финансылык абалы анча жакшы эмес мамлекеттик

органдардан кыйла даярдыктагы кызматкерлердин кетип калышына алып

келет. Озунун киреше булактары бар артыкчылыктуу мамлекеттик органдар

тузулот, аларда бюджеттен "көзкаранды эместик" психологиясы пайда

болот, мунун натыйжасында ал структуранын кызматкерлери жалпысынан

мамлекеттик бюджеттин толтурулушуна кызыкпай калышат.

Эмгек акыны кобойтуу учун атайын каражаттарды пайдаланууга

чектоолордун жоктугу кызмат корсотуулор учун ар кандай кошумча

акыларды киргизууго дем берет, муну менен мамлекеттик функцияларды

жузого ашыруу озунчо бир бизнеске айланат.

Жогоруда баяндалгандардын негизинде Концепциянын ушул пунктунун

багыттары болуп томонку принциптер саналууга тийиш: айрым мамлекеттик

органдар учун мыйзам тузууго болбойт. Мунун натыйжасы катары

мамлекеттик кызматчылардын эмгек акысын финансылоонун бир типтуу

принциптери жана ыкмалары Кыргыз Республикасынын Президентинин озунчо

Жарлыгы менен бекемделууго тийиш.

Жагымдуу инвестициялык кырдаалды тузуу зарылчылыгын эске алуу

менен акы толонуучу, уруксат беруу жана лицензиялык кызматтар

системасын оптималдаштыруу учун ченемдик жана методологиялык

базаны туруктуу кайра кароо жана оркундотуу

Экономиканы онуктуруу жана олкого инвестицияларды тартуунун маанилуу

импульсу болуп туура жана натыйжалуу экономикалык, анын ичинде мыйзам

саясатын жургузуу саналат.

Ал эми откоол мезгилдин шартында натыйжалуу экономикалык жана мыйзам

саясаты - чарба жургузуунун рынок системасынын ийгиликтуу иштешинин,

рынок экономикасынын торолушунун жана чындалышынын негизи.

Экономикалык теория менен иштелип чыккан жана онуккон олколордун

тажрыйбасынан алынган негиздуу талаптар бар. Акы толонуучу, уруксат

беруу жана лицензиялык кызматтар боюнча мыйзам саясаты дал ошолорго

негизделууго тийиш.

Негизги талаптар томонкулорго алып келет:

- милдеттуу толомдорду толоо системасы жалпы улуттук корпорациялык

жана жеке экономикалык таламдарды айкалыштырууга жетишуунун индикатору

болуп кызмат кылууга тийиш;

- милдеттуу толомдор системасы менчик укугун бузууга тийиш эмес;

- милдеттуу толомдорду толоо системасы мамлекеттик чыгымдар менен

ото туздон-туз байланышууга тийиш. Мамлекеттик чыгымдарды

оптималдаштыруу милдеттуу толомдорду толоо системасынын рационалдуу

схемасын калыптандыруу учун шарт тузот.

Азыркы учурда онуккон олколордун сыналган тажрыйбасынын

принциптеринде курулган рынок экономикасынын талаптарына жооп берген

милдеттуу толомдор боюнча азыркы кездеги мыйзам системасын тузуу

зарылчылыгы пайда болду.

Корутунду

Азыркы учурда ишкерлердин мамилесинде белгиленген жана орун алган

лицензиялардын, сублицензиялардын, уруксат беруулордун жана акы

толотуучу кызматтардын саны жана аларды толоонун тартиби максатка

ылайыксыз болуп саналат жана комуской экономиканы тузууго,

коррупциянын осушуно жана мамлекеттик органдардын негизсиз

финансыланышына комоктошот.

Ушуга байланыштуу бул программаны киреше жана чыгаша болукторундогу

озгоруулор менен байланышпаган баланстуу мамилелерди камсыз кылуу учун

этап боюнча жузого ашыруу болжолдонууда.

Бул программаны жузогө ашыруу мамлекеттин акча ресурстарын

борборлоштуруу жана децентралдаштыруу боюнча кырдаалды кыйла

жакшыртышы, жагымдуу инвестициялык кырдаал тузушу кутулуудо.

Эскертуу:

(1) Ошол эле учурда муну белгилей кетуу керек: талдоо корсотуп

тургандай, акы толонуучу кызмат корсотуулордун наркына капиталдык

чыгымдардын наркы ачык эмес турдо кошулат. Башкача айтканда, иш

жузундо кызмат корсотуунун наркына пайданы кошуу сунуш кылынат.

(2) Бул практика танттырактыкка чейин жеткен массалык мүнозго ээ,

мисалы, ар бир салык толоочу салык органдарына декларация берууго

тийиш, мында мамлекет аны эсептелген салыктарды декларациялоого жана

толоого милдеттендирет, бирок ошондой эле учурда аны бланк

продукциясын сатып алууга милдеттендирет.