2010-жылга чейин Кыргыз Республикасында мамлекеттик китеп чыгарууну онуктуруунун концепциясы (Кыргыз Республикасынын Окмотунун 2004-жылдын 8 декабрындагы № 903 токтому менен бекитилген)

КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 22-январындагы № 49 токтомуна ылайык

КҮЧҮН ЖОГОТТУ

Кыргыз Республикасынын Окмотунун 2004-жылдын

8 декабрындагы №903 токтому менен

бекитилген

2010-жылга чейин Кыргыз Республикасында мамлекеттик китеп чыгарууну

онуктуруунун концепциясы

1. Киришуу Концепциянын негиздемеси

Басма соз чойросу басма ишин, полиграфия ондурушун жана кадрларды

даярдоону оз ичине камтыйт. Бул ички тармактар бири-бири менен

ажырагыс байланышкан, ошондуктан жалпы тармактык проблемалардын

чечилиши мына ушулардын ар бириндеги проблемалардын чечилишине жараша

болот. Басма создун материалдык-техникалык базасы массалык

маалымдоонун басма каражаттарын, китеп басылмаларын жана башка

продукцияларды басып чыгаруудагы техникалык мумкунчулукторду аныктайт.

Анын абалынан Кыргыз Республикасынын жарандарынын маалымат алууга жана

таратууга болгон, маданий баалуулуктарга кайрылууга жана жетууго

болгон конституциялык укуктарынын жузого ашырылышынын денгээли гана

аныкталбастан, акыры барып коомдун саясий туруктуулугу, анын социалдык

ийкемдуулугу, чыгармачылык, илимий жана маданий кудурети да корунот.

Азыркы тапта мамлекеттин экономикалык саясаты полиграфия

ондурушунун оз алдынча онугуусу учун толук шарттарды тузуп бере алган

жок. Ошондуктан бул тармак мамлекеттик колдоого муктаж жана мындай

колдоонун натыйжасы тармактын оздук финансылык негизде андан аркы

кайталап ондуруу процессине жетишуусу болууга тийиш.

Китеп чыгаруу иши негизинен маданияттын бир тутумдагы жана ажырагыс

болугу болгону менен, экономикалык кыйынчылыктардын мезгилинде ал

мамлекеттик артыкчылык берилген тармактардан обочодо калып келатат.

Мына ошондуктан, республикада китеп чыгаруунун азыркы учурдагы абалы

томонкудой коптогон себептерден улам кабатырланууга туртот:

каржылоонун жетишсиздиги, коомдо китеп аркылуу билим алууга болгон

муктаждыктын жоктугу, чыгармачылыкка болгон сый-урматтын азайгандыгы,

китеп чыгаруунун материалдык-техникалык базасынын чындалбагандыгы,

китеп басууга адистешкен республикадагы полиграфиялык базалардын

канааттандырарлыксыз абалы, квалификациялуу кадрлардын кетип жатышы,

полиграфия ишканаларын жабуу жана менчиктештируу процессинин кучошу.

Ошол эле учурда китеп чыгаруу жана китеп менен камсыз кылуу

чойросун эч ким тарабынан козомолдонбогон кумондуу инновациялык

процесстердин баш-аламандыгы каптап кетти. Кыргыз Республикасынын

КМШнын гана эмес, дуйнолук китеп мейкиндигине аралашып кируу

тенденциясы башталган тапта полиграфиялык басылмалардын жардамы менен

каныгуу, ой-санаадан откоруу жана жалпы адамзаттык асылдыктарды тандап

алуу аркылуу жетишилчу улуттук маданияттын, тарыхый калыптанган

салттардын, коомдук психологиянын езгочелуктерун эске албаган басма

продукцияларды козомолсуз киргизип жайылтуу коркунучу жаралды.

Мындай шарттарда маданий асылдыктарды жалган баалуулуктар менен

алмаштырып алуу, нравалык (ыймандык) таасир этуулордун томондошу,

этникалык каада-салттардын, муноздордун, ошондой эле улуттук жана

дуйнолук маданияттын азыркы учурдагы жетишкендиктеринин жоголушу

ыктымал.

Ушундай коркунучтарды эске алуу менен Кыргызстандын улуттук китеп

саясаты биринчи кезекте коомдун чыгармачылык кудуретин остуруу жана

кобойтуу учун шарттарды сактоону жана китеп чыгарууну мамлекеттик

жонго салуунун томонкудой ырааттуу комплестуу системасын киргизууну

карал чыгууга тийиш:

- мектептик билим беруу жана жогорку окуу жайлары учун адабияттарды

(окуу китептерин) басуу;

- балдар жана оспурумдор учун басылмаларды чыгаруу;

- илимий, илимий-популярдуу адабияттарды, создукторду,

суйлошмолорду жана маалымдамаларды басуу;

- жакшы отумдуу (коп суралган) корком адабий китептерди басуу.

Оз ичине билим берууну да камтыган создун кенири маанисиндеги

таалим-тарбия беруу адамдарга эрте жашынан эле китептер, окуу

китептери жана ар кандай башка басылмалар аркылуу отуучу улуттук

маданияттын таасири менен жугушат.

Улуттук китеп саясаты азыркы учурда Кыргызстандын китеп чыгаруу,

китеп таратуу жана полиграфияны рекламалоо чойросундогу нормативдик

укуктук базаны чындоого муктаж. Ошондуктан, керектоочулор менен жалпы

коомдун кызыкчылыктары учун басма жана электрондук продукцияларды

тузуу, таратуу жана пайдалануу процесстерин унификациялоого жана

оптималдаштырууга багытталган нормативдик жана технологиялык

документтердин бирдиктуу системасын иштеп чыгуу зарыл.

Буга байланыштуу, китеп продукцияларын жасалгалоого болгон

талаптарды жана эл аралык, улуттук стандарттарды кармануу, анын ичинде

чыгарылыш маалыматтарын корсотуу жана башка эрежелерди сактоо боюнча

жоопкерчиликти кучотуу зарыл, жана мындай мамиле китеп продукциясынын

этикалык жагына кыйла катуу козомол жургузууну камсыз кылат.

Китеп продукцияларын басып чыгаруучулар менен сатуучуларга бардык

китеп басылмаларында ISBN, ал эми сериялык жана мезгилдуу басылмаларда

ISSN белгилерин коюуну милдеттендируу, басмалардын автордук укуктарды

сактоосуна жана басылмалардын контролдук нускаларын тираждын санына

ылайык Кыргызстандын китепканалары менен Кыргыз Республикасынын

Улуттук китеп палатасынын (мындан ары - УКП) басма сез архивдерине

созсуз турдо беруусуно жоопкерчиликти кучотуу зарыл.

Бул Концепцияны иштеп чыгуунун зарылдыгы контрафакттык басылмаларды

чыгаруунун устунен тийиштуу козомолдун болбогондугунан улам келип

чыкты. Мына ушуга байланыштуу бажылык мыйзамдардын чегинде ак ниетсиз

атаандаштыкка (контрафакттык басма продукцияга) богот кое турган,

мыйзамдарды колдонуу аркылуу жазык-укуктук, жарандык-укуктук,

администрациялык-укуктук коргоо ыкмаларын тузууго негиз болуучу

документтерди иштеп чыга турган Китеп басуучулардын, китеп

таратуучулардын, полиграфисттердин ассоциациясын тузуу максатка ылайык

келет.

Китеп басуу маданиятынын жалпы томондошу, басма жана полиграфия

кадрларын даярдоо жана кайра даярдоо мумкунчулугунун болбогондугу,

материалдык-техникалык базанын эскиргендиги сыяктуу койгойлуу жагдай

олуттуу тынчсызданууну жаратып, чечкиндуу чараларды коруунун озгочо

зарылдыгын баса белгилеп жатат.

Маселен, откон кылымдын 70-80-жылдарында Кыргыз Республикасынын

полиграфия онор жайы жылына 8-10 млн. нускадагы китептерди чыгарса,

анын ичинде кыргыз тилинде окутула турган б0тан ашык аталыштагы окуу

китептери 3 миллиондон кем эмес нускада басылчу. Мындан тышкары,

балдар, оспурумдор, корком, энциклопедиялык жана башка адабияттардын

турлору мезгил-мезгили менен узбой чыгып турчу. 1991-жылдан тартып

китеп продукциясын басып чыгаруу кескин томондоду.

Китептерди басып чыгаруунун кыскарышы менен бирге эле, окуу

китептерин басып чыгаруу да жалпысынан алганда кескин томондоду.

Маселен, олкобуздун мектептеринин окуу китептерине болгон бир жылдык

минималдуу муктаждыгы 2 млн. нусканы тузгон болсо, иш жузундо:

1994-жылы - 6 аталыштагы 207 мин нуска,

1995-жылы-16 аталыштагы 476 мин нуска,

1996-жылы - 22 аталыштагы 896 мин нуска,

1997-жылы - 14 аталыштагы 250 мин. нуска,

1998-жылы - 13 аталыштагы 421 мин. нуска,

1999-жылы - 18 аталыштагы 324 мин нуска,

2000-жылы - 28 аталыштагы 473 мин нуска,

2001-жылы - 19 аталыштагы 362 мин нуска китеп басып чыгарылган.

Корунуп тургандай, орто мектептердин окуу китептерине карата

муктаждыгы болгону 20 пайызга гана канааттандырылып жатат.

Мындай томондоонун негизги себеби болуп - жетишсиз каржылоо, басма

соз продукциясын ондурууго зарпталуучу чыгымдардын буткул дуйнодо

сезилерлик которулуп кеткендиги эсептелет. Китептерди басып чыгаруунун

кыскарышы эн ириде кагазга, мукабалык материалдарга, басмаканалык жана

транспорттук чыгымдарга болгон баалардын кескин осушу менен тыкыс

байланышкан.

Ошентип, бир жагынан басмаканалардын ондуруштук кызматына болгон

муктаждыктардын сандык катышта алганда азайгандыгы, экинчи жактан -

колдонулуудагы эскирген жабдууларда китеп басуучулардын азыркы

сапаттык талаптарды толук турдо канааттандыра албагандыгы жана

дуйнолук рынокто атаандашууга жарактуу басма соз продукциясын басып

чыгаруу мумкун эместиги айкын болгон карама-каршылыктары бар татаал

жана койгойлуу жагдай тузулду.

Басмаканалардын иш менен толук камсыз кылынбагандыгы ондуруштун

натыйжалуулугун томондотуп, техникалык жактан жацыланып кайрадан

жабдылууга зарыл болгон каржы топтоого жол ачпайт, ал эми мындай кайра

жабдылуунун болбогондугу оз кезегинде иш менен толук камсыздалууга

кедерин тийгизип жатат.

Ондуруштун коломунун кыскарышынан корунгон кризистик жагдайлар

жумушчу орундардын кыскарышына да алып келуудо. Тармактагы диплому бар

адистердин саны кыйла кыскарды, ал эми бул максаттар учун чегерилген

атайын финансы каражаттарынын жок болгондугуна байланыштуу кайра

даярдоодон откон же квалификациясын жогорулаткан кызматкерлер дээрлик

жокко эсе. Ошол эле учурда жацы технологияларды киргизуу -

компьютердик теруу жана верстка, басуунун офсеттик ыкмасы кадрлардын

денгээлин оркундотууну, жогорку билимдуу адистерди жана ортонку

звенодогу жетекчилерди кесиптик жактан даярдоону дайыма талап кылууда.

Мамлекеттик китеп чыгаруу менен катар эле азыркы учурда салыштырма

колому Кыргызстанда кыйла басымдуулук кылган коммерциялык китеп

чыгаруу дагы журуп жатат. Китеп чыгаруу ишинин коммерцияланышы

адабияттардын тармактык тансыктыгын жаратты, экономикалык тез пайда

бербеген окуу, илимий, илимий-популярдуу, техникалык адабияттар,

корком чыгармалар басмаканалардын тематикалык пландарынан сырткары

калып, калктын сатып алуу жондомдуулукторун томондотуп, китеп

рыногунда товарлардын толук экендигин корсоткон жалган корунуштор

пайда болду. Басмакана уюмдарынын негизги продукцияларынын темаларынын

тардыгы республиканын тургундарынын билим беруу, интеллектуалдык жана

маданий денгээлин остуруу учун зор мааниге ээ болгон басылмаларды

экономикалык колдоо аркылуу китеп рыногун оптималаштырууга мамлекеттин

катышуусунун зарылдыгын аныктады. 2010-жылга чейин Кыргыз

Республикасында мамлекеттик китеп чыгарууну онуктуруу концепциясынын

социалдык багытын жана маанисин эске алуу менен аны каржылоо негизинен

республикалык бюджеттин эсебинен жургузулууге тийиш.

Концепцияны кабыл алуу жана аны турмушка ашыруу Кыргыз

Республикасындагы жогоруда корсотулгон койгойлуу маселелерди чечууго

мумкунчулук берет.

2. Концепциянын негизги максаттары жана милдеттери

Концепциянын негизги максаты болуп Кыргыз Республикасында

ондурулгон басма соз продукциясынын ар кандай турлоруно карата Кыргыз

Республикасынын жарандарынын муктаждыктарын канааттандыруу эсептелет.

Концепциянын негизги максатына жетишуу башкы милдеттерди, анын

ичинде томондогулорду аткаруу аркылуу жетишилет:

- Кыргыз Республикасынын жарандарынын басылмалар турундогу

маалыматты алууга жана таратууга болгон конституциялык укуктарын

жузого ашыруу;

- коомдун чыгармачылык мумкунчулукторун онуктурууго жана кайталап

жаратууга шарттарды тузуу;

- массалык маалымдоо каражаттарынын экономикалык коз

карандысыздыгын жана коом менен инсандын маалыматтык коопсуздугун

онуктуруу ишинде Кыргыз Республикасынын расмий саясаты катары

кадрларды даярдоо, китеп чыгаруу жана басма соз продукциясын таратуу

боюнча мамлекеттик колдоону камсыз кылуу;

- китеп чыгаруу ишин колдоо боюнча макулдашылган мамлекеттик

саясатты жузого ашырууга жана китепти коргоого карата коомдук он

пикирди калыптандырууга комок корсотуу;

- сейрек (раритет) адабияттарды кайра басып чыгаруу. Коюлган

милдеттерди чечуудогу мамлекеттик колдоо корсотуунун негизги

чаралары томонкулор болуп эсептелет:

- кадрларды даярдоого билим беруу гранттарын беруу;

- балдар, оспурумдор, окуу, илимий, илимий-техникалык, илимий-

популярдуу маалыматтык адабияттарды, корком чыгармаларды, улуттук

классиктерди, учурдагы популярдуу авторлорду, озунчо китепчелерди,

серияларды жана башка басма соз продукцияларын чыгаруу программасын

иштеп чыгуу жана аны жузого ашырууга бардык тараптан комок корсотуу;

- эл аралык мамилелердин денгээлиндеги экономикалык реформанын

шарттарында китеп чыгаруу, басмаканалардын оз ара мамилеси,

полиграфиялык ишканалар менен китеп соода уюмдарынын оз ара

кызматташуусу жаатындагы мамлекеттик саясатты жургузуу; мамлекеттик

жана расмий тилдерде басып чыгарылган басылмалар боюнча китептер

(ISBN) менен басма свзгв (ISSN) номер беруунун эл аралык

стандарттарынын негизинде тузулгон региондук жана улуттук маалыматтар

базасынын маанилуу экендигин пропагандалоо;

- улуттук китеп саясатын (УКС) онуктуруу жана жакшыртуу; китеп

чыгаруу ишинин проблемаларын изилдоо жана Кыргызстандагы китеп басуу

менен полиграфия иши боюнча колдонулуп жаткан стандарттарды,

нормативдик-укуктук базаны кайра карап чыгуу учун Кыргыз

Республикасынын Билим беруу министрлигинин, Кыргыз Республикасынын

Саламаттык сактоо министрлигинин, Кыргыз Республикасынын Стандарттар

жана метрология улуттук институтунун, Кыргыз Республикасынын Окмотуно

караштуу Илим жана интеллектуалдык менчик боюнча агентствосунун,

басмакана-полиграфия чойросунун жана маалыматтык-китепкана

системасынын окулдорунон коомдук башталышта, УКПтын базасында жумушчу

топту тузууго колдоо корсотуу;

- ISBN, ISSN системасын, басмакана продукциясын штрих менен

кодировка кылуунун жана басылмаларды коргоонун башка элементтерин

кыйла кедири колдонууну камсыз кылуу учун жана ата мекендик басма соз

продукцияларын онуктуруунун натыйжалуулугун камсыз кылуу максатында

Кыргыз Республикасынын озунун жеке коддоруна толук отууго жетишуу;

- мамлекеттик муктаждыктар учун китеп продукцияларын басып чыгарган

басмаканалар менен полиграфиялык ишканалардын экономикалык

туруктуулугуна жардам беруу жана тармактагы жумуш орундарын сактоого

жана жаныларын тузууго комок корсотуу;

- басма соз продукциясын таратуу учун ынгайлуу бажы жана салык

шарттарын тузуу;

- журналистика жана филология факультеттеринде басма

кызматкерлерин: адабий редакторлорду, техникалык редакторлорду жана

башкаларды даярдоо боюнча атайын болумдорду ачуу;

- КМШга катышуучу мамлекеттердин «Китеп искусствосу» эл аралык

конкурстарында жана эл аралык коргозмо-жарманкелерде Кыргыз

Республикасынын китеп коомчулугунун окулдорунун катышуусу;

- китеп коргозмо-жарманкесин откоруу учун дайыма иштей турган

галереясы бар китеп коомчулугунун окулдорунун жалпы уйу - Китеп

борборун тузуу;

- улуттук басылмалар жана басмалар жонундо маалыматты бутун

Кыргызстанга жайылтуунун маанилуу каражаты катарында "Кыргызстандын

басма созу» маалыматтык каталогун китеп турундо жыл сайын басып

чыгарууга комок корсотуу жолу менен региондук китеп соода тармагын

онуктуруу.

Мындан сырткары мамлекеттик органдарга гана эмес томондогудой эл

аралык уюмдарга да колдоо алуу учун кайрылуу:

- «Кыргызстан-Сорос» эл аралык кайрымдуулук фондусуна - «Басма

создогу китеп» Кыргызстандын электрондук каталогун буткул дуйно боюнча

жайылтуу жана онуктуруу учун бериле турган гранттык жардамдын

каражаттарын колдонуу менен мындан ары дагы ISBNди гана эмес, ошондой

эле ISSNди да колдонууну колдоо боюнча;

- ЮНЕСКО иштери боюнча Кыргыз Республикасынын улуттук комиссиясына

- анын карамагындагы патронаж жана окутуу каражаттарын пайдалануу

менен эл аралык кызматташтык жаатында ISBN жана ISSNди колдонууну

мындан ары да колдоо боюнча.

3. Кутулгон натыйжалар

Улуттук китеп чыгаруу иши томонкулорду камсыз кылат:

- Кыргыз Республикасында басма соз продукцияларын басып чыгаруунун

оз учурунда жана туруктуу турмушка ашырылышы;

- Кыргызстандын жарандарынын маданий баалуулуктарга кайрылуусу жана

жетишуусу;

- Кыргыз Республикасындагы китеп чыгаруу ишинин мамлекеттик

артыкчылыктуу багыттарын аныктоо;

- билим беруу, экономика, илим жана маданият жаатындагы жалпы

улуттук милдеттерди чечуу учун зарыл болгон басма соз чойросундогу

ишенимдуу материалдык-техникалык жана ресурстук базаны тузуу;

- адабияттын конкреттуу турлоруно болгон республиканын

муктаждыктарын канааттандыруу;

- басма соз продукцияларына болгон бааны томондотуу жана мунун

аркасында ал продукциянын жарандардын кенири катмарына тарашына

жетишуу;

- КМШнын жалпы маалымат мейкиндигин реалдуу тузуу жолунда маанилуу

кадам болуп кала турган олконун ичинде басма ондуруш коломун

кобойтууну жана анын продукцияларын таратууну олуттуу жакшыртуу;

- интеллектуалдык менчик жаатындагы «каракчылыкка», контрафакттык

басылмаларга жана башка укук бузууларга богот коюу учун шарттарды

тузуу, анын ичинде мыйзамдуу турдо басып чыгарылган нускалардын чыгуу

маалыматтарын корсотпостон кечуруу жолу менен басма чойросундо

авторлордун чыгармаларын мыйзамсыз пайдалануу учурунда Кыргызстандын

бажы чек арасы аркылуу китеп товарларынын отуусуно богот коюу;

- эркин китеп рыногун тузуу;

- олконун басма соз продукцияларынын улуттук фондун тузууго жана

толуктоого он таасирин беруучу Кыргызстандын китепканалары менен

Улуттук китеп палатасынын басма соз архивине басылып чыккан

продукциялардын милдеттуу нускаларын жиберип, жеткирип турууну

кобойтуу жана жакшыртуу;

- республикада китеп чыгарууну оркундотуу, бул тармактагы жумушчу

орундарды сактап калуу менен жаны жумуш орундарын тузуу;

- дипломдуу адистерди, орто звенодогу жетекчилерди, полиграфия жана

китеп таратуу тармактарынын менеджерлери менен маркетологдорун даярдоо

жана толуктоо.