Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын төлөм системасына көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруу боюнча ЭРЕЖЕЛЕР

Кыргыз Республикасынын Улуттук

банк Башкармасынын

2008-жылдын 28-майындагы

№ 22/11 токтому менен

бекитилген

Кыргыз Республикасынын төлөм системасына

көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруу боюнча

ЭРЕЖЕЛЕР

1. Киришүү

2. Жалпы жоболор

3. Төлөм системасына көзөмөлдү жүзөгө

ашыруунун тартиби

3.1. Көзөмөлдү жүзөгө ашыруунун негизги

багыттары

3.2. Төлөм системасынын иштөөсүнө мониторинг

3.2.1. Айкын убакыт ыргагында Төлөм системасына

мониторинг

3.2.2. Кийинки мониторинг

3.2.2.1. Андан ары күнсайын жүргүзүлүүчү мониторинг

3.2.2.2. Айсайын жүзөгө ашырылуучу кийинки

мониторинг

3.2.3. Мезгилдүү мониторинг

3.2.4. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын

мониторинг жүргүзүүнүн алкагында төлөм

системасына көзөмөлдүктү аткарган бөлүмүнүн

функциясы

3.3. Мониторингди жүзөгө ашыруу үчүн шарттар

3.4. Төлөм системасынын ишине талдоо жүргүзүү

жана баа берүү

4. Таасир этүү чаралары

1-тиркеме. Кыргыз Республикасынын төлөм системасына

көзөмөлдүк жана контролдук жүргүзүү

объекттери

2-тиркеме (1-таблица). 20__-ж. "__" _______ үчүн

банк-катышуучулар боюнча гросстук

системадагы төлөмдөр жөнүндө маалымат

2-тиркеме (2-таблица). 20__-ж. "__" _______ операциялык күн

ичиндеги эсептешүүнүн гросстук

системасындагы аткарылбаган төлөм

документтери

3-тиркеме (1-таблица). _______ төлөм системасындагы (ТС)

төлөмдөрдүн саны жана көлөмү жөнүндө отчет

20__-ж. _______ айы үчүн

3-тиркеме (2-таблица). _______ ТС иштетүүгө кабыл алынбаган

төлөмдөрдүн саны жана көлөмү жөнүндө отчет

20__-жылдын _______ айы үчүн

4-тиркеме (1-таблица). _______ жыл үчүн үзгүлтүксүз иштөөчү жана

маанилүү төлөм системасына (ТС) баа берүү

анкетасы. 1-бөлүк. Система жөнүндө жалпы

маалымат

4-тиркеме (2-таблица). 2-бөлүк. Системанын финансылык

тобокелдиктери

4-тиркеме (3-таблица). 3-бөлүк. Операциялардын толук бүткөрүлүшү

жана кайтарылып алынбастыгы

4-тиркеме (4-таблица). 4-бөлүк. Клирингдик системалар

4-тиркеме (5-таблица). 5-бөлүк. Эсептешүү активдери

4-тиркеме (6-таблица). 6-бөлүк. Системанын коопсуздугу жана

операциялык ишенимдүүлүгү

4-тиркеме (7-таблица). 7-бөлүк. Системанын практикалуулугу жана

эффективдүүлүгү

4-тиркеме (8-таблица). 8-бөлүк. Системаны пайдалуу мүмкүндүгү

4-тиркеме (9-таблица). 9-бөлүк. Система аркылуу тескөө

5-тиркеме. _______ жыл ичинде системалык маанилүү

болбогон төлөм системасына (ТС) баа берүү

боюнча анкета

1. Киришүү

Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жөнү-

ндө" Мыйзамына ылайык, республиканын банк жана төлөм системасынын на-

тыйжалуулугун, коопсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу Кыргыз

Республикасынын Улуттук банкынын (мындан ары - Улуттук банк) негизги

милдеттеринин бири болуп саналат.

Улуттук банк Кыргыз Республикасынын төлөм системасынын ишине,

төлөм системасынын операторлору катары юридикалык жактардын, эгер опе-

ратор Кыргыз Республикасынын резиденти болуп саналбаса, төлөм система-

сынын катышуучуларынын, ошондой эле төлөмдөрдү жана акча которууларды

кабыл алуу жана жүзөгө ашыруу боюнча кызмат көрсөтүлөрдү сунуштоочу

башка уюмдардын ишине көзөмөлдүк системасын уюштурат.

Төлөм системасына көзөмөлдүктүн ролунун жогорулоосу жеке сектордун

акчаларын которуу системасынын алгылыктуулугу жана рыноктук механизм-

дердин потенциалдуу үзгүлтүккө учуроосун жана тобокелдиктерин корректи-

ровкалоо зарылдыгы, кызмат көрсөтүүлөрдүн керектөөчүлөрүн коргоону кам-

сыз кылуу максатында системаларды өркүндөтүү менен байланыштуу.

Банк тутумунда финансылык туруктуулукту камсыз кылууга жалпы багыт

алууда, пруденциалдык көзөмөлдөн айырмаланып төлөм системасына

көзөмөлдүк айрым банктарды гана эмес, бүтүндөй акча каражаттарын кото-

руу системасын да камтыйт. Төлөм системасына көзөмөлдүк бүтүндөй алган-

да банк жана финансы системасынын туруктуулугун камсыз кылууга топтош-

турулган (концентрацияланган).

2. Жалпы жоболор

2.1. Кыргыз Республикасынын төлөм системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелер (мындан ары текст боюнча - Эрежелер)

төмөнкүлөргө ылайык иштелип чыккан:

- Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2006-жылдын

23-мартында кабыл алынган, Кыргыз Республикасынын Адилет министрлигинде

2006-жылдын 28-апрелинде 48-06 номеринде каттоодон өткөрүлгөн N 7/8

токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын төлөм системасына

көзөмөлдүк боюнча саясатка (мындан ары текст боюнча - Кыргыз Республи-

касынын төлөм системасына көзөмөлдүк боюнча саясат);

- Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын

19-майында кабыл алынган, Кыргыз Республикасынын Адилет министрлигинде

2005-жылдын 27-июнунда 91-05 номеринде каттоодон өткөрүлгөн N 16/4 ток-

тому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын төлөм системасында тобо-

келдиктерди тескөө боюнча саясатка.

2.2. Бул Эрежелерде Кыргыз Республикасынын төлөм системасына

көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруунун негизги түшүнүктөрү жана тартиби келти-

рилген. Ушул Эрежелердин тиркемелери төлөм системасына көзөмөлдүк

жүргүзүү объектилеринин тизмесин, Кыргыз Республикасынын төлөм система-

сынын операторлору же төлөм системасынын оператору Кыргыз Республикасы-

нын резиденти эмес болсо, катышуучулар (мындан ары резидент эмес) тара-

бынан Улуттук банкка берилүүчү отчетту толтуруу формаларын жана эреже-

лерин камтышат. Коммерциялык банктар отчеттору Мезгил-мезгили менен бе-

рилүүчү регулятивдик банктык отчеттун алкагында берилет. Төлөм система-

ларынын операторлорунун отчеттору ушул Эрежелерге ылайык берилет.

2.3. Бул Эрежелер төлөм системасынын операторлоруна же төлөм сис-

темасынын оператору Кыргыз Республикасынын резиденти эмес болсо, каты-

шуучуларга, акча которуулар системасы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн про-

вайдерлерине, корреспонденттик мамилелер системасынын катышуучуларына,

Улуттук банктын ишке тартылган структуралык бөлүмдөрүнө таркатылат.

3. Төлөм системасына көзөмөлдү жүзөгө ашыруунун тартиби

3.1. Көзөмөлдү жүзөгө ашыруунун негизги багыттары

Төлөм системасына көзөмөлдүк төмөнкүдөй негизги багыттар боюнча

циклдик кайталануучу процесс формасында үзгүлтүксүз негизде төлөм сис-

темасына көзөмөл жүргүзүүчү функцияны аткарган Улуттук банктын структу-

ралык бөлүмү тарабынан жүргүзүлөт:

- төлөм системасынын иштөөсүнө мониторинг;

- төлөм системасынын (мындан ары - система) ар бир өзүнчө

түрлөрүнүн иштөөсүнүн кабыл алынган стандарттарга жана Улуттук банктын

ченемдик укуктук актыларынын талаптарына ылайык келүүсүнө талдоо

жүргүзүү жана баа берүү, системанын натыйжалуулугуна жана тобокелдигине

баа берүү боюнча чечимдерди кабыл алуу;

- системаны өркүндөтүүгө багытталган таасир этүү чараларын кабыл

алуу.

3.2. Төлөм системасынын иштөөсүнө мониторинг

Төлөм системасынын иштөөсүнө мониторинг (мындан ары - Төлөм систе-

масына мониторинг) айкын убакыт ыргагында системадан, Төлөм системасы-

нын операторлорунан же оператор Кыргыз Республикасынын резиденти болбо-

со, катышуучулардан жана акча которуулар системасы боюнча кызмат

көрсөтүүлөрдүн провайдерлеринен алынуучу, Төлөм системасынын ар бир

өзүнчө түрүнүн иши жөнүндө маалыматтын негизинде жүргүзүлөт.

Маалымат булактары болуп төмөнкүлөр эсептелет:

- расмий булактар (финансылык, статистикалык, аудитордук отчеттор,

системалардын иштөөсүнүн сапаттык мүнөздөмөлөрү жөнүндө маалыматтар);

- системанын учурдагы абалын талкуулоо боюнча оператордун же-

тектөөчү кызматкерлери менен жолугушуусунун материалдары;

- системанын операторунун өзү тарабынан жүргүзүлгөн, системанын

иштөөсүнүн эларалык стандарттарга жана Улуттук банктын ченемдик укуктук

актыларынын талаптарына ылайык келүүсүнө баа берүүнүн материалдары;

- расмий системалык документтердин материалдары (системанын эреже-

лери, системанын иштөөсүнө тиешелүү макулдашуулар жана келишимдер опе-

ратордун бизнес-планы, бизнестин үзгүлтүксүздүгүн камсыздоо планы);

- системанын операторлорунун же оператор Кыргыз Республикасынын

резиденти эмес болсо, системанын катышуучуларынын жеринде системанын

иштөөсүн текшерүүнүн материалдары;

- ченемдик укуктук актылардын талаптарын, ошондой эле төлөм систе-

масына катышууга жана төмөнкүлөрдө жеринде төлөмдөрдү өткөрүүгө тие-

шелүү болгон, Акчаларды адалдоого каршы күрөшүү боюнча финансылык чара-

лар боюнча Максаттуу топтун (FATF) сунуш-көрсөтмөлөрүн сактоо маселеси

боюнча текшерүүлөрдүн материалдары:

эгер оператор Кыргыз Республикасынын резиденти эмес болсо, систе-

манын катышуучуларында;

акча которуулар системасы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн провайдер-

леринде.

Төлөм системасынын мониторинги төмөнкүлөрдү камтыйт:

- айкын убакыт ыргагында төлөм системасына мониторингди;

- белгилүү мезгил аралыгында Төлөм системасынын ар бир түрүнүн

иштөөсүнүн сандык мүнөздөмөлөрү жөнүндө, төлөм каражаттарын пайдалануу

тууралуу, Төлөм системасынын үзгүлтүккө учурашы жөнүндө маалыматтарды

жыйноо жолу менен жүзөгө ашырылуучу Төлөм системасына андан ары монито-

рингин;

- сапаттык мүнөздөмөлөр жөнүндө маалыматты жана жеринде айрым сис-

темалардын иштөөсүнө текшерүүлөрдүн маалыматтарын жыйноо жолу менен

жүзөгө ашырылуучу Төлөм системасынын мезгилдүү мониторингин.

3.2.1. Айкын убакыт ыргагында Төлөм системасына мониторинг

Айкын убакыт ыргагында төлөм системасына мониторинг эсеп-

тешүүлөрдүн гросстук системасы жана Кыргыз Республикасында майда чекене

жана утурумдук төлөмдөрдүн пакеттик клиринг системасы үчүн пайдаланы-

лат. Ар бир система боюнча мониторингдин натыйжалары төлөм системасына

көзөмөлдүк функциясын аткаруучу тиешелүү бөлүмдүн күндөлүк отчетунун

курамында Улуттук банктын жетекчилигине берилет.

Эсептешүүлөрдүн гросстук системасына мониторинг операциялык күн

ичинде төмөнкү системадан алынуучу электрондук маалыматтын негизинде

ишке ашырылат:

- катышуучулардын позицияларынын учурдагы абалы жөнүндө;

- ар бир катышуучу боюнча кезекте катталган дебеттик жана кредит-

тик жүгүртүүлөр, төлөм документтеринин саны жана суммасы жөнүндө;

- бүтүндөй системада кезекте катталган дебеттик жана кредиттик

жүгүртүүлөр, төлөм документтеринин саны жана суммасы жөнүндө;

- төлөм документтеринин кезегине ээ болгон катышуучулардын саны

жөнүндө;

- катышуучулардын ар бир төлөм документи боюнча;

- ар бир катышуучу боюнча ликвиддүүлүктүн абалы жөнүндө;

- чекене төлөмдөр системасынын жана финансы рынокторунда бүтүмдөр

боюнча системанын эсептешүүлөрүн өз убагында жүргүзүү жөнүндө;

- гросстук системанын ишин аяктоону жана маалыматтарды Улуттук

банктын Башкы китебине берүүнү өз убагында жүзөгө ашыруу жөнүндө.

Алынган маалыматтардын негизинде төмөнкүлөр жүргүзүлөт:

- катышуучулардын төлөм документтеринин кезегине талдоо жүргүзүү

жана анын башка катышуучулардын ликвиддүүлүгүнө таасир тийгизүү жолу

менен катышуучулардын учурдагы ликвиддүүлүгүнө контролдук. Эгер бир ка-

тышуучунун кезеги башка катышуучулардын ликвиддүүлүгүнө таасир тийгизсе

жана ликвиддүүлүк тобокелдигине алып келе турган болсо, төлөм система-

сына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук банктын структуралык

бөлүмү ал катышуучу менен байланышат жана биргелешип кезекте төлөмдөрдү

жүргүзүү үчүн ликвиддүүлүктүн зарыл болгон дењгээлин түзүү боюнча чара-

лардын комплексин иштеп чыгышат. Түзүлгөн жагдайга жараша Төлөм систе-

масында ликвиддүүлүк тобокелдигин тескөө боюнча Улуттук банктын ченем-

дик укуктук актыларында каралган төмөнкүдөй тиешелүү чаралар көрүлөт:

- баалуу кагаздардын күрөөсү астында бир күндүк кредиттерди берүү;

- банктар аралык кредиттөө механизмин пайдалануу;

- корреспонденттик эсепти накталай акча каражаттары менен толту-

руу;

- төлөмдөрдүн кезектүүлүгүн тескөө;

- башка механизмдерди пайдалануу (өзара чегеришүү режими система-

сына ал катышуучуга утурлама төлөмдөрдү киргизүү мүмкүндүгү катары

ж.б.);

- чекене төлөмдөрдүн кайсы бир системасы жана финансы рынокторунда

бүтүмдөр боюнча кайсы бир системасы боюнча акыркы эсептешүүлөрдүн рег-

ламентин бузууда, бул системанын оператору менен бирдикте мыйзам бузуу-

лардын себептерин териштирүү, ал жана катышуучу менен бирдикте эсеп-

тешүүлөрдү аягына ийгиликтүү чыгаруу жана операциялык күндү жабуу үчүн

зарыл болгон чараларды кабыл алуу жүргүзүлөт. Регламент жана система-

лардын ар бири боюнча акыркы эсептешүүлөрдү камсыз кылуу тартиби тие-

шелүү ички жол-жоболор же эки тараптуу макулдашуулар жана көп тараптуу

келишимдер менен аныкталат.

Кыргыз Республикасында майда чекене жана утурумдук төлөмдөрдүн па-

кеттик клиринг системасына (мындан ары текст боюнча - Пакеттик клиринг

системасы) мониторинг операциялык күн ичинде төмөнкү системадан алынуу-

чу электрондук маалыматтын негизинде ишке ашырылат:

- ар бир катышуучунун күндөлүк таза позициясы жана дебеттик таза

позициянын лимиттери жөнүндө;

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча дебеттик жана кре-

диттик жүгүртүүлөр жөнүндө;

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча активден тышкары

абалда турган төлөм документтердин саны жана суммасы жөнүндө;

- актив болбогон төлөм документтерине ээ болгон катышуучулардын

саны жөнүндө;

- система тарабынан кабыл алынбаган жана баш тартылган төлөм доку-

менттери тууралуу;

- системанын иш регламентинин сакталышы жөнүндө.

Алынган маалымат катышуучулардын дебеттик таза позицияларын белги-

ленген лимиттер менен салыштырууга контролдук системада катышуучулардын

актив болбогон төлөмдөрү жөнүндө маалыматты анализдөө жана башка каты-

шуучулардын ликвиддүүлүгүнө тийгизген таасирдин даражасын аныктоо үчүн

пайдаланылат. Катышуучунун дебеттик таза позициясынын белгиленген ли-

миттен ашып туруусунун кесепетинен тобокелдиктердин келип чыгуу

мүмкүнчүлүгү аныкталган учурда, системанын оператору катышуучу жана

төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук банктын

структуралык бөлүмү менен байланышат жана тиешелүү чечимдерди биргеле-

шип кабыл алышат:

- төмөнкү жолдор менен корреспонденттик эсепте ликвиддүүлүктү

көбөйтүү тууралуу:

баалуу кагаздардын күрөөсү астында бир күндүк кредиттерди берүү;

банктар аралык кредиттөө механизмин пайдалануу;

корреспонденттик эсепти накталай акча каражаттары менен толтуруу;

- жана/же катышуучунун дебеттик таза позициясынын лимитин көбөйтүү

тууралуу.

Пакеттик клиринг системасынын иш регламентинин бузулган учурунда

төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук банктын

структуралык бөлүмү оператор менен бирдикте ал бузуулардын себептерин

аныктайт, алар жана катышуучулар менен бирдикте утурумдук клирингдик

сессияны ийгиликтүү аягына чыгаруу жана клирингдик күндү жабуу үчүн за-

рыл болгон чараларды көрөт.

3.2.2. Кийинки мониторинг

Кийинки мониторинг сандык мүнөздөмөлөр жөнүндө статистикалык маа-

лыматтардын негизинде жана төлөм системасынын операторлорунан же опера-

тор Кыргыз Республикасынын резиденттери эмес болсо, төлөм системасынын

катышуучуларынан алынган системанын сандык мүнөздөмөлөр жөнүндө мез-

гилдүү маалыматтары боюнча үзүлтүксүз жүргүзүлөт (бул Эрежелердин

1-тиркемесине ылайык).

3.2.2.1. Андан ары күнсайын жүргүзүлүүчү мониторинг

Бул мониторинг өзүндө Эсептешүүлөрдүн гросстук системасына жана

Пакеттик клиринг системасына мониторингди камтыйт жана отчеттук күндөн

кийинки күндүн башына карата үзгүлтүксүз иштөөчү - маанилүү төлөм сис-

темасынын операторунан алынуучу, отчеттук күн үчүн күндөлүк электрондук

маалыматтын негизинде жүргүзүлөт. Мониторингдин жыйынтыктары төлөм сис-

темасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук банктын структуралык

бөлүмдүн күндөлүк жана жумалык отчетторунда чагылдырылат.

Эсептешүүлөрдүн гросстук системасына мониторинг төмөнкү маалымат-

тардын негизинде ишке ашырылат:

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча төлөмдөрдүн жана

жүгүртүүлөрдүн кириш жана чыгыш сандары жөнүндө (бул Эрежелердин 2-тир-

кемесинин формасы боюнча 1-таблица);

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча ар кыл себептер

менен (система же катышуучу тарабынан кабыл алынбаган, катышуучу тара-

бынан кайтарылып алынган, ликвиддүүлүктүн жетишсиздиги) аткарылбаган

төлөм документтеринин саны жана көлөмү жөнүндө (бул Эрежелердин 2-тир-

кемесинин формасы боюнча 2-таблица);

Эсептешүүлөрдүн гросстук системасында тобокелдиктерди тескөө мак-

сатында төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук банк-

тын структуралык бөлүмү отчеттук күндөн кийинки жумушчу күнү, күн са-

йын:

- отчеттук операциялык күндө төмөнкү формулалар боюнча акча кара-

жаттарынын айланышынын жана системанын ликвиддүүлүгүнүн коэффициентте-

рин эсептейт:

Коб = ЕДобор/Тликв,

Кликв = Тликв/(ЕДобор + ЕНеисп), мында:

Коб, Кликв - тиешелүүлүгүнө жараша системада акча каражаттарынын

айланышынын жана системанын ликвиддүүлүгүнүн коэффициенттери;

ЕДобор - система боюнча дебеттик жүгүртүүнүн операциялык күндөгү

катышуучулардын дебеттик жүгүртүүлөрүнүн жалпы суммасына барабар болгон

суммасы;

Тликв - системанын операциялык күндүн акырына карата системадагы

акча каражаттардын жалпы суммасына барабар болгон күндөлүк лик-

виддүүлүгү;

ЕНеисп - катышуучулардын эсептеринде акча каражаттарынын жетишсиз-

дик себеби боюнча операциялык күндүн аягына карата система тарабынан

жокко чыгарылган, аткарылбаган төлөм документтеринин суммасы;

- коэффициенттердин эсептелген маанилеринин системанын финансылык

тобокелдиктери минималдуу болуп саналган маанилерге ылайык келүүсүнө

анализ жүргүзүү:

- жүгүртүү коэффициенти үчүн:

- Кликв >,= 0,5 мында Коб ,- 0,5;

- ликвиддүүлүк коэффициенти үчүн:

- Коб >,= 0,5 мында Кликв ,= 0,5.

Эсептелген коэффициенттердин негизинде ар бир операциялык күн үчүн

бул коэффициенттердин орточо арифметикалык катары алардын ай, чейрек

жана жыл үчүн орточо маанилерин эсептөө жүзөгө ашырылат.

- кезекте турган, ошондой эле операциялык күн ичинде аткарылбаган

төлөм документтерине анализ жүргүзүү. Өтүп жаткан айдын үч ырааттуу, же

болбосо беш ыраатсыз операциялык күндүн ликвиддүүлүгүнүн жетишсиздиги

себеби боюнча төлөм документтеринин системалуу түрдө аткарылбаган учу-

рунда катышуучуга ликвиддүүлүктү көбөйтүү боюнча чараларды кабыл алуу

жөнүндө тиешелүү эскертүү берет. Мындай учур кайрадан кайталанганда бир

ай ичинде банктык көзөмөлгө тиешелүү чараларды кабыл алуу үчүн маалы-

маттарды даярдайт жана берет.

Пакеттик клиринг системасына мониторинг төмөнкү маалыматтардын не-

гизинде ишке ашырылат:

- дебеттик таза позициялардын лимиттери жөнүндө;

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча дебеттик жана кре-

диттик жүгүртүүлөрү жөнүндө (бул Эрежелердин 2-тиркемесинин формасы бо-

юнча 1-таблица);

- ар бир катышуучу жана бүтүндөй система боюнча ар кыл себептер

менен (система же катышуучу тарабынан кабыл алынбаган, катышуучу тара-

бынан кайтарылып алынган, ликвиддүүлүктүн жетишсиздиги) аткарылбаган

төлөм документтеринин саны жана көлөмү жөнүндө (бул Эрежелердин 2-тир-

кемесинин формасы боюнча 2-таблица).

Пакеттик клиринг системасында келип чыгуучу тобокелдиктерди тескөө

максатында төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу Улуттук

банктын структуралык бөлүмү күн сайын катышуучунун аткарылбаган

төлөмдөрү жөнүндө маалыматтарга талдоо жүргүзөт жана таза дебеттик по-

зициянын лимитинин жогорулашынын себептерин аныктайт. Айдын үч ыраат-

туу, же болбосо беш ыраатсыз операциялык күндүн таза дебеттик позиция-

нын лимитинин жогорулашы себептери боюнча катышуучуда төлөм документте-

ринин системалуу түрдө аткарылбаган учурунда катышуучуга ликвиддүүлүктү

көбөйтүү боюнча чараларды кабыл алуу жөнүндө тиешелүү эскертүү берет.

Мындай учур кайрадан кайталанганда бир ай ичинде банктык көзөмөлгө тие-

шелүү чараларды кабыл алуу үчүн маалыматтарды даярдайт жана берет.

3.2.2.2. Айсайын жүзөгө ашырылуучу кийинки мониторинг

Бул мониторинг өзүнчө төлөм системасынын операторлорунан же опера-

тор Кыргыз Республикасынын резиденттери эмес болсо, төлөм системасынын

катышуучуларынан алынуучу отчеттук айдын маалыматтарынын негизинде

жүргүзүлөт (бул Эрежелердин 1-тиркемесиндеги тизме боюнча). Мониторинг-

дин жыйынтыктары төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу

Улуттук банктын структуралык бөлүмдүн айлык отчетторунда чагылдырылат.

Мониторинг:

- үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү төлөм системасына (эсептешүүлөрдүн

гросстук системасы жана Пакеттик клиринг системасы) системанын опера-

торлорунун күндөлүк отчеттору (бул Эрежелердин 2-тиркемесинин формалары

боюнча) жана системанын иши жөнүндө айлык отчету (отчеттордун колдону-

луп жаткан формалары боюнча) боюнча ишке ашырылат;

- маанилүү төлөм системасына:

төлөм карттары менен эсептешүүлөрдүн локалдык, эларалык системала-

ры Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 25-ав-

густунда кабыл алынган, Кыргыз Республикасынын Адилет министрлигинде

2005-жылдын 16-сентябрында 132-05 номеринде каттоодон өткөрүлгөн "Кыр-

гыз Республикасынын Улуттук банкынын айрым ченемдик актылары жөнүндө" N

26/5 токтому менен бекитилген Мезгил-мезгили менен берилүүчү регулятив-

дик отчет жөнүндө жобонун (мындан ары - Мезгил-мезгили менен берилүүчү

регулятивдик банктык отчет жөнүндө жобо) 21-бөлүгүнүн ("З" жана "И"

пункттары) 2-тиркемесинде келтирилген формалар боюнча Төлөм системала-

рынын катышуучуларынын (коммерциялык банктардын) отчетторунун негизинде

ишке ашырылат;

"Элкарт" төлөм карттары менен эсептешүүлөрдүн улуттук системасы

бул Эрежелердин 3-тиркемесинде келтирилген формалар боюнча системанын

операторунун отчетторунун негизинде ишке ашырылат;

- үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү эмес төлөм системасына:

акча которуулардын локалдык, эларалык системалары, чегаралар ара-

лык төлөмдөр системасы Мезгил-мезгили менен берилүүчү регулятивдик от-

чет жөнүндө жобонун 21-бөлүгүнүн ("З" жана "И" пункттары) 2-тиркемесин-

де келтирилген формалар боюнча Төлөм системаларынын катышуучуларынын

(коммерциялык банктардын) отчетторунун негизинде ишке ашырылат;

банктык эмес төлөм системалары бул Эрежелердин 3-тиркемесинде кел-

тирилген формалар боюнча системанын операторунун отчетторунун негизинде

ишке ашырылат;

- төлөм каражаттарын пайдалануу системанын катышуучуларынан алын-

ган отчеттун негизинде, Мезгил-мезгили менен берилүүчү регулятивдик

банктык отчет жөнүндө жобонун 2-тиркемесиндеги 21-бөлүгүндө ("Г" пунк-

ту) келтирилген форма боюнча жүзөгө ашырылат.

3.2.3. Мезгилдүү мониторинг

Бул мониторинг төмөнкүдөй жүргүзүлөт:

- төлөм системасынын операторлору же оператор Кыргыз Республикасы-

нын резиденттери эмес болсо, төлөм системасынын катышуучулары, акча ка-

ражаттарын которуу системасы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн провайдерлери

тарабынан берилген, төлөм системасынын иштөөсүнө баа берүүсү боюнча ма-

алыматтын негизинде, Улуттук банктын суроо-талабы боюнча жылына бир жо-

лудан кем эмес. Баа берүүсү боюнча маалымат төмөнкүлөр боюнча берилет:

бул Эрежелердин 4-тиркемесинде келтирилген анкета формасында

үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү жана маанилүү төлөм системалары;

бул Эрежелердин 5-тиркемесинде келтирилген анкета формасында

үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү эмес төлөм системасы;

- зарылдыгына жараша, жеринде төмөнкүлөргө текшерүүлөрдү

жүргүзүүнүн негизинде:

- төлөм системасынын операторлорунда же оператор Кыргыз Республи-

касынын резиденттери эмес болсо, төлөм системасынын катышуучуларында,

системанын иштөөсүнүн стандарттарга жана Улуттук банктын ченемдик укук-

тук актыларына ылайык келүүсүнө. Текшерүү боюнча комиссиянын курамы жа-

на текшерүүнү жүзөгө ашыруунун тартиби Улуттук банк белгилегендей анык-

талат;

- демилге башталгандан жана анын аяктоосуна чейин системага каты-

шууга жана анда төлөмдөрдү жүргүзүүгө тиешелүү ченемдик укуктук акты-

лардын талаптарын сактоо маселелери боюнча төлөм системасынын катышуу-

чуларында, жана акча которуулар системасы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн

провайдерлеринде. Текшерүү комплекстүү же максаттуу инспекциялык тек-

шерүүнүн алкагында төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткаруучу

Улуттук банктын структуралык бөлүмү тарабынан ал бөлүмдүн начальнигинин

жана анын ишине түздөн-түз жетекчилик кылган Улуттук банктын Төрагасы-

нын орунбасарынын макулдугу менен башкы банк белгилеген тартипте атка-

рылат.

3.2.4. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын мониторинг

жүргүзүүнүн алкагында төлөм системасына көзөмөлдүктү

аткарган бөлүмүнүн функциясы

Улуттук банктын төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткарган

бөлүмү төмөнкү иштерди башкы банк белгилеген тартипте жүзөгө ашырат:

1) айкын убакыт ыргагында үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү төлөм сис-

темасынын ишин күндөлүк негизде көзөмөлгө алуу. Системада тобокелдикке

алып келүүчү кырдаалдар аныкталганда, аны чектөө боюнча ченемдик укук-

тук актыларда каралган чараларды колдонот, жыйынтыгы регулярдык отчетто

чагылдырылат;

2) төмөнкүлөр тууралуу маалымат чогултууну ишке ашырат:

- белгиленген мезгил аралыгында төлөм системасынын сандык жана са-

паттык мүнөздөмөлөрү жөнүндө;

- чегаралар аралык төлөмдөр системасынын (SWIFT, Телекс, Банккар-

дар ж.б.) операторлору (эгер оператор Кыргыз Республикасынын резиденти

болуп саналбаса, катышуучулар) тарабынан алынган жана жөнөтүлгөн

төлөмдөрдүн саны жана көлөмү жөнүндө;

- оператордон (эгер оператор Кыргыз Республикасынын резиденти бо-

луп саналбаса, катышуучулар) алынган ар бир төлөм инструменти боюнча

кириш жана чыгыш төлөмдөрүнүн (акча каражаттарын которууларынын) саны

жана көлөмү жөнүндө;

3) алынган маалыматтардын аныктыгын текшерүүнү жүзөгө ашырат,

алынган маалыматты иштеп чыгат жана талдоо жүргүзөт. Жүргүзүлгөн талдо-

онун жыйынтыгы боюнча төмөнкүлөрдү түзөт жана Улуттук банктын жетекчи-

лигине берет:

- күнсайын - үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү төлөм системасынын иши

жөнүндө отчетту;

- айсайын - төмөнкүлөр тууралуу отчетту:

системанын категориялары, түрлөрү боюнча жана бүтүндөй төлөм сис-

темасы боюнча төлөм системасынын иши жөнүндө;

төлөм кызмат көрсөтүүлөрү рыногунда төлөм инструменттеринин же-

тиштүүлүгүн пайдалануу жана ага баа берүү тууралуу жана төлөм инстру-

менттерин өркүндөтүү боюнча сунуштарды иштеп чыгат жана кароого алып

чыгат;

4) алардын кесепетинде төлөм системасынын ишинин үзгүлтүксүздүгү,

же болбосо катышуучулардын Төлөм системасына же Улуттук банктын Жамаат-

тык пайдалануу түйүнү SWIFT (ЖПТ SWIFT) банк-катышуучуларынын SWIFT

түйүнүнө жеткиликтүүлүгү ишке ашпай калууларда тобокелдиктерди минимал-

даштыруу максатында Төлөм системасынын техникалык инфраструктурасынын

ишин камсыз кылган Улуттук банктын бөлүмүнөн иштебей калуулар жөнүндө

маалымат алат. Иштебей калууну четтетүүгө чейин:

- иштебей калууну четтетүү процессине мезгилдүү контролдук

жүргүзүү, зарыл болгон учурда өз ыйгарым укуктарынын чегинде байланыш

провайдерлери, төлөм системаларынын операторлору (эгер оператор Кыргыз

Республикасынын резиденти болуп саналбаса, катышуучулар) менен өзара

аракеттенишүү жолу менен бул процессти тездетүүгө жардам көрсөтүү боюн-

ча иш-чараларды ишке ашырат;

- тобокелдиктерге талдоо жана иштебей калуунун бүтүндөй төлөм сис-

темасынын ишине тийгизген таасиринин даражасына баа берүүнү жүргүзөт.

Зарыл болгон учурда, Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларына ыла-

йык, келип чыккан тобокелдиктерди чектөө боюнча чараларды иштеп чыгууну

жана кабыл алууга демилге көрсөтө алат;

- иштебей калууну четтетүүдөн кийин төлөм системасынын техникалык

инфраструктурасынын иштөөсүн камсыз кылган Улуттук банктын бөлүмүнөн

иштебей калуунун себептери жөнүндө маалыматты алат, иштебей калуулар

жөнүндө маалыматтар базасын түзөт, тобокелдик учурлардын каттоо карточ-

каларын түзөт. Иштин жыйынтыктарын иштебей калуунун төлөм системасынын

иштөөсүнө тийгизген таасиринин даражасына жараша күндөлүк отчетто ча-

гылдырат, Улуттук банктын жетекчилиги үчүн маалыматтык тилкат даярдайт;

5) Улуттук банктын мезгилдүү басылмаларында жарыялоо үчүн төлөм

системасынын иши жөнүндө маалымат берет;

6) Улуттук банктын веб-сайтында жайгаштыруу үчүн төлөм системасы-

нын иши жөнүндө маалымат берет;

7) зарыл болгон учурда тобокелдиктерди тескөөгө алуу жана төлөм

системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча сунуштарды Улуттук

банктын жетекчилигине берет;

8) башка өлкөлөрдүн Борбордук банктары, көзөмөлдүк органдары менен

системалардын иштөөсү жөнүндө ой-пикирлер жана маалыматтар, эгер зарыл

болсо, тиешелүү макулдашуулардын негизинде айрым катышуучулар тууралуу

маалыматтар менен үзгүлтүксүз алмашууларды жүргүзөт;

9) зарыл болгондо оператордун, катышуучунун же кызмат көрсөтүүнүн

провайдеринин жетектөөчү кызматкерлери менен системанын учурдагы абалын

талкуулоо үчүн жолугушууларды өткөрөт;

10) системанын иштөөсүнүн расмий документтерге, Улуттук банктын

ченемдик укуктук актыларынын талаптарына, эларалык стандарттарга ылайык

келүү маселелери боюнча жеринде (операторлордо же оператор Кыргыз Рес-

публикасынын резиденттери эмес болсо, катышуучуларда, кызмат

көрсөтүүлөрдүн провайдерлеринде) текшерүүлөрдү жүзөгө ашырат.

3.3. Мониторингди жүзөгө ашыруу үчүн шарттар

Сапаттуу мониторингди жүзөгө ашыруу максатында, системанын опера-

тору же оператор Кыргыз Республикасынын резиденттери эмес болсо, каты-

шуучу мониторинг жүргүзүүгө суроо-талап алынган күндөн тартып, 5 банк

күнүнөн кеч эмес мөөнөттө Улуттук банктын Төлөм системасына көзөмөлдүк

функциясын аткарган бөлүмүнүн кызматкерлерине төмөнкү материалдарды

берүүгө милдеттүү:

- системанын оператору тарабынан жүргүзүлгөн системанын иштөөсүнө

туура келишине өзалдынча баа берүүнүн;

- расмий системалык документтердин (системанын эрежелери, төлөм

системасынын иштөөсүнө тиешелүү макулдашуулар жана келишимдер, опера-

тордун бизнес-планы, бизнестин үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуу планы);

- төлөм системасынын операторунун ишин текшерүүчү тышкы жана ички

аудиторлордун корутундуларынын;

- мониторингдин жүрүшүндө суралышы мүмкүн болгон башка маалымат-

тын.

Суроо-талапка жараша бул материалдар жеринде оператор тарабынан

берилиши мүмкүн, же болбосо көрсөтүлгөн документтердин көчүрмөлөрү

Улуттук банкка берилиши мүмкүн.

Төлөм жана эсептешүү системаларына мониторинг жана баа берүүнү иш-

ке ашырган адистер (мындан ары текст боюнча - жооптуу аткаруучулар),

төлөм системаларынын мониторинги процессинде алынган кандай болбосун

маалыматтын купуялуулугун сактоого милдеттүү.

Жооптуу аткаруучунун жумуш ордуна жеткиликтүүлүктү камсыз кылуучу

шарт белгилерди, коддук сөздөрдү же башка маалыматтарды сактоо, пайда-

лануу алардын санкцияланбаган пайдалануусун болтурбоого тийиш.

Төлөм системаларынын мониторингин жана баа берүүсүн жүргүзүү үчүн

дайындалган программалык каражаттар өзүндө пайдалануучуларды таануу ка-

ражаттарын жана электрондук журнал жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн камтыган,

санкцияланбаган пайдалануудан сактоонун программалык комплексине ээ

болгон, бул максаттар үчүн атайын бөлүнгөн персоналдык компьютерлерге

орнотулууга тийиш.

Ар бир жооптуу аткаруучу жеткиликтүүлүктүн тиешелүү укуктарына ээ

болууга жана төлөм системаларына мониторинг жана баа берүү үчүн дайын-

далган программалык каражаттарды өзүнүн жеке каттоо жазуулары жана

өзүнүн шарт белгилеринин астында пайдаланууга тийиш.

Жооптуу аткаруучулардын жеткиликтүүлүк укуктары төлөм системасына

көзөмөлдүк функциясын аткарган Улуттук банктын бөлүмүнүн начальнигинин

кызматтык тилкатынын негизинде, адистердин тиешелүү ыйгарым укуктарына

ылайык дайындалат.

3.4. Төлөм системасынын ишине талдоо жүргүзүү жана баа берүү

Төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткарган Улуттук банктын

бөлүмү тарабынан мезгилдүү мониторинг жүргүзүү жолу менен алынган маа-

лыматтын негизинде төлөм системасынын ишинин Улуттук банктын белгилен-

ген талаптарына жана системанын категориялары боюнча стандарттарга ыла-

йык келүүсүнө талдоо жана баа берүү жүргүзүлөт. Бул иштердин алкагында:

- айрым төлөм системаларынын тобокелдиктердин мүнөздөмөлөрүнө,

транзакциялардын эсебине жана көлөмүнө жана башка операциялык

мүнөздөмөлөргө ылайык иштөөсүнө баа берүү жана үзгүлтүксүз иштөөчү маа-

нилүүлүгүн аныктоо аткарылат;

- Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларында жана эларалык фи-

нансы институттарынын сунуш-көрсөтмөлөрүндө (үзгүлтүксүз иштөөчү маа-

нилүү төлөм системаларынын чечүүчү принциптери (КПСЗПС) ж.б.) белгилен-

ген талаптарды аткаруу предметине системанын түзүмүн жана иштөөсүн окуп

үйрөнүү жүргүзүлөт.

Баа берүүнү жүргүзүүдө төлөм системасынын ишинин "Үзгүлтүксүз

иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын негизги принциптерин аткарууга

баа берүү үчүн колдонмо" аныкталган (ЭВФ, Төлөм жана эсептешүү система-

лары боюнча комитет менен кызматташуусунда Дүйнөлүк банк) Үзгүлтүксүз

иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын чечүүчү принциптерине ылайык

келүүсүнө баа берүү методикасы боюнча жалпы кабыл алынган эларалык

практика пайдаланылат.

Эларалык финансы институттарынын сунуш-көрсөтмөлөрүнө ылайык,

төмөнкүлөр үчүн баа берүү критерийлери болуп саналат:

- үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү төлөм системалары - Үзгүлтүксүз

иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын чечүүчү принциптерине (КПСЗПС)

жана Улуттук банкынын белгиленген талаптарына толук ылайык келүүсү;

- маанилүү төлөм системасы үчүн - I, II, VII, VIII, IX, X

Үзгүлтүксүз иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын чечүүчү принциптерин

(КПСЗПС) сактоосу жана Улуттук банктын белгиленген талаптарына толук

ылайык келүүсү;

- үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү эмес төлөм системасы үчүн -

Үзгүлтүксүз иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын чечүүчү принциптерин

(КПСЗПС) бөлүгү менен сактоо жана Улуттук банктын талаптарына ылайык

келүүсү.

"Үзгүлтүксүз иштөөчү маанилүү төлөм системаларынын негизги прин-

циптерин аткарууга баа берүү үчүн колдонмо" ылайык баа берүү сапаттык

негизде 5 баллдык шкала боюнча жүргүзүлүүгө тийиш:

- 5 (аткарылып жатса), эгер баа берүүнүн бардык критерийлери кан-

дайдыр бир олуттуу жетишпестиктери жок аткарылып жатса;

- 4 (негизинен аткарылып жатса), эгер өтө олуттуу эмес жетишпес-

тиктер аныкталса жана баа берүү критерийлерин толук аткарууга жетишүү

үчүн алар боюнча убакыттын белгиленген мезгил аралыгында айкын аткарыла

турган корректировкалоочу иш-чаралардын болушу;

- 3 (жарым-жартылай аткарылып жатса), эгер аныкталган жетишпестик-

тер белгилүү убакыт аралыгында баа берүү критерийлеринин толук аткары-

лышынан күмөн саноого жетиштүү болсо;

- 2 (аткарылбаса), баа берүү критерийлерин колдонууда олуттуу же-

тишпестиктер аныкталса;

- 1 (колдонулбайт), эгер системаны бул структуралык, юридикалык же

институционалдык шарттарда колдонууга болбосо.

Талдоонун жана баа берүүнүн натыйжалары конкреттүү баалоонун не-

гиздемесинин кошо тиркелиши менен отчетто чагылдырылат. Баалардын жы-

йынтыктарына ылайык, төмөнкү чечимдерди кабыл алууну кошо алуу менен

системанын иштөөсү жөнүндө корутунду даярдалат:

- эгер баа 5 же 4 болсо, системанын иштешинин учурдагы дењгээлинин

сакталышы жөнүндө;

- 3 же 2 баасында, системанын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу

максатында баа берилип жаткан системага өзгөртүүлөрдү жана баа берүү

критерийлеринин толук аткарылышына жетишүү үчүн сунуш-көрсөтмөлөрдү,

алардын аткарылыш мөөнөттөрүн көрсөтүү менен киргизүү зарылчылыгы

жөнүндө;

- 1 баасы коюлганда, системанын андан ары иштешинин мүмкүн эмести-

ги жөнүндө.

Баа берүү боюнча корутунду Улуттук банктын Төлөм системасы боюнча

комитетинин карап чыгуусуна жана жактыруусуна берилет. Корутунду жакты-

рылгандан кийин баа берүү боюнча материалдар төлөм системасынын опера-

торуна же оператор Кыргыз Республикасынын резиденттери эмес болсо,

төлөм системасынын катышуучусуна, акча которуулардын системалары боюнча

кызмат көрсөтүүлөрдүн провайдерине маалымат катары берилет.

Талдоону жүзөгө ашыруунун жана купуялуулуктун зарыл болгон дењгээ-

лин сактоо менен системанын ишинин жыйынтыктары жөнүндө маалымат төлөм

системаларынын иши жөнүндө үзгүлтүксүз аналитикалык отчеттордо чагылды-

рылат.

4. Таасир этүү чаралары

Баа берилип жаткан системага өзгөртүүлөрдү киргизүү зарылчылыгы

жөнүндө баа берүү жыйынтыктары боюнча чечим (3.4-пунктка ылайык) кабыл

алынган учурда, төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткарган Улут-

тук банктын бөлүмү операторго же оператор Кыргыз Республикасынын рези-

денттери эмес болсо, катышуучуга же акча каражаттарын которуу системасы

боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн провайдерине тиешелүүлүгүнө жараша таасир

этүүнүн тиешелүү чараларын кабыл алууга демилгечи боло алат. Таасир

этүү чаралары боюнча чечим Улуттук банктын Төлөм системасы боюнча коми-

тетинин карап чыгуусуна жана жактыруусуна берилет.

Кыргыз Республикасынын "Банктар жана банк иши жөнүндө" Мыйзамына

жана Төлөм системасына көзөмөлдүк боюнча саясатка ылайык, төмөнкүдөй

чаралар каралат:

А. Ишендирүү менен таасир этүү. Мониторингдин, талдоонун жана сис-

темага баа берүүнүн жыйынтыктарынын натыйжасында алынган аргументтерди

пайдалануу аркылуу системанын оператору менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүнү

камтыйт. Сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү үчүн адамдардын курамы Улуттук банктын

жетекчилиги менен макулдашылат. 3 баасы коюлган учурда пайдаланылат.

Б. Макулдашуулар жана келишимдер. Системага өзгөртүүлөрдү киргизүү

максатында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык, Улуттук банк ме-

нен системанын операторунун ортосундагы макулдашууларды жана келишим-

дерди колдонууга Улуттук банк демилгечи боло алат. Мындай документтер

система жооп берүүгө тийиш болгон талаптарды жана стандарттарды бел-

гилөөчү тиешелүү шарттарды кошо алганда, ар кыл форманы ошондой эле

алардын сакталышын камсыз кылууда Улуттук банктын ролун кабыл алышы

мүмкүн. Документтерди иштеп чыгуу, макулдашуу жана кол коюу боюнча иш-

тер төлөм системасына көзөмөлдүк функциясын аткарган Улуттук банктын

бөлүмү тарабынан ишке ашырылат. 3 же 2 баасы коюлган учурда пайдаланы-

лат.

В. Системаларда катышуу. Үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү же маанилүү

системалар учурунда, 2 баасы коюлганда, Улуттук банк төмөнкүлөр аркылуу

системаны башкарууга катышуу тууралуу чечим кабыл алалат:

- башка менчик ээлери сыяктуу эле, ошондой эле шарттарда система-

нын операторунун акцияларына ээлик кылуу;

- cистеманын иштөөсү жөнүндө маанилүү чечимдерге карата "вето"

укугун колдонуу;

- маалыматтын менчигин түзүүгө жеткиликтүүлүгү жана өзүнүн көзка-

рашын айтуу мүмкүнчүлүгү менен директорлор кењешинде мүчөлүк.

Г. Башка расмий органдар менен кызматташтык. Системада

өзгөртүүлөрдү ишке ашыруу үчүн Улуттук банк финансы-кредит мекемелерине

көзөмөл органдары, башка көзөмөл органдары, финансы уюмдары менен,

ошондой эле системанын менчик ээлери, катышуучулары, пайдалануучулары

же жөнгө салуучу органдары болуп эсептелген эларалык уюмдар жана башка

өлкөлөрдүн борбордук банктары менен кызматташа алат. 3 же 2 баасы коюл-

ган учурда пайдаланылат.

Системага баа берүү тууралуу корутундуда кабыл алынган чечимдерди

(3.4-пунктуна ылайык) аткарбаган учурларда, төмөнкү чаралар колдонулат:

- эскертүү;

- жазуу жүзүндөгү макулдашуу;

- жазуу жүзүндөгү эскертүү;

- корреспонденттик эсептин келишимин жокко чыгаруу;

- Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тарабынан белгиленген негиздер

боюнча жаза пулдарды салуу же төлөтүп алуу;

- банктык операциялардын бардык же өзүнчө түрлөрүн жүргүзүүгө бе-

рилген лицензиянын аракетин токтотуу же аны кайтарып алуу;

- төлөм системасынын операторунун функцияларды ишке ашыруу боюнча

ишин токтотуу;

- ачык билдирүүлөрдү берүү. Ачык билдирүүлөр чейрегине бир жолудан

кем эмес улуттук прессада жана Улуттук банктын сайтында жарыяланат.

Билдирүүнүн форматы жүргүзүлгөн текшерүүлөрдүн жыйынтыктарына ылайык

аныкталат жана өзүнө Улуттук банктын тыянактарын, системаны жакшыртуу

боюнча сунуш-көрсөтмөлөрдү ж.б. камтый алат. Билдирүүнүн тексти төлөм

системасына көзөмөлдүк функциясын аткарган Улуттук банктын бөлүмү тара-

бынан купуялуулуктун тиешелүү дењгээлин сактоо менен даярдалат, Улуттук

банктын жетекчилиги менен макулдашылат жана жарыялоо үчүн берилет.

Зарыл болгон учурда Улуттук банк баа берилип жаткан системага,

операторго же оператор Кыргыз Республикасынын резиденттери эмес болсо,

катышуучуга же акча каражаттарын которуу системасы боюнча кызмат

көрсөтүүлөрдүн провайдерине карата Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында

белгиленген башка таасир этүү чараларын же санкцияларды колдоно алат.

Төлөм системасына көзөмөлдүк боюнча Улуттук банктын талаптарына

туура келбеген системага карата Улуттук банк соттук тартипте чечимдин

мужбурлап аткарылышына демилгечи боло алат.

Тиркемелерди MS-Word форматында карањыз

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

1-тиркеме

Кыргыз Республикасынын төлөм системасына көзөмөлдүк жана

контролдук жүргүзүү объекттери

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

2-тиркеме (1-таблица)

20__-ж. "__" _______ үчүн

банк-катышуучулар боюнча гросстук системадагы

төлөмдөр жөнүндө маалымат

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (тел.)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежеге карата

2-тиркеме (2-таблица)

20__-ж. "__" _______ операциялык күн ичиндеги

эсептешүүнүн гросстук системасындагы

аткарылбаган төлөм документтери

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Отчеттук формаларды толтуруу эрежелери (2-тиркеме)

Формалар эсептешүүлөрдүн гросстук системасынын оператору тарабынан

отчеттук күн ичиндеги системанын ишинин жыйынтыгы боюнча күн сайын тол-

турулат жана төлөм системаларына көзөмөл жүргүзүү функциясын аткарган

Улуттук банкынын бөлүмүнө кийинки операциялык күндүн башында электрон-

дук түрдө берилет.

2-тиркеме (1-таблица)

Отчет системадагы ар бир катышуучу боюнча жана жалпысынан система

боюнча отчеттук күн үчүн иштелип чыккан төлөмдөрдүн сандык

мүнөздөмөлөрү жөнүндө маалыматтарды камтыйт. Ар бир катышуучу боюнча

саптар толугу менен бардык графалар боюнча толтурулат. Жалпы система

боюнча отчеттук күн үчүн маалыматтары бар жыйынтык саптар "V" белгиси

коюлган графалар боюнча гана толтурулат.

2-тиркеме (2-таблица)

Отчет ар бир катышуучу боюнча гросстук системада жана система бо-

юнча бүтүндөй отчеттук күн үчүн аткарылбай калуу себептерин кошо

көрсөтүү менен аткарылбай калган төлөмдөрдүн сандык мүнөздөмөлөрү

жөнүндө маалыматтарды камтыйт. Аткарылбай калуунун ар бир себеби боюнча

аткарылбай калган төлөмдөрдүн санын жана көлөмүн көрсөткөн бир гана жы-

йынтык сап толтурулат.

Ар бир катышуучу боюнча аткарылбай калуу себептеринин тизмегинин

акырында катышуучу боюнча жыйынтык сап толтурулат, ал сап аткарылбай

калган төлөмдөрдүн саны жана көлөмү боюнча жалпы сумманы чагылдырат.

Отчеттун акырында системадагы жалпы аткарылбай калган төлөмдөр бо-

юнча алардын аткарылбай калуу себептерин көрсөткөн жыйынтык сап толту-

рулат.

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

3-тиркеме (1-таблица)

_______ төлөм системасындагы (ТС) төлөмдөрдүн

саны жана көлөмү жөнүндө отчет

20__-ж. _______ айы үчүн

ТС оператору _________________ ТС катышуучусу _________________

Валюта ______________

(*) - системанын эњ ири 5 катышуучусуна дал келүүчү төлөмдөрдүн

санынын жана суммасынын пайызы.

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

3-тиркеме (2-таблица)

_______ ТС иштетүүгө кабыл алынбаган төлөмдөрдүн

саны жана көлөмү жөнүндө отчет

20__-жылдын _______ айы үчүн

ТС түрү _______________________

ТС оператору __________________ ТС катышуучусу ________________

Валюта ______________

Валюта ______________

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Формаларды толтуруу эрежелери (3-тиркеме)

Формалар маанилүү жана банктык эмес төлөм системаларынын оператор-

лору (эгер оператор Кыргыз Республикасынын резиденти эмес болсо, каты-

шуучулар) тарабынан айдагы ар бир операциялык күн боюнча бөлүү менен

отчеттук ай үчүн системанын ишинин жыйынтыктары боюнча толтурулат. Фор-

малар боюнча маалыматтар Кыргыз Республикасынын төлөм системаларына

көзөмөл жүргүзүү функциясын аткарган Улуттук банктын бөлүмүнө отчеттук

айдан кийинки айдын 5-күнүнө чейин электрондук түрдө жана кагазга чыга-

рылган түрүндө жооптуу аткаруучунун, башкы бухгалтердин жана структура-

нын жетекчисинин колу коюлган берилет.

3-тиркеме (1-таблица)

Отчет отчеттук айда системадагы валюта боюнча ар бир күн үчүн

бөлүштүрүлүп иштелип чыккан төлөмдөрдүн сандык мүнөздөмөлөрү жөнүндө

маалыматтарды камтыйт. Отчеттун аталыштарында 1-тиркеменин таблицасынын

"Аталышы" сабындагы (мисалы: Алай-карт, Visa ж.б.) системанын тиешелүү

аталышы көрсөтүлөт.

Аталыштын астындагы тилкелерде:

- "ТС түрүндө" 1-тиркеменин таблицасынан "Түрү" тилкесинен алынган

тиешелүү маани толтурулат (мисалга: 3, эгер система төлөм карттары ме-

нен эсептешүүчү локалдык системаларына тийиштүү болсо, 4, эгер система

төлөм карттары менен эсептешүүчү эларалык системага тиешелүү болсо

ж.б.);

- "ТС операторунда" 1-тиркеменин таблицасынан "Оператор" тилкеси-

нен алынган тиешелүү оператордун аталышы толтурулат (мисалга: "Эсеп-

тешүү-Сактык компаниясы" ААКы, Visa ж.б.);

- "ТС катышуучусунда" 1-тиркеменин таблицасынан "Катышуучу" тилке-

синен алынган тиешелүү катышуучунун аталышы толтурулат (мисалга: ком-

мерциялык банктын аталышы);

- "Валютада" валютанын аталышы көрсөтүлөт.

Маалыматтардын аягында кириш/чыгыш төлөмдөрүнүн (четөлкө жана

улуттук валютада) саны жана көлөмү боюнча "Бардыгы ай үчүн" жыйынтык

сабы толтурулат,

3-тиркеме (2-таблица)

Отчет валюталар боюнча, күндөрү жана кабыл алынбай калуу себептери

боюнча системада иштетүүгө кабыл алынбай калган төлөмдөрдүн сандык

мүнөздөмөлөрү жөнүндө маалыматтарды камтыйт. Ар бир валюта боюнча ай

үчүн иштетүүгө кабыл алынбай калуу себептери боюнча жыйынтык сап жазы-

лат.

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (1-таблица)

_______ жыл үчүн үзгүлтүксүз иштөөчү жана маанилүү

төлөм системасына (ТС) баа берүү анкетасы

ТС аталышы ________________________________ ТС түрү ____________

ТС оператору ______________________________

ТС катышуучусу ____________________________

1-бөлүк. Система жөнүндө жалпы маалымат

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (2-таблица)

2-бөлүк. Системанын финансылык тобокелдиктери

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (3-таблица)

3-бөлүк. Операциялардын толук бүткөрүлүшү жана

кайтарылып алынбастыгы

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ___________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (4-таблица)

4-бөлүк. Клирингдик системалар

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ___________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (5-таблица)

5-бөлүк. Эсептешүү активдери

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (6-таблица)

6-бөлүк. Системанын коопсуздугу жана

операциялык ишенимдүүлүгү

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (7-таблица)

7-бөлүк. Системанын практикалуулугу жана эффективдүүлүгү

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (8-таблица)

8-бөлүк. Системаны пайдалуу мүмкүндүгү

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

4-тиркеме (9-таблица)

9-бөлүк. Система аркылуу тескөө

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Анкетаны толтуруу эрежелери (4-тиркеме)

Бул анкета 9 бөлүктөн турат жана үзгүлтүксүз иштөөчү же маанилүү

төлөм системасынын операторлоруна (эгер оператор Кыргыз Республикасынын

резиденти болуп саналбаган учурда катышуучуга) системага баа берүү,

ошондой эле төлөм системасынын иштешине мониторинг жүргүзүү үчүн Улут-

тук банкка берүүгө каралган.

Анкета ар бир төлөм системасы боюнча структуранын жооптуу аткаруу-

чусунун, башкы бухгалтеринин жана жетекчисинин колтамгалары коюлуп, да-

йыма (жылына бир жолудан кем эмес) өзүнчө толтурулуп, бул системанын

операторлору (же катышуучулары) тарабынан суроо-талап боюнча Улуттук

банкка берилет.

Тилкенин ар бир бөлүгүндө анкетанын төмөнкүдөй аталышында:

- "ТС аталышы" 1-тиркеменин таблицасынан "Аталышы" сабы боюнча

системанын тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы, эсептешүүлөрдүн гросс-

тук системасы, Элкарт ж.б.);

- "ТС түрү" 1-тиркеменин таблицасынан "Түрү" сабы боюнча система-

нын тиешелүү түрү толтурулат (мисалы, система ири төлөм системасына ти-

ешелүү болсо 1 болот, ал эми, эгерде система төлөм карттары тарабынан

эсептешүүлөрдүн улуттук системасына тиешелүү болсо 5 болот, ж.б.);

- "ТС оператору" 1-тиркеменин таблицасынан "Оператор" сабы боюнча

системанын операторунун тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы, Улуттук

банк, "Процессинг борбору" ЖАК и т.п.);

- "ТС катышуучусу" 1-тиркеменин таблицасынан "Катышуучу" сабы бо-

юнча системанын катышуучусунун тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы,

коммерциялык банктын аталышы).

Анкетанын суроолоруна жооптор системанын отчеттук мезгилде иштеши

жөнүндө реалдуу жана толук маалыматты чагылдырууга тийиш.

Бул анкетанын маалыматтары төлөм системасынын натыйжалуулугун, ко-

опсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу максатында, системанын

Улуттук банктын ченемдик укуктук базаларында белгиленген талаптарга жа-

на стандарттарга ылайык иштей тургандыгын анализдөө жана баа берүү үчүн

Улуттук банк тарабынан пайдаланылат. Жыйынтыктар мезгил-мезгили менен

берилүүчү отчеттордо чагылдырылат, жетекчиликке берилет, ошондой эле

Улуттук банктын мезгилдүү басылмаларында жана сайтында жарыяланат.

Кыргыз Республикасынын төлөм

системасына көзөмөлдүктү жүзөгө

ашыруу боюнча Эрежелерге карата

5-тиркеме

_______ жыл ичинде системалык маанилүү болбогон

төлөм системасына (ТС) баа берүү боюнча анкета

ТС аталышы _________________________________ ТС түрү ____________

ТС оператору _______________________________

Системанын катышуучусу _____________________

Система жөнүндө жалпы маалымат

Төрага _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Башкы бухгалтер _________________ _________________

(колу) (аты-жөнү)

Аткаруучу _________________ _________________ ____________

(колу) (аты-жөнү) (телефон)

Анкетаны толтуруу эрежелери (5-тиркеме)

Бул анкета үзгүлтүксүз иштөөчү-маанилүү эмес төлөм системасынын

операторлоруна (эгер оператор Кыргыз Республикасынын резиденти болуп

саналбаган учурда катышуучуга) системага баа берүү үчүн, ошондой эле

төлөм системасынын иштешине мониторинг жүргүзүү үчүн Улуттук банкка

берүүгө каралган.

Анкета структуранын жооптуу аткаруучусунун, башкы бухгалтеринин

жана жетекчисинин колтамгалары коюлуп, дайыма (жылына бир жолудан кем

эмес) толтурулуп, бул системанын операторлору (же катышуучулары) тара-

бынан суроо-талап боюнча Улуттук банкка берилет.

Анкетанын темаларынын төмөн жагында ар бир төмөнкү тилкенин

бөлүгүндө:

- "ТС аталышы" 1-тиркеменин таблицасынан "Аталышы" сабы боюнча

системанын тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы, Сontact, Unicard ж.б.);

- "ТС түрү" тиркеменин таблицасынан "Түрү" сабы боюнча системанын

түрүнүн тиешелүү мааниси толтурулат (мисалы, эгерде, система акча кото-

руулардын эларалык системасына тиешелүү болсо 6 болот, эгерде система

акча которуулардын локалдык системасына тиешелүү болсо 7 болот ж.б.);

- "ТС оператору" 1-тиркеменин таблицасынан "Оператор" сабы боюнча

системанын операторунун тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы, "Русслав-

банк", Раритет ж.б.);

- "ТС катышуучусу" 1-тиркеменин таблицасынан "Катышуучу" сабы бо-

юнча системанын тиешелүү аталышы толтурулат (мисалы, "Азия банкы" ЖАК,

эгер банктык эмес төлөм системасы болсо, анда толтурулбайт).

Анкетанын суроолоруна жооптор системанын отчеттук мезгилде иштеши

жөнүндө реалдуу жана толук маалыматты чагылдырууга тийиш.