КР КЧ 20-03:2026 «Сейсмикалык изоляциялоо системалары. Негизги жоболор» Кыргыз Республикасынын курулуш ченемдери (Кыргыз Республикасынын Курулуш, архитектура жана турак жай-коммуналдык чарба министрлигинин буйругуна)

тиркеме

Строительные нормы Кыргызской Республики

Курулуштагы ченемдик документтердин системасы

СЕЙСМИКАЛЫК ИЗОЛЯЦИЯЛОО СИСТЕМАЛАРЫ. НЕГИЗГИ ЖОБОЛОР

Системы сейсмоизоляции. Основные положения

Seismic isolation systems. Basic provisions

Биринчи жолу ______________________________________________________________________ Киргизүү датасы – 2026.06.20

1 Колдонуу чөйрөсү

1.1 Жалпы жобо

1.1.1 Бул курулуш ченемдери Кыргыз Республикасынын аймагында сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоого, курууга, сейсмотуруктуулугун жогорулатууга жана реконструкциялоого жайылтылат.

1.1.2 Бул курулуш ченемдери сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтуу үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоо үчүн КР КЧ 20-02 жоболорун өнүктүрүүгө түзүлгөн.

1.1.3 Бул курулуш ченемдеринин негизги максаттары:

- жер титиреген учурда адамдардын өмүрүн коргоо;

- жер титирөөдөн келтирилген зыянды чектөө;

- жер титирөөдөн кийин имараттарды жана курулмаларды эксплуатациялоо мүмкүнчүлүгүн сактоо;

- адамдарды, анын ичинде мобилдүүлүгү төмөн категорияларды эвакуациялоо мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу же эвакуациялоонун зарылчылыгы жок.

1.1.4 Бул курулуш ченемдеринде сейсмикалык таасирлерде конструкциялык системалардын динамикалык реакциясын азайтууга арналган сейсмикалык изоляциялоо системалары менен имараттарды долбоорлоо боюнча жалпы жоболор келтирилген.

1.1.5 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоо жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдардын милдеттүү илимий-техникалык коштоосу менен төмөнкү учурларда ишке ашырылат:

- сейсмикалык изоляциялоо системаларын ар бир түрүн биринчи жолу колдонууда, жалгыз жана айкалышта;

- имараттын ар бир конструктивдүү чечими үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын биринчи жолу орнотууда;

- атайын техникалык шарттарда же эсептөөлөрдө жана конструкциялоодо стандарттуу эмес (эксперименттик) техникалык чечимдерди киргизүүдө көрсөтмө болгондо.

1.1.6 Б ченемдердин жоболору сейсмикалык сейсмикалык изоляцияланган (турак жай, коомдук, өндүрүштүк) имараттарды долбоорлоого колдонулат, алар:

- имараттын конструкциялык системасынын сейсмикалык реакциясын азайтууга арналган сейсмикалык изоляциялоо системалары имараттардын пайдубалдарынын же катуу жер астындагы бөлүктөрүнүн деңгээлинде жайгашат;

- имараттардын конструкциялык системалары ушул ченемдердин

үнүн жана КР КЧ 20-02 белгиленген сейсмикалык изоляцияланган имараттарды концептуалдуу долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийлерине эң көп деңгээлде шайкеш келет;

- түздөн-түз жогору жагында сейсмикалык изоляцияланган катмар жайгашкан имараттын пайдубалынын же катуу төмөнкү бөлүгүнүн (жертөлө, цоколдук кабаттары) системалары имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн эсептик жүгүн эске алуу менен колдонуудагы ченемдерге ылайык долбоорлонот.

Түздөн-түз жогору жагында сейсмикалык изоляцияланган катмар орнотулган пайдубалдын же курулуштун катуу төмөнкү бөлүгүнүн (жертөлө, цоколдук кабаттары) системалары ушул ченемдердин жоболорун эске алуу менен долбоорлонууга тийиш.

1.1.7 Бул курулуш ченемдеринин жоболору сейсмикалык изоляцияланган имараттар үчүн жалпы болуп саналат жана каршылык көрсөтүү системасынын негизги элементтерин калыптандыруу үчүн колдонулуучу конструкциялык материалдардын түрүнө көз каранды эмес.

1.2 Колдонуунун чектөөлөрү жана өзгөчөлүктөрү

1.2.1 Ушул ченемдердин жоболору төмөнкүлөрдү долбоорлоого жайылтылбайт:

- бир нече кабаттар же түзүмдүк системанын деңгээлдери боюнча бөлүштүрүлгөн энергияны диссипациялоо системалары менен жабдылган имараттарга;

- күндүзү тектоникалык жаракалар пайда болушу мүмкүн болгон жерлерде жайгашкан имараттарга;

- инженердик-геологиялык шарттар жогорку 10 жана 30 метр калыңдыкта-гы (имараттын негизинин деңгээлинен) тиешелүү түрдө 350 жана 400 т/м² кем сейсмикалык катуулугу менен мүнөздөлүүчү курулуш аянтчаларында жайгашкан имараттарга;

- суюлтууга жөндөмдүү кыртыш катмарлары менен салынган курулуш аянттарында жайгашкан имараттарга.

1.2.2 IА, IБ и II сейсмикалык касиеттери боюнча кыртыш шарттарынын жол берилген типтери бар аянттарда сейсмикалык изоляцияланган имараттарды дол-боорлоодо (КР КЧ 20-02 6.1-таблица), жергиликтүү катмарлардын негизинде аз кубаттуулуктагы алсыз топурактар табылган учурда, аларды бекемдөө, алмаштыруу же негиздин нормативдик бекемдигин жана катуулугун камсыз кылуу менен жакшыртуу боюнча инженердик иш-чаралар каралышы керек.

1.2.3 Магнитудасы Мs≥6,5 кем болгон сейсмикалык активдүү жаракаларга чектеш аймактарда курулуучу имараттарга жана курулмаларга сейсмикалык изоляциялоо системаларды орнотууга жол берилбейт.

1.2.4 Ушул ченемдер менен регламенттелбеген сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоо жана куруу тиешелүү ченемдик документтер иштелип чыкканга чейин долбоорлоого атайын техникалык шарттар (АТШ) боюнча жүргүзүлүшү керек, алар:

- жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген уюмдар, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы иштелип чыгат;

- ар бир объект үчүн: инженердик-геологиялык шарттарды жана курулуш аянтынын сейсмикалык коркунучтуулугун; анын көлөмдүк-пландык жана конструкциялык чечилиштеринин жеке өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен иштелип чыгууга тийиш;

- даректүү мүнөздө болуу жана долбоорлонуучу объекттин сейсмикалык коопсуздугун камсыздоо боюнча, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоо системаларын жана аны түзүүчү түзүлүштөрдү монтаждоо жана пайдалануу боюнча конкреттүү иш-чараларды камтуу;

Сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоого АШТны иштеп чыгуу тапшырыкчынын техникалык тапшырмасынын негизинде жана ага катуу ылайык келтирүү менен жүзөгө ашырылат жана комплекстүү эксперименталдык-теориялык изилдөөлөргө негизделиши керек, анын ичинде:

а) сейсмикалык изоляциялоо системаларын статикалык жана динамикалык жүктөмдөргө лабораториялык жана натуралык сыноолордун натыйжалары;

б) улуттук ченемдерге шайкеш келтирүүгө ылайыкташтырылган эл аралык стандарттардын усулдары боюнча аткарылган сандык моделдештирүү маалыматтары.

Э с к е р т ү ү – АТШ төмөнкү критерийлерге жооп берген жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген уюмдар, архитектура жана курулуш боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан иштеп чыгат:

а) жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименталдык-теориялык изилдөөлөрдүн тажрыйбасынын болушу;

б) сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен объекттерди практикалык долбоорлоо же ишке ашыруу тажрыйбасынын болушу;

в) имараттардын жана курулмалардын жер титирөөгө туруктуулугун изилдөө жаатында квалификациялуу адистердин болушу;

г) материалдык-техникалык базанын жана сыноо жабдууларынын болушу.

1.2.5 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттардын долбоорлорун иштеп чыгууда КР КЭ 50-101, КР КЧ 20-02, КР КЧ 22-01, КР КЧ 31-02, КР КЧ 52-02, КР КЧ 53-01 колдонуудагы ченемдердин талаптары сакталууга тийиш жана ISO 22762, ISO 23618, ISO 80000, EN 1337, EN 15129 эл аралык жана европалык стандарттардын жоболорун Кыргыз Республикасынын колдонуудагы курулуш ченемдерине карама-каршы келбеген бөлүгүндө эске алуу сунушталат.

1.2.6 Ушул курулуш ченемдеринин жоболорун өнүктүрүүдө түзүлгөн документтердин (курулуш эрежелери, уюмдардын стандарттары, атайын техникалык шарттар, колдонмолор, сунуштамалар ж.б.) талаптары ушул ченемдердин милдеттүү талаптарына карама-каршы келбеши керек.

1.2.7 Ушул ченемдердин алкагында долбоорлонуучу сейсмикалык изоляцияланган имараттардын конструкциялык элементтери (тирөөч конструкциялары) темир-бетон, болот жана болот-бетон курама (болот-темир-бетон), жыгач же комплекстүү конструкциядан жасалган дубалдар менен аткарылышы мүмкүн деп болжолдонууда.

Темир-бетон, болот жана болот-темир-бетон жүк көтөрүүчү конструкцияларды, ошондой эле комплекстүү конструкциядагы дубалдарды долбоорлоо принциптери жана эрежелери КР КЧ 51-01, КР КЧ 52-02, КР КЧ 53-01 жоболору менен регламенттелет.

1.3 Атайын талаптар

1.3.1 Бул курулуш ченеминин жоболору төмөнкү учурларда жетекчиликке алынышы керек:

- сейсмикалык изоляциялоо системалары менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоону жана курууну илимий-техникалык жактан коштоо;

- сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарга талаптарды жөнгө салуучу атайын техникалык шарттарды жана башка документтерди (колдонмолорду, сунуштамаларды, стандарттарды ж.б.) түзүү;

- ченемдик талаптарга, концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийлерине жооп берген көлөмдүк-пландоо жана конструкциялык чечимдерди тандоо;

- антисейсмикалык түзүлүштөрдү тандоо;

- сейсмикалык изоляцияланган имараттардын, сейсмикалык изоляциялоо жана сейсмикалык таасирлер системаларынын эсептик моделдерин тандоо;

- сейсмикалык изоляцияланган конструкциялык системалардагы сейсмикалык таасирлердин таасирин аныктоо;

- сейсмикалык изоляциялоо системаларынын жана сейсмикалык изоляцияланган имараттардын колдонуудагы ченемдердин талаптарына шайкештигин текшерүү.

1.3.2 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо сейсмикалык менен катар эксплуатациялык шамалдын жана температуралык таасирлерге байланыштуу таасирлер да эске алынышы керек.

1.3.3 Ушул курулуш ченемдери төмөнкүлөрдө колдонулушу мүмкүн:

- долбоордук документтердин тапшырыкчылары (мисалы, сейсмикалык изоляциялоо системаларынын имараттардын сейсмикалык туруктуулугуна негизги талаптарды түзүү үчүн);

- сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоонун жана куруунун сапатын контролдоону ишке ашыруучу адистер;

- тийиштүү мамлекеттик органдар;

- сейсмикалык изоляцияланган имараттарды эксплуатациялоо кызматынын адистери.

1.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар ар бир конструктивдүү чечимдеги өкүл имараттын долбоордук шарттарын тактоо үчүн динамикалык жүктөмдөргө натуралык сыноо жүргүзүү зарыл.

Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды динамикалык жүктөмгө сыноону тийиштүү тажрыйбасы, квалификациялуу адистери жана зарыл болгон жабдуулары бар адистештирилген уюмдар жүргүзүшү керек.

1.3.5 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык долбоорлоодо сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдуу керек:

- жер титирөөгө туруктуулугу алардын бузулушунун социалдык-экономикалык кесепеттерин эске алуу менен маанилүү болгон жаңы имараттар (КР КЧ 20-02 7.2-таблицасы боюнча III жоопкерчилик классындагы имараттар);

- жер титирөөдөн кийинки иштеши калкты жарандык коргоо жана жер титирөөнүн кесепеттерин жоюу үчүн зарыл болгон жаңы имараттар (КР КЧ 20-02 7.2-таблицасы боюнча IV жоопкерчилик классындагы имараттар);

- курамы имараттардын өзүнө караганда кымбатыраак жана маңыздуу болгон жаңы имараттар (улуттук жана маданий баалуулуктарды сактоочу жайлары бар же термелүүлөрдү уникалдуу сезүүчү жабдуулары бар объекттер);

- конструкциялык системасы пластикалык деформацияларды өнүктүрүү жана сейсмикалык термелүүлөрдүн энергиясын диссипациялоо мүмкүнчүлүгү чектелген жаңы имараттар

- тарыхый жана маданий баалуулук объекттерин кошуп алганда, сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен жер титирөөгө туруктуулугун жогорулатуу жөнүндө чечим кабыл алына турган учурдагы имараттар

- курулуш индустриясынын ишканалары тарабынан өздөштүрүлгөн индустриалдык типтүү конструкцияларды жана буюмдарды пайдалануу жаатын кеңейтүү максатында жаңы имараттар (мисалы, типтүү долбоорлордо каралгандарга караганда сейсмикалуулугу жогору аянтчаларда аларды колдонуу зарылдыгында же имараттардын бийиктигин көбөйтүү зарыл болгондо).

1.3.6 Сейсмикалуулугу 7, 8 жана 9 балл болгон аянтчаларда куруу үчүн сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоодо кабаттардын саны КР КЧ 20-02 талаптарына ылайык аныкталат.

1.3.7 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоодо инженердик-сейсмометриялык станцияларды орнотууну кароо жана ар кандай интенсивдүүлүктөгү жер титирөөлөрдө имараттардын жана курулмалардын жүрүшүнө мониторинг жүргүзүү жана ишенимдүү маалымат алуу үчүн жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында тиешелүү эксперименттик-теориялык изилдөө тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдун карамагына өткөрүп берүү керек.

Илимий-техникалык коштоодо сейсмикалык изоляциялоо системаларынын иштөөсүн контролдоо жана ар кандай интенсивдүүлүктөгү жер титирөөлөрдө имараттардын динамикалык реакциясын баалоо үчүн зарыл болгон инженердик-сейсмометриялык мониторингдин программасын иштеп чыгуу керек.

1.3.8 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имарат курулуш сейсмикалык изоляциялангандыгы тууралуу маалымат берүүчү визуалдуу түрдө көрүнгөн көрсөткүчтөр менен жабдылышы керек.

2 Ченемдик шилтемелер

Ушул курулуш ченемдеринде төмөнкү ченемдик документтерге шилтемелер колдонулган:

КР КЭ 50-101:2025 Имараттардын жана курулмалардын негиздери; КР КЧ 20-02:2024* Сейсмотуруктуу курулуштар. Долбоорлоо ченемдери; КР КЧ 22-01:2018 Учурдагы курулуштардын имараттарынын сейсмикалык туруктуулугун баалоо; КР КЧ 31-02:2018 Бишкек шаарынын жана Ысык-Ата жарагына жакын айылдардын аймактарын долбоорлоо жана өнүктүрүү; КР КЧ 51-01: 2024 Таш жана армоташ конструкциялары; КР КЧ 52-02:2024 Бетон жана темир-бетон конструкциялары. Негизги жоболор; КР КЧ 53-01:2024 Болот конструкциялары. Долбоорлоо ченемдери; ISO 22762-1:2024 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 1-бөлүк. Сыноо методдору (Elastomeric seismic-protection isolators Part-1: Test methods); ISO 22762-3:2024 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 3-бөлүк. Имараттар үчүн нускама-техникалык шарттар (Elastomeric seismic-protection isolators Part-3: Applications for buildings – Specifications); ISO/TS 22762-4-2019 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор. 4-бөлүк. ISO 22762-3 колдонууга колдонмо (Elastomeric seismic-protection isolators – Part 4: Guidance on the application of ISO 22762-3); ISO 22762-5:2021 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 5-бөлүк: Имараттар үчүн жылма сейсмикалык изоляторлор (Elastomeric seismic-protection isolators – Part 5: Sliding seismic-protection isolators for buildings); ISO 23618:2022 Конструкцияларды долбоорлоо негиздери (Bases for design of structures – General principles on seismically isolated structures); ISO 80000-1:2022 СИ бирдиктери жана эселиктерди жана башка бирдиктерди колдонуу боюнча сунуштар (SI units and recommendations for the use of their multiples and of certain other; EN 1337:2000 Таяныч бөлүктөр. CEN (Structural bearings. CEN); EN 15129:2018 Антисейсмикалык түзүлүштөр. CEN (Anti-seismic devices. CEN). Э с к е р т ү ү л ө р 1 Ушул курулуш ченемдерин пайдаланууда Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулуучу шилтеме ченемдик документтердин колдонулушун стандартташтыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук органынын техникалык регламенттердин жана стандарттардын улуттук маалымат фондунан жана архитектура-курулуш иши чөйрөсүндөгү саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашыруу боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын учурдагы жылы жарыяланган маалыматтык көрсөткүчүнөн текшерүү максатка ылайыктуу. Эгерде шилтеме документ алмаштырылса (өзгөртүлсө), анда бул курулуш ченемдерин пайдаланууда алмаштырылган (өзгөртүлгөн) документти жетекчиликке алуу керек. Эгерде шилтеме документ алмаштырылбастан жокко чыгарылса, анда ага шилтеме берилген жобо ошол шилтемеге тиешеси жок бөлүгүндө колдонулат. 2 Ушул ченемдерде келтирилген эл аралык жана европалык стандарттар маалымдама булактары катары колдонулат. Алардын жоболору Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана ченемдик документтерине каршы келбеген бөлүгүндө колдонулат. Зарыл болгон учурда эл аралык жана европалык стандарттар Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулуучу белгиленген ченемдик документтердин милдеттүү талаптары сакталган шартта долбоордук жана инженердик чечимдердин сапатын жогорулатуу үчүн пайдаланылышы мүмкүн.

3 Терминдер жана аныктамалар

Ушул курулуш ченемдеринде колдонулган терминдер жана аныктамалар:

3.1 акселерограмма: Убакыттын өтүшү менен жердин же куруу кыймылынын тездешин мүнөздөгөн график же санариптик маалыматтар түрүндөгү көз карандылык.

3.2 инструменталдык акселерограмма: Жер титирөө учурунда инструменталдык катталган акселерограмма.

3.3 жасалма акселерограмма: Убакыттын өтүшү менен кыймылдардын ылдамдануусунун өзгөрүү процессин мүнөздөөчү, ылдамдануулардагы реакциялардын берилген спектрине жана сейсмикалык процесстин башка кээ бир мүнөздөмөлөрүнө шайкеш келүүчү жасалма жол менен түзүлгөн көз карандылык, анын узактыгы, конверттин формасы жана жыштык курамы каралат.

3.4 имараттын негизги багыттары (имараттын конструкциялык схемасы): Пландагы имараттын термелүүсүнүн негизги котормо формаларынын багыттары менен дал келген эки горизонталдуу ортогоналдык багыт. Негизги багыттарды симметриялуу конфигурациясы жана симметриялуу массасы жана катаалдыгы бар үзгүлтүксүз имараттар үчүн гана аныктоого болот.

3.5 жарандык имараттар: Адамдын тиричилик жана коомдук муктаждыктарын тейлөөгө арналган имараттар. Жарандык имараттар шарттуу турак жай жана коомдук болуп бөлүнөт. Турак жай имараттары-бул турак үйлөр, мейманканалар жана жатаканалар. Коомдук имараттар – бул административдик имараттар, дарылоо-алдын алуу, билим берүү мекемелери, кинотеатрлар, музейлер жана башка ушул сыяктуу имараттар.

3.6 демпфер: Термелүүнү басаңдатуу же алдын алуу үчүн сейсмикалык коргоочу шайман.

3.7 демпфирлөө: Динамикалык таасирлердин таасирин азайтуучу конструктивдүү системадагы ички энергияны бөлүштүрүү механизмдеринин таасири.

3.8 деформация: Сырткы же ички күчтөрдүн таасири астында катуу нерсенин формасынын өзгөрүшү.

3.9 диафрагма: Горизонталдуу же дээрлик горизонталдуу конструкция (мисалы, горизонталдык сейсмикалык жүктөрдү сейсмикалык таасирлерге туруштук берүүчү вертикалдуу конструкцияларга өткөрүү үчүн арналган жабуу плитасы).

3.10 имараттын катуу ылдыйкы бөлүгү: Имараттын пайдубалын, ошондой эле жертөлө жана/же цоколдук кабатты камтыган төмөнкү бөлүгү, мейкиндиктин жогорку катуулугу менен мүнөздөлөт.

3.11 имараттын негизинде жазылган: Сейсмикалык изоляциялоо системасы жок имарат, эсептөөлөрдүн негизинде жазылган деп эсептелет.

3.12 имараттын маанилүү багыттары (имараттын конструкциялык схемасы): Имараттын планындагы эки ортогоналдык багыт, аларды бойлото имараттын конструкциялык элементтеринде горизонталдык эсептелген сейсмикалык таасирлер колдонулганда реакциялар пайда болот, алар олуттуу катасыз максималдуу өлчөм катары каралышы мүмкүн.

3.13 капаситивдик долбоорлоо: Конструкциялар сейсмикалык таасирлердин шарттарында алардын көтөрүмдүүлүгү жол берилген чектерде кала тургандай кылып иштелип чыккан долбоорлоо ыкмасы. Ыкма сейсмикалык энергияны эффективдүү сиңирүүгө жана түзүмдүк коопсуздукту камсыз кылууга мүмкүндүк берген конструкциянын алдын ала аныкталган жерлерине пластикалык деформацияларды багыттоону камтыйт.

3.14 конструктивдүү система: Бирге иштөө үчүн белгилүү бир жол менен бириккен жүк көтөрүүчү курулуш конструкцияларынын түзүлгөн айкалышы.

3.15 диссипативдик конструктивдүү система: Пластикалык гистерезис жүрүмү жана/же башка механизмдер аркылуу энергияны таратууга жөндөмдүү конструктивдүү система.

3.16 диссипативдик эмес конструктивдүү система: Пластикалык гистерезис жүрүмү аркылуу термелүү энергиясын олуттуу түрдө таркатууга мүмкүнчүлүгү жок конструктивдүү система. Сейсмикалык таасирлерге эсептик типтештирилбеген конструкциялык системанын туруктуулугу тирөөч конструкциялардын сызыктуу серпилгичтик жүрүм-турумун болжолдоодо гана аткарылган эсептөө менен камсыз кылынат.

3.17 конструктивдүү схема: Имараттын конструкциялык системасынынкурамын жана аны түзүүчү конструкциялык элементтердин мейкиндикте жайгашуусун аныктоочу вариант.

3.18 конструктивдүү-пландоо чечими: Имараттын конструкциялык системасына, тирөөч конструкциялардын компоновкасына жана көлөмдүк-мейкиндиктик конструкциялык схемасына ылайык пландаштырылган чечими.

3.19 концептуалдык долбоорлоо: Имараттын негизги конструкциялык-пландоо чечимдери кабыл алынган жана алардын белгиленген принциптерге шайкештигин алдын ала текшерүү аткарылган долбоорлоо баскычы. Кабыл алынган чечимдер объекттин сейсмикалык туруктуулук даражасын жана аны курууга экономикалык чыгымдарды алдын ала аныктайт.

3.20 конструктивдүү элемент: Конструктивдүү системанын физикалык жактан айырмаланган бөлүгү (мисалы, колонна, устун, плита, байланыш, дубал ж.б.).

3.21 жоопкерчилик коэффициенти: Курулманын иштебей калышынын кесепеттерин эске алуучу коэффициент.

3.22 жүрүү коэффициенти: Материалдын, конструкциялык системанын жана кабыл алынган долбоорлоо методикасынын өзгөчөлүктөрү менен шартталган курулманын сызыктуу эмес реакциясын эсепке алуу максатында сызыктуу эсептөөнүн натыйжасында алынган күчтөрдү азайтуу үчүн долбоорлоодо пайдаланылуучу коэффициент.

3.23 критикалык чектик шарттар: Конструкциянын (курулуштун) бузулушу же башка бузулуу формалары менен байланышкан абалдар. Критикалык чектик абалдар курулманын же анын элементинин максималдуу көтөрүү жөндөмдүүлүгүнө, кээ бир учурларда максималдуу жол берилген чыӊалууга же деформацияга туура келет.

3.24 конструктивдүү (тирөөч) элемент: Архитектуралык, механикалык же электрдик элемент, система же компонент, анын күчү жетишсиз же курулмага кошулуу ыкмасы кабыл алынгандыктан, конструкциялык системага туура келген сейсмикалык жүктү кабыл алуучу элемент катары долбоорлоодо каралбайт.

3.25 топурак негиз: Имараттан күч келүүлөрдү жана таасирлерди кабыл алуучу жана табигый жана техногендик процесстерден сейсмикалык таасирлерди имаратка берүүчү топурак массиви.

3.26 термелүү мезгили: Мезгилдүү термелүүлөрдө термелүүчү чоңдуктун ар бир мааниси кайталанып турган эң кичинекей убакыт аралыгы.

3.27 ийкемдүүлүк: Бузулбастан ийкемсиз деформациялоо мүмкүнчүлүгү. Пластикалык деформациялануучу конструкциялар ийкемсиз деформация процессинде сейсмикалык термелүүнүн энергиясын таркатат.

3.28 толук изоляциялоо: Эгерде сейсмикалык эсептик кырдаалда серпилгич деформациялар жаатында иштесе, супертүзүм толугу менен сейсмикалык изоляцияланган болуп эсептелет. Болбосо, супертүзүм жарым-жартылай сейсмикалык изоляцияланат деп эсептелет.

3.29 толук эсептик которуу (сейсмикалык изоляциялоочу элементтин башкы багытта): Эсептелген жылышууну жана вертикалдык огунун айланасында супер түзүмдүн бурулушунан келип чыккан жылышууну камтыган сейсмикалык изоляциялоочу элементтин жайгашкан жериндеги максималдуу горизонталдык жылышуу.

3.30 эреже: Принциптерге ылайык келген жана алардын талаптарынын аткарылышын камсыз кылган жалпы таанылган жоболор.

3.31 принциптер: Колдонуудагы ченемдерде келтирилген принциптер, эгерде башкача белгиленбесе, альтернатива жок жалпы жоболорду жана аныктамаларды, ошондой эле альтернатива жок талаптарды же аналитикалык моделдерди камтыйт.

3.32 эксплуатациялык жарамдуулук боюнча чектик абалдар: Ашып кеткенде курулманын же анын конструкциялык элементтеринин эксплуатациялык жарактуулугуна карата белгиленген талаптар аткарылбаган абалдар.

3.33 конструктивдүү эсеп: Конструкциянын каалаган жеринде таасирлердин (күчтөр, моменттер, стресстер, штаммдар) таасирин аныктоо процедурасы же алгоритми. Эсептөөнү ар кандай моделдерди колдонуп үч деңгээлде жүргүзсө болот: жалпы эсептөө, айрым конструкциялык элементтерди эсептөө, жергиликтүү эсептөө. Жалпы эсептөө – бул конструкциялык системада күчтөрдүн, моменттердин жана күч-аракеттердин макулдашылган чоңдуктарын, конструкциялык тутмга тийгизген таасири менен тең салмактуулукта турган жана геометриялык өлчөмдөргө, конструкциялардын өзгөчөлүктөрүнө жана конструкциялык материалдардын касиеттерине жараша аныктоо.

3.34 эсептик которуу (негизги багытта сейсмикалык изоляциялоо системасы): Эсептелген сейсмикалык таасирге туура келген эффективдүү катуулук борборундагы супертүзүмдүн түбүнө салыштырмалуу субтүзүмдүн чокусунун максималдуу горизонталдуу жылышы.

3.35 эсептелген сейсмикалык жүктөм: Ченемдердин жоболоруна ылайык аныкталуучу болжолдонгон эсептик сейсмикалык таасирлерге алардын реакциялары менен шартталган долбоорлонуучу имараттарга жүктөм.

3.36 эсептелген сейсмикалык кырдаал: Сейсмикалык таасирлерде курулма үчүн өзгөчө шарттарды эске алган эсептик кырдаал.

3.37 сейсмикалык жүктөм: Сейсмикалык таасир этүүдө имаратка таасир этүүчү инерциялык күчтөр.

3.38 сейсмикалык таасир (AE): Жер титирөө учурунда жер кыймылынын таасири.

3.39 сейсмикалык изоляцияланган имарат: Сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдылган имарат.

3.40 сейсмикалык изоляцияланган элемент: Сейсмикалык изоляциялоо системаларын түзүүчү элементтер (түзүлүштөр).

3.41 сейсмикалык изоляцияланган катмар: Субтүзүмдү жана супертүзүмдү бөлүп турган жана анын ичинде сейсмикалык изоляцияланган системасы жайгашкан катмар.

3.42 сейсмикалык изоляциялоо системасы (сейсмикалык изоляциялоо системасы): Сейсмикалык изоляциялоону камсыз кылуу үчүн колдонулуучу жана сейсмикалык изоляциялоочу катмарда жайгашкан элементтердин (түзүлүштөрдүн) жыйындысы.

3.43 солкулдак реакциялардын спектри: Акселерограммага берилген таасирде сызыктуу-серпилгич осцилляторлордун термелүү системасынын максималдуу реакцияларынын (ылдамданууларында, ылдамдыктарында же жылышууларында) абсолюттук маанилеринин жыйындысы болгон, өздүк мезгилдердин (жыштыктардын) жана осцилляторлордун демпфирлөө параметринин функциясы катары түзүлгөн график.

3.44 жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген уюмдары: Жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында тиешелүү эксперименталдык-теориялык изилдөө тажрыйбасы бар уюмдар, квалификациялуу адистер жана керектүү жабдуулар.

3.45 атайын техникалык шарттар: Конкреттүү курулуш объектиси үчүн иштелип чыккан жана колдонуудагы ченемдерде жок болгон же анын коопсуздугуна карата кошумча техникалык талаптарды камтыган техникалык ченемдер.

3.46 субтүзүм: Сейсмикалык изоляцияланган катмардан төмөн жайгашкан фундаментти кошкондо конструкциянын бөлүгү.

3.47 супертүзүм: Курулуштун сейсмикалык изоляцияланган катмарынын үстүндө жайгашкан сейсмикалык изоляцияланган бөлүгү.

3.48 натыйжалуу катуулук борбору: Сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин жана субтүзүмдүн ийкемдүүлүгүн эске алуу менен аныкталган сейсмикалык изоляцияланган катмардын үстүңкү бетиндеги катуулук борбору;

3.49 таасир эффекти (E): Түзүмдүн элементтерине (мисалы, ички күчтөргө, моменттерге, чыӊалууларга, деформацияларга) же бүт түзүмдүн реакциясына (мисалы, ийилүү, бурулуштар) таасир этүүнүн натыйжасы.

3.50 эффективдүү катуулук (негизги багытта сейсмикалык изоляциялоо системалары): Эсептелген жылышууда сейсмикалык изоляцияланган катмар аркылуу суперструктурга берилүүчү жалпы горизонталдык күчтүн маанисинин ошол эле багытта эсептелген жылышуунун абсолюттук маанисине болгон катышы (кесичүү катуулук).

3.51 эффективдүү демпфировкалоо (негизги багытта сейсмикалык изоляциялоо системалары): Эсептелген жылышууга циклдик реакцияда сейсмикалык изоляцияланган системанын диссипацияланган энергиясына туура келген эффективдүү илешкектүү демпфирлөөнүн мааниси.

3.52 эффективдүү мезгил: Массасы супертүзүмдүн кыскартылган массасына туура келген, ал эми катуулугу сейсмикалык изоляциялоочу системанын эффективдүү катуулугуна барабар болгон эркиндиктин бир даражасы бар системанын каралып жаткан багыттагы негизги тон боюнча өз термелүүлөрүнүн мезгили.

3.53 экинчи тартиптеги эффекттер: Сейсмикалык жүктөмдөрдө конструкциялык системанын деформациясынан келип чыккан кошумча экинчилик эффекттер. Конструкциялык системанын деформациясынын кошумча таасири экинчи тартиптеги теория боюнча эсептөөлөрдү жүргүзүүдө аныкталат.

4 Жалпы жоболор

4.1 Бул ченемдердин жоболору имараттардын жана курулмалардын конструкцияларына сейсмикалык жүктөрдүн таасирин азайтуучу сейсмикалык изоляциялоо системасын иштеп чыгууга жана колдонууга багытталган.

4.2 Бул ченемдердин жоболору сейсмикалык изоляцияланган курулуштардын каршылык көрсөтүүчү системалардын концептуалдык-түзүмдү долбоорлоо аспектилерин камтыйт, аларды сактоо Кыргыз Республикасынын аймагында имараттарды жана курулмаларды курууда анын түзүмдүк ишенимдүүлүгүнүн жана коопсуздугунун талап кылынган деңгээлде камсыз кылат.

Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттын концептуалдык-түзүмдүк долбоору компоненттерди бири-бири менен натыйжалуу өз ара аракеттенүүчү жана түзүмдүк долбоордун концептуалдык максаттарына жетишүүгө көмөктөшүүчү жалпы конструкциялык каршылык көрсөтүүчү системасын түзүүгө негизделиши керек. Концептуалдык-түзүмдүк долбоордун максаттарына жетүү үчүн сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имарат тиешелүү типтеги антисейсмикалык түзүлүштөрдү натыйжалуу колдонуу менен түзүлүшү керек.

4.3 Сейсмикалык изоляцияланган жарандык имараттын долбоордук конструкциялык-пландык чечимин ишке ашыруу ушул ченемдердин жоболоруна ылайык келген сейсмикалык изоляциялоо системасы же катуу төмөнкү бөлүгү бар имарат катары анын түзүмдүк долбоорлоо концепциясынын негизинде ишке ашырылышы керек.

4.4 Имараттын конструкциялык системасынын сейсмикалык таасирлерге болгон динамикалык реакциясын азайтуу анын табигый термелүү мезгилин негизги тонуна жараша көбөйтүү, термелүүнүн формасын негизги тонго жараша өзгөртүү, демпфациялоону жогорулатуу, кабаттар арасындагы кыйшайууларды азайтуу же көрсөтүлгөн эффекттердин айкалышы аркылуу жетишилет.

Сейсмикалык изоляциялоо системасы сызыктуу же сызыктуу эмес ийкемдүү элементтерди камтышы мүмкүн. Э с к е р т ү ү – Сейсмикалык изоляциялоону сызыксыз системалары бар имараттар үчүн өзүнчө термелүүлөрдүн мезгили катары «эффективдүү термелүү мезгилдери», демпфирлөөнүн сандык көрсөткүчтөрү катары – «эффективдүү илешкек демпфирлөөнүн» маанилери, ал эми термелүү формалары катары – сызыксыз термелүүлөрдөгү деформация формалары, алар сызыктуу термелүүлөрдүн өзүнчө формалары боюнча ажыратылып берилген түрдө түшүнүлүшү керек.

4.5 4.4-пункттун максаттарына жетүү үчүн сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоодо анын бийиктиги боюнча туруктуулуктун жалпы конструктивдик системасы эки негизги бөлүккө бөлүнүшү керек, алар сейсмикалык изоляцияланган катмар менен бөлүнгөн, алар «субтүзүм» жана «супертүзүм» болуп классификацияланат.

4.6 Супертүзүмдүн сейсмикалык реакциясынын төмөндөө даражасын сейсмикалык изоляциялоо системасынын касиеттерин, сейсмикалык изоляциялоочу катмардын чегинде жайгашкан сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин (түзүлүштөрдүн, тирөөчтөрдүн) өзгөчөлүктөрүн, ошондой эле супертүзүмдүн мүнөздөмөлөрүн жана параметрлерин эске алуу менен аныктоо керек.

4.7 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттардын сейсмикалык таасирлерге реакциясын азайтуу жана чектөө жөндөмдүүлүгү пайдаланылган сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттеринен көз каранды.

4.8 Ушул ченемдерде каралган сейсмикалык изоляциялоо системасы үч түргө бөлүнөт:

а) сейсмикалык изоляциялоо системасы өз термелүүлөрүнүн жыштык спектрин өзгөртүүнүн, атап айтканда, негизги тон боюнча супертүзүмдүн термелүү мезгилин көбөйтүүнүн эсебинен супертүзүмгө горизонталдык сейсмикалык жүктөмдөрдүн чоңдугун азайтуучу системасы (А тиркемесинин А.2 жана А.3 пункттарын караңыз);

б) супертүзүмгө таасир этүүчү горизонталдык сейсмикалык жүктөмдөрдүн деңгээлин чектөөчү сейсмикалык изоляциялоо системасы (А тиркемесинин 4.А, 6.А пункттарын караңыз);

в) супертүзүмдүн өздүк термелүүлөрүнүн жыштык спектрин өзгөртүү жөндөмүн супертүзүмгө таасир этүүчү горизонталдык сейсмикалык жүктөмдөрдүн деңгээлин чектөө жөндөмү менен айкалыштырган сейсмикалык изоляциялоо системасы (А тиркемесинин 7-пунктун караңыз).

Сейсмикалык изоляцияланган имараттарды долбоорлоодо сейсмикалык реакцияны төмөндөтүү жана сейсмикалык туруктуулуктун талап кылынган деңгээлин камсыз кылуу максатында жер титирөөлөрдүн инструменттик жазуулары боюнча табылган супертүзүмдүн термелүүлөрүнүн өз мезгилдеринин максималдуу спектрдик ылдамдануу мезгилдеринин диапазону менен дал келүүсүн жокко чыгаруу боюнча чараларды кароо зарыл.

4.9 Жер титирөөгө туруктуу курулуштун дүйнөлүк практикада кыйла кеңири таралган ыкмалардын бири сейсмикалык изоляциялоо системаларын, алар төмөнкү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү колдонуу менен түзүлүшү мүмкүн:

а) эластомердик (катмарлуу резинометаллдык) таянычтар;

б) жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү-кыймылдуу таянычтар;

в) тоголок жылма беттери менен сүрүлүүчү кыймылдуу таянычтар.

4.10 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоодо аларды жабдуунун төмөнкүдөй варианттары каралышы мүмкүн:

- биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системалары менен (4.8 а караңыз) энергиянын диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн же жогорку кубаттуулуктагы сейсмикалык изоляцияланган эластомердик таянычтарды же коргошун өзөгү бар эластомердик таянычтарды колдонуу менен (Б тиркемесиндеги Б.1 жана Б.2 пункттарын караңыз);

- экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системаларын менен (4.8 б караңыз) тегиз горизонталдуу жылма беттери менен сүрмө-кыймылдуу сейсмикалык изоляцияланган таянычтарды пайдалануу менен (Б тиркемесиндеги Б.3-пунктун караңыз);

- үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоо системалары менен (4.8 в караңыз) тоголок жылма беттери бар сүрмө-кыймылдуу сейсмикалык изоляцияланган таянычтарды колдонуу менен (Б тиркемесиндеги Б.4-пунктун караңыз).

4.11 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоодо комбинацияланган типтеги сейсмикалык изоляциялоо системаларын түзүүгө жол берилет, аларда сейсмикалык изоляциялоо системаларынын типтеринин касиеттери да, сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын колдонулчу түрлөрүнүн параметрлери жана мүнөздөмөлөрү да айкалышууга тийиш (4.9 жана 4.10 караңыз). Комбинацияланган сейсмикалык изоляциялоо системаларын түзүүдө долбоорлоо максаттарына жетүү үчүн кошумча түрдө илешкектүү же гистерезис түрдөгү ар кандай демпферлер колдонулушу мүмкүн.

Комбинацияланган типтеги сейсмикалык изоляциялоо системалары менен имараттарды долбоорлоого негиздүү учурларда системанын ишин кыйла татаал текшерүүлөрдү жана баалоону ишке ашыруу зарылдыгын эске алуу менен жол берилет. Сейсмикалык изоляциялоочу комбинацияланган системасын түзүүдө колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын мүнөздөмөлөрүнүн шайкештигин камсыз кылуу зарыл. Иш-аракеттердин ар кандай принциптери менен таянычтарды бир системада колдонууга жол берилбейт. Атап айтканда, эластомердик таянычтарды жана жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү-кыймылдуу таянычтарды бирге колдонууга жол берилет, бирок алардын иштөө принциптериндеги айырмачылыктардан улам алардын тоголок жылма беттери менен сүрүлүүчү-кыймылдуу таянычтар менен айкалышуусуна жол берилбейт (Б тиркемесиндеги Б.1-Б.4 караңыз).

4.12 Сейсмикалык изоляциялоо системаларынын элементтери катары колдонулушу керек:

- ийкемдүүлүктү жогорулатуучу жана өздүк термелүү мезгилин узартуучу элементтер (ийкемдүү тирөөчтөр, термелүүчү таянычтар, резина жана металлдан жасалган таянычтар ж. б.);

- сейсмикалык термелүүлөрдүн энергиясынын таралышын көбөйтүүчү элементтер (кургак сүрүлүү демпферлери, жылма курлар, илээшкек жана гистерезис демпферлери);

- резервдик, күйгүзүүчү же өчүрүүчү элементтер;

- горизонталдык жылышууларды токтотуучу таянычтар.

4.13 Сейсмобасаңдатуу системалары демпфердик түзүлүштөрдү жана термелүүнүн динамикалык өчүргүчтөрүн камтыйт.

Демпфирлөөчү түзүлүштөр өз ара чоң жылышуусу бар имараттын же курулманын элементтеринин ортосунда же максималдуу сейсмикалык күч келүүнү кабыл алуучу кошулмаларда орнотулушу керек. Термелүүнүн динамикалык өчүргүчтөрү серпилгич байланыштарда кошумча киргизилген массанын жыштыктарын тууралоого жана термелүүнүн процессинде өчүргүчтүн массасы менен имараттын же курулманын конструкцияларынын ортосунда серпилгич жана диссипативдик күчтөрдүн пайда болушуна көмөктөшүүгө тийиш.

4.14 Бул ченемдерде сейсмикалык изоляциялоонун апробацияланган системалары гана каралат, алар: дүйнөлүк практикада таанылган жер титирөөгө туруктуу курулуш; күчтүү жер титирөөлөрдө текшерүүдөн өткөн; эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн натыйжалары боюнча өзүнүн натыйжалуулугун көрсөткөн.

4.15 Бир имаратта же курулмада сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн бир нече түрү колдонулушу мүмкүн.

4.16 Фундаменттердин конструкциялык чечимдеринде алардын бир калыпта түшүүсү каралуусу керек.

4.17 Имараттын же курулманын конструкциялык схемасына жана бийиктигине жараша сейсмикалык изоляциялоо системалары имараттын жер үстүндөгү бөлүгү менен жертөлөдөгү (жертөлөдөгү) кабаттын, жер үстүндөгү бөлүктүн жана фундаменттин конструкцияларынын ортосунда жайгашуусу мүмкүн.

4.18 Эластомердик таянычтарды колдонуу менен сейсмикалык коргоо системасын эсептөөдө жана долбоорлоодо ISO 22762 талаптарын сактоо керек, эластомердик таянычтарды кошкондо башка сейсмикалык түзүлүштөрдү колдонууда функциялык талаптарды, сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоонун жалпы эрежелерин, материалдардын мүнөздөмөлөрүнө жана сыноолорго талаптарды, ошондой эле пайдалануу процессинде сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди орнотууга жана аларды техникалык тейлөөгө талаптарды камтыган EN 15129 жоболорун сактоо керек.

4.19 Долбоордук шарттарда иштетилген эластомердик жана сүрүлүүчү кыймылдуу таянычтарга талаптар EN 1337 стандарттын мазмунунун негизинде белгилениши керек.

4.20 Сейсмикалык изоляциялоо системалары жана сейсмикалык изоляциялоо таянычтары эксплуатациялоонун эсептик мөөнөтү долбоорлонгон сейсмикалык изоляцияланган имаратты эксплуатациялоонун белгиленген мөөнөтүнөн аз болбоого тийиш.

5 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоонун негизги этаптары

5.1 Жалпы көрсөтмөлөр

5.1.1 Ушул ченемдердин талаптары, көрсөтмөлөрү жана сунуштары сейсмикалык изоляцияланган имараттарды концептуалдуу долбоорлоонун алкагында эске алынууга тийиш, аларды жабдуу сейсмикалык изоляциялоо системасынын типтерин Б тиркемесинде көрсөтүлгөн жана аларды сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүн пайдаланууну болжолдойт.

5.1.2 Б тиркемесинде айтылган типтердин бири сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган сейсмикалык изоляцияланган имаратты концептуалдуу долбоорлоо ушул ченемдердин тиешелүү талаптарына жана ушул ченемдердин негизги жоболорун толуктаган башка ченемдик документтерге негизделүүгө тийиш.

Долбоордук чечимдер курулуштун долбоорлонуучу аянттарындагы инженердик-геологиялык жана сейсмологиялык шарттар жөнүндө объективдүү маалыматтардын негизинде дайындалууга тийиш. Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляцияланган имараттарды долбоорлоодо сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн Б тиркемесинин Б.1-Б.4 бөлүктөрүндө айтылган сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын түрлөрүн колдонуу сунушталат.

5.1.3 Имараттын концептуалдык долбоорлоо стадиясында:

а) курулуш аянтындагы сейсмикалык эсептик кырдаалдын өзгөчөлүктөрүнө, ошондой эле ушул ченемдерде келтирилген имараттарды долбоорлоо принциптерине жана эрежелерине ылайык келүүчү долбоорлонуучу имараттын конструкциялык системасы жана конструкциялык схемасы тандалат;

б) имараттын конструкциялык системасын долбоорлоо концепциясы анын пластикалык деформацияны жана энергияны таркатуу жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу бөлүгүндө кабыл алынат;

в) Көтөрүүчү жана көтөрбөөчү конструкциялардын алдын ала өлчөмдөрү, ошондой эле аларды аткаруу үчүн материалдар белгиленет.

5.1.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттын конструкциялык системасын жана схемасы тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

а) имараттын функциялык багыты, пайдалануу шарттары, ошондой эле эстетикалык жана социалдык мааниси;

б) имараттын планы жана бийиктиги боюнча конфигурациясы жана анын көлөмдүк-пландык жана конструкциялык чечимдеринин башка өзгөчөлүктөрү;

в) имараттын план боюнча жана бийиктиги боюнча салыштырмалуу жана абсолюттук өлчөмдөрүнө ченемдик талаптар;

г) имараттан эвакуациялоо жолдоруна карата ченемдик талаптар;

д) ченемдик документтер менен аныкталуучу имараттын конструкцияла-рына карата талаптар.

5.1.5 Концептуалдык долбоорлоо этабында имараттардын ишенимдүүлүгүн жана жер титирөөгө туруктуулугун жана аларды курууга кеткен чыгымдарды алдын ала аныктаган чечимдерди кабыл алуу зарыл. Сейсмикалык коркунуч фактору бузулууга жол бербөө жана зыянды чектөө боюнча негизги талаптарга жооп бере турган конструктивдик системаларды жана схемаларды иштеп чыгуу эске алынышы керек.

5.1.6 Имараттардын конструктивдик системалары төмөнкү түшүнүктөрдүн биринин негизинде иштелип чыгышы мүмкүн:

а) төмөн диссипативдик жүрүм-турум концепциясы;

б) диссипативдик жүрүм-турум концепциясы.

5.1.7 Имараттардын конструктивдик системалары пластикалык деформацияга жана энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгүнө жараша үч класска бөлүнөт:

L – төмөн диссипативдик жүрүм-турум жөнүндөгү концепцияга жооп берген төмөн пластикалуулук классы; M – диссипативдик жүрүм-турум жөнүндөгү концепцияга жооп берген орто пластикалуулук классы; H – диссипативдик жүрүм-турум жөнүндөгү концепцияга жооп берген жогорку пластикалуулук классы.

5.1.8 L пластикалуулук классына кирген конструктивдик системаларды долбоорлоодо төмөнкүлөр каралат:

а) сейсмикалык таасирлердин эффектерин материалдардын жана конструкциялардын мүмкүн болгон сызыктуу эмес жүрүм-турумун эске албастан, сызыктуу-ийкемдүү эсептөөлөрдүн негизинде аныктоо;

б) тирөөч конструкциялардын долбоордук чечимдерин курулуштун адаттагы шарттарында каралган эрежелерге ылайык кабыл алуу.

Пластикалуулук L классына кирген конструктивдик системалардын сейсмикалык таасирлерге туруштук берүүсү негизинен тирөөч конструкциялардын талаптагыдай бекемдиги жана кандайдыр бир деңгээлде гана алардын пластикалык деформацияга жөндөмдүүлүгү менен камсыздалат.

5.1.9 Пластикалуулук М жана Н класстарына кирген конструктивдик системалар капаситивдүү долбоорлоо ыкмасын колдонуу менен иштелип чыгышы керек. Капасивдүү долбоорлоо методунун эсептик жана конструктивдик эрежелерин сактоодо:

- конструктивдик системалардын талап кылынган локалдык жана глобалдык пластикалуулугун камсыз кылат;

- пластикалык деформациялар конструктивдик системалардын алдын ала аныкталган зоналарында топтолот;

- L классына кирген системаларга салыштырмалуу М жана Н пластикалуулук класстарына кирген конструктивдүү системалардын гистерезис энергиясынын диссипациясынын кыйла жогору жөндөмдүүлүгүнө жетишилет.;

- конструктивдик системалардын элементтеринин морт бузулуу режимдерин алдын алат.

5.1.10 Пластикалуулугу Н классына кирген конструктивдик системалар М классындагы конструктивдик системаларга караганда катуураак эрежелерди колдонуу менен иштелип чыгат жана М классындагы конструктивдик системаларга караганда салыштырмалуу чоңураак, пластикалык деформация жөндөмдүүлүгү жана энергияны гистерезистик сиңирүүдө жогорку жөндөмдүүлүкө ээ.

5.1.11 Пластиканын ар кандай класстарына кирген конструктивдүү системаларга жүрүм-турум коэффициентинин (q) ар кандай мааниси туура келет.

Эгерде имараттын констурктивдик системасы горизонталдык багыттар боюнча айырмаланса, анда жүрүм-турум коэффициентинин (q) мааниси ар кандай горизонталдык багыттар боюнча ар кандай болушу мүмкүн, бирок констурктивдик системанын пластикалуулук классы бардык багыттар боюнча бирдей болушу керек.

5.1.12 Имараттардын констурктивдик системаларын, алардын пластикалык деформацияга жөндөмдүүлүгүн эске алуу менен долбоорлоодо төмөнкү талаптар аткарылышы керек:

- конструктивдик системанын сейсмикалык таасирлерге туруштук берүү жөндөмдүүлүгүнүн негизги көрсөткүчү болгон пластикалык деформацияга жөндөмдүүлүгү;

- пластикалуулук классы Н болгон конструктивдик системалар М жана L класстарына караганда кыйла аз бекемдикти талап кылат, бул жүрүм-турум коэффициентинин (q) жогорку маанисине байланыштуу;

- Н классынын конструктивдик системалары үчүн жүрүм–турум коэффициентинин (q) маанилери M классынын системаларына караганда 1,5-2 эсе көп жана L классынын системаларына караганда 3-4 эсе көп кабыл алынат.

5.1.13 Конструктивдик системанын пластикалык классын белгилөөдө, тирөөч конструкциялардын пластикалуулугун жогорулатуу зарыл күчтү сактоо менен коштолушу керек экенин эске алуу керек. Пластиканы жогорулатуунун пайдасына түзүмдүн бекемдигин олуттуу кыскартууга жол берилбейт, анткени бул жагымсыз кесепеттерге алып келиши мүмкүн. Пластикалык классты белгилөөдө эске алуу керек:

Биринчиден, сейсмикалык таасирлерде имараттардын тирөөч конструкцияларында пайда болуучу пластикалык деформациялар сөзсүз түрдө алардын бузулушу менен коштолот. Көтөрүүчү конструкциялардагы пластикалык деформациялардын өнүгүү даражасы жогорулаган сайын алардын бузулуусуна алып келет.

Экинчиден, жогорку жана/же ийкемдүү конструктивдик системалар үчүн сейсмикалык жүктөр гана эмес, айрыкча алар экинчи тартиптеги эффекттерди жаратууга жөндөмдүү болгон учурда жылышуулардын чоңдугу да маанилүү. Үчүнчүдөн, бир катар учурларда конструкциялык системалардын ийилчээк-пластикалык деформациясы реалдуу сейсмикалык таасирлердин спектралдык курамынын өзгөчөлүктөрүнөн улам сейсмикалык таасирлердин таасиринин азайышына эмес, көбөйүшүнө алып келиши мүмкүн. Ушул ченемдерде кабыл алынган долбоорлоо эрежелеринде имараттардын конструктивдик системалары пластикалык деформациялоого жөндөмдүү болуу менен катар, конструкция үчүн жетиштүү бекемдикке ээ болууга тийиш экендиги каралат:

- коопсуз чектерде конструкциялардын пластикалык деформациясынын чектөөлөрү;

- конструктивдик системаларда деформациянын туруксуз механизмдеринин пайда болушунан коргоо;

- конструкциялардын ашыкча бузулуусун алдын алуу.

5.1.14 Концептуалдык долбоорлоо этабында каралган негизги принциптерге ылайык, имараттардын конструктивдик системалары жана схемалары төмөнкүдөй мүнөздөмөлөргө ээ болушу керек:

- конструктивдик жөнөкөйлүк;

- бир тектүүлүк, симметрия жана ашыкча элементтерге ээ болуусу;

- эки горизонталдык багытта каршылык жана катуулук;

- пландагы бурулушка каршылык жана катуулук;

- кабат аралык жабуулардын катуулугу;

- фундаменттин талап кылынган бекемдиги жана катуулугу.

5.1.15 Сейсмикалык изоляцияланган имараттын концептуалдык долбоорлоо процесси жалпысынан үч этапты камтыйт:

- баштапкы (алдын ала);

- аралык (тактоочу);

- жыйынтыктоочу.

5.1.16 Сейсмикалык коркунуч факторун оптималдуу сарптоодо жер титирөөгө туруктуу курулмаларды долбоорлоонун колдонуудагы ченемдеринин негизги талаптарын аткарууну камсыздоочу конструктивдик системаны иштеп чыгуу үчүн имараттарды жана курулмаларды концептуалдуу долбоорлоонун алгачкы этаптарында эске алуу керек.

5.2 Концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабы

5.2.1 Концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабында сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имаратты баалоодо ушул ченемдерди жана имараттарды, курулмаларды долбоорлоодо жалпы болуп эсептелген талаптарды жана көрсөтмөлөрдү берүүчү башка ченемдик документтерди жетекчиликке алуу керек.

5.2.2 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабында, жалпы анализден тышкары, төмөнкүлөр керек:

- имараттардын сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдууга ылайыктуулугун баалоо;

- горизонталдык күчтөргө каршы туруучу конструктивдүү системанын сейсмикалык реакциясынын азайышынын зарыл болгон даражасын баалоо;

- сейсмикалык изоляциялоо системаларынын тибин (же айкалыштыруу ыкмасын) жана анын параметрлерин алдын ала тандап алууну жүзөгө ашыруу, алар сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн мүнөздөмөлөрүнүн жана касиеттеринин эсебинен жетишилет.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын долбоордук чечимдерине баалоо жүргүзүү үчүн конструктивдик схемалардын жана эске алынуучу жүктөмдөрдүн алдын ала эсептик моделдерин түзүү керек, алар сейсмикалык эсептик кырдаалды кароодо зарыл болот. Термелүүнүн натыйжалуу мезгилинин жана натыйжалуу илешкектүү демпфирлөөнүн коэффициентинин берилген маанилеринде беш кабаттуу имарат үчүн сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын талап кылынган параметрлерин алдын ала аныктоонун мисалы В тиркемесинде келтирилген.

5.2.3 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын жабдуу үчүн имараттын жарактуулугун баалоо төмөнкүлөрдү камтууга жана эске алууга тийиш:

а) имараттын план боюнча жана бийиктиги боюнча габариттик өлчөмдөрү. Мүнөздөмөлөр жана баалоолор субтүзүмгө да, супертүзүмгө да жайылышы керек;

б) сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдылбаган имараттын негизги тон боюнча термелүү мезгилдери;

в) имаратка эсептелген шамал жүктөмүнүн деңгээли;

г) сейсмикалык изоляцияланган имараттан чектеш курулуштарга чейинки аралыгы.

5.2.4 Жалпы учурларда, жаңы курулуш үчүн имараттарды сейсмикалык изоляциялоо системалары менен долбоорлоо артыкчылыктуу:

а) анда негизинде белгиленген супертүзүмдөр 1,0 с кем эмес негизги тон боюнча термелүү мезгилдери менен мүнөздөлөт;

б) анда сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн термелүүсүнүн натыйжалуу мезгилинин жана катуу негизи бар имараттын мезгилинин катышы

2,0 с кем эмес;

в) анда супертүзүмгө эсептелген шамалдын таасирине туура келген эң чоң суммалык горизонталдык күч алардын чоңдуктарынын мүнөздүү маанилери менен туруктуу таасирлер жана күч келүүлөр менен гана шартталган имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн салмагынын 10 % ашпайт.

5.2.5 Төмөн профилдүү мейкиндик конфигурациялары бар имараттарга кабаттуулугу боюнча I, II же III жоопкерчилик классындагы, тиешелүүлүгүнө жараша КР КЧ 20-02 боюнча аз кабаттуу, орто кабаттуу жана көп кабаттуу деп идентификациялануучу курулуштар кириши мүмкүн.

Негиздүү учурларда типтердин ушул ченемдеринде каралуучу сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу мейкиндик конфигурациясы чөккөн имараттар үчүн гана эмес, ошондой эле кабаттуулугу боюнча жоопкерчилик классына кирген (КР КЧ 20-02 караңыз) супертүзүмдөр жана конструктивдик типтери төмөн диссипативдик касиеттери менен мүнөздөлгөн жогорку кабаттуулуктагы имараттар үчүн да максатка ылайыктуу болушу мүмкүн.

5.2.6 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуунун эсебинен супертүзүмдүн эсептик сейсмикалык реакциясынын азайышынын талап кылынган даражасы имараттын арналышына жана анын экономикалык жана/же социалдык маанилүүлүгүнө жараша ар бир учурда жекече бааланышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуунун эсебинен супертүзүмдүн эсептик сейсмикалык реакциясынын азайышынын талап кылынган даражасын баалоодо 6.2.9 тиркемелерин эске алуу керек. Эгерде супертүзүмдүн сейсмикалык реакциясынын эсептик минималдуу азайышына 2,0 эседен кем эмес жетишүү ишенимдүү болжолдонсо, сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жаңы имараттарды долбоорлоо максатка ылайыктуу болот. Учурдагы курулуш имараттары үчүн сейсмикалык реакциянын зарыл болгон минималдуу азайышы алардын сейсмикалык туруктуулугунун тартыштыгына жараша болот.

5.2.7 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын конструктивдик системанын эсептик сейсмикалык реакциясынын азайышынын талап кылынган даражасын салыштыруу аркылуу тиешелүү анализдерден алынган натыйжалар боюнча баалоо керек:

- негизинде белгиленген катары эсептөөлөрдө каралуучу сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмгө жана сейсмикалык изоляциялоо системалары жок прототип имараттарга таасир этүүчү эсептик горизонталдык сейсмикалык жүктөмдөрдүн көлөмү (ошондой эле 5.2.3.б жана 5.2.4.а караңыз);

- сейсмикалык изоляциялоо системаларын супертүзүмдүн жана имарат-прототиптин тирөөч конструкцияларындагы статикалык жана сейсмикалык таасирлердин эсептик натыйжаларын эсептөө.

Сейсмикалык изоляциялоо системаларын супертүзүмдүн жана имарат-прототипке сейсмикалык эсептелген горизонталдык жүктөмдөр жүрүм-турум коэффициенттеринин (q) тиешелүү маанилерин эске алуу менен аныкталууга тийиш. Жаңы имараттар үчүн сунушталган эсептик жүктөмдү минималдуу төмөндөтүүнүн мааниси сейсмикалык туруктуулуктун 50 % ашык тартыштыгы бар болгон курулуштардын имараттары үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонууда жетишсиз болушу мүмкүн.

5.2.8 Имарат үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын алдын ала тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

- курулуш аянтчасында болжолдонгон сейсмикалык таасирлердин интенсивдүүлүгү жана спектралдык курамы;

- супертүзүмдүн салмагы;

- сейсмикалык изоляциялоо системалары каралып жаткан супертүзүмдүн жана/же имараттын сейсмикалык изоляциялоо системалары бөлүгүндөгү мазмунунун сейсмикалык реакциясын талап кылынган деңгээлге чейин азайтуу жөндөмдүүлүгү;

- тандалган сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын кысуучу вертикалдуу эксплуатациялык жана сейсмикалык оорчулуктарды кабыл алуу жөндөмдүүлүгү, анын ичинде супертүзүмдөрдүн субтүзүмдөргө карата чектүү горизонталдуу жылышуулар;

- тирөөчтөрдүн вертикалдык созуу күчтөрүн кабыл алуу жөндөмү;

- имараттардын пландагы жана бийиктиги боюнча асимметриялык даражасы;

- сейсмикалык изоляциялоо системаларын жер төлөнүн деңгээлинде же имараттын катуу жер астындагы бөлүгүнүн үстүндө жайгаштыруу мүмкүнчүлүгү.

5.2.9 Айрым сейсмикалык изоляцияланган таянычтарга карата супертүзүмдүн жергиликтүү, бир аз көтөрүлүшү, сейсмикалык изоляциялоо системаларынын деградациясына алып келбесе, керексиз катары каралышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоо системаларын эсептөөдө сейсмикалык таасирлердин горизонталдык жана вертикалдык түзүүчүлөрүнүн аракетинин натыйжасында вертикалдык тартылуу күчүнөн ашкан сейсмикалык изоляцияланган таянычтарда вертикалдуу созуучу күчтөрдүн пайда болуу мүмкүндүгүн эске алуу зарыл. Чоюучу күчтөрдү кабыл алууга жөндөмсүз сейсмикалык изоляцияланган таянычтарды алардын көтөрүлүшүн же талкаланышын болтурбоочу конструкциялык чараларсыз колдонууга жол берилбейт. Фрикциялык – кыймылдуу сейсмикалык изоляцияланган таянычтарды колдонууга (Б тиркемесин караңыз) ар кандай таянычтарда пайда болгон вертикалдуу созуучу күч жок болгон шартта жол берилет.

5.2.10 Сүрүлмөлүү кыймылдуу таянычтары бар сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо төмөнкүлөрдү камсыз кылуу керек:

- вертикалдык тартылуу жүгүнүн пропорционалдуу чоңдугунун сүрүлүү күчүн аныктоо;

- масса борборлорунун жана сейсмикалык изоляциялоо системаларынын катуу таштар борборлорунун жоболорун айкалыштыруу;

- имараттын асимметриясынан келип чыккан моменттерди азайтуу боюнча конструктивдүү чараларды көрүү.

5.2.11 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын алдын ала тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

- горизонталдык сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтуунун жана супертүзүмдүн салыштырмалуу жылыштарын чектөөнүн натыйжалуулугу, анткени демпфирлөөнүн жогорку мааниси ξ ≥ 20 %;

- супертүзүмдүн айрым деңгээлдеринде ылдамданууну локалдуу жогору-латуу мүмкүнчүлүгү, өзгөчө интенсивдүүлүгү 5-6 баллдык жер титирөөлөрдө;

- сейсмикалык изоляциялоо системаларынын термелүү мезгилине жакын өз термелүү мезгилдери бар баалуу мүлктү же жабдууларды камтыган супертүзүмдөрдү өзгөчө текшерүү зарылчылыгы.

5.3 Долбоорлоонун концептуалдык ортоңку этабы

5.3.1 Долбоордук чечимдерди кабыл алуунун ортоңку этабында төмөнкүлөр керек:

- сейсмикалык изоляциялоо системаларынын түрүн жана сейсмикалык изоляциялоочу катмарды түзүү үчүн колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн номенклатурасын аныктоо жана конкреттештирүү;

- тандалып алынган курулуш аянтчасынын шарттары жана субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык-пландоо чечиминин өзгөчөлүктөрү үчүн алгылыктуу болуп саналган курулуш планынын горизонталдык проекциясынын чегинде сейсмикалык изоляциялоо системаларынын жайгашуусунун схемалык схемасын дайындоо;

- долбоорлонуучу имаратты сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдуунун экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоо, ал сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн наркы менен, ошондой эле аларды монтаждоо, эксплуатациялоо шарттары, тейлөө жана башка жумуштар менен байланышкан кошумча техникалык иш-чараларды жүзөгө ашыруу зарылдыгы менен шартталган.

Сейсмикалык изоляциялоо системаларын орнотуунун милдеттүү шартында имаратты долбоорлоого анын экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоосуз жол берилет.

5.3.2 Имаратка сейсмикалык изоляциялоо системаларын орнотуу үчүн алгылыктуу долбоордук чечимди тандоодон мурун төмөнкүлөр болушу керек:

- тандалган түзүлүштөрдүн (таянычтардын, демпферлердин, амортизаторлордун) касиеттери жөнүндө паспорттук маалыматтарга негизделген сейсмикалык изоляциялоо системаларынын талап кылынган параметрлеринин тактоочу эсеби;

- тандалган сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн иш жүзүндөгү параметрлеринин паспорттук маалыматтарга жана эсептик параметрлерге туура келишин эксперименттик текшерүү (В тиркемесин караӊыз).

5.3.3 Долбоорлоонун максаттарына жетүү үчүн тактоочу эсептөөлөрдү жана сейсмикалык изоляциялоо системаларынын талап кылынган параметрлерине ылайыктуулугун баалоону жүзөгө ашырууда төмөнкүлөр зарыл:

а) тандалган параметрлер менен сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын реакцияларын жана пайдаланылуучу жана сейсмикалык таасирлерге тандалып алынган конструкциялык схемасы менен сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн жүрүм-турумун болжолдоого жана баалоого мүмкүндүк берүүчү эсептөөлөрдүн комплексин аткаруу (5.1.2 караӊыз);

б) тандалган сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин паспорттук маалыматтарын жана эсептөөлөрдүн натыйжаларын салыштыруу. Салыштыруунун жыйынтыгы боюнча сейсмикалык изоляциялоо системаларынын жөндөмдүүлүгүн баалоо:

- ага түшкөн вертикалдык жана горизонталдык эсептелген жүктөрдү кабыл алуу;

- эсептөөлөрдүн натыйжаларына жана ушул нормалардын жоболоруна ылайык келген чектерде деформациялануу (6-бөлүктү караӊыз);

- сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн реакциясын керектүү деңгээлге чейин азайтуу.

5.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын тандоодо супертүзүмдүн термелүүсү сейсмикалык изоляциялоо системалары катмарынын деңгээлиндеги горизонталдык жылышууларга салыштырмалуу минималдуу өзүнүн деформациясы менен мүнөздөлгөн катуу беттин жакындашын камсыз кылуу керек.

5.3.5 Эсептөөлөрдүн натыйжаларын талдоодо сейсмикалык изоляцияланган имараттардын сейсмикалык туруктуулугу супертүзүмгө горизонталдык жүктөмдөрдүн чоңдугунан гана эмес, ошондой эле сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын көтөрүмдүүлүгүнөн (бекемдигинен) жана супертүзүм менен субтүзүмдүн өз ара жылышууларынын жол берилген чектеринен да көз каранды экендигин эске алуу керек.

5.3.6 Эгерде сейсмикалык таасирлердин эсептик таасири сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн жол берилген параметрлеринен ашып кетсе же супертүзүмгө сейсмикалык жүктөмдөрдүн азаюу даражасы жетишсиз болсо, анда сейсмикалык изоляциялоо системаларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жана эсептөөлөрдү кайталоо керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү тандоо жана аларды пайдалануу менен сейсмикалык изоляциялоо системалары түзүү субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык чечимдерин эске алуу менен ишке ашырылууга тийиш, алардын өз ара аракеттенүүсү сейсмикалык изоляциялоочур катмар аркылуу камсыз кылынат.

5.3.7 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо жана ишке ашырууда сейсмикалык изоляциялоочу элементтерге сыноолорду жүргүзүү жана зарыл болгон учурда бүтүндөй системанын эсептик параметрлерге, долбоордук жана ченемдик талаптарга ылайык келүүсүн тастыктоо керек.

Сыноолор 5.3.7.1–5.3.7.4-пункттарынын жоболоруна ылайык жүргүзүлүшү керек.

5.3.7.1 Сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин-өкүлдөрдүн паспорттук маалыматтарга жана талап кылынган параметрлерге жарактуу параметрлеринин шайкештигин эксперименттик текшерүү аларды долбоордо жана курулушта колдонууга чейин аткарылууга тийиш.

5.3.7.2 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын тибинин жана схемасынын акыркы вариантын дайындоодон мурда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн пайдаланылуучу анык (иш жүзүндөгү) параметрлеринин билдирилген паспорттук көрсөткүчтөргө ылайык келишин жана талап кылынган параметрлерди канааттандырууну эксперименттик текшерүү жүргүзүлүүгө тийиш (5.3.2 караӊыз).

Сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү эксперименттик текшерүү алар тастыкталууга тийиш болгон параметрлердин тизмесин регламенттөөчү сыноо программасына ылайык аткарылууга тийиш. Сыноолор жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатындагы эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдардын, квалификациялуу адистердин жана керектүү жабдуулардын катышуусу менен аткарылышы керек. Сыноо программасы, эреже катары, колдонуудагы стандарттардын техникалык талаптарына ылайык келүүгө жана текшерүүнү караштырууга тийиш:

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн касиеттерине температуралык таасирлердин таасири;

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн шамалга жана алсыз сейсмикалык таасирлерге туруштук берүүсү, ошондой эле катуу жер титирөөдөн кийинки абалы;

- горизонталдык циклдик жылышуулардын ар кандай чоңдуктарындагы сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн реакциялары;

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн катуу жер титирөөдөн кийинки иштөө жөндөмдүүлүгү (баштапкы абалына карата жылышканда кайталанган сейсмикалык таасирлерге туруштук берүү жөндөмдүүлүгү).

5.3.7.3 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны жалпысынан негиздүү учурларда, илимий-техникалык коштоонун же конкреттүү сейсмикалык изоляцияланган имарат үчүн иштелип чыккан атайын техникалык шарттардын талаптары боюнча эксперименттик текшерүүнүн зарылдыгын белгилөө керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эксперименттик текшерүү, эгерде ал мурда изилденбеген болсо же ушул жобонун талаптарына баш ийбеген сейсмикалык түзүлүштөрдү камтыса милдеттүү болот.

5.3.7.4 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны элементтердин-өкүлдөрүнүн паспорттук маалыматтарына шайкештигин сыноонун натыйжалары аларды пайдалануу менен түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу системаны талап кылынган параметрлерди жетиштүү ишенимдүүлүк менен камсыз кыла тургандыгын ырастоого тийиш.

Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү сыноонун натыйжалары паспорттук маалыматтарга ылайык келбесе жана долбоорлоонун мурдагы этаптарында аткарылган эсептик текшерүүлөрдүн жана баалоолордун натыйжалары боюнча аныкталган максаттуу параметрлердин көрүнүшүн камсыз кыла албаса, анда долбоордук чечимдер кайра каралып чыгып, бардык аналитикалык баалоолор кайрадан аткарылууга тийиш. Чечимдерди кайра карап чыгуу сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын жайгашуу схемасын, алардын санын өзгөртүүнү же сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү башка орнотмолорго алмаштырууну камтышы мүмкүн. Сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү сыноонун жыйынтыктары паспорттук маалыматтарга олуттуу дал келбеген учурда сейсмикалык изоляцияланган имараттын эсептөөлөрүнө тиешелүү тактоолорду киргизүү зарыл.

5.3.8 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тандалып алынган тибин колдонуунун жана аны түзүү үчүн сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүн пайдалануунун экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоодо наркы сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүнөн көз каранды экендигин эске алуу керек:

- сейсмикалык изоляциялоо системасынын тибин тандоо;

- максаттуу параметрлерге жана конфигурацияга, пландагы жана бийиктиги боюнча имараттын башкы өлчөмдөрүнө, ошондой эле курулуштун сейсмикалык изоляциялоочу бөлүгүнүн салмагына жараша жетишүүгө көмөк көрсөтүүчү сейсмикалык изоляциялоочу системаны түзүү үчүн сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүн жана санын тандоо;

- имараттын конструкциялык-пландоо чечимдеринин өзгөчө өзгөчөлүктөрүн, анын ичинде сейсмикалык изоляциялоочу системаны жайгаштыруу жана аны андан ары тейлөө шарттарына карата;

- сейсмикалык изоляциялоочу системаны жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн иштөөсүнө жагымдуу шарттарды түзүү, анын ичинде аларды потенциалдуу коркунучтуу таасирлерден (өрттөн, агрессивдүү чөйрөлөрдөн жана өтө нымдуулуктан, температуранын кескин өзгөрүшүнөн ж.б.) коргоо зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдар;

- сейсмикалык изоляциялоочу катмардан түздөн-түз төмөн жана жогору жанаша жайгашкан участоктордо субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тирөөч конструкцияларына карата тиешелүү техникалык чечимдерди кабыл алуу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

- супертүзүмдүн курчап турган топурак менен же чектеш курулуштар менен мүмкүн болгон өз ара аракеттенүүсүн жокко чыгаруучу деформациялык тигиштерди куруу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

- имаратта аны кесип өтүүчү тепкич-лифт түйүндөрүнүн түзүлүш орду боюнча сейсмикалык изоляцияланган катмардын чегинде түзүмчөнүн жана супер түзүмдүн өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуучу тиешелүү техникалык чечимдерди кабыл алуу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

- инженердик коммуникациялардын (суу түтүк, канализация, газ өткөргүч, электр, вентиляциялык ж.б. тармактар) коопсуз иштешин камсыз кылууга кошумча чыгымдар, алар сейсмикалык окуя учурунда үзгүлтүксүз иштөө жөндөмдүүлүгүн сактоо менен долбоорлонууга жана түзүмчөнүн жана супертүзүмдүн өз ара жылышуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга тийиш.

5.4 Концептуалдык долбоорлоонун акыркы этабы

5.4.1 Концептуалдык долбоорлоонун мурунку этаптарынын жана аткарылган эсептик текшерүүлөрдүн жана баалоолордун натыйжаларына таянуу менен (5.2 жана 5.3 караӊыз) акыркы этапта сейсмикалык изоляциялоочу имарат-тын көлөмдүк-пландык жана конструкциялык долбоордук чечими кабыл алынат.

5.4.2 Сейсмикалык изоляциялоочу курулуштун төмөнкү бөлүгүнүн акыркы долбоордук чечимин дайындоодо, сейсмикалык изоляциялоочу системаны жайгаштыруу жана эксплуатациялоо боюнча талаптарга жооп берүүдөн тышкары:

- «топурак-субтүзүм-сейсмикалык изоляциялоо-супертүзүм» глобалдык системасында өз ара аракеттенүүнү эске алуу менен субтүзүм системасынын жана анын конструкциялык схемасынын ишенимдүүлүгүн жана шайкештигин текшерүү;

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуунун дайындалган схемасын эске алуу менен конструкциялык элементтердин субтүзүмүн түзүүчү габариттик өлчөмдөрдүн жана геометриялык параметрлердин жетиштүүлүгүн текшерүү;

- статикалык жана сейсмикалык таасирлердин таасирине туруштук берүүдө, анын ичинде геотехникалык аспектилерди кароодо субтүзүм системасынын жана аны түзүүчү конструкциялык элементтердин тиешелүү эсептик текшерүүлөрүн аткаруу;

- эсептик текшерүүлөрдүн натыйжалары боюнча субтүзүмгө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуу жана бекитүү менен байланышкан техникалык чечимдерди эске алуу менен тирөөч конструкцияларды деталдаштырууну аткаруу жана долбоордук документтердин жумушчу чиймелерин белгиленген тартипте тариздөө.

5.4.3 Сейсмикалык изоляциялоочу курулуштун жогорку бөлүгүнүн долбоордук чечиминин акыркы вариантын дайындоодо фундаменталдык талаптарга ылайык келүүдөн тышкары жер титирөөгө туруктуу:

- сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жайгашкан жана супертүзүм системасынын ажырагыс бөлүгү болгон ростверк конструкциясынын көтөргүчтүгүн текшерүү;

- супертүзүм системасынын конструкциялык схемасынын өзгөчөлүктөрүнө жооп берген ростверк конструкциясынын габариттик өлчөмдөрүнүн жана геометриялык параметрлеринин жетиштүүлүгүн текшерүү;

- статикалык жана сейсмикалык таасирлердин таасирине туруштук берүүдө супертүзүм системасын жана аны түзүүчү конструкциялык элементтерди тиешелүү эсептик текшерүүлөрдү жүргүзүү;

- эсептик текшерүүлөрдүн жыйынтыгы боюнча супертүзүм системасынын тирөөч конструкцияларын ростверктин тирөөч конструкциясына сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуу жана бекитүү менен байланышкан техникалык чечимдерди эске алуу менен деталдаштырууну аткаруу жана долбоордук документтердин жумушчу чиймелерин белгиленген тартипте тариздөө.

5.4.4 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны түзүү боюнча долбоордук чечим төмөнкүдөй жумушчу чиймелерде чагылдырылууга тийиш:

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү жайгаштыруу схемаларын жана алардын долбоордук маркировкасын иштеп чыгуу жана киргизүү;

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү адистештирүү жана алардын мүнөздөмөлөрүнө, касиеттерине, параметрлерине талаптарды көрсөтүү;

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү подструкциянын жана үстүнкү курулуштун таяныч конструкциялары менен бириктирүү үчүн монтаждоочу агрегаттарды иштеп чыгуу жана камсыз кылуу;

- монтаждоо иштерин жүргүзүү жана тиешелүү деңгээлдеги контролду камсыз кылуу үчүн зарыл болгон коштоочу талаптарды, көрсөтмөлөрдү жана сунуштарды берүү.

6 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имараттарга талаптар

6.1 Негизги талаптар

6.1.1 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоодо кыйроонун алдын алуу жана зыянды чектөө боюнча талаптарды ишенимдүүлүктүн зарыл даражасы менен камсыз кылуу керек.

Долбоорлоодо имараттын төмөнкү жана жогорку бөлүктөрүнүн сейсмикалык изоляциялоочу катмар менен бөлүнгөн көлөмдүк-пландык жана конструкциялык долбоорлорун кабыл алуу керек, алар ушул ченемдер жана КР КЧ 20-02 менен белгиленген концепциялык долбоорлоонун негиз салуучу принциптерине жана критерийлерине ылайык келишин камсыз кылуу керек.

6.1.2 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тибин жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү түрлөрүн, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоочу катмарды түзүү боюнча иш-чараларды тандоо төмөнкүлөрдү камсыз кылууга тийиш:

- горизонталдык ийкемдүүлүк жана жогорку вертикалдык катуулук менен вертикалдык жүктөрдү кабыл алуу;

- конструкциялык системанын бийиктиги боюнча үзгүлтүксүздүгү;

- илешкектүү же гистерезис энергиясынын таралышы;

- жылышуунун өсүшү менен каршылык көрсөтүү күчтөрүн көбөйтүү;

- кайталануучу циклдик жүктөөлөрдөгү касиеттердин туруктуулугу;

- сейсмикалык эмес горизонталдык жүктөмдөрдө (мисалы, шамалдан) экс-плуатациялоо процессинде келип чыгуучу горизонталдык жылышууларды чектөө;

- сейсмикалык горизонталдык таасирлерде супертүзүмдөрдү жана субтүзүмдөрдүн өз ара горизонталдык жылышууларын чектөө;

- сейсмикалык күчтөр токтогондон кийин супертүзүмдүн баштапкы туруктуу тең салмактуулук абалына кайтып келиши;

- орнотуунун ыңгайлуулугу жана борборлоштуруу мүмкүнчүлүгү.

6.1.3 Сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттери эксплуатация процессинде жана кайталанган циклдик жүктөмдөрдө өзгөрүшү же маанилердин диапазону менен мүнөздөлүшү мүмкүн. Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды эсептөө ушул элементтердин эсептик параметрлеринин консервативдик маанилерин пайдалануу менен жүргүзүлсө, сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттерин өзгөртүүгө жол берилет.

6.1.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн тандалган сейсми-калык изоляциялоочу түзүлүштөр жогорку ишенимдүүлүккө ээ болушу керек.

Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү тандоодо чоңойтуу коэффициенттерин колдонуу менен баалоону талдоодон жана анын параметрлерин текшерүүдөн алынган эффекттерди эске алуу зарыл:

а) γх – сейсмикалык жылышууларга карата (6.2.2 караӊыз);

б) γz – натыйжада вертикалдык сейсмикалык күчтөргө карата (6.2.3 караӊыз).

6.2 Шайкеш келүү критерийлери

6.2.1 Сейсмикалык эсептешүү кырдаалын кароодо сейсмикалык изоляциялоочу имаратты долбоорлоонун пайдубал талаптарын сактоо үчүн төмөнкүлөр текшерилүүгө тийиш:

– критикалык чектик абал (ULS);

– зыянды чектөө боюнча чектик абал (DLS).

6.2.2 Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү тандоодо көбөйтүү коэффициентин эске алуу менен буюмдун өндүрүүчүсүнөн алынган маалыматтарды талдоодон алынган эсептик сейсмикалык жылышууларды эске алуу керек – γх =1,2 (6.1.4.а караӊыз).

6.2.3 Өндүрүүчүнүн маалыматтарын талдоодон алынган ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү тандоодо вертикалдуу сейсмикалык күчтөрдүн (чоюучу жана кысуучу) эсептелген маанилерин көбөйтүү коэффициентин эске алуу керек – γz = 1,3 (6.1.4.б караӊыз).

6.2.4 Сейсмикалык эсептик кырдаалдагы жабыркоолорду чектөө боюнча чектүү абалдарды текшерүүнүн натыйжалары сейсмикалык изоляциялоочу имараттын тегерегиндеги тигиштерди кесип өтүүчү коммуникациялардын жашоо-тиричилигин камсыз кылуучу линияларын долбоорлоодо эске алынууга тийиш, бул сейсмикалык окуялар учурунда серпилгич иштин чегинде калмак.

6.2.5 Зыянды чектөө боюнча чектүү абалда түзүмчөлөрдүн жана супертүзүмдүн кабаттарынын кыйшаюусу чектелиши керек.

Эгерде КР КЧ 20-02 башкача көрсөтүлбөсө, төмөнкү кошумча чектөөлөр каралышы керек:

а) конструкциялык системага бекем бекитилген морт материалдан жасалган жүк көтөрбөгөн конструкциялык элементтери бар имараттар үчүн:

drsν ≤0,0025h, (6.1)

мында drs – горизонталдуу кабат которуу КР КЧ 20-02 талаптарга ылайык эсептелген; h – кабаттан бийиктиги; ν – илимий-техникалык коштоонун маалыматтары боюнча кабыл алынган же 0,25ке барабар редукция коэффициенти.

б) конструкциялык системага бекитилген, көтөрбөй турган пластикалык конструкциялык элементтери бар имараттар үчүн:

drsν ≤ 0,00375h; (6.2)

в) конструкциялык системанын деформациясына таасир этпегендей кылып бекитилген конструкциялык элементтери жок имараттар үчүн, ошондой эле конструкциялык элементтери жок имараттар үчүн:

drsν ≤ 0,005h. (6.3) Редукция коэффициенти ν зыянды чектөө боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу сейсмикалык таасирлердин кайталанышынын аз мезгилин, кыйроолор жок талаптарды текшерүүдө эске алынуучу жер титирөөлөрдүн кайталануу мезгилине караганда эске алат.

6.2.6 Критикалык абалда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн бекемдиги жана деформацияланышы боюнча талаптарды эске алуу менен анын көтөрүмдүүлүгү коопсуздуктун тиешелүү коэффициенттерин колдонууда ашпоого тийиш (6.2.2, 6.2.3 жана 8.8.6 караӊыз).

6.2.7 Бул ченемдерде имараттардын толук сейсмикалык изоляциялоочу гана каралат, мында эсептик кырдаалдын шарттарында супертүзүм серпилгич деформациялар жаатында иштейт.

6.2.8 Айрым учурларда субтүзүмдүн ийкемсиз жүрүшүнө жол берилет, бирок азыркы ченемдерде ал ийкемдүү иштин чегинде калат деп болжолдонууда.

6.2.9 Өтө оор абалда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр эң жогорку эсептөө параметрлерине жетиши мүмкүн.

Супертүзүм жана түзүмчө ийкемдүү иштин чегинде калышы керек. Бул шарт аткарылса, супертүзүмдү жана субтүзүмдү капаситивдүү долбоорлоо методунун катуу эрежелерин колдонуу, ошондой эле пластикалык иштөөнү камсыз кылуу максатында аларды куруу зарылчылыгы жок.

6.2.10 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмүнүн конструкциялык каршылык системасы сейсмикалык таасирлерде анын пластикалык иштешин камсыз кылуу үчүн долбоорлонсо (5.1.6 - диссипативдик жүрүм-турум жөнүндө концепцияны караңыз), анда бул ага туура келген сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтпастан, терс таасирлерге да алып келиши мүмкүн.

Пластикалуулуктун М же Н концептуалдык классы менен супертүзүмдүн конструкциялык системасын долбоорлоонун максатка ылайыксыздыгы 6.2.11 келтирилген айрым себептер менен түшүндүрүлүшү мүмкүн.

6.2.11 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты концептуалдуу долбоорлоодо сейсмикалык термелүүлөрдүн энергиясынын диссипациясы сейсмикалык изоляциялоо системасы менен камсыздалат, ал эми супертүзүмдүн конструкциялык элементтери серпилгич деформациянын чегинде иштейт деп болжолдонот. Бул шартты тастыктоо үчүн супертүзүмдүн диссипативдик касиеттерин мүнөздөөчү натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициентинин маанисин туюнтууга ылайык аныктоого жол берилет (6.4):

, (6.4) мында ξB – негизине бекитилген үстүнкү түзүлүштүн диссипативдик касиеттерин мүнөздөөчү натыйжалуу илешкектүү демпфинг коэффициенти; ξSI – сейсмикалык изоляциялоо системасы диссипативдик касиеттерин мүнөздөөчү натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициенти; СВ – базага бекитилген супертүзүмдүн горизонталдык катуулугу; СSI – сейсмикалык изоляциялоо системасы горизонталдык катуулугу.

Ушундан улам (6.4), супертүзүм менен сейсмикалык изоляциялоо системасынын ортосундагы горизонталдык катуулуктун олуттуу айырмасынан улам, супертүзүмдүн энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн ξ натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициентинин чоңдугуна олуттуу таасир этпейт.

6.2.12 Супертүзүмдү курчап турган топурактан же чектеш курулуштардан бөлүп турган тигиштерден өтүүчү газ өткөргүч линияларын жана башка кооптуу коммуникацияларды өтө оор абалда супертүзүмдүн салыштырмалуу жылыштарында коопсуз иштеши камсыз кылынгыдай кылып долбоорлоо зарыл. Бул 6.1.4 жана 6.2.2 келтирилген көбөйтүү коэффициентин γх эске алуу керек.

Мындай коммуникациялардын ийкемдүүлүгү сейсмикалык изоляциялоочу системаны ийкемдүүлүгүнө салыштырмалуу жетишерлик чоң экендигине ынануу керек жана коммуникациялардын суммалык реакциясы имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн кыймылына байкаларлык өзгөрүүлөрдү алып келбейт. Зарыл болгон учурда, сейсмикалык изоляциялоочу катмардын деңгээлиндеги ийкемдүү бирикмелер жана компенсаторлор байланышка киргизилиши керек.

6.3 Долбоорлоо үчүн негизги жоболор

Сейсмикалык изоляциялоо түзүлүштөрү үчүн негизги жоболор

6.3.1 Супертүзүм менен субтүзүмдүн ортосунда, башка иш-чаралар менен катар, курулманы эксплуатациялоо мезгилинде сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү жайгаштыруу, текшерүү, техникалык тейлөө, борборлоштуруу жана алмаштыруу үчүн жетиштүү орун болушу керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу система катмарынан жогору жана төмөн пол плиталарынын же башка конструкциялардын ортосундагы аралык, алар сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү, түтүктөрдү, байланыш системасын жана башка курулуш жабдууларын текшерүүгө тоскоол болбошу керек.

6.3.2 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр өрт, химиялык жана биологиялык чөйрөнүн агрессивдүү таасири сыяктуу потенциалдуу коркунучтуу таасирлерден корголушу керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны тибине жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн пайдаланылуучу түрлөрүнө жараша долбоордук документтерде аларды коргоого жана алардын иштешинин жагымдуу шарттарын түзүүгө багытталган иш-чаралар каралууга тийиш. Пайдубалдын түбүнө дренаждык тешиктерди орнотуу керек же сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөргө нымдуулуктун таасирин болтурбоо үчүн башка чараларды көрүү керек.

6.3.3 Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды долбоорлоодо пайдаланылуучу конструкциялык материалдар жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн элементтери колдонуудагы ченемдик жана нускамалык документтердин талаптарына ылайык келүүгө тийиш.

6.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имаратты долбоорлоодо сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр боюнча кошумча маалымат илимий-техникалык колдоо маалыматтарынан же атайын техникалык шарттардан, EN 15129, EN 1337, ISO 22762, ISO 23618 стандарттарынан жана көрсөтүлгөн стандарттарга жооп берген жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү өндүрүүчүлөр тарабынан берилген техникалык талаптардан алынышы керек.

Аралашуу контролу

6.3.5 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эффективдүү катуулук борбору жана демпфирлөө борбору сейсмикалык изоляциялоо катмарынын бетине супертүзүмдүн масса борборунун проекциясына жакыныраак жайгашышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн супертүзүмдө вертикалдуу тирөөч конструкциялардын (баштапкы колонналардын, тирөөч дубалдардын) жайгашуусуна карата жайгашуу схемасынын тең салмактуулугун эске алуу менен дайындалууга тийиш.

6.3.6 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн ишиндеги айырмачылыктарды азайтуу үчүн аларда туруктуу жүктөмдөрдөн келип чыккан кысуучу стресстер мүмкүн болушунча бирдей камсыз кылынышы керек.

6.3.7 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр супертүзүмгө да, субтүзүмгө да бекитилиши керек.

6.3.8 Сейсмикалык изоляциялоо системасынын конструкциянын соккулары жана мүмкүн болуучу буралуу кыймылдары тийиштүү конструкциялык чараларды колдонуу менен чектелгендей долбоорлонууга тийиш (мисалы, түзүмчө системасындагы коргоочу тоскоолдуктар)

Сейсмикалык изоляцияланган имараттар иштелип чыкпашы керек, анда супертүзүмдөр план боюнча жана/же бийиктиги боюнча өтө эле туура эмес деп бөлүнөт.

6.3.9 Сокку жүктөмдөрүнө тиешелүү болгон 6.3.8-талаптар, эгерде соккулардын таасири тиешелүү түзүлүштөрдүн (мисалы, демпферлер, амортизаторлор ж.б.) жардамы менен алынып салынса аткарылды деп эсептелет.

Эгерде супертүзүм планда жана/же бийиктиги боюнча орточо тартипсиз катары классификацияланса (КР КЧ 20-02-тиркемени караңыз), анда сейсмикалык изоляциялоочу таянычтарды демпферлер жана/же амортизаторлор менен айкалыштыруу менен сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн комбинацияланган системаны колдонууга жол берилет.

Субтүзүмдөрдө жана супертүзүмдөрдө сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жана астында жайгашкан конструкциялык элементтерге талаптар

6.3.10 Жердин тегиз эмес сейсмикалык кыймылдарынын таасирин азайтуу үчүн сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жана астында жайгашкан конструкциялык элементтер сейсмикалык изоляциялоочу имараттарда горизонтал-дуу жана вертикалдуу багытта жетишерлик катуу долбоорлонууга тийиш.

6.3.11 Талапты аткаруу үчүн 6.3.10-пунктунда төмөнкү шарттар канааттандырылууга тийиш:

а) сейсмикалык изоляциялоочу системаны жогору жана төмөн жагында темир бетон плиталар же алардын деформацияларынын тиешелүү локалдык жана жалпы түрлөрүн эске алуу менен долбоорлонгон кайчылаш устундар системасы түрүндө жасалган катуу горизонталдуу диафрагмалар каралышы керек;

б) сейсмикалык изоляциялоочу системаны түзүүчү түзүлүштөр эки учунда түздөн-түз катуу горизонталдуу диафрагмаларга бекитилиши керек (жогоруда а пунктчасын караңыз) же эгер бул мүмкүн болбосо, сейсмикалык эсептик кырдаалда салыштырмалуу горизонталдык жылышуусу сейсмикалык эсептешүү системасынын горизонталдык деформацияларынын 1/20 аз болушу керек болгон вертикалдуу элементтердин жардамы менен бекитилиши керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу катмардан түздөн-түз төмөн жана жогору жайгашкан субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык элементтери алардын көтөрүмдүүлүгү жана ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн орнотулган жери боюнча геометриялык параметрлери анын талап кылынган абалда ишенимдүү фиксацияланышын жана анкердик түзүлүштөр аркылуу түзүмчөгө жана супертүзүмгө тиешелүү түрдө бекитилишин камсыз кылгыдай долбоорлонууга жана деталдаштырылууга тийиш.

6.3.12 Субтүзүмгө сейсмикалык изоляциялоочу системанын бар пайдубал катары же түзүмдүн катуу төмөнкү сейсмикалык изоляциялоочу система катары долбоорлонушу мүмкүн.

Субтүзүм анын каршылык системасынын түзүмдүк схемасы концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерин жана критерийлерин (5.1.14 караңыз) жана ушул бөлүмдүн көрсөтмөлөрүн канааттандыруу үчүн адекваттуу түрдө иштелип чыгышы керек.

6.3.13 Сейсмикалык изоляциялоочу катмардан төмөн техникалык кабат түзүү сунушталат, анын конструкциялык-пландоо чечими 6.3.1, 6.3.2, 6.3.8-талаптарынын аткарылышын, анын ичинде талап кылынган бийиктиктин сакталышын жана инженердик коммуникациялар тармактарынын түзүлүшүн камсыз кылууга тийиш.

Субтүзүмдүн конструкциялык элементтери, эреже катары, монолиттүү темир бетондон жасалышы керек, аларды долбоорлоодо КР КЧ 20-02, КР КЧ 52-02 жана ушул ченемдердин жоболорун жетекчиликке алуу керек.

6.3.14 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имаратты долбоорлоодо:

- фундаменттин жана жер астындагы түзүмдүк элементтердин супертүзүмдүн реакциясынан келип чыккан таасирлерди олуттуу калдык деформацияларсыз кабыл алуу жөндөмдүүлүгүн текшерүү керек;

- фундаменттерди жана алардын супертүзүм менен байланыштарын эсептөө жана конструкциялоо бүт имараттын бирдей сейсмикалык бузулууга дуушар болушун камсыз кылышы керек;

- фундаменттин тибин, алардын өлчөмүн жана түптөлүшүнүн тереңдигин тандоодо КР КЧ 20-02 жоболорун жана сейсмикалык таасирлерде фундаменттердин жүрүшү аныкталбагандыгына байланыштуу тобокелдиктерди чектеген ушул ченемдерди сактоо керек;

- пайдубалдардын кабыл алынган катуулугу сейсмикалык таасирлер учурунда жүктөрдүн үстүнкү конструкциядан топурак түбүнө бирдей берилишин жана жеке курулуш тирөөчтөрүнүн горизонталдуу жана вертикалдык кыймылдарынын бирдейлигин камсыз кылууга тийиш.

6.3.15 Бир куруу үчүн, негизинен, пайдубалдын бир гана түрүн колдонуу керек. Өзгөчө динамикалык көз карандысыз бөлүктөрдөн турган көпүрөлөр жана курулуштар.

6.3.16 Фундамент бийиктиги боюнча бир деңгээлдүү түзүмчөнүн болушу мүмкүн, ал фундамент плитасын же фундамент ленталарынын кайчылаш системасын, түркүк-устундар түрүндөгү таяныч конструкциялардын системасын (тизмектүү кесилиши өнүккөн кыска поплитель тибинде) жана/же дубал-диафрагмаларды, ошондой эле зарыл болгон учурда сырткы фундамент дубалдарын (таяныч катары) камтыйт. Горизонталдык диафрагманын сейсмикалык изоляциялоо катмарынан төмөн субтүзүмдө дискреттик вертикалдуу таяныч конструкциялардын (мамы-устундар жана/же дубал-диафрагмалар) үстү боюнча кайчылаш устундар-таянычтар (башкы эки багытта бириктирүүчү устундар) системасы каралышы мүмкүн.

6.3.17 Супертүзүмдүн вертикалдуу конструкциялык элементтеринин конструкциялык схемасы сейсмикалык изоляциялоо системасы сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын жайгашуусу менен макулдашылышы керек. Вертикалдуу конструкциялык элементтердин проекцияларынан (дубал – диафраг-малар, түркүк-устундар) тышкары устундар-таянычтардын аралыктуу участокто-руна сейсмикалык изоляциаланган таянычтарды орнотууга жол берилбейт.

Сейсмикалык изоляциялоочу катмардын түбүнүн деңгээлинде вертикалдуу конструкциялык элементтердин салыштырмалуу горизонталдык жылышуулары чектелүүгө жана жол берилген чоңдуктардан ашпоого тийиш (6.3.11.б караӊыз).

6.3.18 Сейсмикалык изоляцияланган катуу төмөнкү бөлүгү бийиктиги боюнча эки же андан көп деңгээлдеги түзүмчө болушу мүмкүн жана бирдиктүү каршылык системасына бириктирилген фундаментти, вертикалдуу жана горизонталдуу конструкциялык элементтерди (дубалдар, мамычалар, устундар, плиталар) камтышы мүмкүн.

6.3.19 Эреже катары, түзүмдүн сейсмикалык изоляциялоонун үстүнкү бөлүгүндөгү конструкциялык системасы анын каршылык системасынын түзүмдүк схемасы концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийле-рине көбүрөөк жооп бериши үчүн адекваттуу түрдө иштелип чыгышы керек.

Супертүзүм системасынын түбүндөгү сейсмикалык изоляцияланган катмардын жогору жагында ростверк конструкциясын катуу горизонталдык диафрагма катары түзүү (6.3.11 караңыз. а) жана фундаменттик конструкциянын функцияларын аткаруу сунушталат.

6.3.20 Супертүзүмдүн негизиндеги ростверк конструкциясы, эреже катары, каттуу монолиттүү темир-бетон плитсы түрүндө жасалышы керек. Эгерде суперстүзүмдүн конструкциялык системасы бири-бири менен кайчылаш кесилиштеринин өлчөмдөрү жана горизонталдуу катуу нерселер менен айырмаланган тирөөч дубалдардын дискреттик саны менен берилсе, анда куту түрүндөгү же кессон тибиндеги ростверк катуу монолиттүү темир-бетон конструкциясын кабыл алат.

6.3.21 Сейсмикалык изоляциялоо системасы же катуу түбү бар имараттардын принципиалдуу конструкциялык чечимдери 6.1-сүрөттө схемалык түрдө чагылдырылган.

6.1-сүрөт – Сейсмикалык изоляцияланган имараттардын туурасынан кеткен профилдеринин схемалык түрлөрү

Сейсмикалык таасирлерде супертүзүмдүн жылышын камсыз кылуу

6.3.22 Ушул ченемдерде каралган сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр жылышуу катуулугу төмөн (горизонталдык ийилгичтик) болууга жана сейсмикалык күч келүүлөрдүн таасиринде супертүзүмдүн субтүзүмгө карата олуттуу горизонталдуу жылышуусунун мүмкүндүгүн камсыз кылууга тийиш.

6.3.23 Сейсмикалык изоляцияланган имараттарды долбоорлоодо бардык архитектуралык-курулуштук жана инженердик чечимдер сейсмикалык таасирлер менен эсептелген сейсмикалык изоляцияланган катмардан жогору жайгашкан супертүзүмдүн ордун которуу факторун эске алуу менен дайындалышы керек жана төмөнкү талаптарды сактоо керек:

- супертүзүм менен аны курчап турган кыртыштын, субтүзүмдүн конструкцияларынын жана чектеш курулмалардын ортосунда эсептик сейсмикалык таасирлерде супертүзүмдүн бардык багытта жылышуусу үчүн жетиштүү мейкиндик (боштуктар) каралышы керек (6.1-сүрөттү караӊыз);

- сейсмикалык изоляцияланган имараттын айланасында (сырткы периметри боюнча) кирүү мүмкүнчүлүгү чектелген бош жерлерди камсыз кылуу сунушталат. Бош зоналардын туурасы бардык багыттар боюнча сейсмикалык изоляциялоо системасы менен камсыз кылынган супертүзүмдүн мүмкүн болгон эң чоң жылышуусунун чоңдугунан 2-3 эседен кем болбошу керек;

- субтүзүмдүн ички мейкиндигине кире бериштерди сырттан кароо, ошон-дой эле зарыл болгон учурда субтүзүмдүн дубалдарындагы жана жабууларындагы айрым технологиялык чуңкурларды, тешиктерди кароо сунуш кылынат;

- эреже катары, конструкциялары сейсмикалык изоляциялоочу катмарды кесип өткөн тепкич-лифт түйүнүн куруу аркылуу сейсмикалык изоляциялоочу имараттын жогорку жана төмөнкү бөлүктөрүнүн ортосундагы функционалдык өз ара байланышты караган жана татаал инженердик-техникалык чечимдерди кабыл алууну, анын ичинде анын айланасындагы тийиштүү деформациялык тигиштерди камсыз кылууга карата чечимдерди караган архитектуралык долбоордук чечимдерден качуу сунушталат.

7 Эсептөөдө эске алынуучу сейсмикалык таасирлер жана сейсмикалык изоляциялоо системасынын касиеттери

7.1 Сейсмикалык таасирлер

7.1.1 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны имараттарды долбоорлоодо сейсмикалык таасирлердин параметрлери 7.1.2-7.1.6-пункттардагы нускамаларга ылайык, имаратты функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик класстарына классификациялоону, ошондой эле кабаттуулугу боюнча КР КЧ 20-02 имараттын жоопкерчилигин классификациялоону эсепке алуу менен аныкталышы керек.

7.1.2 Сейсмикалык таасир этүүнүн горизонталдык жана вертикалдык компонентинин бир убакта аракети каралышы керек.

7.1.3 Горизонталдык сейсмикалык таасир ийкемдүү реакциялардын бирдей спектрлери менен мүнөздөлгөн эки ортогоналдык компонент менен сүрөттөлөт.

Зарыл учурда (илимий-техникалык коштоодо) горизонталдык сейсмикалык таасирдин ортогоналдык компоненттери ар кандай формадагы серпилгич реакциянын спектрлери менен сүрөттөлгөн учурлар такталышы мүмкүн.

7.1.4 Вертикалдык сейсмикалык таасир горизонталдык тегиздикке ортогоналдык компонент менен сүрөттөлөт жана горизонталдык компоненттерге туура келген реакциялардын спектрлеринен айырмаланган реакциялардын спектри менен мүнөздөлөт.

7.1.5 Эгерде функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик классына киргизилген долбоорлонуучу имаратта супертүзүм 5 (бешке) чейинки кабат кошулган бийиктикте (I же II кабаттуулук боюнча жоопкерчилик классы) каралса, анда сейсмикалык таасирдин ар бир компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилери жергиликтүү топурак шарттарына, аg топурактын эсептик ылдамдануусуна жараша, ошондой эле γI – жоопкерчилик коэффициентинин тиешелүү маанисинде аныкталышы керек.

I же II кабаттуулугу боюнча жоопкерчилик класстарына киргизилген имараттар үчүн γI жоопкерчилик коэффициенти функционалдык арналышы боюнча жана кабаттуулугу боюнча имараттын жоопкерчилик класстарынын айкалышын эске алган γIh жана γIv коэффициенттеринин маанилерин белгилеген КР КЧ 20-02 көрсөтмөлөрүнө ылайык кабыл алынышы керек.

7.1.6 Эгерде функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик классына киргизилген долбоорлонуучу имаратта супертүзүм бийиктиги боюнча 5 (беш) кабаттан ашык санда каралса, анда сейсмикалык таасирдин ар бир компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилери γI=1,0 барабар жоопкерчилик коэффициентинин маанисинде, бирок (7.1) – (7.3) туюнтмаларынын жардамы менен аныкталган γh(Т) жогорулоочу коэффициентинин тийиштүү маанилерин эске алуу менен 7.1.5 ылайык аныкталган реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилеринин көбөйтүндүсү катары аныкталышы керек:

0 ≤ T ≤ 0,1 сек. болгон учурда , бирок γI кем эмес; (7.1) 0,1 ≤ T ≤ 4 сек. болгон учурда , бирок γI кем эмес жана 1,8 ашык эмес; (7.2) T ˃ 4 сек. болгон учурда , (7.3) мында Т=0,1 сек жана Т=4 сек болгон учурда (7.2) формула боюнча аныкталган γh, (T=0,1) жана γh,(T=4) – γh(Т) коэффициентинин маанилери; Т – реакциялардын спектринин ординаталарынын мааниси аныкталган термелүү мезгилдери; n – имараттагы супертүзүмдүн кабаттарынын саны (5 ≤ n ≤19).

7.1.7 МS≥6,5 магнитудасы менен потенциалдуу активдүү жер жаракасына жакын жайгашкан IV жоопкерчилик классындагы имараттар үчүн жергиликтүү топурактуу шарттар гана эмес, сейсмикалык булактан таасир этүүнүн өзгөчөлүктө-рүн да эске алган серпилгич реакциялардын спектри эске алынышы керек.

7.1.8 Сейсмикалык таасирдин компонентинен натыйжалардын жана модалдык реакциялардын комбинациялары КР КЧ 20-02 көрсөтмөлөрүнө ылайык түзүлүшү мүмкүн

7.1.9 Түз динамикалык эсептөөлөрдү аткарууда (8.1.1.б жана 8.6 караңыз) үчтөн кем эмес сейсмикалык окуяны мүнөздөөчү жазуулардын топтомун пайдалануу жана КР КЧ 20-02 боюнча аспаптык жана жасалма акселерограмма-ларды колдонуу менен сейсмикалык таасирдин сүрөттөлүшү эске алынышы керек.

Сейсмикалык кыймылдардын жазууларын пайдалануу менен эсептөөлөрдүн жыйынтыктары боюнча сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмдөрүнүн реакцияларын баалоо усулу Г тиркемесинде келтирилген.

7.1.10 КР КЧ 20-02 жоболоруна ылайык эгерде имараттын реакциялары убакыт областында жети сызыктуу эмес эсептөөлөрдөн кем эмес жыйынтыктар боюнча орнотулса, анда Ed таасиринин натыйжасынын эсептик мааниси катары эсептөө менен аныкталган реакциянын орточо чоңдугу кабыл алынышы керек. Башка учурда Ed катары реакциянын чоңдугунун эң жагымсыз мааниси кабыл алынышы керек.

7.2 Ылдамдануунун эсептик маанисин аныктоо

7.2.1 Сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугун мүнөздөөчү жана имараттардын жана курулмалардын бузулууларынын жоктугу боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу ag ылдамданууларынын эсептик маанилери Кыргыз Республикасынын сейсмикалык райондоштуруу карталары боюнча белгиленген agR ылдамдануу маанисин жана курулманын жоопкерчилигине жараша дайындалган γI коэффициентинин маанилерин эске алуу менен аныкталышы керек.

7.2.2 Бузулуулардын жоктугу боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу ag эсептик ылдамдануу маанилери төмөнкүдөй кабыл алынышы керек:

ag = γI · agR, (7.4) мында γI – имараттын же курулманын жоопкерчилик классына жараша мааниси белгиленүүгө тийиш болгон коэффициент.

7.2.3 Төмөн сейсмикалуулук учурунда төмөнкү учурлар каралышы керек:

ag·S <0,1g (0,98 м/с2), (7.5) мында S – курулуш аянтынын топурак шарттарынын сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугуна таасирин эске алуучу коэффициент.

7.2.4 Сейсмикалуулук өтө төмөн болгон учурда төмөнкү учурлар каралышы керек:

ag·S <0,05g (0,49 м/с2). (7.6)

7.2.5 II, III жана IV жоопкерчилик класстары менен имараттар үчүн (γI ≥1,0 жоопкерчилик коэффициенти; КР КЧ 20-02 7.4-таблицаны караңыз) сейсмикалык таасирлердин күчөшүнүн топографиялык натыйжалары эске алынышы керек

(SТ коэффициенти, КР КЧ 20-02 6.3.4 караңыз).

7.3 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненти үчүн серпилгич реакциялардын спектри

7.3.1 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненти үчүн Se(T) серпилгич реакцияларынын спектри (7.7) – (7.9) туюнтмалары менен аныкталат:

0 ≤ T ≤ TВ: ; (7.7) TВ ≤ T ≤ TC: ; (7.8) T ≥ TC: . (7.9) мында Se(T) – сейсмикалык таасирдин горизонталдык компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектри; T – эркиндиктин бир даражасы менен сызыктуу системанын термелүү мезгили, сек; ag – негиздин эсептик ылдамдануусу КР КЧ 20-02 талаптарына ылайык кабыл алынат; TB – спектралдык ылдамдануулар графигинин туруктуу участогундагы мезгилдин минималдуу мааниси 7.1-таблица боюнча кабыл алынат; TC – спектралдык ылдамдануулар графигинин туруктуу участогундагы мезгилдин максималдуу мааниси 7.1-таблица боюнча кабыл алынат; η – ξ = 5% илээшкек демпфирлөө коэффициенти үчүн η = 1 мааниси бар демпфирлөө боюнча коррекциялоо коэффициент.

7.1-т а б л и ц а – TB жана TC мезгилдеринин маанилери

Сейсмикалык касиеттер боюнча топурак шарттарынын тиби

TB, с

TC, с

IA, IБ

0,15

0,48

II

0,20

0,72

III

0,25

0,96

7.3.2 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненттери үчүн серпилгич реакциялардын спектринин жалпы көрүнүшү 7.1-сүрөттө көрсөтүлгөн.

7.1-сүрөт – Сейсмикалык таасирлердин горизонталдык компоненттери үчүн серпилгич реакциялардын спектринин формасы

7.3.3 Серпилгич реакциялардын спектринин формасын сүрөттөгөн TB жана TC мезгилдеринин маанилери жана S топурак шарттарынын коэффициенти топурак шарттарынын тибине жараша болот. S топурак шарттарынын коэффициенти КР КЧ 20-02 6.2-таблицасынан S (agR) барабар кабыл алынат.

7.3.4 η коэффициентинин мааниси (7.10) туюнтмасы боюнча аныкталышы керек:

. (7.10)

(7.10) туюнтмасына альтернативдүү η коэффициентинин мааниси (7.11) жана (7.12) туюнтмаларынын жардамы менен аныкталышы керек, бул 1,0 %дан 25 %га чейинки диапазондо ξ маанилерде жана Т мезгилинен 8 с чейинки маанилерде η коэффициентинин маанилерин реалдуураак балоого мүмкүндүк берет. Т ≤1,0 c учурунда: η = r ; (7.11) Т ≥1,0 c учурунда λ: η = r (1/ T)λ. (7.12) (7.13) жана (7.14) туюнтмаларында r жана λ маанилери төмөнкү түрдө аныкталат: (7.13) (7.14) мында ξ – пайыздарда туюнтулган илээшкек демпфирлөө коэффициенти.

7.3.5 Эгерде өзгөчө учурлар үчүн илээшкек демпфирлөөнүн 5 %дан айырмаланган коэффициентин колдонуу зарыл болсо, анда анын илимий-техникалык коштоодо келтирилген маанилери пайдаланылышы керек.

7.3.6 SDe(T) которууларындагы серпилгич реакциялардын спектрин төмөнкү туюнтманын жардамы менен Se(T) ылдамданууларындагы серпилгич реакциялардын спектрин түз өзгөртүү жолу менен алууга болот:

. (7.15)

7.3.7 (7.15) туюнтмасы, эреже катары, термелүүсү 4 с ашпаган мезгилдери бар курулмалар үчүн колдонулушу керек. Термелүүсү 4,0 с ашык болгон курулмалар үчүн которуулардагы серпилгич реакциялардын спектрин толук аныктоо зарыл.

7.4 Жүрүү коэффициенти

8.8.5-пунктта көрсөтүлгөн учурларды кошпогондо, жүрүм-турум коэффициентинин q мааниси түзүмдүк системанын серпилгичтүү жүрүм-турумуна туура келген 1,0 гө барабар деп кабыл алынууга тийиш.

7.5 Эсептөөлөрдө эсепке алынуучу сейсмикалык изоляциялоо

системасынын касиеттери

7.5.1 Эсептөө сейсмикалык изоляциялоочу системаны физикалык жана механикалык касиеттеринин эң жагымсыз маанилерин анын иштөө мөөнөтү үчүн кабыл алышы керек. Сейсмикалык изоляциялоочу касиеттери таасирин көрсөтүшү керек:

- жүктөө ылдамдыгы;

- вертикалдык жүктүн чоңдуктары;

- горизонталдык жүктүн чоңдугу;

- айлана-чөйрөнүн температурасы;

- болжолдонгон иштөө мезгилинде системанын касиеттеринин өзгөрүшү.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эксплуатациялоо мөөнөтү курчап турган эксплуатациялык чөйрөнүн шарттарын эске алуу менен сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн касиеттеринин сакталышы менен шартталган.

7.5.2 Жер титирөөдөн келип чыккан инерция күчтөрүн катуулуктун максималдуу маанисин жана демпфирлөөнүн жана сүрүлүүнүн коэффициенттеринин минималдуу маанисин эске алуу менен баалоо керек.

7.5.3 Кыймылдарды катуулуктун, демпфирлөөнүн жана сүрүлүү коэффициенттеринин минималдуу маанилерин эске алуу менен эсептөө керек.

7.5.4 КР КЧ 20-02 боюнча функционалдык арналышы боюнча жоопкерчиликтин II классына ыйгарылган сейсмикалык изоляциялоочу система бар имараттарды долбоорлоодо экстремалдык маанилер (максималдуу же минималдуу) орточо маанилерден 15 % ашык эмес айырмаланган шартта сейсмикалык изоляциялоочу системаны физикалык-механикалык касиеттеринин орточо маанилери колдонулушу мүмкүн.

8 Эсептөөлөргө талаптар

8.1 Жалпы маалымат

8.1.1 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарга сейсмикалык жүктөмдөрдүн эсептик маанилерин төмөнкү ыкмалардын бири менен аныктоо керек:

а) модалдык-спектрдик ыкма (8.5 караӊыз);

б) инструменталдык жана жасалма акселерограммалардын топтомун колдонуу менен убакыт жаатында эсептөө ыкмасы менен (түз динамикалык эсептөө) (8.6 караӊыз).

Убактылуу чөйрөдө эсептөө ыкмасы боюнча эсептелген сейсмикалык жүктөмдөрдүн маанилерин жоболордо белгиленген бардык имараттар жана курулмалар үчүн аныктоо керек. Модалдык-спектрдик метод боюнча эсептик сейсмикалык жүктөмдөрдү аныктоону бийиктиги 4 кабаттан ашпаган имараттар үчүн аткарууга жол берилет.

8.1.2 Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын динамикалык реакциясы ылдамдануу, инерция күчтөрү жана жер которуу бөлүгүндө изилдениши керек.

8.1.3 Имараттар үчүн КР КЧ 20-02 аныкталгандай туш келди эксцентриситет менен колдонулган таасирлерди кошуп алганда буралуунун таасирин эске алуу зарыл.

8.1.4 Эки горизонталдык багытта жылышууну, оодаруу моментинин эффекттерин жана имараттын вертикалдуу огунун айланасында айланууну адекваттуу эсепке алуу үчүн сейсмикалык изоляциялоо системасын симуляциялоодо сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн мейкиндикте бөлүштүрүлүшүн так чагылдыруу керек. Эсептөө модели сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн колдонулган ар кандай түзүлүштөрдүн мүнөздөмөлөрүн туура чагылдырышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарга карата аналитикалык баалоону жүзөгө ашырууда бир массалуу же көп массалуу эсептик моделдер пайдаланылышы мүмкүн (8.1-сүрөт).

8.1-сүрөт – Сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн эсептик моделдери: бир массалуу (колдонууга сунушталбаган) жана көп массалуу

8.1.5 Жогорку титирөө режимдеринин үстүртөн курулмалардын динамикалык реакциясына мүмкүн болуучу таасирин эске алуу керек жана буга байланыштуу:

- бир массалуу эсептик моделдерди сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн жүрүмү жөнүндө жалпы түшүнүк алуу үчүн жана концептуалдык долбоорлоонун баштапкы (алдын ала) этабында сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн талап кылынган параметрлерин баалоо үчүн гана колдонууга жол берилет;

- чечим кабыл алуунун ортоңку этабында бардык тактоочу баалоолор көп массалуу эсептөө моделдерин колдонуу менен гана жүргүзүлүшү керек.

Негизине бекитилген супертүзүмдүн жана сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүү формалары 8.2-сүрөттө көрсөтүлгөн. Термелүүнүн жогорку формаларынын супертүзүмүндө козголуунун негизги себептери болуп эсептелет:

- сейсмикалык изоляциялоо системасын жогорку горизонталдык катуулугу;

- сейсмикалык изоляциялоо системасынын термелүүнүн энергиясын бирдей жана андан ашык диссипациялоого жогорку жөндөмдүүлүгү ξ≥20 %.

а) 1-форма 2-форма 3-форма 4-форма 5-форма

б) 1-форма 2-форма 3-форма 4-форма 5-форма

а) – негизинде жазылган; б) – сейсмикалык изоляциялоочу менен

8.2-сүрөт – Супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүү формалары

8.2 Сейсмикалык изоляциялоо системасын моделдештирүү

Сейсмикалык таасирлерде сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүшүн сүрөттөө үчүн ушул ченемдерде эскертилген сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин түрлөрүн мүнөздөөчү жана 8.1-таблицада берилген жүк-жылышуунун идеалдаштырылган көз карандылыгы пайдаланылышы мүмкүн.

8.3 Эквиваленттүү сызыктуу эсептөө

8.3.1 8.3.6 келтирилген шарттар сакталган учурда энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн серпилгич катмарлуу эластомердик таянычтардан турган сейсмикалык изоляциялоочу системанын эквиваленттүү сызыктуу вискоэластикалык касиеттери бар системасы түрүндө, ал эми серпилгич пластикалык түзүлүштөрдөн турган сейсмикалык изоляциялоочу системанын – билиндик гистерезис касиеттери бар система түрүндө моделдөөгө болот.

8.1- т а б л и ц а – Сейсмикалык изоляциялоочу таянычтарды мүнөздөгөн жана сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүшүн сүрөттөө үчүн колдонулган идеалдаштырылган жүк-жылышуу көз карандылыктары

Сейсмикалык изоляциялоочу таянычтын түрү

Сейсмикалык изоляциялоочу конструктивдүү чечими

Идеалдаштырылган жүктөм-жер которуу көз карандылыгы (F-D)

Эластомердик таянычтар

(а) – төмөн энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен

(б) – жогорку энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен

(в) – коргошун өзөгү менен

(г) – жалпак горизонталдуу жылма беттери менен

8.1-таблицанын аягы

Сейсмикалык изоляциялоочу таянычтын түрү

Сейсмикалык изоляциялоочу таянычтын конструктивдүү чечими

Идеалдаштырылган жүктөм-жер которуу көз карандылыгы (F-D)

(д) – сфералык жылма беттери менен бир маятник

(е) – сфералык жылма беттери менен эки маятник R1=R2 и μ1≈μ2

(ж) – сфералык жылма беттери менен эки маятник R1=R2 и μ1≠μ2

(з) – сфералык жылма беттери менен үч маятник

8.3.2 Эгерде эквиваленттүү сызыктуу модель колдонулса, анда энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн болгон ар бир сейсмикалык изоляциялоочу серпилгич катмарлуу эластомердик таяныч үчүн 7.5.1 көрсөткүчтөрүн эске алуу менен эсептелген натыйжалуу катуулукту (Б. А. супертүзүмдүн ddb толук эсептик жылышында секанттуу катуулуктун маанисин) аныктоо зарыл. Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эффективдүү катуулугу Keff сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин эффективдүү катуулугунун суммасы болуп саналат.

8.3.3 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эффективдүү катуулугу сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин эффективдүү катуулугунун суммасы болуп саналат (8.1)

; (8.1) (8.1) кабыл алынган шарттуу белгилер 8.3.а-сүрөттө көрсөтүлгөн.

а)б)

8.3-сүрөт –Идеалдаштырылган көз карандылык жүктөм-жер которуу (F-D) энергия диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жана коргошун өзөгү (а) жана сейсмикалык изоляциялоочу бир маятник жылма таянычтын (б) сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтарынын жүрүшүн мүнөздөөчү которуу

8.3.а-сүрөттө жана түшүндүрүү (8.1):

Fmax – максималдуу жылышуу күчү; Fy – түшүү күчүн мүнөздөгөн туурасынан кеткен күч; F0 – циклдик жүктөөдө нөлдүк жылышууга туура келген жылышуу күчү; dy – түшүмдүүлүк чегине туура келген жүктөмдө жылыш; ddb – сейсмикалык изоляциялоочу элементтин жалпы эсептик жылышы; k1 – монотондуу жогорулаган жүктөмдө таянычтын баштапкы горизонталдык серпилгич катуулугу, түшүрүүдөгү катуулукка барабар, туюнтмадан аныкталат (8.2):

; (8.2)

k2 – туюнтма боюнча аныкталуучу түшүү чекитинен ашкан таянычтын горизонталдык катуулугу (8.3):

; (8.3)

W – эсептелген кыймылга туура келген бир циклде бөлүнүп чыккан энергия-гистерезис циклинин жалпы аянтына барабар жана төмөнкү туюнтма менен аныкталат:

; (8.4) Сейсмикалык изоляциялоочу бир маятник таянычтарынын эффективдүү катуулугун туюнтуунун жардамы менен аныктоо керек (8.5) ; (8.5)

8.3-сүрөттө. б жана (8.5) туюнтмасында төмөнкү шарттуу белгилер кабыл алынган:

N – сейсмикалык изоляциялоочу элементке вертикалдуу жүктөм; R – плитанын сфералык беттеринин ийрилик радиусу; μ – сфералык беттеги сыдыргычтын сүрүлүү коэффициенти; k – туюнтмадан аныкталган сүрүлүү күчүнөн ашкандан кийин таянычтын горизонталдуу катуулугу (8.6):

; (8.6)

F0 – сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөгү сүрүлүү күчү, төмөнкү туюнтма аркылуу аныкталат:

; (8.7)

W – эсептелген кыймылга туура келген бир циклде бөлүнүп чыккан энергия-гистерезис циклинин жалпы аянтына барабар жана төмөнкү туюнтма менен аныкталат:

. (8.8)

8.3.4 Эквиваленттүү сызыктуу моделди колдонууда сейсмикалык изоляциялоочу системаны энергиянын диссипациясы эквиваленттүү илешкектүү демпфинг катары «эффективдүү демпинг» ξeff катары көрсөтүлүшү керек. Тирөөчтөрдөгү энергиянын диссипациясы каралып жаткан жыштыктардын жана өздүк термелүүлөрдүн формаларынын диапазонунда термелүү жыштыгы менен циклдик таралган энергияны өлчөөнүн натыйжалары боюнча аныкталышы керек. Бул диапазондон тышкаркы жогорку формалар үчүн модалдык диссипация коэффициенти базада кысылган супертүзүмдүн диссипация коэффициентине барабар болушу керек.

Энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар жана коргошун өзөктүү таянычтар үчүн эффективдүү илешкектүү демпфирлөө ξeff коэффициентинин маанилери (8.9) ; (8.9) Жогорку жана төмөнкү сфералык беттердин ийрилик радиустары бирдей болгон бир маятник сейсмикалык изоляциялоочу таянычтар жана эки маятник таянычтар үчүн эффективдүү илешкектүү демпфирлөө ξeff коэффициентинин маанилери жана сфералык беттердеги слайддын сүрүлүү коэффициенттеринин чоңдуктары туюнтуунун жардамы менен аныкталышы керек (8.10) ; (8.10)

8.3.5 Айрым сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин натыйжалуу катуулугу же натыйжалуу демпфирлөөсү эсептик жылдыруудан ddс көз каранды болгон учурларда, кабыл алынган жана эсептик маанилердин ортосундагы айырма кабыл алынган мааниден 5 % жеткенге чейин итерациялык жол-жобону колдонуу керек.

8.3.6 Төмөнкү шарттардын бардыгы аткарылса, сейсмикалык изоляция-лоочу системанын касиеттерин сызыктуу касиеттерге барабар деп эсептесе болот:

а) 8.3.2де аныкталган сейсмикалык изоляциялоочу системанын эффективдүү катуулугу 50 % дан кем эмес 0,2ddс жылышуу эффективдүү катуулугун түзөт;

б) 8.3.4тө аныкталган сейсмикалык изоляциялоочу системанын натыйжалуу демпфирлөө коэффициенти 30 % дан ашпайт;

в) сейсмикалык изоляциялоочу системанын «күч-жылышуу» диаграммасынын мүнөздөмөлөрү жүктөө ылдамдыгы өзгөргөндө же вертикалдуу жүктөмдөрдүн натыйжасында 10 % дан ашык өзгөрбөйт;

г) 0,5ddс и ddс ортосундагы кыймылдар үчүн сейсмикалык изоляциялоочу системанын калыбына келтирүүчү күчтүн жогорулашы изоляциялоочу системадагы жалпы тартылуу күчүнүн 2,5 % кем эмес.

Чечимдерди кабыл алуу этабында сейсмикалык изоляциялоочу эсептөөлөрү сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин сызыктуу эмес касиеттерин эске алуу менен аткарылышы керек.

8.3.7 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу системанын касиеттери сызыктуу касиеттерге эквиваленттүү катары каралса жана сейсмикалык таасир 7.1-бөлүмчөгө ылайык серпилгич спектрдин жардамы менен аныкталса, анда спектрди 7.3.4 көрсөтмөсү боюнча η коэффициент аркылуу диссипация боюнча корректировкалоо.

8.4 Жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө

8.4.1 Жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө ыкмасы эки горизонталдуу динамикалык котормо кыймылын карайт, алардын үстүнө статикалык бурулуш эффекттери коюлат.

Ыкма супертүзүм 8.4.2 жана 8.4.3 шарттарына баш ийген сейсмикалык изоляциялоочу системанын үстүндө жайгашкан катуу деформацияланбайт экенин болжолдойт. Бул учурда, котормо кыймылдарынын натыйжалуу мезгили төмөнкүлөрдөн аныкталат: ; (8.11) мында М – супертүзүмдүн массасы; Кeff – туюнтма аркылуу аныкталуучу сейсмикалык изоляциялоочу системанын эффективдүү горизонталдык катуулугу (8.1).

Эластомердик тирөөчтөрү бар (анын ичинде коргошун өзөгү бар) сейсмикалык изоляциялоочу имараттардын долбоордук жылышуулардагы ddc эффективдүү мөөнөттөрү ddc туюнтмасы аркылуу да аныкталышы мүмкүн. (8.12):

; (8.12)

Бир маятниктүү сейсмикалык изоляциялоочу таянычтары бар сейсмикалык изоляциялоочу имараттардын эффективдүү мөөнөттөрү ddc эсептелген жылышуулардагы туюнтма аркылуу аныкталышы мүмкүн (8.13):

. (8.13)

8.4.2 Натыйжалуу горизонталдык катуулукту баалоодо жана жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөөнү колдонууда, эгерде эки негизги горизонталдык багыттын ар биринде сейсмикалык изоляциялоочу системанын катуулук борбору менен супертүзүмдүн масса борборунун вертикалдык проекциясынын ортосундагы жалпы эксцентриситет (анын ичинде кокус эксцентриситет) анын узундугунун каралып жаткан горизонталдык багытка туурасынан кеткен багытта 7,5 % ашпаса, вертикалдык огуна карата бурулуштун таасирин этибарга албай коюуга болот. Бул жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу ыкмасын колдонуу үчүн зарыл шарт болуп саналат.

8.4.3 Жөнөкөйлөтүлгөн ыкманы, эгерде алар төмөнкү шарттардын бардыгына жооп берсе, эквиваленттүү сызыктуу демпфердик касиеттери бар сейсмикалык изоляциялоочу системаны колдонсо болот:

a) курулуш аянтынан магнитудасы Ms ≥ 6,5 болгон жакынкы потенциалдуу кооптуу жаракага чейинки аралык 15 км ашык;

б) супертүзүм жагынан эң чоң көлөмү 50 метрден ашпайт;

в) субтүзүм синхронизацияланбаган жер кыймылдарынын таасирин азайтуу үчүн жетишерлик катуу;

г) бардык сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр вертикалдуу жүктөрдү кабыл алган субтүзүмдүн үстүндө жайгашкан;

д) термелүүлөрдүн эффективдүү мезгили Тeff төмөнкү шартты канааттандырат:

c; (8.14)

мында Тf – супертүзүмдүн термелүүсүнүн негизги тонунун мезгили, анын негиздеги катуу кысылышын болжолдоп, жөнөкөйлөтүлгөн туюнтма менен аныкталат.

8.4.4 Имараттарда, 8.4.3 тышкары, эквиваленттүү сызыктуу демпфирлөөчү сейсмикалык изоляциялоочу системага колдонулган жөнөкөйлөтүлгөн ыкма үчүн бардык төмөнкү шарттар канааттандырылышы керек:

а) горизонталдык жүктөрдү кабыл алган супертүзүмдүн конструкциялык системасы пландагы түзүмдүн эки негизги огуна карата үзгүлтүксүз, симметриялуу болушу керек;

б) негиздеги субтүзүмдүн термелүүсүн четке кагууга болот;

в) сейсмикалык изоляциялоочу системаны вертикалдык жана горизонталдык катуулуктарынын ортосундагы байланыш төмөнкү туюнтмага баш ийиши керек:

; (8.15)

г) вертикалдык термелүүлөрдүн негизги тонунун мезгили Тv 0,1 сек ашпоого тийиш, мында

; (8.16)

8.4.5 Сейсмикалык таасир этүүдө катуулук борборунун жылышы ар бир горизонталдык багытта төмөнкү туюнтма боюнча эсептелиши керек:

. (8.17) мында Se (Teff, ξeff) – 8.3.4 ылайык натыйжалуу демпфингдин ξeff тиешелүү маанисин эске алуу менен аныкталган спектрдик ылдамдануу.

8.4.6 Супертүзүмдүн ар бир деңгээлинде колдонулган горизонталдык күчтөрдү ар бир горизонталдык багытта төмөнкү туюнтма менен эсептөө керек:

, (8.18) мында mj – j деӊгээлде топтолгон мааса.

8.4.7 8.4.6 каралган күч системасы табигый жана туш келди эксцентриситеттердин айкалышынан улам буралма эффекттерди жаратат.

8.4.8 Эгерде 8.4.2-пункттун шарты аткарылса, бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө бурулуунун эффектисин 8.4.5 жана 8.4.6-пункттарда аныкталган ар бир багытта алынган натыйжаларды төмөнкү туюнтма менен аныкталган δi коэффициентке (х багыттагы аракет үчүн) көбөйтүү жолу менен эсептөөгө болот:

; (8.19) мында y – каралып жаткан багытка туурасынан кеткен горизонталдык багыт х; (хi, yi) – эффективдүү катуулуктун борборуна карата сейсмикалык изоляциялоочу элементтин i координаттары; etot, y –у багыты боюнча жалпы эксцентриситет; ry – у багыт боюнча сейсмикалык изоляциялоочу системанын буралма радиусу, ал төмөнкү туюнтма боюнча аныкталат: . (8.20) Kxi и Kyi – тиешелүүлүгүнө жараша х и у багыттар боюнча элементтин эффективдүү катуулугу i болуп саналат.

8.4.9 Супертүзүмдөгү буралма эффекттер КР КЧ 20-02 жоболорго ылайык бааланышы керек.

8.5 Модалдык жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө

8.5.1 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн жүрүшү эквиваленттүүлүк сызыктуу катары каралса, бирок 8.4.2, 8.4.3 шарттарынын бири аткарылбаса же 8.4.4 колдонулбаса, анда КР КЧ 20-02 ылайык келген модалдык-спектрдик эсептөөнү жүргүзүүгө жол берилет

8.5.2 Эгерде 8.4.3 бардык шарттары аткарылса жана 8.4.4 колдонулса, анда имараттын түзүмчөсү жана супертүзүмү катуу бет сыяктуу иштейт деген божомол менен горизонталдык жылыштар жана вертикалдык огунун айланасындагы бурулуштар каралган жөнөкөйлөтүлгөн эсептөө колдонулушу мүмкүн. Бул учурда, эсептөөдө супертүзүмдүн массасынын жалпы эксцентриситети эске алынышы керек (КР КЧ 20-02 7.7-бөлүмчөнүн жоболоруна ылайык туш келди эксцентриситетти кошкондо). Курулманын ар бир чекитиндеги жылыштар котормо жана буралуу жылыштарды айкалыштыруу жолу менен эсептелиши керек. Бул ар бир сейсмикалык изоляциялоочу элементтин эффективдүү катуулугун баалоого гана тиешелүү. Инерциялык күчтөр жана моменттер сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди, ошондой эле курулманын субтүзүмүн жана супертүзүмдүн текшерүүдө эске алынууга тийиш.

8.6 Убактылуу чөйрөдө эсептөө

8.6.1 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу системаны эквиваленттүү линиялык модель түрүндө берилбесе (б. а. эгерде 8.3.6 шарттар аткарылбаса), анда имараттын сейсмикалык реакциясы сейсмикалык эсептик кырдаалда күтүлүүчү деформациялардын жана ылдамдыктардын диапазонунда сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүм-турумун адекваттуу кайра чыгарууга мүмкүндүк берүүчү белгиленген көз карандылыктарды колдонуу менен убакыттын өтүшү менен топурактардын сейсмикалык кыймылынын жазууларын пайдалануу менен бааланууга тийиш.

8.6.2 Топурактардын убагында сейсмикалык кыймылдарынын жазууларынын жардамы менен аткарылуучу эсепти сейсмикалык изоляциялоочу имараттын жылышууларын жана ага туура келген сейсмикалык жүктөмдөрдү аныктоонун артыкчылыктуу ыкмасы катары кароо керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын сейсмикалык реакциясын топурактардын сейсмикалык термелүүлөрүн өз убагында жазып алуунун жардамы менен баалоону бардык учурларда жүргүзүү сунуш кылынат. Аспаптык жазуулардын амплитудалык, спектрдик мүнөздөмөлөрү жана натыйжалуу узактыгы сейсмикалык аракеттин региондук мүнөздөмөлөрүнө шайкеш келүүгө тийиш. Эффективдүү узактык деп негиздин кыртышынын максималдуу интенсивдүүлүгүнүн жарымынан кем эмес термелүүсүнүн узактыгы түшүнүлөт. Убактылуу чөйрөдө имараттын же курулманын эсебин жүргүзүү үчүн сейсмикалык окуяларда кыртыштын кыймылын мүнөздөгөн жетиден кем эмес жазууну колдонуу сунушталат (8.6.4 караӊыз). Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмүнүн реакцияларын топурактардын сейсмикалык кыймылдарынын жазууларын пайдалануу менен аткарылуучу эсептөөлөрдүн жыйынтыгы боюнча баалоо методикасы Г тиркемесинде келтирилген.

8.6.3 Имараттардын жана курулмалардын эсептөөлөрүн мейкиндиктик эсептик моделдерди пайдалануу менен аткарууда сейсмикалык таасир үч бир-убактылуу эсепке алынуучу акселерограмма – ортогоналдык горизонталдык багыттар үчүн эки акселерограмма жана тик багыт үчүн бирөө менен берилүүгө тийиш. Жөнөкөйлөштүрүү буга тиешеси бар КР КЧ 20-02 жоболоруна ылайык болушу мүмкүн.

8.6.4 Мейкиндиктик эсептешүү моделдерин пайдалануу менен имараттарды жана курулмаларды эсептөөдө колдонулуучу эки компоненттүү жана үч компоненттүү жасалма же аспаптык акселерограммалардын комплекттери төмөнкүдөй шарттарды канааттандырууга тийиш:

а) кеминде үч эки компоненттүү же үч компоненттүү акселерограммаларды камтыйт;

б) негиздин бир багыттуу горизонталдуу кыймылын мүнөздөгөн акселерограммалардан эсептелген нөл мезгилдеги спектралдык ылдамдануунун орточо мааниси каралып жаткан аянт үчүн мааниден кем болбошу керек;

в) 0,2T1 – 2T1 мезгилдеги диапазондо (мында Т1 – имараттын же курулуштун акселерограммалар колдонула турган горизонталдык багытта негизги тон боюнча секунда менен өзүнүн термелүү мезгили) бир багыттуу акселерограммалар боюнча ξ = 5 % эсептелген спектрдик ылдамдануулардын орточо мааниси жок:

- имараттын же курулманын маанилүү горизонталдык багыттарынын бирине (мындан ары шарттуу түрдө «Х багыты» деп аталуучу) таандык кылынгандар реакциялардын берилген стандарттык спектринин кошумча маанисинин 90 % кем болбоого тийиш;

- башка горизонталдык багытка (Х ортогоналдык багытка жана андан ары шарттуу түрдө «Y багыты» деп аталууга) таандык кылынган, эреже катары, реакциялардын берилген стандарттык спектринин тиешелүү маанилеринин ω коэффициентке көбөйтүлгөн 90 % кем болбоого тийиш. ω коэффициентинин мааниси төмөнкү туюнтмаларда аныкталат:

; (8.21)

мында Т – ω коэффициенттин маанилери эсептелген мезгил. Х жана Y ортогоналдык багыттар үчүн акселерограммалар эске алынат (8.6.3 караӊыз). Имаратты же курулманы эсептөөдө «Х багыты» үчүн акселерограммалар менен берилген горизонталдык сейсмикалык таасир имараттын же курулманын бардык маанилүү горизонталдык багыттарын бойлото (имараттагы же курулмадагы конструкциялардын компоновкаланышына жараша кабыл алынат), ал эми акселерограммалар менен Y багыты үчүн берилген таасир ортогоналдык горизонталдык багыттарды бойлото колдонулушу керек.

8.7 Конструкциялык эмес элементтер

8.7.1 Конструкциялык эмес элементтердин эсеби сейсмикалык изоляциялоочу динамикалык натыйжаларын милдеттүү түрдө кароо менен КР КЧ 20-02 ылайык аткарылышы керек.

8.7.2 Имараттардын жүк көтөрбөгөн конструкциялык элементтери (парапеттер, фпонтондор, тосмолор, асма фасаддар жана башкалар) жана имараттардын конструкциялык эмес элементтери (мисалы, антенналар, өткөргүч түтүктөр механикалык жана электрдик жабдуулар, декоративдик архитектуралык элементтер), алар баш тартылганда адамдар үчүн коркунуч туудурушу, имараттын конструкциялык системасына же маанилүү жабдуулардын иштешине таасир этиши мүмкүн, аларды бекитүүнүн элементтери менен бирге эсептик сейсмикалык таасирге туруштук берүүсү текшерилиши керек.

8.7.3 Өзгөчө жоопкерчиликтеги жүк көтөрбөгөн конструкциялык жана конструкциялык эмес элементтердин же бузулушу өзгөчө коркунуч туудурган элементтердин сейсмикалык таасирине эсептөө реалдуу моделге жана ага конструкциялык эмес элементтер бекитилген жердеги конструкциялык системанын элементтеринин реакцияларына ылайык келген реакциялардын спектрлерин пайдаланууга негизделүүгө тийиш.

8.7.4 Эгерде механизмдер жана жабдуулар имараттын конструкциялык системасынын реакциясына толук таасир этүүгө жөндөмдүү салмакка жана габариттерге ээ болсо жана имараттын эсептик моделинин алкагында алар деформацияланбаган нерсе катары каралышы мүмкүн болсо, анда аларды имараттын эсептик моделине ачык түрдө киргизүү сунушталат.

8.7.5 8.7.2 жана 8.7.3 көрсөтүлгөндөрдөн башка бардык башка учурларда имараттын салмагы жок элементтерине эсептелген сейсмикалык күч келтирүүлөрдү аныктоо жол-жоболорун негиздүү жөнөкөйлөтүүгө жол берилет.

8.8 Критикалык чектеги коопсуздукту текшерүү (ULS)

8.8.1 Субтүзүмгө ага түздөн-түз колдонулган инерция күчтөрүнүн таасирине жана сейсмикалык изоляциялоочу система тарабынан ага берилген күчтөргө жана моменттерге текшерилиши керек.

8.8.2 Субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн критикалык чектик абалдары γМ коэффициенттин жеке маанилерин колдонуу менен текшерилиши керек. γМ коэффициенттин мааниси тандалган түзүмдүк система үчүн колдонулган материалдын түрүнө жараша илимий-техникалык коштоодо орнотулушу керек.

8.8.3 Субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тең салмактуулугуна жана каршылыгына тиешелүү коопсуздук текшерүүлөрү КР КЧ 20-02 жоболоруна жана башка тиешелүү ченемдерге ылайык аткарылууга тийиш. Капаситивдүү долбоорлоо талаптарын жана глобалдык же жергиликтүү пластикалык шарттарды аткаруунун кажети жок.

8.8.4 Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарда субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык элементтери диссипативдик эмес катары долбоорлонушу мүмкүн. Бетон, болот же курама имараттар үчүн ийкемдүүлүк классы төмөн (DCL) кабыл алынышы мүмкүн, бул аз диссипациялык жүрүм-турум түшүнүгүнө туура келет.

8.8.5 Имараттарда супертүзүмдүн конструкциялык элементтеринин каршылыгынын шарттары сейсмикалык таасирди эске алуу менен канааттандырылышы мүмкүн, ал 1,5 тен көп эмес жүрүм-турум коэффициентине q бөлүнөт.

8.8.6 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн туруктуулугунун мүмкүн болгон жоготулушун жана өзүнчө аныкталган γМ маанилердин колдонулушун эске алуу менен, сейсмикалык изоляциялоочу системанын туруктуулугу 6.2.2 келтирилген γх коэффициентти эске алуу менен бааланууга тийиш.

8.8.7 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тибине жана каралып жаткан сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрүнө жараша алардын туруктуулугу төмөнкү параметрлердин ар бири боюнча критикалык абалда бааланууга тийиш:

а) сейсмикалык долбоордук кырдаалда максималдуу мүмкүн болгон вертикалдык жана горизонталдык күчтөрдү, анын ичинде оодаруу таасирин эске алуу менен;

б) сейсмикалык изоляциялоочу катмардын төмөнкү жана жогорку беттеринин ортосундагы жалпы салыштырмалуу горизонталдык жылышуунун; сейсмикалык эсептик кырдаалда жалпы салыштырмалуу горизонталдык жылышуу эсептик сейсмикалык таасирден келип чыккан деформацияны жана арматуранын кичирейишинин, сойлоп кетишинин, температуралык таасиринин жана чыңалуусунун кесепеттери менен байланышкан эффекттерди камтууга тийиш (эгерде супертүзүм алдын ала чыңалса).

А тиркемеси

Сейсмикалык изоляциялоо системасын долбоорлоо концепциясы

А.1 Бул тиркеменин А жоболору сейсмикалык изоляциялоочу имараттарга карата колдонулушу керек, аларды концептуалдуу долбоорлоодо төмөндө көрсөтүлгөн сейсмикалык изоляциялоочу система менен жабдуу каралат.

А.2 Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системаны (4.8.а караңыз) супертүзүмдүн термелүүсүнүн негизги обондорунун мезгилин 1,5 – 3,0 с жана андан ашык маанилерге чейин көбөйтүүгө мүмкүндүк берүүчү жогорулатылган горизонталдуу ийкемдүүлүккө ээ болушу керек. Мындай мезгилдерде спектрдик ылдамдануулар супертүзүмдө субтүзүмдөр менен тыгыз байланышкан түзүмдүк системанын термелүүсүнүн негизги тондорунун мезгилдерине салыштырмалуу бир нече эсе аз болуп калат.

Ар кандай спектрдик курамдагы сейсмикалык таасирлердеги өздүк термелүүлөрдүн кичине жана чоң мезгилдери менен конструктивдүү системанын реакцияларындагы айырма схемалык түрдө А.1-сүрөттө көрсөтүлгөн.

А.1-сүрөттөн имараттардын (сейсмикалык изоляциялоочу жана жер титиребеген) реакцияларынын чоңдугу алардын өз термелүүлөрүнүн негизги тону жана сейсмикалык таасирлердин спектрдик өзгөчөлүктөрү боюнча мезгилдери менен гана эмес, ошондой эле имараттардын термелүүлөрдүн энергиясын диссипа-циялоого жөндөмдүүлүгү менен да өз ара байланышта экендиги көрүнүп турат.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын диссипативдик касиеттери негизинен биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системанын диссипативдик касиеттери менен аныкталышы керек, бул субтүзүмдүн супертүзүмдөн сейсмикалык изоляциялоочу катмар аркылуу бөлүнүшүн камсыз кылат. Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системанын энергияны диссипациялоого жетиштүү жөндөмдүүлүгү сейсмикалык изоляцияланган түзүлүштүн супертүзүмүнүн натыйжалуу иштеши үчүн зарыл шарт болуп саналат.

а)

б)

А.1-сүрөт – Ар түрдүү спектрдик курамдагы (а жана б) сейсмикалык таасирлерди мүнөздөөчү жана ξ илээшкек демпфирлөө коэффициентинин ар кандай маанилеринде негизги тон боюнча өздүк термелүүлөрүнүн кичине жана чоң мезгилдери бар имараттардын реакцияларындагы айырманы чагылдыруучу ылдамдануулардагы жана орун которуулардагы реакциялардын спектрлери

А.3 Энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү төмөн болгон биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системанын колдонууда супертүзүмдүн жана субтүзүмдүн мүмкүн болгон өз ара горизонталдык жылышууларын эсепке алуу керек, алар интенсивдүү жана узак мезгилдүү сейсмикалык таасирлерде бир нече жүз миллиметрге жетиши мүмкүн, ал эми кыйла жагымсыз шарттарда – бир метрден ашышы мүмкүн. Мындай жылыштар сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин алардын эсептик деформациялык мүнөздөмөлөрүнүн чегинен чыгып кетишинин натыйжасында сейсмикалык изоляциялоочу системанын бузулушуна алып келбеши керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системанын ишенимдүү иштешин камсыз кылуу үчүн диссипативдик касиеттердин туура тандалышын камсыз кылуу зарыл:

- супертүзүмдүн субтүзүмгө салыштырмалуу ашыкча жылышына жол бербөө;

- супертүзүмгө таасир этүүчү сейсмикалык жүктөмдөрдүн чоңдугунун олуттуу чектеринде жөнгө салуу;

- сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн мезгилдерине мүмкүн болгон резонанстык эффекттерди басуу.

Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системаны колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин айрым түрлөрүнүн сыпаттамасы (4.8 а караӊыз), Б тиркемесинин Б.1 жана Б.2 бөлүмчөлөрүндө келтирилген.

А.4 Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система (4.8 б) супертүзүмгө горизонталдык жүктөмдөрдүн чоңдугунун чектелишин субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тегиз горизонталдуу жылма беттери менен фрикциялык-кыймылдуу таянычтардан түзүлгөн сейсмикалык изоляциялоочу катмар аркылуу өз ара аракеттенүүсүнүн эсебинен камсыз кылышы керек.

А.5 Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система (4.8.б караңыз) эсептик деңгээлден (сейсмикалык жана шамал) ашпаган горизонталдык жүктөмдөрдүн таасиринде супертүзүмдүн өздүк термелүүлөрүнүн жыштык спектринин сакталышын камсыз кылууга тийиш. Иштөө босогосунан төмөн жүктөмдө мындай системалар супертүзүмдүн субтүзүм менен катуу кинематика-лык байланышын камсыз кылат; иштөө чегинен ашкан жүктөмдөрдө системалар сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн элементтеринин контакт түзүүчү тегиз беттеринин ортосундагы сүрүлүүнүн эсебинен энергиянын диссипациясы менен өз ара горизонталдык жылышуулардын мүмкүндүгүн камсыз кылууга тийиш.

Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система менен жабдылган супертүзүмгө таасир этүүчү максималдык сейсмикалык күчтөр бул таянычтардын конструкциялык мүнөздөмөлөрү менен бекитилген деңгээлде, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн курамында горизонталдуу жылышуу менен комплекттөөчү тетиктерди даярдоо үчүн колдонулган материалдардын фрикциялык касиеттери менен турукташтырылышы керек. Негизи менен катуу байланышы бар имараттардын жана экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системасы бар имараттардын реакцияларындагы айырма (4.8.б. караңыз) ар түрдүү спектрдик курамдагы сейсмикалык таасирлерде А.2-сүрөттө схемалык түрдө көрсөтүлөт.

а)

б)

А.2-сүрөт – Ар түрдүү спектрдик курамдагы (а жана б) сейсмикалык таасирлерди мүнөздөөчү жана ξ илээшкек демпфирлөө коэффициентинин ар кандай маанилеринде базада белгиленген имараттардын жана экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системасы бар имараттардын реакцияларындагы айырманы көрсөтүүчү ылдамдануулардагы жана жылышуулардагы реакциялардын спектрлери

А.6 Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоодо (4.8.б караңыз) супертүзүмгө таасир этүүчү инерциялык күчтөрдүн деңгээли сейсмикалык изоляциялоо системасынын мүнөздөмөлөрү менен аныкталат жана сейсмикалык таасирдин интенсивдүүлүгүнө жана статикалык курамына көз каранды эмес экендигин эске алуу керек. Сейсмикалык таасирдин интенсивдүүлүгү жана спектралдык курамы супертүзүмдүн субтүзүмгө карата өз ара горизонталдуу жылышууларынын чоңдугун аныктоодо эске алынууга тийиш (А.2-сүрөттү караңыз).

Супертүзүмдүн жана субтүзүмдүн өз ара горизонталдуу жылышына чектөөлөр жок болгон учурда, супертүзүмгө таасир этүүчү суммалык сейсмикалык күчтөр имараттын сейсмикалык изоляциялоочу бөлүгүнүн салмагынын жылышуу беттеринин ортосундагы сүрүлүү коэффициентине көбөйтүндүсүнө барабар мааниден ашууга тийиш эмес. Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасында колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин айрым түрлөрүнүн сыпаттамасы (4.8.б караӊыз) Б тиркемесинин Б.3 бөлүкчөсүндө келтирилген.

А.7 Үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоочу (4.8.в) субтүзүм менен супертүзүмдүн ортосундагы жылышуунун сфералык беттери менен сүрүлүүчү-кыймылдуу таянычтарды колдонуу менен түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу катмар аркылуу өз ара аракеттенүүнү камсыз кылуу жолу менен супертүзүмгө горизонталдуу сейсмикалык жүктөмдөрдүн чоңдугун чектөөгө тийиш.

Горизонталдык жүктөмдөрдүн сфералык жылма беттери менен сүрмө-кыймылдуу түркүктөр түрүндөгү сейсмикалык изоляциялоочу элементтер (түзүлүштөр) субтүзүм менен супертүзүмдүн ортосундагы катуу кинематикалык байланышты камсыз кылышы керек, ал эми бул деңгээлден ашкандан кийин-негизги тондор боюнча супертүзүмдүн термелүү мезгилинин көбөйүшү жана тирөөчтөрдүн контакттык сфералык беттеринин ортосундагы сүрүлүү күчтөрүнүн эсебинен энергиянын диссипациясы менен коштолгон алардын өз ара горизонталдуу жылышына жол бериши керек. Үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасынын натыйжалуулугу биринчи жана экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасына салыштырмалуу сейсмикалык таасирлердин жыштыгынын курамынын өзгөчөлүктөрүнө жана интенсивдүүлүгүнө азыраак көз каранды болууга тийиш. Үчүнчү типтеги системада колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин айрым түрлөрүнүн сыпаттамасы (4.8.в караңыз), Б тиркемесинин Б.4 бөлүкчөсүндө келтирилген.

Б тиркемеси

Сейсмикалык изоляциялоо системасы

Бул тиркемеде ушул ченемдердин 4-бөлүмүндө келтирилген сейсмикалык изоляциялоо системасы түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр келтирилген.

Б.1 Эластомердик таянычтар

Б.1.1 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу эластомердик таяныч (же катмарлуу резина металл, ошондой эле 4.9 жана 4.10 караңыз) (4.8 а караңыз) барак болоттон жана табигый же жасалма резинадан кезектешип тизилген горизонталдуу катмарларды камтыган бирдиктүү пакеттен турган сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш.

Эластомердик таянычтардын катмарлуу резина металл пакетинде төмөнкү жана жогорку тордо болот туташтыруучу фланецтер каралат, алар аркылуу эластомердик таянычтар алар бузулган же кемтик болгон учурда таянычтарды алмаштырууга мүмкүндүк берүүчү анкер болттордун жардамы менен субтүзүм жана супертүзүм системасына бекитилет.

Бардык байланыш беттериндеги компоненттердин курама өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуу үчүн резина менен болоттун барактарын бир катмарлуу пакетке бириктирүү вулканизация жолу менен же атайын бириктирүүчү материалдарды колдонуу менен жүргүзүлөт. Сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтардын параметрлери, конструкциялык материалдардын мүнөздөмөлөрү жана касиеттери, монтаждоого, эксплуатациялоого жана тышкы шамалдан коргоого карата талаптар даярдоочу тарабынан белгиленген тартипте берилүүгө тийиш.

Эластомердик таянычтын типтүү дизайнынын негизги техникалык чечими Б.1-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.1.2 Диссипативдик касиеттерди, бекемдикти, вертикалдык жана горизонталдык катуулукту, узакка чыдамдуулукту жана башка эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдү камсыз кылуу боюнча эластомердик таянычтарга коюлуучу долбоордук талаптарга жараша, эластомердик таянычтардын конструкциясы компоненттердин материалдарынын (болоттун жана резинанын) физикалык-механикалык касиеттерин, ошондой эле зарыл болгон геометриялык параметрлерди (катмарлардын саны жана алардын калыңдыгы, бийиктиги жана планы боюнча катмарлуу пакеттин өлчөмдөрү, бириктирүүчү фланецтердин өлчөмдөрү жана калыңдыгы) эске алуу менен дайындалууга тийиш.

Композиттик пакеттеги барак болот катмары резинанын туурасынан кеткен деформациясын чектеп, анын вертикалдык жүктөрдүн астында томпойуп кетишине жол бербейт, ошондой эле эластомердик таянычтардын вертикалдык катуулугун жана бекемдигин камсыз кылат. Төмөн жылышуу катуулугу резина катмарлары эластомердик таянычтардын горизонталдуу ийкемдүүлүгүн камсыз кылат.

Б.1-сүрөт – Эластомердик сейсмикалык изоляциялоочу таяныч: 1 – субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн колдоочу конструкцияларына бекитүү үчүн туташтыруучу болот фланецтери; 2 – барак резинанын катмары; 3 – барак болот катмары (болот пластиналар); 4 – катмарлуу резина металл пакетин коргогон герметикалык коргоочу резина кабыгы; 5 – субтүзүмгө жана супертүзүмгө бекитүү үчүн анкердик болттор үчүн фланецтердеги тешиктер

Эластомердик таянычтар, алардын кичинекей жылышуу катуулугунан улам, супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүүлөрүнүн жыштык спектрин өзгөртөт, ал эми таянычтардын деформацияларында пайда болгон калыбына келтирүүчү күчтөр супертүзүмдүн баштапкы абалына кайтарууга умтулат.

Эластомердик таянычтар горизонталдык жана вертикалдык багытта циклдик кыймылдарда кысуу, чыңалуу, кесүү жана буралуу күчтөрүн кабыл алат. Эсептелген гравитациялык жүктөмдөрдө эластомердик таянычтардын вертикалдык деформациясы эреже катары бир нече миллиметрден ашпайт. Эластомердик тирөөчтөрдүн горизонталдык деформациясы алардын көлөмүнө жана бийиктигине жараша болот жана бир нече жүз миллиметрге жетиши мүмкүн (Б.2-сүрөттү караӊыз).

Эластомердик таянычтардын компонентинин касиеттери жана мүнөздөмөлөрү жетишерлик жогорку ишенимдүүлүктө болжолдонот, бул аналитикалык баалоону жана анализдин натыйжаларын чечмелөөнү жетишерлик туура жүргүзүүгө мүмкүндүк берет, аларды сейсмикалык изоляциялоо системасынын түзүлүштөрү менен өз ара аракеттенүү зоналарында тирөөч конструкцияларды деталдаштырууда колдонууга болот.

Б.2-сүрөт – Эластомердик тирөөчтөрдүн вертикалдык жана горизонталдык жүктөмдөрдүн деформациясы

Б.1.3 Диссипативдик касиеттердин көрүнүшүнүн мүнөзүнө жараша эластомердик таянычтарды эки түргө бөлүүгө болот:

- төмөн энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен таянычтар;

- жогорку энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен таянычтар.

Б.1.4 Бул ченемдерде энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү төмөн эластомердик таянычтар деп диссипативдик касиеттери ξ илээшкек демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлгөн, жылышуунун салыштырмалуу деформацияларында мааниси 100 % критикалык маанинин 5 % же 0,06 % ашпаган тирөөчтөр түшүнүлөт.

Эластомердик таянычтарды даярдоо үчүн материалдын демпфердик касиеттерин жогорулатууга багытталган технологияларды колдонбостон өндүрүлгөн табигый же жасалма резинадан барактар колдонулат.

ξ коэффициенттин мааниси тирөөчтүн деформациясы учурунда пайда болгон ички сүрүлүү күчтөрүнө көз каранды жана адатта 2-3 % түзөт.

Энергиянын диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн эластомердик таянычтар сейсмикалык таасирде эластомердик таянычтардын төмөн диссипативдик жөндөмдүүлүгүн компенсациялоого мүмкүндүк берүүчү илешкектүү же гистерезис тибиндеги демпферлер менен айкалышта колдонулушу мүмкүн. Айкалыштырылган системанын схемалык диаграммасы Б. 3-сүрөттө келтирилген.

Б.3-сүрөт – Эластомердик таяныч демпфер менен айкалыштырууда сейсмикалык изоляциялоо фрагменти: 1 – эластомердик таяныч; 2 – демпфер; 3 – субтүзүм; 4 – супертүзүм

Б.1.5 Бул ченемдерде энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик таянычтар деп диссипативдик касиеттери 10 % ашык ξ маанилери менен илешкектүү демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлгөн таянычтар түшүнүлөт.

Эластомердик тирөөчтөрдүн диссипативдик касиеттери, жогорку энергия диссипациялоо жөндөмдүүлүгү, негизинен, резинадагы гистерезис процесстерине (анын пластикалык жана сызыктуу эмес ийкемдүү деформацияларына энергия чыгымдары) көз каранды жана жалпысынан 10-20 % чегинде ξ илешкектүү демпфинг коэффициентинин маанилери менен мүнөздөлөт. Энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик таянычтарда анын демпфердик касиеттерин талап кылынган деңгээлге чейин жогорулатууну камсыз кылуучу технологиялар боюнча жасалган резинадан жасалган барактар колдонулат. Жогорку энергетикалык диссипация жөндөмдүүлүгү эластомердик тирөөчтөр 200...350 % чейинки горизонталдык жылышуу деформацияларына чыдай алат, бирок алардын иштеши, ошондой эле катуу жана диссипативдик көрсөткүчтөрү жүктөө ылдамдыгына жана тарыхына, ошондой эле айлана-чөйрөнүн температурасына жана эскиришине жараша болот. Энергияны таркатуу жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик тирөөчтөр үчүн сызыктуу эмес жүрүм-турум мүнөздүү.

Резинанын бышыктыгы эскирүүнүн эскирүү процессин эске алуу менен курулуштун долбоордук эксплуатациялоо мөөнөтү менен макулдашылышы керек, ал убакыттын өтүшү менен энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик таянычтын резина компоненттеринин физикалык-механикалык касиеттеринин бузулушу менен шартталган.

Б.2 Эластомердик коргошун өзөктүү таянычтар

Б.2.1 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты биринчи типтеги (4.9 жана 4.10 караӊыз) сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу эластомердик таяныч (4.8 а караӊыз) сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш болуп саналат, ал кезеги менен тизилген болоттон жасалган горизонталдык катмарлардын жана натуралдык же жасалма резинадан (ошондой эле Б.1 караӊыз) барактардын өзүнчө пакеттик топтомунан комплекттелет, анда коргошун өзөгүн орнотуу үчүн вертикалдуу көңдөй пайда болот, ошондой эле атайын анкердик болтторду колдонуу менен субтүзүмгө жана супертүзүмгө төмөнкү жана жогорку колдоо тиркемелери үчүн эки фланец плитасы менен толукталган

Коргошун өзөгү эластомердик колдоонун катмарлуу резина металл пакетинин борборундагы алдын ала түзүлгөн тешикте (көңдөйдө) жайгашкан жана баштыктын тышкы диаметринин диаметри 15 % дан 33 % га чейин болушу мүмкүн. Коргошундун өзөгү менен эластомердик таянычтын типтүү конструкциясынын негизги техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк Б.4-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.4-сүрөт – Эластомердик таяныч коргошун өзөгү менен: 1 – субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн колдоочу конструкцияларына бекитүү үчүн туташтыруучу болот фланецтери; 2 – фланецти бириктирүү үчүн үстүнкү жана астыңкы катмарлуу пакет болот плитасы; 3 – болот катмарлары (болот такталар); 4 – барак резина катмарлары; 5 – катмарлуу резина металл пакетин коргогон герметикалык коргоочу резина кабыгы; 6 – субтүзүмгө жана супертүзүмгө бекитүү үчүн анкер болттору үчүн бириктирүүчү болот фланецтериндеги тешиктер; 7 – ачкыч тешиктери; 8 – коргошун өзөгү

Б.2.2 Курамдуу өз ара аракеттенүүчү катмарлуу резина металл пакетин коргошун өзөгү менен сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө айкалыштыруу горизонталдык деформацияларда мындай гистерезис диссипациясынын энергия таянычынын көрүнүшүн камсыз кылат.

Коргошун өзөгү менен сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таяныч төмөнкүлөргө ээ:

- эксплуатациялык жүктөмдөрдүн деңгээлинде жогорку вертикалдык катуулук;

- төмөнкү деңгээлдеги горизонталдык жүктөмдөрдүн таасири астында жогорку горизонталдык катуулук;

- жогорку деңгээлдеги горизонталдык жүктөмдөрдүн таасири астында төмөн горизонталдык катуулук;

- жогорку энергетикалык диссипация жөндөмдүүлүгү.

Б.2.3 Коргошун өзөгү бар эластомердик таянычтардын диссипативдик касиеттери алардын горизонталдык жылышуу деформацияларынын чоңдугунан көз каранды жана 15 %дан 35 % чейинки ξ менен натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлөт.

Б.2.4 Коргошун өзөгү бар сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар 120...200 % га чейин горизонталдык жылышуу деформациясына чыдай алат. Ошол эле учурда, алардын параметрлери Б.1.5 - сүрөттөлгөн эластомердик таянычтардын параметрлерине караганда тик жүктөрдүн чоңдугуна, жүктөө ылдамдыгына жана тарыхына, айлана-чөйрөнүн температурасына жана картаюуга анча сезгич эмес.

Б.2.5 Горизонталдык таасирлердин төмөнкү деңгээлдеринде (мисалы, шамал же начар сейсмикалык таасирлерде) коргошун өзөктүү сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар горизонталдык жана вертикалдык багыттарда катуу элементтер катары, ал эми горизонталдык таасирлердин жогорку деңгээлдеринде горизонталдык багытта ийкемдүү жана вертикалдуу катуу элементтер катары иштешет.

Б.2.6 Коргошун өзөгү бар эластомердик таянычтарды сейсмикалык жактан жогорку зоналарда куруу үчүн сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды долбоорлоодо колдонуу сунушталат.

Б.3 Жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү типтеги

таянычтар

Б.3.1 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система менен жабдуу үчүн колдонулуучу тегиз горизонталь жылуучу беттери (4.9 жана 4.10-караӊыз) менен сүрмө-кыймылдуу сейсмикалык изоляциялоочу таяныч (4.8.б караӊыз) сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш болуп саналат, ал катуу таяныч блок жана тайгалануучу аянтчанын болот плитасы менен жабдылууга тийиш.

Катуу таяныч бирдиги бир нече, курама-өз ара аракеттенүүчү компоненттерден турат:

- болот негизи (мисалы, контакттык беттерди иштетүү менен же үзгүлтүксүз болот куюу түрүндө, же ширетилген болоттон жасалган буюм);

- резина барак (жасалма же табигый);

- дат баспас болоттон жасалган табак;

- жылма сүрүлүү коэффициентинин мааниси төмөн синтетикалык материалдын катмары (мисалы, фторопласт).

Болоттон, барак резинадан жана синтетикалык материалдан жасалган компоненттерди бирдиктүү катуу таяныч блогуна бириктирүү, алардын бардык контакт беттеринде өз ара композиттик өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуу максатында вулканизациянын (мисалы, болот менен резина) жана/же атайын жабыштыруучу материалдардын (мисалы, болот жана фторопласт)жардамы менен аткарылышы мүмкүн. Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү орнотуу, анын негизги бөлүктөрүн жайгаштыруунун эки вариантында, жылма аянтчанын жайгашкан жерине жараша, же субтүзүмдүн үстүнкү деңгээлинде же супертүзүмдүн түбүнүн деңгээлинде жүргүзүлүшү мүмкүн.

Сүрөттө жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү жана кыймылдуу сейсмикалык изоляциялоочу таянычтын типтүү конструкциясынын негизги техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк Б.5-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.5-сүрөт – Сейсмикалык изоляциялоочу таяныч сүрүлмөлүү жалпак горизонталдуу жылма беттери менен: 1 – субтүзүмгө жана супертүзүмгө бекитилген таяныч болот пластиналары; 2 – катуу таяныч блогунун резина барагы; 3 – ички болот пластиналары; 4 – жылма таянычтын үстүнкү бөлүгүн каптоо (мисалы, фторопласт); 5 – тайып кетүүчү болот пластина (мисалы, дат баспас болоттон жасалган); 6 – таянычты бекитүү жана фрикциялык кыймылдуу таянычтын бөлүктөрүн субтүзүмгө жана супертүзүмгө бекитүү (бекитүү) үчүн зарыл болгон анкердик болт тешиктери

Б.3.2 Сейсмикалык изоляциялоочу таяныч тегиз горизонталдуу жылма беттери (же жалпак жылма таяныч) менен сүрүлүүчү таяныч, жогорку диссипалуу эластомердик таянычтардан (Б.1 жана Б.2 караӊыз) айырмаланып, кыйла төмөн срабата вания босогосу менен мүнөздөлөт жана жогорку диссипатенттүү эластомердик таянычтарга караганда алда канча көп энергия таралышын камсыз кылат (ξ=63,7 % чейин).

Бирок эластомердик таянычтардан айырмаланып, жалпак жылма таянычтарда калыбына келтирүүчү күчтөрдүн жоктугунан, интенсивдүү сейсмикалык таасирлерде супертүзүм субтүзүмгө салыштырмалуу чоң бир тараптуу горизонталдуу жылыштарга ээ болушу мүмкүн, ал эми сейсмикалык жүктөр токтогондон кийин субтүзүмгө салыштырмалуу чоң калдык горизонталдуу жылыштарга ээ болушу мүмкүн. Супертүзүмдүн чоң бир тараптуу жылыштары горизонталдык тегиздикке карата «жылма кур» жантаюусунан, тышкы сейсмикалык таасирдин симметриялуулугунан жана/же термелүүчү жылышуу эффектинен, башкача айтканда, супертүзүмдү туруктуу же бир аз өзгөргөн ылдамдыкта жай багытталган кыймылынан келип чыгышы мүмкүн. Жалпак жылма таянычтардын мейкиндикте так жайгашуусун камсыз кылуу зарыл, өзгөчө өзүнчө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө да, жалпысынан сейсмикалык изоляциялоо системасында да синтетикалык материалдан жасалган катмар менен жылма аянтчанын ортосундагы өз ара аракеттешүүнүн тегиздиктеринин горизонталдуулугуна жана параллелдүүлүгүнө карата. Башкача айтканда, экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасынын түзүмчөнүн жана супертүзүмдүн таяныч участокторунун ар кандай геометриялык кемчиликте-рине сезгичтигин белгилей кетүү керек, анткени өз ара аракеттенүүнүн тегиздик-теринин параллелдүүлүгү жана ар тараптуу багытталбагандыгы сейсмикалык изоляциялоо системасынын жалпы ишине терс таасирин тийгизиши мүмкүн, анын ичинде айрым түзүлүштөрдүн бирдей эмес жүктөлүшүнө алып келиши мүмкүн. Эгерде имарат жалпак жылма тирөөчтөрдөн гана пайда болгон экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган болсо («жылма алкак» деп аталат), анда супертүзүм субтүзүмгө салыштырмалуу чоң бир тараптуу горизонталдык кыймылдарга ээ болушу мүмкүн жана натыйжада катуу таяныч блоктордун жана жылма аянттардын долбоордук схемасында каралган субстрат менен супертүзүмдүн өз ара аракеттенүү шарттары өзгөрүшү мүмкүн. Тайгалак аянттын үстүнкү же ылдыйкы жайгашкан жерине жараша бир тараптуу чоң горизонталдык жылыштардын калдыктары сейсмикалык изоляциялоочу имараттын туруктуулук системасында долбоордо каралбаган жалпы жана/же жергиликтүү таасирлердин болушун шарттайт. Айрым чет өлкөлүк ченемдердин жоболоруна ылайык орун которуштурууну атайын чектегичтер менен жабдылбаган, каралып жаткан типтеги сүрмө-көчмө таянычтары бар сейсмикалык изоляциялоо системасы супертүзүмдүн субтүзүмгө карата жер которуу мүмкүнчүлүгүн сейсмикалык таасирлерде имараттын негизнин жылышуусу күтүлгөндөн 3 эсе көп камсыз кылууга тийиш. Чоң өлчөмдөгү жылма аянтчаларды камсыз кылуу зарылдыгы сейсмикалык изоляциялоочу жалпак жылма таянычтардын абалы боюнча тирөөч конструкцияларды орнотууда рационалдык техникалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүнчүлүгүнө терс таасирин тийгизиши мүмкүн жана муну терс фактор катары кароо керек.

Б.3.3 Сейсмикалык изоляциялоочу жалпак жылма таянычтарды пайдалануу менен сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имаратты долбоорлоодо, эреже катары, «топурак-түзүмчө-сейсмикалык изоляциялоочу-супертүзүм» глобалдык системасын баштапкы же ага жакын абалына кайтарууну камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн караган долбоордук иш-чараларды кароо керек. Бул максаттарда төмөнкү жолдор сунуш кылынышы мүмкүн:

- сейсмикалык окуядан кийин тиешелүү күч жабдууларын колдонуу аркы-луу супертүзүмдү баштапкы же ага жакын жерге кайтаруу мүмкүнчүлүгү камсыз кылынгыдай супертүзүмдүн базасында конструкциялык чечимди караштыруу;

- сейсмикалык изоляциялоочу айкалышкан системасын түзүү, анда жалпак жылма таянычтар менен бирге серпилгич сейсмикалык изоляциялоочу үзүлүштөр (мисалы, Б.6-сүрөттө көрсөтүлгөндөй эластомердик таянычтар) жана/же кошумча серпилгич элементтер (амортизаторлор) колдонулат.

Б.6-сүрөт – сейсмикалык изоляциялоо системасында жалпак жылма таянычты жана эластомердик таянычты айкалыштыруу варианты: 1 – сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таяныч; 2 – сейсмикалык изоляциялоочу таяныч сүрүлмөлүү, жалпак горизонталдуу жылма беттери менен

Б.4 Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сүрүлгүчтүү-кыймылдуу

таянычтар

Б.4.1 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу (4.8.в караңыз) топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сүрүлгүчтүү-кыймылдуу таянычтар (же термелгич жылмышуучу таянычтар, 4.9 жана 4.10 караңыз) – бул сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр, анда алардын комплекттөөчү тетиктери алардын ортосундагы жылмышуунун тиймелик беттери тиешелүү топчөйрөлүк формада болгудай даярдалат.

Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сейсмикалык изоляциялоочу сүрүлгүчтүү-кыймылдуу таянычтар термелгич жылмышуучу таянычтар деп аталат, анткени аларда жайгашкан супертүзүм сүрүлүү болгон учурда термелменин кыймылдарына окшош сейсмикалык таасирлерде кыймылдарды жасайт (төмөндөгү Б.8-сүрөттү караңыз). Ушул ченемдерде термелгич жылмышуучу таянычтардын үч түрү каралат (Б.4.4 караңыз). Энергия чайпалтып сүрүлүүчү күчтөрдүн эсебинен диссипацияланган сейсмикалык изоляциялоочу таянычтар (шар сымал жана чыгырыктуу таянычтар, кинематикалык пайдубалдар жана ушул сыяктуу энергияны диссипациялоого жөндөмдүүлүгү төмөн түзүлүштөр) ушул ченемдерде каралбайт.

Б.4.2 Ушул ченемдерде термелгич жылмышуучу таянычтар каралат, алардын бардык түрлөрүн түзүүдө принциптүү техникалык чечим аларда комплекттөөчү тетиктердин болушун болжолдойт:

- талап кылынган геометриялык параметрлери менен аларга ийилген топчөйрөлүк жылмышуу беттерин түзүү менен таяныч плиталар (Б.4.6, Б.4.13 жана Б.4.16 дагы караңыз);

- талап кылынган геометриялык параметрлери менен аларга кайкалаган жана ийилген топчөйрөлүк жылмышуу беттерин түзүү менен жылгыч (же жылгычтардын тобу) (Б.4.6, Б.4.13 жана Б.4.16 дагы караңыз).

Б.4.3 Жылмышуу беттери боюнча жылгычтардын берилген горизонталдык которуулардын чектериндеги чектөөлөр үчүн таяныч такталардын тетиктеринде жана айрым жылгычтарда чектөөчү таянычтардын функцияларын аткаруучу атайын капталдар каралышы керек (Б.4.5, Б.4.6 жана Б.4.13 дагы караңыз).

Эреже катары, сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн термелгич жылмышуучу таяныч түрүндөгү комплекттөөчү тетиктери атайын болоттордон аткарылат (тиешелүү маркадагы заводдук шарттарда атайын жол менен иштетилген болот куймалардан). Зарыл болгон учурда тиймелик беттердин өзгөчө жабылышы да каралышы мүмкүн (мисалы, жалатуу).

Б.4.4 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү түзүү боюнча техникалык чечимдин өзгөчөлүктөрүнө жараша термелгич жылмышуучу таянычтарды төмөнкүдөй түрлөргө бөлүүгө болот:

- бир топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – бир термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.6 дагы караңыз);

- эки топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – эки термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.13 дагы караңыз);

- төрт топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – үч термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.16 дагы караңыз).

Б.4.5 Бардык түрдөгү термелгич жылмышуучу таянычтарда:

- жылгычтардын жана таяныч такталардын формалары тиймелик беттерде чыңалуунун бирдей бөлүштүрүлүшүн камсыздоого тийиш жана локалдуу жагымсыз натыйжалардын пайда болуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарат;

- тиймелик топчөйрөлүк жылмышуу беттериндеги жылгычтарды которууда супертүзүм көтөрүлүп, глобалдык горизонталдык тегиздикке параллелдүү тартылуу күчүн түзүүчү аны баштапкы туруктуу тең салмактуулук абалына кайтарууга аракет кылышы керек;

- диссипативдик касиеттер таяныч такталардын жана жылгычтардын тиймелик беттеринде көрсөтүлгөн материалдардын сүрүлгүчтүү касиеттери менен өз ара байланышкан; көбүнчө диссипативдик касиеттер ξ натыйжалуу илээшкек демпфирлөө коэффициенти менен 10дон 30 %га чейинки чектердеги маанилерде мүнөздөлөт.

Б.4.6 Бир термелгич жылмышуучу таяныч эки горизонталдуу таяныч тактасынан турат, алардын бири топчөйрөлүк ийилген бети жана такталардын ортосунда жайгашкан топчөйрөлүк дошполуу жылгычы бар.

Б.4.7 Бир термелгич жылмышуучу таяныч түрүндөгү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 дагы караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана бир жылгыч менен комплекттелүүгө тийиш.

Бир термелгич жылмышуучу таяныч түрүндөгү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш төмөнкү таяныч тактасы менен комплекттелет, ал берилген чектерде жылгычтын которулуштарын камсыздоо үчүн анын ийрилик радиусунун тийиштүү өлчөмү менен ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен каралат. Үстүнкү таяныч тактасы ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен каралат, бирок анын тиймелик өз ара аркеттенүүсүн камсыздоо менен шартталган ийрилик радиусу шар сымал дошпо үчүн типтүү жылгыч менен каралат.

Б.4.8 Жылгыч көлөмдүү формасы жана геометриялык параметрлери таяныч такталарындагы (төмөнкү жана жогорку) жылмышуу беттериндеги тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен шартталган эки кайкалаган топчөйрөлүк бет менен аткарылышы керек. Болбосо, мындай жылгычты функционалдык түрдө дошполуу-сүрүлгүчтүү деп идентификациялоого болот.

Б.4.9 Бир термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү жана сейсмикалык изоляциялоочу касиеттери R топчөйрөлүк жылмышуу бетинин ийрилик радиусуна жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн төмөнкү таяныч тактасындагы өз ара аракеттенүүнүн топчөйрөлүк бети боюнча жылгычтын μ жылмышуу сүрүлүү коэффициентинин чоңдугуна көз каранды болушу керек.

Б.4.10 Бир термелгич жылмышуучу таянычтын жардамы менен сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн өз термелүү спектри артыкча сейсмикалык изоляциялоочу бир термелгич жылмышуучу таянычтын төмөнкү таяныч тактасындагы топчөйрөлүк жылмышуу бетинин тандалган ийрилик радиусуна көз каранды жана тышкы таасирдин ургаалдуулугуна, ошондой эле супертүзүмдүн термелүү амплитудасына көз каранды эмес.

Б.4.11 Бир термелгич жылмышуучу таяныч менен түзүлгөн заманбап сейсмикалык изоляциялоо системасы төмөнкүлөрдү камсыздоого жөндөмдүү:

- 3 с же андан ашык супертүзүмдөрдүн термелүү мезгилдери;

- 1 м жана андан ашык субтүзүмдөрдүн жана супертүзүмдөрдүн өз ара жылышы.

Бир топчөйрөлүк жылмышуу бети менен сейсмикалык изоляциялоочу бир термелгич жылмышуучу таянычтын конструкциясынын техникалык чечими жөнүндө жалпы көрүнүшү жана таянычтын жүрүм-турумунун демонстрациясы төмөндөгү Б.7-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.7-сүрөт – Бир термелгич жылмышуучу таянычтын жалпы көрүнүшү жана жүрүм-турум схемасы: 1 – жылгыч менен сүрүлгүчтүү байланыш үчүн ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен төмөнкү таяныч тактасы; 2 – жылгыч менен дошполуу байланыш үчүн ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен жогорку таяныч тактасы; 3 – дошполуу-сүрүлгүчтүү жылгыч; 4 – буруу чекити

Б.4.12 Бир термелгич жылмышуучу таянычтын иштөө принциби төмөндөгү Б.8-сүрөттө көрсөтүлгөн, анда төмөнкүлөр чагылдырылган:

а) гравитациялык термелменин бир асма чекити менен термелүүсү;

б) гравитациялык термелменин эки асма чекити менен термелүүсү;

в) топчөйрөлүк жылгычтын топчөйрөлүк таяныч бети боюнча жылмышуусунда термелгич термелүүлөр;

г) термелгич жылмышуучу таянычтардагы имарат.

а) б) в) г)

Б.8-сүрөт – Бир термелгич жылмышуучу таянычтын иштөө принциби

Б.4.13 Эки термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 дагы караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин бири-бири менен өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана эки жылгыч менен комплекттелет.

Эки термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш эки, төмөнкү жана жогорку таяныч такталар менен комплекттелет, алардын ар бири берилген чектерде жылгычтардын жылышын камсыздоо үчүн алардын ийрилик радиусунун тиешелүү өлчөмү менен ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен каралат. Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сейсмикалык изоляциялоочу эки термелгич жылмышуучу таянычтын конструкциясынын принциптүү техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн жүрүм-турумунун демонстрациялык схемасы Б.9-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.9-сүрөт – Эки термелгич жылмышуучу таянычтын жалпы көрүнүшү жана жүрүм-турум схемасы: 1 – төмөнкү жылгыч менен сүрүлгүчтүү байланыш үчүн ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен төмөнкү таяныч тактасы;

2 – жогорку жылгыч менен сүрүлгүчтүү байланыш үчүн ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен жогорку таяныч тактасы; 3 – жогорку дошполуу-сүрүлгүчтүү жылгыч; 4 – төмөнкү дошполуу-сүрүлгүчтүү жылгыч; 5 – буруу чекити

Б.4.14 Эки жылгычты функционалдык түрдө дошполуу-сүрүлгүчтүү деп идентификациялоого болот, алардын көлөмдүк формалары жана геометриялык параметрлери таяныч такталардагы (төмөнкү же жогорку) жылмышуу беттериндеги, ошондой эле түздөн-түз жылгычтардын ортосундагы тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен шартталган.

Төмөнкү жылгыч ар кандай ийрилик радиустары бар эки ийилген топчөйрөлүк бет менен аткарылат, анын көлөмдүк формасы жана геометриялык параметрлери төмөнкү таяныч тактасынын жылмышуу бетиндеги тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен жана жогорку жылгыч менен шар сымал дошпо принциби боюнча шартталган. Жогорку жылгыч ар кандай ийрилик радиустары бар бир ийилген төмөнкү жана бир кайкалаган жогорку топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен аткарылат, анын көлөмдүк формасы жана геометриялык параметрлери үстүнкү таяныч тактасындагы жылмышуу беттериндеги контакттык тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен жана төмөнкү жылгыч менен шар сымал дошпо принциби боюнча шартталган.

Б.4.15 Эки термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү, эреже катары, R1 жана R2 жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиустарына, ошондой эле топчөйрөлүк беттер боюнча жылгычтын μ1 жана μ2 сүрүлүү коэффициенттеринин чоңдугуна жараша болот.

Эки термелгич жылмышуучу таянычта жогорку жана төмөнкү ийилген топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиустары жана жылмышуу сүрүлүү коэффициенттери бирдей же ар түрдүү болушу мүмкүн.

Эки термелгич жылмышуучу таянычта спектралдык курамга жана сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугуна жараша ишке ырааттуу түрдө киргизилген эки термелгичтин механизми жүзөгө ашырылган. Эки термелгич жылмышуучу таянычта дошполуу жана дошполуу-сүрүлгүчтүү жылгычтардын кыймылы жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттери боюнча болушу мүмкүн (Б.9-сүрөттү караңыз). Ушундан улам, эки термелгич жылмышуучу таянычтагы таяныч такталардын өз ара жылышуулары пландагы ушундай эле тыш өлчөмдөгү бир термелгич жылмышуучу таянычтан эки эсе көп болушу мүмкүн. Ар кандай ийрилик радиустары жана сүрүлүү коэффициенттери менен жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин эки термелгич жылмышуучу таянычта колдонуу мүмкүнчүлүгү алардын сейсмикалык изоляциялоочу касиеттерин жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Б.4.16 Үч термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин бири-бири менен өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана үч жылгыч менен комплекттелет.

Үч термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш эки, төмөнкү жана жогорку таяныч такталар менен комплекттелет, алар берилген чектерде жылгычтардын жылышуусун камсыздоо үчүн алардын ийрилик радиусунун тийиштүү өлчөмү менен ийилген топчөйрөлүк жылмышуу бети менен каралат. Үч жылгычты (төмөнкү, жогорку жана ички/орто аралык) функционалдык түрдө сүрүлгүчтүү деп идентификациялоого болот, алардын көлөмдүк формалары жана геометриялык параметрлери таяныч такталарында (төмөнкү же жогорку), ошондой эле түздөн-түз жылгычтардын ортосунда жылмышуу беттериндеги тиймелик өз ара аркеттенүүнүн ар түрдүү мүнөзү менен шартталган. Ички/орто аралык жылгыч ар түрдүү ийрилик радиустары бар эки кайкалаган топчөйрөлүк беттер менен аткарылат, алардын көлөмдүк формасы жана геометриялык параметрлери, тиешелүүлүгүнө жараша, төмөнкү же жогорку жылгычтардагы жылмышуу беттеринде тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар түрдүү мүнөзү менен шартталган. Төмөнкү жана жогорку жылгычтар ар түрдүү ийрилик радиустары бар бир ийилген жана бир кайкалаган топчөйрөлүк беттер менен аткарылат, алардын көлөмдүк формасы жана геометриялык параметрлери төмөнкү же жогорку таяныч тактасындагы жылмышуу беттеринде тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар түрдүү мүнөзү, ошондой эле ички/орто аралык жылгыч менен шартталган. Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сейсмикалык изоляциялоочу үч термелгич жылмышуучу таянычтын конструкциясынын принциптүү техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн жүрүм-турумунун демонстрациялык схемасы Б.10-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.4.17 Үч термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү, эреже катары, R1, R2, R3 жана R4 жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиусуна, ошондой эле топчөйрөлүк жылмышуу беттери боюнча жылгычтардын μ1, μ2, μ3 жана μ4 жылмышуу сүрүлүү коэффициенттеринин чоңдуктарына көз каранды.

Үч термелгич жылмышуучу таянычта эки термелгичтегидей эле ийилген оюк топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин радиустары жана жылмышуу сүрүлүү коэффициенттери бирдей же ар түрдүү болушу мүмкүн.

Үч термелгич жылмышуучу таянычта спектралдык курамга жана сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугуна жараша ишке ырааттуу түрдө киргизилген үч термелгичтин механизми ишке ашырылат. Үч термелгич таянычтын жылышуулары көбөйгөн сайын термелгичтин натыйжалуу (эсептик) узундугу көбөйөт жана натыйжалуу демпфирлөө жогорулайт. Топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиустарынын маанилерин жана жылмышуу сүрүлүү коэффициенттерин айкалыштыруу менен өтө жогорку ургаалдуулуктагы жана татаал спектралдык курам менен жер титирөөлөрдө супертүзүмгө сейсмикалык жүктөмдөрдү натыйжалуу азайтууга жөндөмдүү үч термелгич жылмышуучу таянычты долбоорлоого болот.

Б.10-сүрөт – үч маятник таянычтын жалпы көрүнүшү жана жүрүш үлгүсү:

1 – тоголок оюк бети бар төмөнкү болот плитасы; 2 – тоголок оюк бети бар жогорку болот плитасы; 3 – тоголок бети бар төмөнкү жылгыч; 4 – тоголок бети бар жогорку жылгыч; 5 – ички шарнир жылдыргыч; 6 – бурулуш чекити

Б.4.18 Үч маятниктин жылма таянычы оюлган сфералык беттери бар эки таяныч пластинкасынан жана үч жылдыргычтан турат (Б.10-сүрөттү караӊыз).

Б.4.19 Долбоорлоодо үч маятниктүү жылма таянычтын жүрүшүн эске алуу керек, ал жогорку жана төмөнкү сфералык беттердин ийрилик радиустарына R жана сфералык беттердеги жылдыргычтардын μ жылгыч сүрүлүү коэффициенттеринин маанилерине көз каранды.

Б.4.20 Үч маятник жылма таянычта сфералык ойдуң беттердин радиустарын жана сүрүлүү коэффициенттерин бирдей же башкача кабыл алууга жол берилет.

Б.4.21 Үч маятниктин жылма таянычында спектралдык курамына жана сейсмикалык таасирлердин интенсивдүүлүгүнө жараша ишке ырааттуу кошулган үч маятниктин механизми ишке ашырылышы керек. Үч маятник таянычтарынын кыймылы көбөйгөн сайын маятниктин эффективдүү (болжолдуу) узундугу көбөйүп, эффективдүү демпфинг жогорулашы керек.

Б.4.22 Сфералык беттердин ийрилик радиустарынын маанилерин жана жылма сүрүлүү коэффициенттерин айкалыштырууга жана жогорку интенсивдүүлүктөгү жана татаал спектрдик курамы бар жер титирөөлөрдө супертүзүмгө сейсмикалык жүктү натыйжалуу азайтууга жөндөмдүү үч маятниктик жылма тирөөчтөрдү долбоорлоого жол берилет.

В тиркемеси

Термелүүнүн натыйжалуу мезгилинин жана натыйжалуу илешкектүү демпфирлөөнүн коэффициентинин берилген маанилеринде жети кабаттуу имарат үчүн сейсмикалык изоляциялоочу тирөөчтөрдүн талап кылынган параметрлерин алдын ала аныктоонун мисалдары

В.1 Жалпы маалымат

В.1.1 Бул В тиркемесинин ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляциялоо системасы бар өкүл-имаратты долбоорлоо мисалында сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын талап кылынган параметрлерин алдын ала аныктоо максаттары үчүн ушул ченемдердин жоболорун практикалык колдонуу боюнча сунуштарды берет.

В.1.2 Шарттуу курулуш аянтынын кыскача мүнөздөмөсү:

- курулуш аянтчасынын сейсмикалык кооптуулугу КР КЧ 20-02 Г тиркемесине ылайык горизонталдык ылдамдыктар менен бааланат жана ag = 0,44g мааниси менен мүнөздөлөт;

- курулуш аянты сейсмикалык касиеттери боюнча II типтеги кыртыштын шарттары менен мүнөздөлөт;

- курулуш объектисинде горизонталдык сейсмикалык таасирлердин күчөшүнүн топографиялык эффекттерин эске алуу коэффициенти ST = 1,0 барабар деп кабыл алынат.

Курулуштун шарттуу аянтчасын мүнөздөөчү сейсмикалык жактан жагымсыз башка факторлор жер титирөөнү пайда кылбайт деп болжолдонот.

В.1.3 Сейсмикалык изоляциялоо системасы жабдылган шарттуу өкүл имарат жөнүндө кыскача маалыматтар:

- функционалдык максаты боюнча II класска кирүүгө тийиш болгон коомдук имарат (КР КЧ 20-02 7.2-таблицасын караӊыз);

- сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө тиешелүүлүгүнө жараша сейсмикалык изоляциялоочу катмардан төмөн жана жогору жайгашкан субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык элементтерин монолиттүү темир бетондон жасоо каралат;

- супертүзүм 7 (жети) кабаттан турат, ал эми имарат кабаты боюнча жоопкерчиликтин III классына киргизилиши мүмкүн (КР КЧ 20-02 7.3-таблицасын караӊыз);

- субтүзүм жана супертүзүм темир-бетон конструкциялык элементтеринин (тирөөч конструкциялардын) алардын каршылык системасын түзүүчү сызыктуу-серпилгич иштөөсүнүн божомолунда изилденет (ошондой эле 6.2.7 караӊыз);

- имаратта сейсмикалык изоляциялоочу катмарды бирдей түрдөгү сейсмикалык изоляциялоочу таянычтарды пайдалануу менен сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү аркылуу түзүү болжолдонот (айкалыштырбастан).

7.3- пунктчанын көрсөтмөлөрүнө ылайык, сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненттери үчүн серпилгичтик реакциянын спектрлеринин ординаталарынын маанилери ξ=5 % илешкектүү демпфердик коэффициент менен эсептелүүгө тийиш.

Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы энергиянын жогорку диссипациясы бар же коргошун өзөктөрү бар сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик подшипниктерди колдонуу менен түзүлөт деп болжолдонууда (ошондой эле А тиркемесинин А.2 же Б тиркемесинин Б.1 же Б.2 караңыз).

В.1.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган шарттуу имарат-өкүлдүн супертүзүмүнүн кыскача мүнөздөмөсү:

- эки негизги ортогоналдык багытта супертүзүм конструкциялык түрү боюнча монолиттүү темир-бетон кадр системасы катары классификацияланат (же устундардын мамыларга катуу туташтырылышы менен каркас конструкциясы, КР КЧ 20-02 7.8-таблицасын караӊыз);

- план боюнча супертүзүмдүн алкактык алкагынын жалпы өлчөмдөрү

36,0х18,0 м (четки алкактардын огунда); 1-ден 7-кабатка чейинки ар бир кабаттын бийиктиги 3,3 м; алкак мамычалары туурасынан кесилишинде тик бурчтуу, 70x70 см өлчөмүндө; каркас устундары тик бурчтуу кесилишинде 30x60(h) см өлчөмүндө (h – плитанын калыңдыгын эске алуу менен устундун бийиктиги);

- супертүзүм системасында горизонталдуу диафрагмалар монолиттүү темир-бетон туташ плиталар түрүндө каралат (ростверк, кабат аралык жабуулар жана каптоолор); ростверк плитасынын калыңдыгы – 200 мм; кабат аралык жабуулар жана жабуулар плиталарынын калыңдыгы – 200 мм;

- супертүзүм системасынын түзүмдүк схемасы концептуалдык долбоорлоонун негиздөөчү принциби катары каралат (5.1.14 караӊыз).

В.1.5 Түзүлүүчү биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтардын жайгашуу планынын схемасы (4.10 караӊыз) субтүзүмдүн рамалык каркасынын колонналарынын планындагы жайгашуу схемасы менен макулдашылат деп болжолдонууда.

Бул максаттарда эластомердик таянычтардын жайгашуусун координациялоо планда супертүзүмдүн алкактык каркасынын багыттоочу окторунун торчосу менен дал келүүсү каралат, бул алкактык каркастын ар бир колоннасынын жайгашкан жери боюнча түздөн-түз сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотууну шарттайт. Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу таянычты борборлоштуруу супертүзүмдүн алкактык каркасынын мамычасынын узунунан кеткен борбордук сызыгынын абалын эске алуу менен каралат. Сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар – 35 (отуз беш) түзүлүштө колдонулат (ошондой эле В.1.6 жана В.1-сүрөттү караңыз). Каралып жаткан имаратты энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору (ξeff≥10 %) сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтарды колдонуу менен биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу алдыга жылуучу термелүүлөрдүн (Тeff) максаттуу натыйжалуу мезгилине жетишүүнү кеминде Тeff=3 сек. кем эмес камсыз кылат. Бул максаттарга жетүү үчүн талап кылынат: жогорку энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик тирөөчтөрдүн талап кылынган катуу параметрлерин аныктоо.

В.1.6 Алкактык каркастын схемалык планы, сейсмикалык изоляциялоо системасынын схемасы жана пландагы сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын жайгашуусу, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имараттын принциптүү конструкциялык-пландоо чечимин чагылдырган сейсмикалык изоляцияланган конструкциянын жалпы каршылык системасынын туурасынан кеткен профилинин түрү В.1-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Түзүмдүн жалпы каршылык системасында субтүзүм мейкиндиктин катуулугунун жана көтөрүмдүүлүгүнүн өтө жогорку даражасы менен мүнөздөлгөн бир деңгээлдүү катуу төмөнкү бөлүк болот деп болжолдонууда жана В.1-сүрөттө шарттуу түрдө көрсөтүлгөн.

В.1-сүрөт – Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имараттын принципиалдуу конструкциялык-пландоо чечими

В.1.7 Өзгөчө сейсмикалык эсептик кырдаалды кароодо алардын мүнөздүү маанилери менен туруктуу жүктөмдөрдүн чоңдугу менен шартталган туруктуу таасирлер (G) эске алынган:

- темир-бетон конструкциялык элементтеринин өз салмагынан бөлүштүрүлгөн; арматураланган оор бетондун тыгыздыгы 25,0 кН/м3 барабар кабыл алынган;

- кабат аралык жабууларга бирдей бөлүштүрүлгөн (стяжканын, полдун, тосмолордун (жана сырткы тосмолордун) салмагынан жана башка конструкциялык эмес элементтерден); бардыгы 2,0 кН/м2 (2,0 кПа) барабар кабыл алынган;

- жабууга бирдей бөлүштүрүлгөн (жылмалоонун, жылуулоонун, түрмөктөлгөн материалдардын ж.б. салмагынан); бардыгы 1,5 кН/м2 (1,5 кПа) барабар кабыл алынган.

В.1.8 Өзгөчө сейсмикалык эсептик кырдаалды кароодо мүнөздүү маанилери менен берилген жүктөмдөрдүн чоңдуктары менен шартталган таасир этүүнүн өзгөрмөлөрү (Q) эске алынган:

- аралык кабаттарга бирдей бөлүштүрүлгөн (колдонуу категориясына карабастан) 2,0 кН/м2 (2,0 кПа) барабар кабыл алынган;

- бирдей бөлүштүрүлгөн (эксплуатациялык жана кар); бардыгы – 2,5 кН/м2 (2,5 кПа) барабар кабыл алынган.

В.1.9 Сейсмикалык изоляцияланган катмардын үстүндө жайгашкан имараттын үстүнкү сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн алдын ала (статикалык) анализинин жыйынтыгына ылайык, төмөнкүлөр аныкталды:

- супертүзүмдүн темир-бетон түзүмдүк элементтеринин жалпы салмагы болжол менен – 44645 кН;

- имараттын сейсмикалык таасирлер менен айкалыштарда эсепке алынуучу сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн эсептик салмагы – 69482 кН.

- имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн сейсмикалык күч келүүлөрдү аныктоодо эске алынуучу массасы – 7083 кН∙с2/м.

В.2 Мисал (В.1) - энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору

сейсмикалык изоляцияланган эластомердик таянычтардын параметрлерин аныктоо

В.2.1 Мисалдын алкагында (В.1) сейсмикалык изоляциялоочу имарат жөнүндө жалпы маалыматтар жана В.1 бөлүмчөсүндө жана В.1-сүрөттө келтирилген алдын ала анализдин жыйынтыктары эске алынат, ошондой эле курулуш энергияны диссипациялоого жөндөмдүүлүгү жогору сейсмикалык изоляцияланган эластомердик тирөөчтөрдүн бирдей түрүн пайдалануу менен түзүлгөн биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдылаары болжолдонот (Б тиркемесинин Б.1 жана Б.2-бөлүмчөлөрүн да караңыз).

Түзүлгөн сейсмикалык изоляцияло системасы кеминде Тeff=3 сек котормо термелүүлөрдүн максаттуу эффективдүү мезгилине (Тeff) жетишүүнү камсыз кыла турган энергияны жоготуу кубаттуулугу жогору сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтардын зарыл болгон параметрлерин аныктоо процессин бир нече этап менен аткаруу сунушталат.

В.2.2 1-этап

Ошол эле типтеги сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик подшипниктер менен түзүлгөн биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасынын эффективдүү катуулугун (Kefftotal) 8.4-пунктчада келтирилген (8.11) туюнтмасы аркылуу баалоого болот. (8.11) туюнтмасын өзгөртүү менен жана Тeff=3 сек менен Kefftotal маанисин төмөнкүчө эсептөөгө болот:

В.2.3 2-этап.

Ар бир сейсмикалык изоляциялоонун Keff эффективдүү катуулугу, каралып жаткан учурда сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн сейсмикалык изоляцияланган бир эле түрү жана 35 (отуз беш) аппараттын көлөмүндө энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоонун эластомердик тирөөчтөрү колдонула тургандыгын эске алуу менен Keff маанисин төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

В.2.4 3-этап.

ξ=5 % (η=1,0) илешкек басаңдатуучу коэффициенти менен T=3 сек мезгил үчүн Se(T) ылдамдануулардагы серпилгичтик жооп спектринин ординатасынын маанисин (7.9) туюнтмасы аркылуу төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

В.2.5 4-этап.

ξ=5 % (η=1,0) илешкектүү басаңдатуучу коэффициенти менен T=3 сек мезгилге SDe(T) жылышууларындагы серпилгич реакциялар спектринин ординатасынын маанисин 7.3-пунктчадагы (7.15) туюнтмасы аркылуу төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

В.2.6 5-этап.

SDe(T) жылышууларындагы серпилгичтик жооп спектринин ординатасынын мааниси ξ=15 % илешкектүү демпфликтүү коэффициенти менен T=3 сек мезгил ичинде, энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар үчүн мүнөздүү, алар төмөнкүчө эсептелиши мүмкүн. ddc  SD(T)   578 0,69  мм  0,4 м. Эсептөөдө η коэффициентинин мааниси туюнтмалардын жардамы менен аныкталган (7.11) – (7.14):

мында Т  3,0 сек    (1/ T)  0,646  (1/ 3)0,0595  0,69

0,646,

-0,0595.

В.2.7 6-этап.

ddc эсептелген жылышууга туура келген туурасынан кеткен күчтүн Fdc маанисин төмөнкүчө эсептөөгө болот:

Fdc = Keff ddc = 887 0,4 = 353,4 кН.

В.2.8 7-этап

Циклдик жүктөөдө энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтын нөлдүк жылышына туура келген туурасынан кеткен күчтүн F0 маанисин туюнтманы трансформациялоо менен баалоого болот. F0 аныктоодо сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик тирөөчтүн агуусуна туура келген жүк астында жылышуу dy мааниси 25 мм деп кабыл алынат. Натыйжаны төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

В.2.9 8-этап

Энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик тирөөчтүн агуусун мүнөздөгөн туурасынан кеткен күчтүн Fy маанисин төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

В.2.10 этап-9

Монотондуу өскөн жүктүн астында энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтын баштапкы горизонталдык серпилгичтүүлүгү k1 төмөнкүчө эсептелиши мүмкүн:

.

Сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик подшипниктин горизонталдык катуулугун k2 төмөнкүдөй эсептөөгө болот:

.

В.2.11 Идеалдаштырылган жүктүн жылышынын (F-D) байланышы жогоруда эсептелген кабыл алынган параметрлер менен сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик подшипниктин жүрүм-турумун мүнөздөгөн, жогоруда эсептелген параметрлер менен көрсөтүлгөн.

В.2-сүрөт – (B.1) мисалда кароо үчүн кабыл алынган энергияны жоготуу жөндөмдүүлүгү жогору болгон сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик подшипниктин жүрүм-турумун мүнөздөгөн жүктүн жылышынын (F-D) идеалдуу байланышы

Г тиркемеси

Топурактардын сейсмикалык кыймылдарынын жазууларын пайдалануу менен аткарылуучу эсептөөлөрдүн жыйынтыгы боюнча сейсмикалык изоляцияланган имараттын супертүзүмүнүн реакцияларын баалоо методикасы

Бул методика ушул ченемдердин 10.6-бөлүмчөсүнүн жоболорун ишке ашыруу үчүн практикалык максаттарда колдонулушу мүмкүн болгон көрсөтмөлөрдү жана сунуштарды камтыйт.

Г.1 Энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору сейсмикалык

изоляциялоочу эластомердик таянычтар менен түзүлгөн сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган сейсмикалык изоляцияланган имараттын супертүзүмүнүн реакцияларын баалоо

Г.1.1 Баштапкы маалыматтар төмөнкүдөй болушу мүмкүн:

Г.1.1.1 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган өкүл имараттын курулушунун шарттуу аянтчасынын кыскача мүнөздөмөсү (Н.: В.1.2 В тиркемеси).

Г.1.1.2 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган шарттуу өкүл имарат жөнүндө кыскача маалыматтар (Н.: В.1.3 В тиркемеси).

Г.1.1.3 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган шарттуу имарат-өкүлдүн супертүзүмүнүн кыскача мүнөздөмөсү (Н.: В.1.3 В тиркемеси).

Супертүзүмүнүн диссипативдик касиеттери ξ=5 % илешкектүү демпфинг коэффициентинин мааниси менен мүнөздөлөт.

Г.1.1.4 Өкүл-шарттуу имаратты жабдуу болжолдонуучу сейсмикалык изоляциялоо системасы жөнүндө кыскача жалпы маалыматтар (Н.: В.1.4 В тиркемеси).

Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтын горизонталдык катуулугун мүнөздөөчү параметрлер (Н.: В.2.1-В.2.3 В тиркемеси). Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтын вертикалдык катуулугун шарттуу түрдө КZ= 1500000 кН/м барабар кабыл алууга жол берилет.

Г.1.1.5 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган шарттуу имарат-өкүлдүн анализинде эске алынган таасирлер жана жүктөмдөр жөнүндө кыскача жалпы маалыматтар (Н.: В.1.6 жана В.1.7 В тиркемеси).

Сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жайгашкан имараттын үстүнкү сейсмикалык изоляциялоочу бөлүгүн алдын ала (статикалык) талдоонун натыйжалары (Н.: В1.8 В тиркемеси).

Г.1.2 Сейсмикалык изоляцияланган имараттын сейсмикалык

реакцияларын баалоо үчүн колдонулган акселерограмма

Г.1.2.1 Сейсмикалык таасир этүүдө сейсмикалык изоляцияланган имараттын реакциялары 8.6.2 жана 8.6.3 ылайык үчтөн кем эмес акселерограмманы пайдалануу менен аткарылган эсептөөлөрдүн натыйжалары боюнча бааланат.

Мисал катары, бул тиркемеде бир эки компоненттүү «Kobe» акселерограммасын колдонуу менен эсептөөлөрдүн натыйжалары келтирилген (Япония, 16.01.1995): жер титирөөнүн магнитудасы M=6,9; булактын тереңдиги 20 км; бузулуу жылышуу түрү – горизонталдуу жылышуу. Берилген аспаптык жазуу жер титирөөнүн эпицентринен 8,7 км жана жер титирөөнүн очогу камтылган жаракадан 7,08 км аралыкта IБ тибиндеги кыртыш шарттары бар аянтчадан алынган. Реалдуу сейсмикалык окуяны ортогоналдык багытта мүнөздөөчү акселерограмма мисал катары Г.1-сүрөттө көрсөтүлгөн. Жасалма акселерограмманын горизонталдык компоненттери (Г.2-сүрөт) чыныгы сейсмикалык окуяларда катталган инструменталдык акселерограмманы тиешелүү тууралоо жолу менен курулган. Эластикалык реакциялардын спектрлери Г.3-сүрөттө берилген. S(agR) коэффициентинин мааниси курулуш объектисинин кыртыш шарттарынын түрүнө жана agR эң жогорку ылдамдатууларынын чоңдугуна жараша, тиешелүүлүгүнө жараша 6.3.2-пункттун (6.3) туюнтмасын жана КР КЧ 20-02де келтирилген 6.3-таблицада аныкталышы керек.

Г.1.2.2 Инструменталдык акселерограммаларды тууралоо «SeismoMatch» программанын жардамы менен жүзөгө ашырылышы мүмкүн.

Жасалма акселерограммаларды курууда жогорку жыштык аймагындагы сейсмикалык окуялардын айрым спектрдик өзгөчөлүктөрү сакталат же оңдолот.

а) б)

Г.1-сүрөт – Ортогоналдык багытта Kobe жер титирөөдө топурактардын горизонталдуу кыймылын мүнөздөгөн акселерограммалар

а) б)

Г.2-сүрөт – Ортогоналдык багытта жер титирөөнүн Kobe жазуулары боюнча курулган жасалма акселерограммалар

а) б)

Г.3-сүрөт – Г.2-сүрөттө көрсөтүлгөн жана КР КЧ 20-02 ылайык түзүлгөн ийкемдүү жооп спектрлери

Г.1.2.3 Бул мисалда сейсмикалык таасирлердин вертикалдык компоненти эске алынган эмес.

Г.1.2.4 Сейсмикалык изоляцияланган имараттын эсептөөлөрүн аткарууда сейсмикалык таасирлердин горизонталдык компоненттерин мүнөздөгөн курулган жасалма акселерограммаларга жана сейсмикалык таасирлердин вертикалдык компоненттерин мүнөздөгөн инструменталдык катталган акселерограммаларга масштабдык коэффициенттерди колдонууга жол берилет.

Г.1.3 Энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү жогору сейсмикалык

изоляциялоочу эластомердик таянычтар менен түзүлгөн сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган сейсмикалык изоляцияланган имараттын супертүзүмүнүн сейсмикалык реакцияларына баа берүүнүн негизги жыйынтыктары

Г.1.3.1 Курулуш эсептөөлөрү SAP2000, ETABS эсептөө программаларын же эл аралык стандарттардын талаптарына жооп берген башка программалык пакеттерди (Еврокоддор, АКШ стандарттары, Кытай стандарттары ж.б.) колдонуу менен жүргүзүлүшү мүмкүн.

Сейсмикалык изоляцияланган имаратка сейсмикалык күч келтирүүлөрдү аныктоодо:

- сейсмикалык таасирдин эки горизонталдуу компоненти бир убакта иштей тургандыгы каралган;

- сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын деформациясынын сызыктуу эмес мүнөзү эске алынат;

- түзүмдүк субтүзүм системасы ийкемдүү деформация катары каралат;

- сейсмикалык изоляциялоону эсептөөдө кабыл алынган физикалык жана механикалык касиеттери анын эксплуатациялоонун бардык мезгилиндеги эң жагымсыз маанилерине шайкеш келери болжолдонууда;

- 7.1.6да 7.1 – 7.3 боюнча бул мисалда имараттын кабаттуулугун (5тен ашык) эсепке алуу үчүн γh(T) жогорулоо коэффициентинин мааниси эсептелет:

γh(T)=

- кабат массаларынын туш келди эксцентриситеттери эсепке алынган эмес; 8.4.8 ылайык конструкциялык системанын жана сейсмикалык изоляцияланган тирөөчтөрдүн коопсуздугун текшерүүдө имараттын план боюнча буралышынын таасири (туш келди эксцентриситеттердин эсебинен) эске алынышы мүмкүн деп болжолдонгон.

Г.1.3.2 Жети кабаттуу сейсмикалык изоляцияланган имараттын сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмүнүн өзүнүн горизонталдык термелүүлөрүнүн формаларын сейсмикалык изоляцияланган тирөөчтөрдүн натыйжалуу катуулугунда талдоо керек Keff. Г.4-сүрөттө Keff=887 кН/м учурда жети кабаттуу сейсмикалык изоляцияланган имараттын термелүүсүнүн ар кандай формасы көрсөтүлдү (В тиркемесинин В.2 караӊыз).

T =3,21

T =3,2

T =2,87

T =0,44

T = 0,41

T =0,37

T =0,2

T =0,19

T =0,17

Г.4-сүрөт – 7 кабаттуу сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүүлөрүнүн формалары

Г.1.3.3 Каралып жаткан сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүк конструктивдүү системанын динамикалык реакциясы ылдамдануу, инерция күчтөрү жана жылышуу бөлүгүндө изилдениши керек.

Аткарылган эсептөөлөрдүн натыйжалары сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн термелүүсү өзүнүн мүнөзү боюнча катуу нерсенин термелүүсүнө жакын экендигин, анын өзүнүн деформациясы сейсмикалык изоляцияланган катмардын деңгээлиндеги горизонталдык жылышууларга салыштырмалуу анча чоң эмес экендигин көрсөтүүгө тийиш. Мисал катары, Г. 5-сүрөттө имараттын супертүзүмүнүн субтүзүмгө карата кыймылдары көрсөтүлгөн.

а) б)

Г.5-сүрөт – Супертүзүмдүн субтүзүмгө карата максималдуу жылышуусунда сейсмикалык изоляцияланган имараттын узунунан (а) жана туурасынан (б) багыттардагы салыштырмалуу жылышуулары

Г.1.3.4 Сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн кабаттарынын горизонталдык кыйгачтарынын максималдуу маанилерин сейсмикалык таасирлердин ар кандай айкалыштарында салыштыруу керек.

Сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн негизинин деңгээлиндеги горизонталдык термелүүнү мүнөздөгөн ылдамдануу жана жылышуу жазууларын узунунан жана туурасынан салыштыруу керек. Имараттын узунунан жана туурасынан кеткен багытында сейсмикалык изоляцияланган эластомердик таянычтардын жүрүм-турумун мүнөздөөчү көз карандылыктар Г.6 жана Г.7-сүрөттөрдө келтирилген.

а) б)

Г.6-сүрөт – Жасалма акселерограммалар менен берилген сейсмикалык таасирде сейсмикалык таасирдин узунунан (а) жана туурасынан (б) багыттардагы сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн негизинин деңгээлинде горизонталдык ылдамдануу жана убакыттын өтүшү

а)

б)

Г.7-сүрөт – Сейсмикалык таасир тийгизүүдө имараттын узунунан (а) жана туурасынан (б) багыттарындагы сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтардын жүрүм-турумун мүнөздөөчү көз карандылыктар жасалма акселерограммалар менен берилген

Г.1.4 Эластомердик таянычтар түрүндөгү сейсмикалык изоляциялоо

системасы менен 7 кабаттуу сейсмикалык изоляцияланган имараттын мисалында алынган баалоо жыйынтыктарын талдоо

Г.1.4.1 Эсептөөлөрдүн натыйжаларынан «Kobe» жасалма акселерограмманын эки горизонталдык багытынын кайсынысы сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн конструктивдүү системасы үчүн эң жагымсыз экенин аныктоо керек.

Бул сейсмикалык учурда:

- сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн базалык деңгээлиндеги жылышуу күчтөрү жана анын төмөнкү кабаттарынын горизонталдык кыйшаюулары эң чоң мааниге ээ;

- кабат аралык кабаттардын деңгээлдеринде супертүзүмдүн термелүүсүнүн жогорку формаларынын козголушунан келип чыккан ылдамдануунун эң чоң мааниси байкалат.

Г.1.4.2 Супертүзүмдүн субтүзүмгө карата эң чоң жылышуулары акселерограмма «Kobe» (400 мм) тарабынан берилген эсептелген сейсмикалык окуяга жакын маанилерге ээ болушу керек.

Сейсмикалык изоляциялоо системасын колдонуунун имаратка эсептелген сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтуу бөлүгүндөгү натыйжасын сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн негизинин деңгээлиндеги сейсмикалык туурасынан кеткен күчтөрдүн эсептик маанилеринин супертүзүмдүн түбүндө белгиленген төмөнкү деңгээлдеги сейсмикалык туурасынан кеткен күчтөрдүн эсептик маанилерине болгон катышы менен баалоого болот. 7 кабаттуу сейсмикалык изоляцияланган имарат үчүн эсептелген сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн негизинин деңгээлиндеги максималдуу эсептик туурасынан кеткен күчтөр:

- имараттын узунунан кеткен багытта 7139 кН;

- имараттын туурасынан кеткен багыты 7087 кН.

мында 7139 жана 7087 кН – супертүзүмдүн узунунан жана туурасынан кеткен багыттарындагы туурасынан кеткен күчтүн максималдуу мааниси, убакыт доменинде эсептөөнүн жыйынтыгы боюнча аныкталат.

Г.1.4.3 Супертүзүмдүн түбүндө белгиленген төмөнкү деңгээлдеги эсептик сейсмикалык кайра кесүүчү күчтөр:

- имараттын узунунан кеткен багытта 13493 кН;

- имараттын туурасынан кеткен багыты 13528 кН.

Бул жерде баштапкы маалыматтар төмөнкүдөй болгон: – супертүзүмдүн өздүк термелүү мезгилдери: туурасынан кеткен багытта негизги тон – 0,72 сек, бурулуш формасы-0,66 сек, узунунан багытта негизги тон – 0,765 сек.

Г.1.4.4 Келтирилген маалыматтардан каралган сейсмикалык изоляциялоо системасын колдонуу сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн конструкциялык системасына горизонталдык эсептелген сейсмикалык жүктөмдөрдү узунунан жана туурасынан кеткен багыттарда 1,9 эсе азайтууга мүмкүндүк берет.

Эсептөөлөрдүн натыйжалары тиешелүү сейсмикалык изоляцияланган эластомердик таянычтарды даярдоочу ишканалардын каталогдору боюнча тандоо жана аларды сыноого талаптарды аныктоо үчүн негиз болуп саналат. Тандалган сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик тирөөчтөрдү сыноодон өткөргөндөн жана алардын физикалык-механикалык параметрлерин тактоодон кийин сейсмикалык изоляцияланган имараттын реакцияларына баа берүү кайталанууга тийиш (же сейсмикалык сейсмикалык изоляциялоо системасынын мүнөздөмөлөрүнүн өзгөрүшүн эске алуу менен дагы).