Кыргыз Республикасынын энергетика министрлигинин 2026-жылдын 17- апрелиндеги № 17-7 «6-500 кВ чыңалуусуундагы электр тармактарын, чагылгандын жана ички ашыкча чыңалууларынан коргоо боюнча эрежелерин бекитүү жөнүндө» токтому

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭНЕРГЕТИКА МИНИСТРЛИГИНИН БУЙРУГУ 2026-жылдын 17-апрели № 17-7

6-500 кВ чыңалуусуундагы электр тармактарын, чагылгандын жана ички ашыкча чыңалууларынан коргоо боюнча эрежелерин бекитүү жөнүндө

Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 4-июнундагы № 319 “Мамлекеттик органдардын укуктук мүнөзгө ээ актыларын кабыл алуу тартиби жөнүндө” токтомуна ылайык, буйрук кылам:

1. 6-500 кВ чыңалуусуундагы электр тармактарын, чагылгандын жана ички ашыкча чыңалууларынан коргоо боюнча эрежелери тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Адам ресурстары жана иш кагаздарын жүргүзүү башкармалыгы ушул буйрукту каттоо жөнүндө өзүнчө журналда каттоосун жүргүзсүн жана “Электрондук документ жүгүртүүнүн мамлекеттик системасы” автоматташтырылган маалымат системасына киргизсин.

3. Электр энергетика башкармалыгы:

- ушул буйрукту Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинин расмий веб-сайтына мамлекеттик жана расмий тилдерде катталган күндөн тартып үч жумуш күндүн ичинде жарыяласын;

- ушул буйруктун электрондук версиясын Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигине электрондук документ жүгүртүү системасы аркылуу катталган күндөн тартып жети жумушчу күндүн ичинде Укук маалыматтарынын борбордоштурулган банкына киргизүү үчүн жөнөтсүн.

4. Бул буйрук расмий жарыяланган күндөн тартып он беш күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

5. Бул буйруктун аткарылышын көзөмөлдөө электр энергетика башкармалыгына жүктөлсүн.

Министрдин м.у.а., Министрдин биринчи орун басары

Ө.Ж. Жеңишбеков

Тиркеме

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭНЕРГЕТИКА МИНИСТРЛИГИ

6-500 кВ чыңалуусуундагы электр тармактарын, чагылгандын жана ички ашыкча чыңалууларынан коргоо боюнча эрежелери

БИШКЕК 2026

Мазмуну Шарттуу белгилер жана кыскартуулар ……….………………………….......................4 Кириш сөз ………………………………………................................................................5

жана өчүрүп-күйгүзүүчүлүк ашыкча чыңалуулардан коргоо. Жалпы жоболор …………………………………………………………………….........................12

6-500 кВтук тармактарды чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо ……………………………………………………………………….........................13 §1. Жалпы жоболор ………………………………………………......................……......13 §2. Бөлүштүрүү түзүлүштөрүнүн жана көмөкчордондордун жабдууларын чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоолоруна болгон ченемдик талаптар....…………………………………………………………………….....................28 §3. Чордондордун жана көмөкчордондордун бөлүштүрүүчү түзүлүштөрүн чагылгандын ашыкча чыңалууларынан коргоо каражаттары. БТларды жана КЧларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо үчун чагылган четтеткичтердин тутумун тандап алуу. Чагылган четтеткичтердин коргоо аймактары………………………………………………………...................................…..37 §4. КЧлардын АБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо..................…..…49 §5. КЧлардын ЖБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо………...............52

БТларды жана КЧларды АЧлардан агылып келүүчү чагылгандын толкундарынан жана трамактын бөлүктөрүн өчүрүп-күйгүзүү учурунда пайда болуучу ашыкча чыңалуулардан коргоо……………………………...……..................55 §6. АБТ жана КЧларды коргоо ………………………………………………..................55 §7. АЧылардын КЧылардын АБТларына болгон жакындоолорун коргоо...............60 §8. 110-220 кВтук трансформаторлордун жердетмеден ажыратылган ортомун коргоо ……...…………………………………………………………….............................62

§9. 6-500 кВтук электр тармактарынын абалык электр берүү чубалгыларынын чагылгандан корголушуна болгон ченемдик талаптар……………………................63 §10. Абалык электр берүү чубалгыларындагы чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо каражаттары ………………………………………..................72

§11. 110-500 кВтук тармактардагы өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар жана алардан коргоо ………………………………………………………………....................................77 §12. Электрмагниттик чыңалуу трансформаторлору менен болгон 110-500 кВ чыңалуусундагы БТлардагы чыңалуунун феррорөөрчүндөөчү жогорулашууларынан коргоо ………………………………………………..........................................................89 §13. 500 кВ чыңалуусундагы АЧылардын толук фазалуу эмес иш тартиптериндеги чыңалуулардын өөрчүндөөчү жогорулоолорунан коргоо ………………………………………………………………................................…93 §14. 500 кВтук электр берүүлөрдөгү БАКК учурунда өчүрүлгөн фазадагы чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулоолорунан коргоо……………..............................94 §15. СРлары менен болгон 500 кВтук электр берүүлөрдөгү экинчилик ыргактуулуктагы өөрчүндөөчү чыңалуулардын жогорулоолорунан коргоо ………………………………………………………………....…….........................94 §16. 110-500 кВтук тармактардын чыңалууларынын туруктууга окшош жогорулоолорунан коргоо…………………………………………………...................…96

коргоо………………………………………………………………………........................106 §17. Жерге болгон бир фазалуу жалындоочу чабышуулардагы ашыкча чыңалуулар ……………………………………………..................................................106 §18. Толук жүктөлбөгөн чубалгылардын кошмололоо учурларындагы ашыкча чыңалуулары ……………………………………………………....................…………..112 §19. Толук жүктөлбөгөн трансформаторлорду өчүрүү учурундагы ашыкча чыңалуулар ……………………………………….……………….......................……….113 §20. Тармактын толук эмес фазалуу иш тартиптериндеги ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар…………………………………………………...................………113 §21. Чыңалуу трансформаторунун катышуусундагы ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар……………………………………………………….....................................114 9-бөлум. Элегаз ЖБТылуу жана абасыздандырылган өчүргүчтөрү менен болгон 110-500 кВтук КЧларды өөрчүндөөчү , жогорку- жана төмөнкү жыштыктардагы кошмолоочулук жана чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо…………………………………………………………………….....................…...115 §22. Элегаз ЖБТлары менен болгон 110-500 кВтук КЧларды коргоо…...............115 §23. Абасыздандырылган өчүргүчтөрү бар орнотмолорду ашыкча чыңалуулардан коргоо………………………………………………………..............................................122 1-тиркеме (маалымат катары). Өчүргүчтөрдүн тийимдерин сагактоочу топтогучтардын сыйымдуулуктары ………………………..................……………….124 2-тиркеме (маалымат катары). Чагылган четтеткичти тандап алуу, жалпы жоболор………………………………………………………………....................…...….125 3- тиркеме (маалымат катары). АЧылардын бири-бири менен жана төмөнку чыңалуулардагы АЧылар менен кесилишкен учурлардагы зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар…………………………………………………………....................………….126 Ченемдик шилтемелер …………………………………………….................…………127

Шарттуу белгилер жана кыскартуулар

Чечмелениши

АКК

Автоматтык түрдө кайра күйгүзүү

АТр

Автотрансформатор

АЧ

Аба чубалгысы

ЖЧ

Жогорку чыңалуу

ЖБТ

Жабык бөлүштүрүүчү түзүлүш

УА

Учкундуу аралык

ЧЧ

Чукул чабыш

ТР

Толуктоочу реактор

ЭЖБТ

Элегаздуу жыйнакталган бөлүштүрүүчү түзүлүш

ТЧ

Төмөнкү чыңалуу

БАКК

Бир фазалуу автоматтык кайра кошуу

ҮАКК

Үч фазалуу автоматтык кайра кошуу

АЧЧ

Бейсызыктуу ашыкча чыңалууну чектегич

ОАЧЧ

Трансформатордун жердетилүүдөн ажыратылган ортомун коргоочу бейсызыктуу ашыкча чыңалуу чектегичи

АБТ

Ачык бөлүштүрүүчү түзүлүш

КЧ

Көмөкчордон

БТ

Бөлүштүрүүчү түзүлүш

Т

Трансформатор

ЧТ

Чыңалуу трансформатору

АТ

Агын трансформатору

БСР

Башкарылма сагактоочу реактор

СР

Сагактоочу реактор

Rз

Жердетменин каршылыгы

Тнв

Корголуучу жабдуунун чагылгандан корголушунун ишенимдүүлүгүнүн көрсөткүчү

ЭБАЧ

Электр берүү аба чубалгысы

ТААКК

Тез аракеттүү автоматтык кайра кошуу

ДАЖ

Дүүлүктүрүүнүн автоматтык түрдө жөндөлүшү

КЗЧ

Каптама зымдуу чубалгы

ЖӨР

Жалын өчүрүүчү реактор

УСТО

Узатасынан сыйымдуулукту толуктоочу орнотмо

КАТК (АВР)

Камдыкты автоматтык түрдө күйгүзүү

БАЧЧ

Бейсызыктуу ашыкча чыңалуу чектегичи

СД

Сагактоочу дүрмөтсүздөндүргүч

БРЭИИИ

Бүткүл Россиялык энергетика илим изилдөө институту

ЭКК (ЭДС)

Электр кыймылдатуучу күчү

АБД

Атмосферанын булганышынын даражасы

РКА (РЗА)

Релелик коргоо жана автоматика

ЖЖ

Жогорку жыштык

Кириш сөз

6-500 кВ чыңалуусундагы электр тармактарын чагылгандын жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоо боюнча Эрежелеринин биринчи басылып чыгарылышы. Эрежелер Кыргыз Республикасынын энергетика министирлигинин алдындагы Энергетика илим-изилдөө институту тарабынан Кыргыз Республикасынын «Техникалык жөндөө жөнүндө» мыйзамы, КР КЧ 12-014:2018 «Курулуштагы эмгек коопсуздугу» курулуш ченемдери, Кыргыз Республикасынын энергетика Министирлигинин 2023-жылдын 22- мартындагы 01-13/70 санындагы буйругу менен бекитилген «Коопсуздук ыкмаларынын Эрежелери», Кыргыз Республикасынын «Эмгекти коргоо жөнүндө» Мыйзамы, «Коркунучтуу өндүрүштүк курулмалардагы өнөр жай коопсуздугу жөнүндө» Мыйзамы, ошондой эле Кыргыз Республакасында пайдалануудагы башка ченемдик актылардын жана «Кыргызстан улуттук электр тармактар» ААКысынын техникалык тапшырмасы боюнча иштелип чыгып, ондолуп, толукталып басууга даярдалган. Аны даярдоодо энерготутумдардын электроэнергетиканын бул багыттагы ашыкча чыңалуудан коргоо боюнча жыйналган тажрыйбалары жана илимий-техникалык жетишкендиктери эске алынган. Өзгөчө айта кетчү нерсе, бул дээрлик баардык мамлекеттерде дүрмөтсүздөндүргүчтөрдүн чыгарылышы токтотулгандыгы, алардын ордуна 70- жылдардын ортосунан баштап таасирдүүрөөк ар түрдүү ашыкча чыңалууну чектегичтер чыгарылып калган. Эрежеде элегаздык ЖБТылары менен болгон 110-500 кВтук көмөк чордондорду коргоо боюнча сунуштар жана талаптар да каралган. Бул эрежелер 50 Гц жыштыгындагы чектелген чоңдугу 6-500 кВ чыңалуусундагы өзгөрүлмө агындуу электр тармактарын чагылгандын жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоого таркалат жана 6-500 кВ тармактарынын чыңалууларынын турукташканга окшош жана өөрчүндүү, өчүрүп-күйгүзүлөрдөгү ашыкча чыңалуулар, чагылгандын түз тийишинен жана АЧлардан КЧларга агылып келүүчу чагылгандын толкундарынан коргоо боюнча колдонмолорду камтыйт. Бул эрежелердин талаптары жаңы курулуп жаткан жана техникалык кайра куралдандырылууга муктаж болгон жана кайра жаңыланып курулуучу энергокурулмаларды чагылгандын жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоолоруна, жана ошондой эле Кыргыз Республикасынын аймактарындагы 6-500 кВ электр тармактарын иштетип пайдалануу учурундагы чагылгандык жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоолор боюнча талаптарды камтыйт. Эрежелер БТлардагы жана АЧлардын түркүктөрүндөгү обочолотуучу аралыктарды тандоо үчүн таркалбайт. Эрежелерде таасирдүү жердетилген ортомдуу 110-500 кВтук электр тармактарын, обочолотулган, толукталган жана каршылыктуу-жердетилген ортомдуу 6-35 кВ электр тармактарын, анын ичинде, электр чордондорунун өздүк керектөөлөр тутумунун өчүрүп-күйгүзүүчүлүк жана өөрчүндүк ашыкча чыңалуулардан коргоонун тартиптери чагылдырылган. Аймактардагы чагылган түшүүлөрүнүн аракеттүүлүгүнө жана алардын чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоодо пайдаланылуучу каражаттарына жараша 6-500 кВ электр берүү АЧлары, БТлары жана көмөкчордондору үчүн чагылгандарга туруктуулугун жогорулатуу тартиби келтирилген. Ыкмалык жана маалыматтык текзаттар (материалдар) тиркемелерге алынып барылды. Эрежелерде:

- 6-500 кВтук электр берүү чубалгыларын жана көмөк чордондорун чагылгандан коргоолоруна;

- 110-500 кВ электр тармактарын ички ашыкча чыңалуулардан коргоолорго;

- 6-35 кВтук электр тармактарын ички ашыкча чыңалуулардан коргоолоруна болгон талаптар чагылдырылган.

Эрежелерди даярдоого Кыргыз Республикасынын энергетика министирлигинин алдындагы Энергетика илим-изилдөө институту, «Кыргызстан УЭТ» ААКысынын тийиштүү кызматтары катышты. Эрежеде чагылдырылган негизги жоболор жана ченемдик талаптар СССРдын, РФын окумуштууларынын пайдубалдык иштеринин, ошондой эле Кыргыз энерготутумунун ишканаларындагы иштетип пайдалануу шарттарындагы текшерүүлөрдөн өткөн Кыргыз энергетикалык илим-изилдөө институтунун окумуштуулары жүргүзүшкөн көп жылдык изилдөөлөрүнүн жыйынтыктары катары эсептелет. Бул Эрежелердин жоболору Кыргыз энерготутумунун долбоордук уюмдары, курулуш-монтаждоочу, жөндөөчү, иштетип пайдалануучу жана оңдоочу уюмдарынын 6-500 кВ электр тармактарын долбоорлоодо жана иштетип пайдаланууда колдонууга арналган.

Бул Эрежелерде төмөндөгү аталыштар тийиштүү аныктамалары менен колдонулган:

Аталыштар жана аныктамалар

Чечмелениши

Чагылгандык ашыкча чыңалуу

Чагылган түшүүнүн кесепетинен пайда болгон ашыкча чыңалуулар

АЧлардын чагылганга туруктуулугу

Чубалгынын 100 км узундугуна жана чагылган түшүүлөрдүн узактыгына (саат менен) карата эсептелген чагылгандан өчүүлөрдүн саны: нак жана негиздик, 100 чагылгандык саатка барабар

Жердетүү

Электр орнотмонун кандайдыр бир бөлүгүн жердетүүчү түзүлүш менен атайын электрдик кошуусу

Чагылгандын кыска мөөнөттүк (импульстук) кыймылындагы чектегичтин коргоочу деңгээли

Чектелген чоңдуктагы дүрмөтсүздөндүрүүчү агындагы эң чоң калдык чыңалуусу

Обочолонтулган ортом

Трансформатордун же генератордун жердетүүчү түзулүшкө кошулбаган же ага белги берүүчү, өлчөөчү, коргоочу алеттер, жалын өчүргүч жердетүүчү реакторлор жана ага окшош чоң каршылыгы бар түзүлүштөр аркылуу кошулган ортому

Кыска мөөнөткө пайда болуучу шыктандыруучу кыймыл-аракет (импульс)

Чыңалуунун же агындын чоң ылдамдыкта байкалбаган серпилүү менен эң жогорку мааниге чейин өсүүчү жана кадимки учурда нөлгө чейинки азыраак ылдамдыкта анча чоң эмес тескери карама каршылыкка өтүшү, эгер ал орун алган учурда, азаюучу көп карама-каршылыктуу толкун. Эскертүү. Чыңалуунун же агындын кыска мөөнөттүү кыймыл-аракетин аныктоочу көрсөткүчтөрү катары кыска мөөнөттүү кыймылдын (импульстун) карама-каршылыктуулугу, эң жогорку мааниси (амплитудасы), алдынкы жагынын шарттуу узактыгы жана кыска мөөнөттүү кыймыл-аракеттин (импульстун) узактыгы.

Жердетменин кыска мөөнөттүк кыймылынын (импульстук) каршылыгы (Rи)

Жердеткичтеги чыңалуунун эң чоң серпилүүүсүнүн агындын кыска мөөнөттүк серпилүүсүнө болгон катышы (агындын киргизилген жериндеги (алгачындагы))

Туруктууга окшогон (квазистационардуу) (убактылык) ашыкча жүктөлүүлөр

Өнөр-жайлык же ага жакын жыштыктагы ашыкча чыңалуулар, ошондой эле өчпөгөн же начар өчкөн, тармактын түзмөгүнүн өзгөрүшүнүн натыйжасы катары пайда болгон жогорку жана төмөнкү ыргактардагы ашыкча чыңалуулар.

Өчүрүп-күйгүзүүдөгү ашыкча чыңалуулар

Тармактын бөлүктөрүн өчүрүп-күйгүзүү учурундагы, тармактын көрсөткүчтөрүнүн жана түзүлүшүнүн, иш тартибинин же түзмөгүнүн капысынан өзгөрүүлөрү менен кошо жүрүүчү өтмөктүк иш аракеттердин учурунда, анын сыйымдуулугунун дөрмөттөнүүсүнүн жана кайра дүрмөттөнүүсүнүн айынан тутумдун бир абалдан башка түзүлүшкө өтүү иш жүрүшүндөгү, өчүргүчтөрдүн сапаты жана жөндөлүшү, жана алардын башкаруусундагы пайда болуп туруучу ашыкча чыңалуулар, б.а. төмөнкү учурларда пайда болот:

- жеткиликтүү жүктөлбөгөн трансформаторлордун (автотрансформаторлордун) жана толуктагыч реакторлордун болжомдуу күйгүзүүлөрү жана өчүрүүлөрүндө;

- ЧЧты жоюу учурундагы же машташ эмес жүрүштөгү электр берүүлөрүнүн бүлүнүүчүлүк ажыратылыштарында;

- КАТКнын (АВРдин) иштешинде;

- АБТнын, ЖБТнын, ЭТБТнын курулай иштеген өтмөктөрүн ажыраткычтар менен күйгүзүү же өчүрүү.

Үч фазалуу электр тармагындагы жерге туташуу көмөкчоңдугу

Жабыркабаган фазанын жана жердин ортосундагы дабаалардын айырмасынын жерге чабышкан жериндеги башка же эки башка фазанын фаза менен жердин ортосундагы бул жердеги чабышууга (туташууга) чейинки дабаалардын айырмаларынын катышы

Чагылганды четтеткич

Чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоочу, чагылган кабыл алгычтардан, агын четтеткичтерден (агын четтеткичтен) жана жердеткичтерден (жердеткичтен) турган түзүлүш

Чагылган кабыл алгыч

Чагылган четтеткичтин чагылганды тартып алууга арналган бөлүгү.

АЧЧнын эң чоң узак убакытка жол берилген жумушчу чыңалуусу (Uэчж)

АЧЧнын иштеп турган баардык мөөнөтүндө үзгүлтүксүз берилип туруучу жана АЧЧынын ысыктыкка туруксуздугуна же жабыркоосуна алып келбөөчү өнөр жай жыштыгындагы чыңалуунун иштөөдөгү эң чоң мааниси

АЧЧынын дүрмөтсүздөндүрүүчү чектелген чоңдуктагы агыны (Iн)

АЧЧыны тапташтыруу үчүн колдонулуучу чагылгандын кыска мөөнөттүк кыймыл-аракетинин (импульсунун) эң чоң (эң чоң серпилүүлүк) мааниси 8/20 мкс

Ченемдик иш кагаз (ЧИК)

Электр жабдууларга тиешелүү жалпы көз караштарды же мүнөздөмөлөрдү, эрежелерди орнотуучу (турукташтыруучу) иш кагаздар, өзунө жеткизип берилип жаткан өндүрүмдөрдүн техникалык шарттарын, техникалык тапшырмаларын, техникалык өзгөчөлүктөрүнүн шарттамаларын жана башка иш кагаздарды камтыйт

Бейсызыктык ашыкча чыңалууну чектегич (БАЧЧ)

Электр жабдуунун каптамасын чагылгандык жана өчүрүп-күйгүзүүчүлүк ашыкча чыңалуулардан коргоого багышталган аспап (аппарат). Эскертме. Удаалаш (утурлай) жана/же бирдей жарыша кошулуп каптамаланган тулкуга киргизилип коюлган темироксиддик варисторлор эч кандай удаалаш же бирдей жарыша орнотулган учкундук аралыктары жок

АЧЧнын калдык чыңалуусу (Uост)

Чектегичтеги, эң чоң серпилүүсү жана импульстун түрү көрсөтүлүп берилген кыска мөөнөттүк кыймыл-аракеттүү (импульстук) агын өтүп жаткандагы чыңалуунун эң чоң мааниси

Ашыкча чыңалуу

Белгиленген электр жабдуунун каптамасы үчун коопсуз деп орнотулган эң чоң жумушчу чыңалуусунан өйдө жогорулаган чыңалуу

Өтмөктүк ферроөөрчүн-дөөчү ашыкча чыңалуу

Тармактын түзмөгүнүн өздүк жыштыгына жакын болгон учурдагы дүүлүктүрүлбөгөн трансформаторду жана чубалгыны өчүрүп-күйгүзгөндө пайда болуучу ашыкча чыңалуулар. Эскертүүлөр. Бул иш тартиптин сакталып турчу убактысы трансформатордун магниттик чынжырында орнотулган иш тартиптин убактысы менен аныкталат

Көмөкчордон (КЧ)

Трансформаторлордон же башка 19431- МҮЧ боюнча башкаруучу, бөлүштүрүүчү жана жардамчы электр энергияны өзгөртүүчү түзүлүштөрдөн турган электр энергиясын кабыл алып, өзгөртүп жана бөлүштүрүүгө багышталган электр орнотмосунун топтому

АЧлардан агылып келүүчү чагылгандык толкундардан (Тнв) БТлардын корголуучу жабдууларынын чагылгандан корголушунун ишенимдүүлүгүнүн көрсөткүчү

Толугу менен АЧлар аркылуу чагылгандык толкундардан агылып келип корголуучу апппаратта же көмөкчордондо (КЧ) пайда болуучу коркунучтуу ашыкча чыңалуулардын орточо кайталануулары (жыл менен)

Тутумдун алдын ала кошулган реактансы

Тутумдун азыктандыруу булагынын ордун алмаштыруучу түзмөгүндөгү каршылыгы, азыктандыруучу тармактын көрсөткүчтөрү менен аныкталат. Эскертүү. Реактанс – чынжырдын бөлүгүнүн индуктивдүүлүгүнөн же сыйымдуулугунан бул бөлүктүн өзгөрүлмө агынга көрсөтүүчү каршылыгынын өлчөмү, ал чыңалуу менен агындын ортосундагы фазалардын жылышуусуна алып келет жана Ом менен өлчөнөт. Тутумдун реактансы өчүрүп-күйгүзүлүүчү чубалгынын өчүп турган убагындагы бир фазалуу жана үч фазалуу ЧЧын агындары менен аныкталат

Бөлүштүрүүчү түзүлүш (БТ)

Чыңалуунун бир табындагы электр энергияны кабыл алып жана бөлүштүрүүгө багышталган жана өзүнө өчүрүп-күйгүзүүчү апппараттарды, чогулма жана кошмо өтмөктөрдү, жардамчы түзүлүштөрдү (аба кыскычтар, топтогучтар ж.б.), ошондой эле коргоочу, автоматика, телемеханика, байланыш жана өлчөө түзүлүштөрүн камтыган электр орнотмосу

Чыңалуунун өөрчүндөөп (ферроөөрчүн-дөөп) жогорулашы (ашыкча чыңалуулары)

Чыңалуунун чубалгылык (бейсызыктык) бөлүктөрү бар чынжырдагы өөрчүндөөчү серпилүүлөрүнөн пайда болгон жогорулашуулары бир тараптуу азыктандырылуучу электр берүүлөрдө пайда болот, ийгиликтүү БАКК учурундагыдан тышкары жана ийгиликтүү БАККын аяктаган мезгилинен баштап «оорулуу» фазанын экинчи өчүргүчүнүн чабышуусуна (кошулуусуна) чейинки убакытка дейре сакталып турат, б.а. берүүнү түз жеткизүүгө (транзитке) күйгүзгөнгө чейин. Башка сөз менен айтканда, өөрчүндөөчү ашыкча жүктөлүүлөр, электр берүүнун түзмөгүнүн көрсөткүчтөрүнүн жана түзүлүшүнүн, ошондой эле азыктандыруучу тутумдун түзүлүшү жана көрсөткүчтөрүнүн ыңгайсыз айкалышууларында пайда болот, жана ар кандай релелик коргоолордун жана автоматиканын ар түрдүү тутумдарынын, чыңалуунун жөндөгүчтөрүнүн же ишкерсандын кийлигишүү аракеттеринин негизинде иш тартиптин жана түзмөктүн өзгөрүлүшүнө алып келгенче сакталып тура берет.

Жердетүүчү түзүлүштүн каршылыгы

Жердетүүчү түзүлүштөгү чыңалуунун жердетмеден жерге агып кетүүчү агынга болгон катышы

АЧЧнын ысыктыкка болгон туруксуздугу

АЧЧдан бөлүнүп чыгуучу кубаттулуктун анын жылуулукту бөлүп таркатуу мүмкүнчүлүгүнөн ашкан абал, б.а. АЧЧынын температурасынын өсүшүнө, жылуулукка туруктуулугунун жоготушуна жана бузулушуна алып келет

Агынды бөлүп кеткич (түшмө)

Чагылган кабылалгычтан жердеткичке чагылгандын агынын бөлүп кеткенге арналган чагылганды бөлүп кеткичтин бөлүгү

АЧЧынын агын өткөзүү мүмкүнчүлүгү (Iпр)

Жасап чыгаруучу менен ченемделген агындын тик бурчтуу импульсунун (кыска мөөнөттүк кыймылынын) узактыгы 2000 мкс менен чектелген мааниси. Эскертме. АЧЧ мындай 18 таасирлердин жумушчу сапаттарын жоготпостон көтөрүшү керек, алардын кабыл алынган ырааттуулук тартибин пайдалануу менен

Электр чынжырынын турукташкан иш тартиби

Электр чынжырындагы электр агыны, электр чыңалуусу, электр кыймылдатуу күчү туруктуу же мезгил-мезгили менен өзгөрүлмө болуп туруучу электр чынжырынын иш тартиби

Ашыкча чыңалуудан коргоочу түзүлүштөр

Чагылгандын түз тийүүлөрүнөн чагылгандан коргоочу түзүлүштөр (чагылган бөлүп кеткичтер жана жердетүүчү түзүлүштөр) жана электр жабдуунун каптамасынын коопсуз маанисине чейин ашыкча чыңалууну чектөөчү жабдуулардын топтому, аларды БТларда жана АЧлардын КЧларга (көмөкчордондорго) жакындап келүүлөрүндө жайгаштыруу боюнча жана ашыкча чыңалуулардын узактыгын чектөө боюнча иш чараларынын сунуштары менен

Ачык бөлуштүрүү түзүлушү (АБТ)

Баардык же негизги жабдуулары ачык абада жайгаштырылган бөлүштүрүүчү түзүлүш

Жабык бөлүштүрүү түзүлүшү (ЖБТ)

Жабдуулары имараттын ичинде жайгашкан бөлүштүрүүчү түзүлүш

«Чыңалуу-убакыт мүнөздөмөсү

АЧЧ көтөрө алган ага берилген убакыттан көз каранды болгон өнөр жай жыштыгындагы чыңалуу. Эскертме. Мүнөздөмө АЧЧга берилип туруучу өнөр жай жыштыгындагы UHPден (Ultra High Pressure – эң чоң басымдуу) ашкан чыңалуунун жабыркоого же ысыктыкка туруктуу эместикке алып барбаган эң узак убактысын көрсөтөт

Бир тектүү эмес түзүлуштөгү жердин бирдей маанилүү салыштырмалуу каршылыгы

Бул бир тектүү эмес түзүлуштүү жердегидей мааниге ээ болгон жердетүүчү түзүлүштүн кайсыл гана жеринде болбосун пайда болуучу бир тектүү түзүлүштүү жердин салыштырмалуу каршылыгы. Эскертүү. Бул эрежелерде бир тектүү эмес түзүлушү бар жер үчүн пайдалануучу «салыштырма каршылык» аталышты «бирдей маанилүү салыштырмалуу каршылык» катары түшүнсө болот

Ички ашыкча чыңалуулардын эселиги

Ашыкча чыңалуунун эң чон серпилүүсүнүн фазалык жумушчу чыңалуунун эң чоң серпилүүсүнө болгон катышы

Электр орнотмо

Электр энергияны иштеп чыгарууга, кайта өзгөртүүгө, өзгөртүүгө (трансформациялоо), берүүгө, бөлүштүрүүгө жана аны энергиянын башка түрүнө кайта өзгөртүүгө арналган машиналардын, аппараттардын, чубалгылардын жана жардамчы жабдуулардын (алар орнотулган курулмалары жана бөлмөлөрү менен чогуу болгон) жыйнагы

Таасирдүү жердетилген ортому менен болгон тутум

Тутумдун баардык бөлүктөру туюк, же болушунча кичине болгон индукциялык каршылык аркылуу кошулган, жерге туташуу көмөкчоңдугу же теңтараптуу эместиктин көмөкчоңдугу тутумдун иштешинин иштетип пайдалануу учурунда мүмкүн боло турган иш тартиптеринин ар башка түзмөктөрү үчүн кандай гана болбосун жеринде 1,4төн ашпаган тутум. Тармактын ортомунун натыйжалуу жердетилишине тутумдун күчтүк трансформаторлорунун баардыгынын же бөлүгүнүн ортомдорун туюк туташтырган учурда жетишүү мүмкүн.

Теңтараптуу эместиктин көмөкчоңдугу hкз

Таза фазанын белгиленген жериндеги 50 Гц жыштыктагы, бир же эки фазанын жерге болгон ЧЧ убагындагы эң жогорку чыңалуусунун, тутумдун жандуу жана жандуу эмес каршылыктарынан көз каранды жумушчу жыштыктагы бүлүнүүнү жойгондон кийин пайда болуучу фазалык чыңалуусуна болгон катышы

Электр берүү

Электр энергиясын энерготутумдун бир аймагынан экинчисине жеткизип берүү үчүн арналган электр берүү чубалгыларынын жана көмөкчордондордун жыйындысы

6-500 кВ чыңалуусундагы тармактарды чагылгандык, ички жана өчүрүп-күйгүзүүчүлүк ашыкча чыңалуулардан коргоо. Жалпы жоболор

1. 6-110-500 кВ тармактарын чагылгандык жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоо, чагылган түшкөн, ошондой эле кадимкидей эмес иш тартипте иштөө учурларындагы ички жана өчүрүп-күйгүзүүлөрдөн пайда болуучу ашыкча чыңалууларды чектөөнү камсыз кылып жабдуулардын жана электр берүү чубалгыларынын ишке жөндөмдүүлүгүн камсыз кылышы керек.

110-500 кВ тармактарын чагылгандык жана ички ашыкча чыңалуулардан коргоо өзүнө төмөнкү коргоолордү камтыйт:

1) Тийштүү деңгээлге чейинки чагылгандык жана өчүрүп күйгүзүүчүлүк ашыкча чыңалуулар;

2) Ички ашыкча чыңалуулар, анын ичинде, ашыкча чыңалуулардын өөрчүндөөлөрү төмөндөгү иш тартиптерде пайда болот:

- сагактоочу реакторлуу АЧлардын же трансформаторлордун толук фазалуу эмес өчүрүп-күйгүзүүлөрү;

- электрмагниттик чыңалуу трансформаторлуу 220-500 кВтук АБТлардын жана чыңалуунун сыйымдуулук бөлгүчтөрү бар 220-500 кВтук өчүргүчтүү ЭЖБТлардын өтмөктүк тутумдарын өчүрүү;

- экинчилик жалындоо өчүрүлгөндөн кийинки (азыктандыруучу жалын) БАКК мерчеминдеги жабыркаган фазаны өчүрүү;

- чыңалуунун экинчи гармоникасы пайда болгондо сагактоочу реакторлуу АЧны күйгүзүү.

Ал эми туруктууга окшош ашыкча чыңалуулар төмөндөгү иш тартиптерде пайда болот:

- АЧларды бир тараптуу күйгүзгөндө;

- теңтарптуу эмес ЧЧлардагы таза фазаларда.

Өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардын төмөндөгү түрлөрү болот:

- 50 Гц жыштыктагы ашыкча чыңалуулардын теңтараптуу жана теңтараптуу эмес иш тартиптериндеги (бир уюлдуу ЧЧ жана БАКК учурунда) ашыкча чыңалуунун өтмөктүк иш жүрүшүнүн мажбурлуу чыңалуусу;

- ийгиликтүү БАККынын тыныгуусундагы 50 Гц жыштыгындагы мажбурлуу чыңалуу;

- толук эмес фазалык иш тартиптердеги 50 Гц жыштыгындагы ашыкча чыңалуулар;

- узатасынан жана туурасынан орду толтурулган электр берүүлөрдүн жыштыктарын бөлүү учурундагы ашыкча чыңалуулар;

- ферроөөрчүндүк өтмөктүк кубулуштар учурундагы жуп сандуу 2kω жыштыгындагы жана так сандуу (2k + 1)ω жыштыгындагы ашыкча ыргактарындагы ашыкча чыңалуулар;

- электрмагниттик чыңалуу трансформатору менен болгон 220-500 кВ электр берүүлөрүнүн 50 Гц жыштыгындагы ферроөөрчүндүү ашыкча чыңалуулары;

- жүктөлбөгөн чубалгыга иштеген генераторлордун көрсөткүчтүк өздөрүн дүүлүктүрүүсү;

- так сандуу эселиктеги ашыкча ыргактуулуктун автокөрсөткүчтүк өздөрүн дүүлүктүрүүсү.

§1. Жалпы жоболор

2. Табияттын жана аба ырай шарттарынын бир түрдүү болбогондугу чагылгандык иш жүрүштөрдүн жана чагылгандын дүрмөтсуздөлүштөрүнүн өөрчүүлөрүнө, чагылгандан коргоочу каражаттарды колдонуунун натыйжалуулугуна жана электр жабдуулардын каптамаларынын иштешине бир топ көрүнүктүү таасир келтиришет. Чагылгандын аракеттерине табияттын жана аба ырай шарттарынын тийгизген таасирлерин жиктеп эсепке алуу, чагылгандан коргоого болгон талаптарды ЭООЭнин иштөөдөгү ченемдерине караганда бир топ эле жеңилдетүүгө мүмкүнчүлүк камсыз кылат.

3. Электр орнотмолордогу чагылгандан коргоолорду тандоодогу чагылгандык иш аракеттеринин негизги эсепке ала турган мүнөздөмөлөрү:

- каралып жаткан аймактагы бир жылдагы жердин кыртышынын бирдигин жабыркатуучу чагылгандын орточо саны катары аныкталуучу чагылгандын жерге түшүшүнүн жыштыгы, n0, км-2;

- мезгилдүү болбогон бир уюлдуу кыска мөөнөттөгү кыймыл аракет катары көрсөтүлүүчү чагылгандын агынын биринчи бөлүгүнүн көрсөткүчтөрүнүн туруктуу бөлүштүрүлүшү: I эң жогорку көрсөткүчү, кА менен жана алдыңкы катардын А, эң чоң тиктиги, кА/мкс.

4. Чагылгандуу мезгилге даярдыктарды уюштуруу жана жүргүзүү үчүн, чагылгандуу мезгилдин башталыш жана аяктоочу убактылары белгиленет.

5. Чагылгандан коргоонууну тандап алуу учурунда электр берүү аба чубалгыларын бойлото төмөндөгү геофизикалык шарттарды эске алуу керек:

- чубалгылардын түркүктөрүнүн жердетмелеринин каршылыгынан жана ага жараша чагылгандан жабыркоо учурундагы каптамадагы чыңалуунун деңгээлинен көз каранды болгон жер кыртышынын түзүлүшү жана электрдик мүнөздөмөлөрү;

- каптаманын электрдик бекемдигин аныктоочу жана жердин бийиктиги менен байланыштуу абанын жыштыгы.

6. Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча, анын ичинде Токтогул ГЭСтер катарларынын жайгашкан аймагындагы чагылгандан жабыркоочулук теребелинин карталарындагы бир жылдагы тандоочулук жабыркоолордун себептери жок болгон учурдагы чагылгандын жерге түшүүлөрүнүн жыштыгынын маанилери n0, км-2 1-8- сүрөттөрдө келтирилген, ал эми орточо жылдык чагылган түшүүнүн саны жана алардын орточо узактыгы жана жылдагы чагылгандын түшүүлөрүнүн узактыгы 1-санирээткиде келтирилген. Нак ГЭСтердин жайгашкан жерлеринде метеостанциялардын жоктугуна байланыштуу чагылгандын аракеттүүлүгү боюнча маалыматтар ал жерлердин геологиялык, метереологиялык шарттары (ГЭСтердин жайгашууларынын д.д.ү.б., узактык боюнча координаталары, жердин рельефинин орографиялык көрсөткүчтөрү – чогулма-жаандык жана чагылгандык булуттарды пайда кылуучу, жана муздак жана жылуу абалардын жылышууларына таасир кылуучу шарттар эске алынып эсептөө жолдору менен аныкталган.

Жабыркоонун талдоочулук себепкерликтерин эсепке алуу үчүн n0- дин маанисине көбөйтүндүлөр катары оңдоолор киргизилет, алардын ар кандай себептерге жараша көз каранды болгон чоңдуктары 2-санирээткиде келтирилген.

7. Чагылгандын биринчи бөлүктөрүнүн агынынын көрсөткүчтөрүнүн туруктуу бөлүштүрүүлөрү – алдыңкы катардын эң чоң тиктиги жана эң жогорку серпилүүсү кадимкидей логарифмикалык мыйзамга туура

келгидей кабыл алынат, анын х жана андан жогору чоңдуктагы көрсөткүчүнүн пайда болуу мүмкүндүгү төмөндөгүдөй көрсөтүлөт: ∞ 1 lgX – Mlgx Рх = ʃ ------------ exp (-0.5--------------------) d(lgX), х Ϭlgx √2 Ϭlgx

бул жерде Х- I-нин эң жогорку серпилүүсүнүн учурдагы мааниси же алдыңкы катардын тиктиги А;

- Mlgx - I- нин эң жогорку серпилүүсүнүн логарифмаларынын математикалык күтүлүштөрү же алдыңкы катардын тиктиги А;

- Ϭlgx - I -нин эң жогорку серпилүүсүнүн логарифмаларынын орточо квадраттык кыйшаюусу же алдыңкы катардын тиктиги А.

Республиканын ар башка аймактары үчүн агындардын биринчи бөлүктөрүнүн тиктиги жана эң жогору серпилүүсүнүн туруктуу бөлүштүрүүлөрүнүн Mlgx1, Ϭlgx1, MlgА, ϬlgА маанилери 3- санирээткиде, ал эми агындардын эң жогорку серпилүүлөрүнүн туруктуу бөлүштүрүүлөрү 9- сүрөттө келтирилген.

1- сүрөт. Ош областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

2-сүрөт. Талас областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

3-сүрөт. Балыкчы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

4-сүрөт. Нарын областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

5-сүрөт. Ысык-Көл областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

6-сүрөт. Чүй областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

7-сүрөт. Жалал-Абад областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

8-сүрөт. Баткен областы боюнча бир жылдагы жерге чагылган түшүүлөрүнүн жыштыгынын картасы (чагылгандан жабыркоочулук теребели)

1-санирээтки. Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча чагылган түшүүлөрдүн орточо саны, алардын орточо узактыгы жана чагылган түшүүлөрдүн жалпы узактыгы

Аймактын аталышы жана чагылгандын аракеттүүлүгүнүн катталган жерлери

Чагылгандардын орточо жылдык саны (жыштыгы, х)

Чагылгандын орточо узактыгы, t, час

Жылдагы чагылгансааттын узактыгы, ч/с

Баткен областы

Караван

16,65-31,7

0,98-1,51

25,14

Исфана

26,13-33,3

1,96-2,76

72,12

Хайдаркен

46,19-32,8

1,50-1,68

55,10

Жалал-Абад областы

Жергетал

33,23-33,4

1,32-1,48

43,71

Тос д. куймасы

56,72-35,1

111,11

Терс д. куймасы

28,19 – 34,5

1,62-2,05

57,67

Чаткал

18,35 – 33,1

0,59-1,51

23,12

Ангрен

21,50 – 27,9

1,15-1,55

24,32

Чаар -Таш

17,59 – 16,10

0,94-1,61

27,62

Токтогул

35,81-49,3

1,20-1,30

46,60

Каракөл, Токтогул ГЭСи

40-60

1,4-1,98

41,06

Курпсай ГЭСи

32,57-35,0

1,48-2,06

64,06

Таш-Көмүр ш.

21,76-33,5

1,5-2,08

41,86

Шамалды-Сай

21,66-43,0

1,52-2,10

41,89

Үч-Коргон

20,49-32,5

1,53-2,11

39,58

Казарман

43,0-70,99

1,18-1,9

81,70

Жалал-Абад

26,8-32,68

1,06-1,43

34,71

Иссык-Көл областы

Балыкчы

32,68-44,8

2,28-2,29

78,85

Чолпон-Ата

48,71-44,5

1,42-1,66

80,70

Кызыл Октябр

69,16-44,5

1,02-1,05

72,87

Каракол

45,87-46,0

1,05-1,20

55,16

Кызыл-Суу

37,23-46,50

0,98-1,06

40,03

Тамга

41,29-45,50

0,68-1,06

28,11

Бокомбаево

40,46-47,50

0,85-1,35

33,72

Кырчын

39,40-43,36

1,08-1,20

52,25

Санташ

46,7-51,72

1,33-1,67

86,25

Ак-Суу (Теплоключенка)

43,62-49,10

0,92-1,09

40,27

Чоң-Ашуу

23,19-31,80

0,90-1,41

20,30

Чоң-Кызылсуу

40,9-47,4

0,85-0,99

40,50

Ак-Шыйрак

10,10-20,6

0,71-0,97

9,80

Каракол м/б

3,43-18,4

0,78-0,84

3,00

Койлуу

8,30-21,2

0,77-1,07

8,90

Нарын областы

Чаек

37,5-41,61

1,11-1,14

42,80

Кочкор

31,31-35,3

0,88-1,01

31,60

Дүрбөлжүн (Баетов)

21,06-32,6

0,69-1,08

22,75

Ат-башы

32,2-37,63

1,0-1,14

36,71

Нарын

21,29-32,0

0,98-0,99

21,10

Кара-Кужур

21,2-37,65

0,48-0,68

14,50

Орто-Сырт

12,03-21,2

0,71-0,97

11,70

Арпа

11,36-18,4

1,10-1,42

16,20

Долон

17,8-33,85

1,01-1,12

20,00

Ат-Мойнок

17,7-23,48

0,97-1,13

20,01

Ак-Сай

16,3-32,28

0,95-1,21

19,75

Чатыр-Көл

10,7-10,93

1,05-1,13

12,10

Тянь-Шань

8,85-9,7

0,6-0,76

6,73

Ош областы

Кара-Суу

23,55-28,7

1,17-1,43

25,55

Өзгөн

25,13-31,2

1,05-1,34

26,09

Ак-Терек (Гава)

34,6-38,0

1,29-1,46

53,83

Ноокат

34,9-39,6

1,39-1,55

67,72

Гүлчө

35,1-66,97

1,22-1,85

125,4

Даарот-Коргон

6,44-29,2

0,6-1,31

3,61

Кызыл-Жар

27,16-29,0

0,96-1,33

35,52

Кичи-Алай

21,97-26,4

0,79-1,18

13,81

Сары-Таш

1,0-8,94

0,77-0,96

6,78

Талас областы

Кировское

16,58-19,6

1,68-1,85

30,30

Талас

19,19-19,8

1,55-1,89

36,27

Ак-Таш

18,5-19,13

1,18-1,24

22,94

Орток

7,29-18,3

1,95-1,20

19,22

Ала-бел

13,5-16,34

0,82-0,90

12,15

Чуй областы

Суусамыр

31,7-35,64

0,95-1,05

33,30

Новороссийка (Чоң-Кеминдин)

22,9-31,6

1,47-2,21

69,86

Төө-Ашуу

15,5-29,4

0,83-0,9

13,56

Чүй

19,3-20,8

1,8-1,23

28,15

Бишкек

20,16

1,74-2,33

47,10

Калининское

19,78

1,73-1,84

36,48

Токмок

12,19-22,6

1,24-1,87

15,10

Юрьевка

19,74-21,6

1,64-1,94

32,67

Байтик

19,6-22,87

1,0-1,44

22,77

8. Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча чагылгандуу мезгилдин башталган жана аяктаган убактылары 4- санэрээткиде келтирилген.

9. Түркүктөр орнотулуучу жерлердин жер кыртышынын курамы жана геологиялык тунмалардын түзүлүштөрү, электрдик мүнөздөмөлөрү чубалгыларды долбоорлоодо аныкталат жана изилдөөлөрдүн текзаттарында чагылдырылат.

2-санирээтки. Тандоочулук чагылгандан жабыркоонун эсепке алуучу көмөкчоңдугунун маанилери

Себепкерликтин аталышы

Көмөк-чоңдуктун белгилениши

Көмөкчоңдуктун чоңдугу

Тоо коктуларынын беттеринин тосмолоочу таасири

Кэ

В/(В+4hc sinαc), бул жерде В – коктунун таманынын туурасы; Hc – тоо бетинин кыркасынын жана коктунун таманын бийиктиктеринин айырмасы; αс – коктунун беткейлеринин тиктиги, градус менен

Жердин электрикалык бир тектүүлүк эместиги (жер кыртышынын электрдик каршылыктарынын чорт өзгөрүүлөрү менен болгон геологиялык жаракалар), бир түрдүү эместиктин чегинен ± 0,5 км аралыгында

Кн

4

3-санирээтки. Чагылгандын агындарынын биринчи бөлүктөрүнүн көрсөткүчтөрүнүн Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча туруктуу бөлүштүрүлүштөрүнүн мүнөздөмөлөрү

Аймактар

2-сүрөттөгү кыйшыктын катарсаны

Бөлуштүрүүнүн мүнөздөмөлөрү

Mlg1

Ϭlg1

MlgА

ϬlgА

Ош, Жалал-Абад жана Баткен областарынын аймактарынын 1000мге чейинки д.ү.д. белгилери менен, Ысык-Көлдүн түндүк жана чыгыш жээктеринен 10-километрдик аймак Ак-Суу жана Каракол дарыяларынын ортосу

1

1,29

0,29

1,3

0,158

д.ү.д. 1000м ден өйдө белгилери бар Ош, Жалал-Абад жана Баткен областарынын аймактары

2

1,175

0,225

1,24

0,12

д.ү.д. 1000м ге чейинки дэңгээлдеги Чуй жана Талас областарынын аймактары.

3

1,075

0,225

1,18

0,12

д.ү.д. 1000м ден өйдө белгилери бар Чуй жана Талас областарынын аймактары, Ыссык-Көл жана Нарын областарынын 1- кыйшыктын аймагына алып барылган жерлери (9-сүрөт)

4

1,021

0,18

1,15

0,10

4-санирээтки. Кыргыз Республикасынын аймактары боюнча чагылгандуу мезгилдин башталган жана аяктаган убактылары

Аймактар

Чагылгандуу мезгил

Башталышы

Аяктаганы

д.ү.д. 2500м белгиге чейинки Чуй, Ош, Жалал-Абад жана Баткен областарынын жерлери

16 -апрел

30- сентябр

Иссык-Кульской областынын д.ү.д. 2500м белгиге чейинки жерлери

1 -май

31- октябр

Чуй, Ош, Жалал-Абад, Баткен жана Ыссык-Көл областарынын д.ү.д. 2500м белгиден жогору болгон жерлери, Талас жана Нарын областары.

1- май

31- август

Жасалма жердетмеси жок түркүктүн чагылгандан жабыркаган учурундагы агындын агылуусунда жер кыртышынын 5м калыңдыктагы катмары катышат, бир тирөөчтүү темир-куйматаш түркүктөрү болгондо, жана темир-куйматаштуу чогултма пайдубалдуу темир түркүктөрү үчүн 10мге чейин. Ушул катмардын чегинде жер кыртышы, эреже катары эки катмарлуу түзүлүшкө ээ болот (чанда учурда бир катмарлуу) көбүрөөк өткөзүүчү үстүңкү катмары менен. Эгерде изилдөөлөр учурунда жер кыртышынын электирдик салыштырмалуу каршылыгы өлчөнбөсө, алардын жакындатылган маанилерин 5- санирээтки боюнча аныктаса болот. 5-санирээтки. Топурактын салыштырмалуу электрдик каршылыгы, ρ, Ом∙м менен

Жер кыртышынын курамынын түрү

Орточосу

Ишенимдүү аралык, р = 0,05

Кумдактуу, чополуу

170

75 ÷ 265

Шагыл, майда таш аралаш кумдактуу, чополуу

371

260 ÷ 480

Майдаланган таш жана жыгачтын калдыктары менен кумдакталып тапталган

457

425 ÷ 490

Урап бытыраган жана шамалдап ажыраган түркүмдөр (граниттер, кумга айланганы калган таштар, катмарланган таштар)

590

575 ÷ 605

Таштуу -кумшагылдуу катмарлар

714

555 ÷870

Жарылма зоо таштуу түркүмдөр (граниттер, катмарланган таштар, кумга айланганы калган таштар)

1294

1210 ÷ 1370

Катуу зоо таштуу түркүмдөр (граниттер, акиташтуу, катмарланган, кумга айланма таштар)

3158

2860÷ 3450

10. Абанын салыштырмалуу тыгыздыгынын жана басымынын чондугунун маанилери Н, м жердин деңиз деңгээлинин үстүнө карата жайгашкан бийиктиги менен аныкталат. Кыргызстандын аймактары үчүн бул көрсөткүчтөрдүн орточо жылдык, эң төмөнкү орточо жылдык жана эң чоң орточо жылдык маанилерин аныктоо үчүн эсептөөчү туюнтмалары 6- санирээткиде келтирилген.

6-санирээтки. Кыргызстандын аймактарындагы абанын салыштырмалуу тыгыздыгынын жана басымынын чоңдуктарын аныктоо үчүн эсептөөчү туюнтмалары

Көрсөткүч, өлчөө бирдиги

Белгилениши

Эсептөөчү туюнтма

Абанын орточо жылдык басымы, мϭ

Рсг

1012,3 – 0,1133Н +4∙10-6Н2

Абанын орточо жылдык эң төмөнкү басымы, мϭ

Рмн

1030,6 – 0,1232Н +5,05∙10-6Н2

Абанын орточо жылдык эң жогорку басымы, мϭ

Рмк

1000,3 – 0,1111Н +3∙10-6Н2

Абанын орточо жылдык салыштырмалуу тыгыздыгы

δсг

1,026 – 0,108∙10-3Н +0,006 Н2

Абанын орточо жылдык эң аз салыштырмалуу тыгыздыгы

δмн

1,059–0,111∙10-3Н +0,05∙10-6 Н2

Абанын орточо жылдык эң чоң салыштырмалуу тыгыздыгы

δмк

0,993–0,106∙10-3Н +0,006∙10-6 Н2

6- санирээткинин туюнтмалары боюнча эсептелген басымдын мезгилдик өзгөрүүлөрүн (Кр) жана абанын салыштырмалуу тыгыздыгынын (Кδ ), Рсг жана δсг лердин орточо жылдык маанилерине карата эсепке алуучу оңдоочу көмөкчоңдуктар 7- санирээткиге жараша алынат. 7-санирээтки. Жердин ар кандай бийиктигине жараша абанын басымынын (Кр) жана тыгыздыгынын (Кδ) мезгилдик өзгөрүүлөрүн эсепке алуучу көмөкчоңдуктары

Айлар

Бийиктиги Н, м менен Кр и Кδ көмөкчоңдуктарынын маанилери

До 1000

1000 - 2000

2000 - 3000

3000 - 4000

Кр

Кδ

Кр

Кδ

Кр

Кδ

Кр

Кδ

I

1,006

1,06

1,004

1,05

0,998

1,05

0,992

1,04

II

1,005

1,05

1,002

1,04

0,998

1,04

0,996

1,03

III

1,003

1,02

1,000

1,02

0,999

1,02

0,996

1,02

IY

0,999

1,0

0,998

1,00

1,000

1,00

1,001

1,00

Y

0,995

0,97

0,997

0,98

1,000

0,98

1,002

0,98

YI

0,995

0,95

0,996

0,96

1,000

0,96

1,002

0,96

YII

0,990

0,93

0,995

0,95

0,998

0,95

1,002

0,96

YIII

0,993

0,95

0,996

0,96

0,998

0,96

1,003

0,97

IX

0,998

0,98

0,998

0,98

1,001

0,98

1,004

0,98

X

1,004

1,00

1,002

1,00

1,003

1,00

1,003

1,00

XI

1,06

1,03

1,005

1,03

1,004

1,02

1,002

1,02

XII

1,006

1,06

1,005

1,05

1,002

1,05

0,999

1,04

Кыргызстандын аймактары үчүн чагылгандын биринчи бөлүктөрүнүн агындарынын эң жогорку серпилүүлөрүнүн туруктуу бөлүштүрүлүшүнүн ийрилери төмөндөгү ирээтки боюнча аныкталат Рi

0,99

0,95

0,90

+

0,80

+

+

0,70

+

0,60

х

+

0,50

+

0,40

х

+

0,30

х

+

0,20

х

+

+

0,10

х

+

+

0,05

+

+

0,01

х

+

+ +

0

0,7 0,9 1,1 1,3 1,5 1,7 1,9 lg1 5 7.5 10 12.5 15 20 25 30 40 50 60 70 80 I,кА 9-сүрөт. Белгиленүүлөрүн 3- санирээткиден кара

§2. Бөлүштүрүү түзүлүштөрүнүн жана көмөкчордондордун жабдууларын чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоолоруна болгон ченемдик талаптар

11. БТларды жана КЧларды чагылгандын түз түшүүсүнөн коргоо төмөндөгү талаптарды сактоо менен ишке ашырылат:

1). 500кВтук баардык АБТлар жана КЧлар, ошондой эле чагылгандуу мезгилде жердин салыштырмалуу бирдей маанидеги каршылыгы 2000 Ом·м болгон аянттардагы 110-220 кВтук АБТ жана КЧлар чагылгандын түз түшүүлөрүнөн «Б» коргоо аймагынын түрүнө туура келген деңгээлдеги ишенимдүүлүктө корголуулары керек.

Чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоону аткаруу төмөндөгү учурларда талап кылынбайт:

- чагылгандуу мезгилдеги салыштырмалуу бирдей маанидеги каршылыгы 2000 Ом·м-ден жогору болгон аянттардагы 110-220 кВтук АБТ жана КЧлар;

- баардык чыңалуулардагы бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн жана көмөкчордондордун жабык имараттары.

2). АБТ жана КЧлардын аянттарында жайгашкан трансформатордук мунаранын, май чарбасынын, электролиздөөчүнүн, машташ толуктоочтордун имараттары, ошондой эле күйүүчү суюктуктар же газдары менен болгон көлөмдүү идиштер жана суутектин челектерин сактоочу жерлер чагылгандын түз түшүүлөрүнөн жана анын экинчилик көрүнүштөрүнөн корголушу керек «Имараттардын жана курулмалардын чагылгандан коргоочу түзүлуштөрүн орнотуу боюнча Нускаманын» негизинде.

3). 110-500 кВ АБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо, эреже катары, АБТынын түзүлүштөрүнө өзөктүү чагылган четтеткичтерди орнотуу менен аткарылышы керек. Ошондой эле, чагылган кабыл алуучу катары болгон бийик курулмалардын коргоочу таасирлерин пайдалануу керек (АЧлардын түркүктөрү, жарыктандыруучу мунаралар, радиомунаралар, түтүн чыгаруучу морлор ж.б.).

4) Өзөктүү чагылган четтеткичтерди трансформаторлордун кирме капкалдарына, сагактоочу реакторлордун кирме капкалдарына жана 110-500 кВтук АБТынын түзүлүштөрүнө орнотууга жол берилбейт, эгерде жердетменин негизи боюнча чагылган обочолоткучтуу түркүктөн трансформаторго же реакторго чейинки аралык 15 мден аз болсо жана чагылгандуу мезгилдеги жердин бирдей маанидеги салыштырмалуу каршылыгы 350 Ом·м ден ашык болгон учурда, ал эми 110 кВтук АБТнын түзүлүштөрүндө корголуучу жабдууга чейинки аралыгына карабастан жердин бирдей маанидеги салыштырма каршылыгы 1000 Ом·м болгон жана КЧнын жердетилүүчү чөйрөсызыгынын аянты 10 000м2 болгон учурда.

5) АБТ жабдууларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн, түзүлүштөрдө чагылган обочолоткучтарды орнотуу жолу менен коргоо, жогоруда көрсөтүлгөн чектөөлөргө жараша, же техникалык түшүнүктөр боюнча мүмкүн болбогон учурларда, өзунчө бөлөк турган чагылган обочолоткучтарды колдонуу керек.

6) Генераторлорду же машташ толуктоочторду трансформаторлор менен кошуп туруучу ачык агын өткөргүчтөрдү (ачык өтмөктүк көпүрөлөрдү жана асма ийилчээк агын өткөргүчтөрдү) чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо ЭООЭнин «Айлануучу электр машинелерин чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо» бөлүгүнүн талаптарынын негизинде аткарылышы керек.

7) АБТынын (КЧынын) түзүлүштөрүндө орнотулуучу өзөктүү чагылган четтеткичтердин жердетилиши түзүлүштү АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлдүшүнө кошуу менен камсыз кылынат. Трансформаторлордун кирме капкалдарына, сагактоочу реакторлордун кирме капкалдарына жана трансформаторлор жана реакторлордон жердетменин негизи боюнча 220-500 кВ түзүлүштөрүндө 15м аралыктан кем эмес алыстатылып орнотулган, ошондой эле 110 кВ АБТларында орнотулган баардык чагылган четтеткичтер үчүн жердетменин негизи боюнча чагылгандын агынынын үчтөн кем эмес багытта агып кетишин камсыз кылуу керек.

8). Өзүнчө турган чагылган четтеткичтерди жердештирүү же аларды АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлүштөрүнө кошуу жолу менен, же өзүнчө жердетүү менен аткарылышы мүмкүн. Биринчи учурда 12- жана ушул орунбелгилердин талаптарын сактоо керек. Экинчи учурда жердетменин керек болгон каршылыгы чагылган четтеткичтин пайдубалы менен камсыздалат.

9). Чагылган четтеткич жарыктандыруу мунарасына орнотулган учурда мунаранын жердеткичи АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлүшүнө кошулушу керек, ал эми каптамазымдын курулмасынан чыккан жеринен алысжарыктоочко чейин жана андан ары алысжарыктоочторго электр азыгын алып келүү үчүн мунара боюнча темир кабыкчалуу каптама зым менен, же болбосо темир кабыкчасы жок каптама зымды түтүктөр менен тартуу керек. Чагылган четтеткичтин жанынан өткөзгөндө бул каптама зымдар 10м ден кем эмес узундукта жер менен эле жаткырылып тартылат.

10). Өзүнчө туруучу чагылган четтеткич орноткон учурда аралыктар боюнча төмөндөгү талаптар аткарылышы керек:

- жердеткичи АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлүшү менен кошулган чагылган четтеткич үчүн, чагылган четтеткичтен агын өткөзүүчү бөлүктөргө чейинки абадагы аралык SВС, м менен, тизмектеменин узундугунан кем эмес болушу керек;

- обочолонгон жердеткичтүү чагылган четтеткич үчүн, чагылган четтеткичтен агын өткөзүүчү бөлүктөргө, жердетилген түзүлүштөргө жана АБТынын (КЧнын) жабдууларына чейинки абадагы аралык SВО, 4 метрден кем болбошу керек, ал эми обочолонгон жердеткич менен АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлүшүнүн ортосундагы жер менен алгандагы аралыгы Sз - 3 метрден кем эмес.

8-санирээтки. АБТлардын (КЧлардын) үлгүлүк долбоорлору үчүн алынган АЧлардын зымаркандуу чагылган четтеткичтерине эң аз жол берилген жакындоолорунун узундугу

Чыналуу, кВ

Жакындоолордогу түркүктөрдүн түрлөрү

Трансформатордон (сагактоочу реактордон) КАка чейинки үлгүдөгү аралык, м

Жакындоонун зымаркан менен корголуучу узундугу

Туюктакалма БТ

2 жана андан көп кошулган АЧ лары бар БТ

III-КА тобу

II-КА тобу

I- КА тобу

III-КА тобу

II-КА тобу

I- КА тобу

1х РВС

2х РВС

1х РВМГ

2х РВМГ

1х ОПН

2х ОПН

1х РВС

2х РВС

1х РВМГ

2х РВМГ

1х ОПН

2х ОПН

35

Бир тирөөчтүү темир жана темиркуйматаш

15

600

400

-

-

450

300

450

300

-

-

400

250

110

Бир тирөөчтүү темир жана темиркуйма-таштуу капкал

25

700

450

-

-

550

400

600

400

-

-

500

350

220

Бир тирөөчтүү темир жана темиркуйма-таштуу капкал

40

-

-

1600

1300

1400

800

-

-

800

300

600

200

9-санирээтки. 500 кВ АБТлары үчүн корголуучу аппараттардан жабдууларга чейинки эң чоң жол берилген аралыктар жана зымаркандуу чагылган четтеткичтери менен корголгон АЧлардын жакындоолорунун эң кичине узундуктары

Көмөк-чордондун түзмөгү, АЧлардын саны

КАтын саны жана орнотулчу жери

Аралык, м менен

Зымаркан менен корголгон АЧлардын жакын-доолоруна чейин, км

Күчтүк трансфор-маторлор (автотрансформатор-лор) жана сагактоочу реактор-лорго чейин

Чыңалуу трансфор матор-лоруна чейин

Башка жабдууларга чейин

“трансфор-матор-чубалгы” сапсалгы-сындагы туюк түзмөгүндөгү

КАтын 2 топтому: күчтүк трансформатордун жанында; чубалгылык уячада же реактордун жанында

95/135

150/225

150/165

3,0

Өтмөктүк эки АЧсы жана бир трансфор-матору менен “үчбурчтук” түзмөгү боюнча

КА эки топтому: күчтук трансформатордун жанында; чубалгылык уячанын өтмөктөрүндө же реактордун жанында

130/195

320/525

350/385

3,0

Өтмөктүк эки АЧсы жана эки трансфор-матору менен “төртбурчтук” түзмөгү боюнча

Күчтук трансформатордун жанында КА эки топтому

160/240

360/525

800/880

3,0

Экара өтмөктөрү (тутумдары) менен, үч АЧ жана эки трансфор-маторлуу

Ошондой эле

240/360

460/675

900/990

3,0

Экара өтмөктөрү (тутумдары) менен, үч АЧ жана бир трансфор-маторлуу

Күчтүк трансформатордун жанында КА бир топтому

175/260

400/600

600/660

3,0

11). Чагылган четтеткич трансформатордук кирмекапкалдарда жана АБТлардын түзүлүштөрүндө трансформаторлордон жердеткичтин негизи боюнча 12- орунбелгинин талаптарын эске алуу менен 15м аралыктан азыраак, 3-35 кВтук трансформаторлордун оромдорунун баардык алгачтарында өтмөктөр боюнча, дүрмөтсүздөндүргүчтөргө болгон бутактамаларды кошкондо, 5 метрден ашык эмес аралыкта алыстатылып орнотулган учурда, сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр (АЧЧлар) орнотулушу керек.

12. БТларды жана КЧларды электр берүү аба чубалгылары боюнча агылып келүүчү ашыкча чыңалуунун толкундарынан коргоо үчүн төмөндөгү талаптардын сакталышын камсыз кылуу керек:

1). АЧлар кошулган 35 кВ жана андан жогорку БТларда коргоочу аппараттар (КА) орнотулушу керек (сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр – СД же ашыкча чыңалууну чектегичтер -АЧЧ), ал эми АЧынын БТга жакындоолору чагылгандын түз түшүүлөрүнөн зымаркандуу чагылган четтеткичтер менен корголушу керек.

2). Коргоочу аппараттардын коргоочу мүнөздөмөлөрүн корголуучу жабдуунун каптамасы менен айкаштырууну жана КАын тармактын бир фазасынын жерге чабышкан учурундагы аларды орноткон жердеги өчүрүүчү чыңалуусуна туура келишин эсепке алуу менен тандалып алынат. КАтардын санын жана орнотуучу жерин, эсептелүүчү мезгилге (чагылгандуу мезгилге же андан көпкө барабар ишмердүүлүктүн мезгилин жана аралык баскычтарын камтыган), кабыл алынган кошулуулардын электрдик түзмөктөрүн, АЧлардын жана трансформаторлордун санын эсепке алуу менен тандап алуу керек.

3). Зымаркан менен корголгон АЧылардын жакындоолорунун узундугу электрдик кошулмалардын түзмөгүнөн, орнотулган КА саны менен жана алардын корголуучу жабдууга чейинки аралыктары менен аныкталат.

4). 35 кВ жана андан жогорку БТлардын (КЧдун)үлгүлүк жыйнагы үчүн өтмөктөр боюнча аппараттын жана трансформатордун (реактордун) ортосундагы аралыктар 35 кВ үчүн -15м, 110 кВ үчүн -25м, 220 кВ үчүн -40м жана 500 кВ үчун -160м ден ашпагандай болуш керек, зымаркан менен корголгон АЧлардын жакындоолорунун узундуктары 15- жана 16- санирээткилерде келтирилген маанилерден кем болбошу керек, 11-орунбелгинин 5 орунбелгичесиндеги учурларды алып таштагандан кийин.

5). КАтар жана корголуучу жабдуунун ортолорундагы өтмөктөр боюнча жогоруда келтирилгенден чоң аралыктарда, зымаркан менен корголгон жакындоонун узундугу аралыктын чоңойгондугунун катнашында көбөйтүлүшү керек, бирок төмөндөгү чектерден ашык эмес: 35 кВ БТысы – 1,5км, 110 кВ БТысы – 2,0км, 220 кВ БТысы – 2,5км, 500 кВ БТысы -3,0 км.

6). Коргоочу аппараттар коргоо үчүн өчүрүп-күйгүзүүчү аппаратсыз, КА жана корголуучу жабдуунун ортосундагы чынжырда төмөндөгүлөрдү коргоо үчүн орнотулушу керек:

- автотрансформатордук байланышы бар күчтүк трансформаторлордун баардык чыңалуудагы оромдорду;

- 500 кВтук трансформаторлордун оромдорун;

- 220 кВтук трансформаторлордун ормдорун, 1516.1-76* МҮЧ боюнча;

- 500 кВтук сагактоочу реакторлорду, КАрды сөзсүз түрдө реакторлордун кошмолорунун өзүнө кошуу менен.

7). БТга трансформаторду каптамазымдуу 110 кВ жана андан жогорку чубалгылар менен кошкон учурда, каптама зымдын БТынын өтмөгүнө кошулган жерге сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдүн (АЧЧнын) жыйнагы орнотулушу керек. Дүрмөтсүздөндүргүчтүн жердетүүчү кыскычы каптама зымдын темир кабыкчасына кошулушу керек.

Трансформаторлор менен түздөн-түз кошулган бир нече каптама зымдарды БТынын өтмөктөрүнө кошкон учурда, БТынын өтмөктөрүнө сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдүн (АЧЧлардын) бир жыйнагы орнотулат. Дурмөтсүздөндүргүчтүн (АЧЧынын) орнотуучу жерин болушунча каптама зымдардын кошулган жерине жакыныраак тандап алуу керек.

8). Күчтүк трансформаторлордун (автотрансформаторлордун) пайдаланылбаган ортоңку жана төмөнкү чыңалуудагы оромдору (кошулмалары жок оромдор, же болбосо орнотуу учурунда, кошуу мезгилинде, кошулманы оңдоого чыгаруу учурунда андан узак мөөнөткө өчүрүлүп коюлганда, бул чыңалууда КАТКК бар болгон учурда), жылдызчага же үчбурчтукка бириктирилип жана ар бир фазанын алгачтары жана жердин ортосуна кошулган сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр (АЧЧлар) менен корголушу керек, андай болбогон учурда аларды узак мөөнөт иштетип пайдаланууга жол берилбейт. Төмөнкү чыңалуудагы магниттик өткөргүчтөн кийин биринчи жайгашкан пайдаланылбаган оромдорду коргоо жылдызчанын кандайдыр бир фазасын же ортомду, үчбурчтуктун чокуларынын бирөөнү жердетүү менен же ар бир фазага чыңалуунун тийиштүү табындагы сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтү (АЧЧны) орнотуу менен аткарылышы мүмкүн.

Пайдаланылбаган оромдорду коргоо талап кылынбайт, эгерде аларга жердетилген кабыкчасы же зоокаптамасы бар болгон 30м ден кем эмес узундуктагы каптама зымдуу чубалгы такай кошулган болсо.

9). 110-220 кВтук күчтүк трансформаторлордун оромдорунун каптамасынын каршылыгы оромдун чубалгылык учунун каптамасынын каршылыгына карата төмөнүрөөк болуп жана жердетмеден ажыратылган ортом менен иштөөгө жол берилгендеги оромдун ортомун коргоо үчүн сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү (АЧЧларды) орнотуу керек. Каптамасынын каршылыгы жердетмеден ажыратууну жол бербеген трансформаторлордун ортомуна ажыраткычтарды орнотууга жол берилбейт.

10). АЧлар кошулган 6-20 кВтук БТлар өтмөктөрдө же трансформаторлордун жанына орнотулган КА менен корголушу керек.

Трансформаторлорду өтмөктөр менен каптамалуу зымдардын жардамы менен байланыштыруулары аткарылганда КАдан трансформаторго чейинки аралык чектелбейт (12- орунбелгинин 4-орунбелгичесиндеги учурлардан тышкааркылар) жана 60м жана 90мден ашпашы керек АЧлардын түркүктөрүнүн жыгач жана темиркуйматаш (темир) болгонуна жараша, трансформатор менен өтмөктөрдүн аба аркылуу байланышы колдонулса. КАны чыңалуу трансформаторунун уячасына орноткон учурда аппаратты сактоочко чейин орнотуу сунушталат.

11). 6-20 кВтук көмөкчордондордун коргоолору, эреже катары, жогорку жана төмөнкү жактарына орнотулган КАлар менен аткарылышы керек (сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр, АЧЧлар).

Мындай көмөкчордондордо сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү же башка коргоочу аппараттарды чагылгандын дүрмөтсүздөнүүсүнүн тыгыздыгы жылына 0,4км-2 болгон аймактарда орнотпой деле коюуга жол берилет.

12). 35 кВ жана андан жогорку чыңалуудагы АЧылардын БТларга (КЧларга) болгон жакындоолорунда чагылгандын түз түшүүлөрүнөн зымаркандуу чагылган четтеткичтер менен коргоо аткарылышы керек. Бир зымаркандуу бир тирөөчтүү темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрдө зымаркандын коргоо бурчу 300 тан ашпашы керек, ал эми эки зымаркандуу түркүктөр – 200 тан ашык эмес. Эки зымаркандуу, зымдары түздүктө жайгашкан темир түркүктөрдө тышкы зымдарга карата болгон коргоо бурчу 110-220 кВ АЧылары үчүн -200тан ашык эмес, ал эми 500 кВ үчүн – 250тан ашык эмес. Муз тоңуу аймагы боюнча IY жана андан жогоркуларда, жана 110-220 кВтук АЧлардын зымдарынын тез-тез күчтүү термелүүлөрү болуп туруучу аймактарда коргоо бурчунун 300тан ашпашына жол берилет. Капкал түрүндөгү темиркуйматаштуу жана жыгач түркүктөрүндө четки зымдарга карата болгон коргоо бурчунун 300тан ашпашына жол берилет. Түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыгы болсо 23- санирээткидеги талаптарга жооп бериши керек. Жакындоонун ар бир түркүгүндө зымаркан түркүктүн жердеткичине кошулушу керек, качан ал сыйымдулуктук тандоолор, муз эритүү жана байланыш үчүн пайдалангандан башка учурларда. Зымаркан менен корголгон жакындоолордун узундугу 8-, 9- санэрээткилер менен аныкталат.

1,6 мВА кубаттуулукка чейинки трансформаторлору бар 35 кВ КЧларга келүүчү 35 кВ АЧылардын жакындоолорунун зымаркан менен коргоолорун аткарбоого жол берилет. КЧга болгон АЧынын жакындоосундагы 0,5км ден кем эмес узундукта түркүктөр 23- санирээткиде көрсөтүлгөндөй каршылыгы бар жердетмелери менен болушу керек, ал эми жыгач түркүктөрдө жердетмелерди зымчыныларды бекитүүчү арматуралар менен кошуп туруучу сагактоочу түшмөлөр жасалышы керек. Бул учурда КА жана трансформатордун ортосундагы аралык 10мден кем болбош керек.

13). 6-20 кВтук АЧлардын БТга (КЧга) келүүчү жакындоолорун зымаркандуу чагылган четтеткич менен коргоо талап кылынбайт, 200м аралыктагы жакындоонун темир (темир-куйматаштуу) түркүктөрүнүн жердетмелеринин каршылыктары 23-санирээткиде келтирилгенден ашык болбошу керек.

14). Жыгач түркүктөр менен курулган 6 кВ жана андан жогорку АЧлардын БТларга (КЧларга) чубалгы жагынан алгандагы жакындоосунун биринчи түркүгүндө сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдун (СД) же учкундоочу аралыктардын (УА) топтому орнотулушу керек. СДнын же УАнын жердетмесинин каршылыктары 23- санирээткиде келтирилген чоңдуктардан эки эсе төмөн болушу керек. УАын чоңдугунун өлчөмдөрү ЭООЭге жараша аткарылат.

КЧга 6-20 кВ АЧысы каптамазымдуу кошулма менен кошулган учурда каптама зымдын АЧга кошкон жеринде сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтүн (АЧЧынын) топтому орнотулушу керек. Дүрмөтсүздөндүргүчтөрдун жердетүүчү түшмөлөрү кыска жол менен каптама зымдын жана кошмокаптын темир кабыкчалары менен кошулушу керек жана жердетмеге өзүнчө түшмө менен кошулушу керек. Мындай учурда АЧынын КЧга жакындоосунун баш жагындагы 200м аралыктагы СДнын же УАнын топтомунун орнотулушунун кереги жок.

15). Чыңалуунун каптамалык табына карата төмөндөтүлгөн чыңалууда иштеген АЧылардын чубалгы жагынан жакындоосунун биринчи жана экинчи түркүктөрүндө зымчынылардын бир тобу сагакталып коюлушу керек. Тизмектемедеги сагакталбай калган зымчынылардын саны жумушчу чыңалууга туура келиши керек.

16). Толук узундугу боюнча зымаркан менен корголбогон жана чагылгандуу мезгилде бир тарабынан узак мөөнөткө өчүрүлүп коюуга мүмкүн болгон 35-110кВтук АЧларда, эреже катары, кирме капкалдарга же КЧнын жанындагы биринчи түркүккө же өчүрүп коюуга мүмкүн болгон АЧынын аяк жагында чубалгыга чыгарылып коюлган ажыраткычка учкундоочу аралыктын топтомунун орнотулушу керек. АЧынын өчүрүлгөн аягында чыңалуу трансформаторлору бар болсо УАтын ордуна сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр же АЧЧылар орнотулушу керек.

УАдан же СДдан (АЧЧыга) өчүрүлгөн аппаратка (чыңалуу трансформаторуна) чейинки аралык 110 кВ АЧыларына 60мден ашык эмес жана 35 кВ АЧысына -40мден ашык эмес болушу керек.

17). 6-10 кВтук которуштуруп өчүрүп-күйгүзүүчү отуруктарды коргоо үчүн ар бир азыктандыруучу жыгач түркүктүү АЧылардын акыркы түркүктөрүнө учкундоочу аралыктардын бирден топтому орнотулушу керек. Мындай учурларда УАлардын жердетүүчү түшмөлөрүн өчүрүп-күйгүзүүчү отуруктун жердетүүчү түзүлүшүнө кошуу керек.

18). Аба чубалгылары менен болгон БТларга кошулган айланма электр машиналарын чагылгандын ашыкча чыңалууларынан коргоо Электр орнотмолорун орнотуу Эрежелеринин талаптарына жараша аткарылышы керек.

§3. Чордондордун жана көмөкчордондордун бөлуштүрүүчү түзүлүштөрүн чагылгандын ашыкча чыңалууларынан коргоо каражаттары. БТларды жана КЧларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо үчун чагылган четтеткичтердин тутумун тандап алуу. Чагылган четтеткичтердин коргоо аймактары.

13. БТлар жана КЧлар чагылгандын түз түшүүлөрүнөн ЭООЭнин негизинде өзөктүү жана зымаркандуу чагылган четтеткичтер менен корголушу керек.

14. Берилген чектин өлчөмүндөгү чагылган четтеткичтин тегерегиндеги, толугу менен анын көлөмүндө жайгашкан курулмага чагылгандын тийиши мүмкүн болгон берилген чоңдуктан (өтүп кетүү мүмкүндүгү Рпр) ашпаган мейкиндик, чагылган четтеткичтин коргоо аймагы деп аталат. Эгерде курулма өзүнүн чыгып турган бөлүктөрү менен коргоо аймагынын чектерине тийип турса ал анда эн аз коргоо ишенимине ээ болушу мүмкүн. Курулма коргоо аймагынын тереңирээк жагында жайгашса коргоо ишеними жогорулайт.

15. Курулманын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн корголушунун деңгээли коргоо ишенимдүүлүгүн мүнөздөйт (Рз) жана чагылгандын чагылган четтеткичтин коргоо аймагына өтүп кетүү мүмкүндүгүн көрсөтөт:

Рз = 1- Рпр. 9- санирээткиде Кыргыз Республикасындагы имараттар, курулмалар жана өнөр жай коммуникацияларынын чагылгандан коргоолорун орнотуунун иштөөдөгү ченемдеринин негизиндеги КЧлардын имараттары жана курулмалары үчүн чагылгандын түз тушүүлөрүнөн коргоо деңгээлдери келтирилген. 10-санирээтки. Чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо деңгээлдери

Коргоо деңгээли

Чагылгандан коргоонун ишенимдүүлугү Рз

I

0,999

II

0,99

III

0,9

16. Чагылган четтеткичтердин тутумун тандап алуу (түрү, өлчөмү жана алардын жайгаштыруулары) КЧлардын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн талап кылынган ишенимидүүлүктө тийиштүү коргоо аймагын камсыз кылышы керек.

Эгерде баардык чагылган четтеткичтердин топтомдору чагылгандын өтүп кетишинен Рз- ден кем эмес ишенимдүү коргоону камсыз кылса курулма корголгон деп эсептелинет. Төмөндө эң жөнөкөй өзөктүү жана зымаркандуу чагылган четтеткичтерди коргоонун Рз = 0,9; 0,99, 0,999 ишенимдүүлүктөрүнө барабар коргоо аймактары келтирилет.

17. Чордондордун, көмөкчордондордун бөлүштүрүү түзулүштөрүнүн чагылгандан коргоолору жабдууларды, имараттарды жана курулмаларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн жабыркоолорун болтурбоо максатында жана электр берүү аба чубалгылары боюнча агылып келүүчү ашыкча чыңалуулардын толкундарынан коргоо үчүн аткарылат.

18. БТлардын чектелген аймактарындагы жогорку жарылуу коркунучундагы жабдууларды, ошондой эле имараттарды жана курулмаларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо өзөктүү чагылган четтеткичтер менен ишке ашырылат. БТынын ар башка бөлүктөрүнүн ортолорундагы агын өткөзгүчтөрдү – абалык сагактоочторду коргоо үчун зымаркандуу чагылган четтеткичтер колдонулушу мүмкүн, ал эми имараттарды жана курулмаларды коргоо үчүн чагылгандан коргоочу торлор жана темир чатырлар колдонушу мүмкүн.

Чордондордун жана көмөкчордондордун бөлүштүрүү түзүлүштөрүндөгү чагылган четтеткичтерди колдонуу эрежелери 3, 4, 5, 7- §§тарда келтирилген.

19. Чагылган четтеткичтердин колдонулушунун натыйжалуулугу жабдуулардын жана курулмалардын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн корголушунун ишеннимдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Ичинде коргоонун ишенимдүүлүгүнүн тийиштүү деңгээли камсыз болгон чагылган четтеткичтерге жакын конустук бет менен чектелген, анын чоңдугу бириндеген чагылган четтеткич үчүн натыйжалуу бийиктиги h0 жана жердин үстүндөгү деңгээлдеги коргоо радиусу r0 менен мүнөздөлүп, жана чагылган четтеткичтердин тутуму hс, rс үчүн туура келген мейкиндик, берилген деңгээлдеги коргоо аймагы деп аталат. Иш жүзундө электр орнотмолорунун чагылгандан коргоолору коргоо аймагынын эки түрү менен ченемделет. «А» түрүндөгү коргоо аймагы 0,995- тен төмөн эмес ишенимдүүлүккө ээ жана жогорку жарылуу жана өрт коркунучуна ээ болгон курулмаларды, ошондой эле 750 кВ жана андан жогорку чыңалуудагы агын өткөргүчтөрдүн бөлүктөрүн жана аппараттарды коргоону камсыз кылууга колдонулат. «Б» түрүндөгү коргоо аймагы 0,95- тен кем эмес ишенимдүүлүккө ээ жана электр орнотмолордун бөлүштүрүүчү түзүлүштөрүнүн короолорундагы башка курулмалардын коргоолушун камсыз кылуу үчүн колдонулат.

Бир жана эки өзөктүү чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын чийме көрүнүштөрү 10- жана 12- сүрөттөрдө көрсөтүлгөн. Эки чагылган четтеткичи «А» аймагындагы чагылган четтеткичтердин ортосундагы аралык 4hка чейинки аралыкта жана «Б» аймагы үчүн 6h болсо, эң кыска чагылган четтеткичтин бийиктигин алганда, ал кош кабат чагылган четтеткичтин тутуму катары каралат. Үч жана андан көп өзөктүү чагылган четтеткичтер көп кайталанган (көп эселүү) чагылган четтеткичтер тутуму катары каралат, эгерде баардык коңшулаш чагылган четтеткичтердин жуптарына rс>0 болгон жалпы мейкиндик бар болсо, мындай болбогон учурда бул чагылган четтеткичтер кош кабат же бириндеген катары каралат. Көп эселүү чагылган четтеткичтин коргоо аймагы коңшулаш жайгашкан чагылган четтеткичтерди жупташ кылып алгандагы коргоо аймактарынын бирикмеси катары аныкталат. Чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын көлөмдөрүн аныктоочу көрсөткүчтөрдүн жалпыланган эсептөөчү туюнтмалары 13- санирээткиде келтирилген, ал эми 14- санирээткиде ар кайсы деңгээлдеги hх чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын сөлөкөттөрүнүн чектерин, ошондой эле корголуучу курулманын бийиктиги hх берилген учурдагы чагылган четтеткичтин бийиктигин аныктоо үчүн кээ бир туюнтмалары жана анын чагылган четтеткичке карата абалын rх эсептөө туюнтмалары берилген. 11-15- жана 12-16- санирээткилерде жангыз жана кош кабат өзөктүү, ошондой эле жангыз жана кош кабат зымаркандуу чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын ишенимдүүлүгүнүн тийиштүү деңгээлдери үчүн эсептөө туюнтмалары өз-өзүнчө келтирилген.

20. Чагылган четтеткичтерге чагылган түшкөн учурдагы каптаманы чабышып өтүүдөн коргоо чагылган четтеткич менен корголуучу БТынын курулмасынын ортолорундагы аба боюнча жана жер менен алгандагы аралыктарынын өлчөмдөрүн тууралоо менен ишке ашырылат, жабдуунун каптамасы үчүн жол берилген ашыкча чыңалуунун деңгээлинде. Ашыкча чыңалуунун деңгээлин төмөндөтүү жердетменин каршылыгы төмөн болгон жердеткичтерди орнотуу менен жана коргоочу аппараттарды (СДларды, АЧЧларды) колдонуу менен ишке ашырылат.

Кыргызстандын шарттары үчүн чагылган четтеткичтерге, чагылган түшкөн учурлардагы каптамаларды чабышып өтүүлөрдөн коргоо боюнча талаптарды иштеп чыгып жатканда, негиз катары, ЭООЭдеги, ошондой эле коргоолордун түзөңдөгү шарттарына туура келген ишенимдүүлүктүн деңгээли алынган.

21. Бийиктиги h0 болгон бир өзөктүү чагылган четтеткичтин үлгүчендик коргоо аймагы катары бийиктиги h0 < h ка барабар тегерек конус эсептелет, анын чокусу чагылган четтеткичтин огунда жайгашат (10-сүрөт). Аймактын чоңдугу (көлөмү) эки көрсөткүч менен аныкталат: конустун бийиктиги h0 жана жердин деңгээлиндеги конустун радиусу r0 менен.

Тийиштүү ишенимдүүлүктөгү коргоо аймагы (10-сүрөт) үчун hх бийиктигиндеги түз кесилиштин радиусу rх төмөндөгү туюнду менен аныкталат: rх = (r0 ∙( h0 - hх))/ h0 (1) 11-санирээткиде бир өзөктүү чагылган четтеткичтин коргоону талап кылган ишенимдүүлүгү Рз-тен жана чагылган четтеткичтин 150м бийиктикке чейинки бийиктиктеги r0 , h0 көрсөткүчтөрүн эсептөө үчүн туюнтмалар келтирилген.

10-сүрөт. Бир өзөктүү чагылган четтеткичтин коргоо аймагы 1 - hх бийиктигиндеги коргоо аймагынын түздүк кесилиши; 2 – ошол эле жер деңгээлинде

11-санирээтки. Бир өзөктүү чагылган четтеткичтин коргоо аймагын эсептөө туюнтмалары

Коргоо ишенимдүүлүгү Рз

Чагылган четтеткичтин бийиктиги h, м

Конустун бийиктиги h0, м

Конустун радиусу r0, м

0,9

от 0 до 100

0,85∙ h

от 100 до 150

0,85∙ h

0,99

от 0 до 30

0,8∙ h

от 30 до 100

0,8∙ h

[0,8-1,43·10-3 ·(h-30)]·h

от 100 до 150

[0,8-10-3 ·(h-100)]·h

0,7·h

0,999

от 0 до 30

0,7·h

0,6·h

от 30 до 100

[0,7-7,14·10-4 ·(h-30)]·h

[0,6-1,43·10-3·(h-30)]·h

от 100 до 150

[0,65-10-3·(h-100)]·h

[0,5-2·10-3·(h-100)]·h

22. Бийиктиги h болгон бир өзөктүү чагылган четтеткичтин үлгүчендик коргоо аймагы эки капталдуу шайкеш беткейлер менен чектелген, тик кесилишинде тең капталдуу үчбурчтукту түзөт, төбөсү h0 < h бийиктигинде жана негизи 2r0 жер деңгээлинде болуп (11-сүрөт).

11-сүрөт. Бир зымаркандуу чагылган четтеткичтин коргоо аймагы 1 - hх бийиктигиндеги коргоо аймагынын түздүк кесилиши; 2 – ошол эле жер деңгээлинде

12-санирээткиде бир зымаркандуу чагылган четтеткичтин корголушунун ишенимдүүлүгү Рз-тү талап кылган жана чагылган четтеткичтин бийиктиги h0 дон көз каранды болгон 150м-ге чейинки бийиктиктеги чагылган четтеткичтер үчүн h0 r0 ,көрсөткүчтөрүн эсептөө үчүн туюнтмалар келтирилген.

12-санирээтки. Бир зымаркандуу чагылган четтеткичтин коргоо аймагын эсептөө

Коргоо ишеним-дүүлүгү Рз

Чагылган четтеткичтин бийиктиги h, м

Конустун бийиктиги h0, м

Конустун радиусу r0, м

0,9

от 0 до 150

0,85∙ h

1,5∙ h

0,99

от 0 до 30

0,8∙ h

0,95∙ h

от 30 до 100

0,8∙ h

[0,95-7,14·10-4 ·(h-30)]·h

от 100 до 150

0,8∙ h

[0,9-10-3 ·(h-100)]·h

0,999

от 0 до 30

0,75∙ h

0,7∙ h

от 30 до 100

[0,75-4,28·10-4 ·(h-30)]·h

[0,7-1,43·10-3 ·(h-30)]·h

от 100 до 150

[0,72-10-3 ·(h-100)]·h

[0,6-10-3 ·(h-100)]·h

23. Жогоруда көрсөтүлгөндөн чоң бийиктикте атайын программалык камсыздоо менен пайдалануу керек. Бул жерде жана мындан ары h-ты зымаркандын жер деңгээлинен болгон эң кичине бийиктигин түшунсө болот (салаңтыгын эске алуу менен).

Талап кылынган ишенимдүүлүктөгү коргоо аймагынын жарымтууралыгы rх жер үстүнөн hх бийиктигинде (11-сүрөт) төмөндөгү туюнтма менен аныкталат: rх = (r0 ∙( h0 - hх))/ h0 (2)

24. Корголуучу көлөмдү кеңейтүү керек болгон учурда зымаркандуу чагылган четтеткичтин өзүнүн коргоо аймагынын баш (чет) жактарына негизги көтөрүп туруучу түркүктөрдүн коргоо аймактары кошулушу мүмкүн, алар болсо 11- санирээткиде көрсөтүлгөн бир өзөктүү чагылган четтеткичтердин туюнтмалары боюнча эсептелет. Зым аркандардын салаңтыктары чоң болгон учурларда, мисалы, электр берүү аба чубалгыларында, чагылгандын камсыз кылынуучу өтүп кетүү мүмкүндүгүн эсептөөнү программалык ыкмалар менен жүргүзүү сунушталат, анткени коргоо аймагын зымаркандын аралыктагы эң кичине бийиктигине түзүү негизсиз камдыкктарга (ашыкча чыгымдарга) алып келиши мүмкүн.

25. Качан өзөктүү чагылган кабыл алгычтардын ортолорундагы аралык L чектелген Lmax маанисинен ашпаса, чагылган четтеткич кош кабат деп эсептелинет. Андай болбогон учурда эки чагылган четтеткич тең бир өзөктүү катары каралышат. Кош кабат өзөктүү чагылган четтеткичтин тик жана түз кесилиштүү үлгүлүк коргоо аймактарынын түспөлдөрү (чагылган четтеткичтердин ортолорундагы аралык L жана бийиктиги h болгон) 12- сүрөттө көрсөтүлгөн.

Кош кабат чагылган четтеткичтин аймактарынын тыш тараптарын түзүү бир өзөктүү чагылган четтеткичтер үчүн арналган (көлөмдөрү h0, r0 болгон жарым конустар) 14- санирээткидеги туюнтмалар менен жүргүзүлөт. Ички тараптарынын өлчөмдөрү h0 жана hс көрсөткүчтөрү менен аныкталат, алардын биринчиси чагылган четтеткичтердин так жанындагы аймактын эң чоң бийиктигин, ал эми экинчиси чагылган четтеткичтердин так ортосундагы аймактын эң кичине бийиктигин көрсөтөт. Чагылган четтеткичтердин ортолорундагы аралык L ≤ Lc болгон учурда аймактын чеги ийилүүсү жок болот (hс = h0). Lc ≤ L ≤ Lmax болгон аралыктар үчүн hс бийиктиги төмөндөгү туюнтма менен аныкталат: hс = [(Lмах – L)/(Lмах – Lс)]∙ h0 (3) Анын ичиндеги 150м бийиктикке чейинки чагылган четтеткичтер үчүн жарактуу чектелүүчү Lмах жана Lс аралыктары 15-санирээткинин тажрыйбага негизделген туюнтмалары менен эсептелинет. Андан чоң бийиктиктеги чагылган четтеткичтер үчүн атайын камсыздалган программалар менен пайдалануу керек.

26. Аймактын түздүк кесилиштеринин өлчөмдөрү коргоо ишенимдүүлүктөрүнүн баардык деңгээлдери үчүн жалпы болгон төмөндөгү туюнтмалар менен эсептелинет:

- hх бийиктигиндеги түздүк кесилиштеги аймактын эң чоң rх жарымтууралыгы:

rх = r0(h0 – hх)/ h0 (4)

- hх ≥ hс бийиктигиндеги түздүк кесилиштин узундугу

Ɩх = [L(h0 – hх)]/[2∙(h0 – hс)] , (5) Бирок hх < hс болгон учурда lх =L/2 ге барабар;

- чагылган четтеткичтердин аралыгынын орто чениндеги hх ≤ hс бийиктигиндеги түздүк кесилиштин тууралыгы 2rсх

rсх = r0 (hс – hх)/ hс , (6) мында баардык өлчөмдөр м менен берилген; h0 жана r0 чагылган четтеткичтердин бийиктиги h 12- санирээтки боюнча, hс 3- туюнтма боюнча аныкталат, hх мааниси болсо берилет.

№ п/п

Коргоо аймагынын түрлөрү

Аралыктарды аныктоочу көрсөткүчтөр

Мүнөздөмөлөрү

шифр

h0

r0

L

hc

r0

1.

Бир өзөктүү h ≤ 150 м

С1а

А Б

0,85 h 0,92 h

(1,075-1,5∙10-3h)h 1,5h

- -

- -

- -

2.

Бир өзөктүү 150 ≤h ≤ 600 м

С1б

А Б

[0,85h-1,9∙10-3 (h-150)] h [0,92h-1,9∙10-3 (h-150)] h

[0,85-1,9∙10-3(h-150)h

225 м

-

-

-

-

-

-

3.

Эки өзөктүү h ≤ 150 м h1 = h2 = h

С2а

А

Б

0,85 h 0,85 h 0,85 h 0,92 h 0,92 h

(1,075-1,5∙10-3h)h (1,075-1,5∙10-3h)h (1,075-1,5∙10-3h)h 1,5h 1,5h

L≤ h h≤L≤ 2h 2h<L≤2h L≤ h h<L≤ 6h

h0 h0-(0,17+3∙10-4 h)(L- h) hc-(0,17+3∙10-4 h)(L- h) h0 h0 -0,14(L- h)

r0 r0 r0[1-0,2(L-h)/h r0 r0

4.

Эки өзөктүү h ≤ 150 м h1 ≠ h2

С2б

А,Б

h01, r01, h02, r02, hс1, rс1, hс2, rс2 -тердин ар бир чагылган четтеткич үчүн болгон маанилери L-дин тийиштүү маанилери боюнча 3- орунбелгинин туюндулары менен аныкталат

(hc1 + hc2)/2

(rc1 + rc2)/2

5.

Көп эсе өзөктүү, h ≤ 150 м

С3

А,Б

Ар бир жанаша турган жуп чагылган четтеткичтердин көрсөткүчтөрүнүн маанилери 3- жана 4- орунбелгилеринин туюндулары менен аныкталат.

6.

Бир зымаркандуу h ≤ 150 м

Т1

А Б

0,85 h 0,92 h

(1,35-2,5∙10-3h)h 1,7h

- -

- -

- -

7.

Эки зымаркандуу h ≤ 150 м h1 = h2 = h

Т2а

А

Б

0,85 h 0,85 h 0,85 h 0,92 h 0,92 h

(1,35-2,5∙10-3h)h (1,35-2,5∙10-3h)h (1,35-2,5∙10-3h)h 1,5h 1,5h

L≤ h h≤L≤ 2h 2h<L≤2h L≤ h h<L≤ 6h

h0 h0-(0,14+5∙10-4 h)(L- h) h0-(0,14+5∙10-4 h)(L- h) hc h0 -0,12(L-h)

r0 r0 r0[1-0,2(L-2h)/h r0 r0

8.

Эки зымаркандуу h ≤ 150 м h1 ≠ h2

Т2б

А,Б

h01, r01, h02, r02, hс1, rс1, hс2, rс2 -тердин ар бир чагылган четтеткич үчүн болгон маанилери Lдин тийиштүү маанилери 7- орунбелгинин туюндулары менен аныкталат

(hc1 + hc2)/2

(rc1 + rc2)/2

13-санирээтки. Чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын аралык аныктоочу көрсөткүчтөрүн аныктоо үчүн болгон эсептөөчү туюндулар.

14- санирээтки. Чагылган четтеткичтердин коргоо аймактарынын радиусун жана бийиктигин эсептөөчү туюндулар

№ к/м

Көрсөткучтүн аталышы

Эсептөөчү туюндулар

1.

Бир өзөктүү жана бир зымаркандуу чагылган четтеткичтердин жана эки өзөктүү жана зымаркандуу чагылган четтеткичтеридин коргоо аймактарынын тышкы бөлүктөрүнүн радиусу

rх = r0 ∙( 1 - hх/ h0)

2.

Кош кабат чагылган четтеткичтин аймагындагы ички бөлүктүн борбордук кесилишиндеги жана кош кабат учтуу чагылган четтеткичтин уч жагындагы коргоо аймагынын радиусу

rсх = r0 ∙( 1 - hх/ hс)

3.

Кош кабат чагылган четтеткичтин аймагынын ички бөлүгүндөгү чагылган четтеткич (координатасы 1=0 болгон) жана кош кабат зымаркандуу чагылган четтеткичтин ички уч жак бөлүгүнүн аралыгындагы коргоо аймагынын радиусу

r”х = rх - [2l(rх - rсх / hс)

4.

Кош кабат учтук чагылган четтеткичтин ички бөлүгү үчүн коргоо аймагынын радиусу

r’х = (L/2-[(h0-hх)/( h0-hс)]

5.

«Б» түрүндөгү аймак үчүн бир өзөктүү чагылган четтеткичтин бийиктиги

h = (rх +1,63 hх)/1,5

6.

«Б» түрүндөгү аймак үчүн бир зымаркандуу чагылган четтеткичтин илине турган бийиктиги

h = (rх +1,85 hх)/1,7

7.

Зымаркандын түркүктөр аралыгы ɑ болгон учурдагы зымаркандын түркүктө бекитилген бийиктиги h

hоп = h +2, при ɑ< 120 м hоп=h+3, при 120< ɑ< 150 м

Коргоо аймагынын hх бийиктигиндеги туура кесилиштин узундугу төмөндөгү туюнду менен аныкталат: Ɩх = L/2 , hс ³ hх болгон учурда; (7)

Ɩх = [L(h0 – hх)]/[2∙(h0 – hс)] , 0<hc<hx болгон учурда (8)

27. Корголуучу көлөмдү кеңейтүү үчүн эки зымаркандуу чагылган четтеткичтин аймагына зымарканды көтөрүп туруучу түркүктөрдүн коргоо аймактарына кошуп эки өзөктүү чагылган четтеткичтин аймагы катары түзүлөт, эгерде 15-санирээткинин туюндулары боюнча эсептелген Lмах аралыгы түркүктөрдүн L аралыгынан аз болсо. Андай болбогон учурда түркүктөр бир өзөктүү чагылган четттеткич катары каралат.

12-сүрөт. Эки өзөктүү чагылган четтеткичтин коргоо аймагы 1- hх1 бийиктигиндеги коргоо аймагынын туурасынан кесилиши; 2- ошол эле hх2 бийиктигинде; 3- ошол эле жер бетинин деңгээлинде

15- санирээтки. Эки өзөктүү чагылган четтеткичтин коргоо аймагынын көрсөткүчтөрүн эсептөө

Коргоонун ишенимдүү-лүгү Рз

Чагылган четтеткичтин бийиктиги h, м

Lmax, м

Lс, м

0,9

от 0 до 30

5,75∙h

2,5∙h

от 30 до 100

[5,75-3,57∙10-3 ·(h-30)]·h

2,5∙h

от 100 до 150

5,5∙h

2,5∙h

0,99

от 0 до 30

4,75∙h

2,25∙h

от 30 до 100

[4,75-3,57∙10-3 ·(h-30)]·h

[2,25-0,0107·(h-30)]·h

от 100 до 150

4,5∙h

1,5∙h

0,999

от 0 до 30

4,25∙h

2,25∙h

от 30 до 100

[4,25- 3,57∙10-3·(h-30)]·h

[2,25-0,0107·(h-30)]·h

от 100 до 150

4,0∙h

1,5∙h

28. Зымаркандардын жарыш эмес же ар кандай бийиктикте жайгаштырылганында же алардын бийиктиктери аралыктын узундугунда өзгөрүлүп турса, алардын корголушунун ишенимдүүлүгүн баалоо үчүн атайын программалык камсыздоо менен пайдалануу керек. Аралыкта зымаркандын чоң салаңтыгы болгон учурда да коргоонун ишенимдүүлүгүнүн ашыкча камдыгы болбос үчун ошондой кылуу керек.

13-сүрөт. Эки зымаркандуу чагылган четтеткичтин коргоо аймагы 1- hx1 бийиктигиндеги коргоо аймагынын туурасынын кесилиши; 2- ошол эле hx2 бийиктигинде; 3- ошол эле жер бетинин деңгээлинде.

16- санирээтки. Эки зымаркандуу чагылган четтеткичтин коргоо аймагынын көрсөткүчтөрүн эсептөө

Коргоонун ишенимдүүлүгү Рз

Чагылган четтеткичтин бийиктиги h, м

Lмах, м

Lс, м

0,9

от 0 до 150

6,0∙h

3,0∙h

0,99

от 0 до 30

5,0∙h

2,5∙h

от 30 до 100

5,0∙h

[2,5-7,14∙10-3 ·(h-30)]·h

от 100 до 150

[5,0-5∙10-3 ·(h-100)]·h

[2,0-5∙10-3 ·(h-100)]·h

0,999

от 0 до 30

4,75∙h

2,25∙h

от 30 до 100

[4,75-3,57∙10-3 ·(h-30)]·h

[2,25-3,57∙10-3 ·(h-30)]·h

от 100 до 150

[4,5-5∙10-3 ·(h-100)]·h

[2,0-5∙10-3 ·(h-100)]·h

29. БТлардын (КЧлардын) жабдууларын ашыкча чыңалуулардын электр берүү аба чубалгылары боюнча агылып келүүчү толкундарынан коргоонун негизги каражаттары катары төмөндөгү коргоочу аппараттар эсептелинет: сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр (СД) жана ашыкча чыңалууну чектегичтер (АЧЧ). Өздөрүнүн мүнөздөмөлөрү боюнча сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр 16357-70- МҮЧтүн негизинде үч топко бөлүнүшөт: I- топ – жакшыртылган мүнөздөмөлөрү менен болгон РВГД түрүндөгү дүрмөтсүздөндүргүчтөр, II-топ – РВМГ түрүндөгү дүрмөтсүздөндүргүчтөр, III- топ – РВС түрүндөгү дүрмөтсүздөндүргүчтөр. Ашыкча чыңалуудан коргоолорду жогорку туруктуулуктагы мүнөздөмөлүүлүгү менен айырмаланган ашыкча чыңалуунун чектегичтерине (АЧЧларга) алмаштырып которуу артыгыраак, коргоочу аппараттан өтүүчү кыска мөөнөттүк агындардын кеңири аралыгында АЧЧда калган чыңалуунун анча көп эмес өзгөрүүлөрүн камсыз кылган, мындайлар жаңы БТларды жана КЧларды курганда жасалат.

30. БТлардын жана КЧлардын жакындоолоруна чагылгандан коргоочу зымаркандарды илүү, аба чубалгылары боюнча агылып келүүчү ашыкча чыңалуулардын толкундарынан коргоонун кошумча чаралары катары эсептелинет, бөтөнчө АЧнын толук узундугунда зымаркандын жок болгон учурунда. БТларга жана КЧларга болгон АЧылардын жакындоолорунда чагылгандан коргоочу зымаркандарды коолдонуу, көмөкчордондук жабдууга таасир берүүчү ашыкча чыңалуулардын толкундарынын маңдайынын тиктиги жана эң жогорку серпилүүсүнүн төмөндөшүн камсыз кылат. Ашыкча чыңалуулардын толкундарынын эң жогорку серпилүүлөрүн төмөндөтүү ошондой эле АЧлардын түркүктөрүнүн жердетмелеринин каршылыктарын азайтууга жардам берет. Жыгач түркүктүү 6-20 кВтук АЧлардын жакындоолорун коргоодо, жакындоолордо өчүрүлгөн чубалгылык ажыраткычтар бар болгон учурда, сарпжапкычтуу жана түтүкүчө дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү жана учкундоочу аралыктарды колдонушат.

Айлануучу машиналардын чагылгандан коргоочу түзмөктөрүндө кеңири коргоочу сыйымдуулуктар (КС) жана коргоочу индуктивдүүлүктөр колдонулат.

31. Колдонулуучу негизги жана кошумча коргоо каражаттарынын жыйнагы чагылгандан АЧлар боюнча агылып келүүчү ашыкча чыңалуулардын таасирлерин тийгизген учурларда көмөкчордондук жабдуулардын иштешинин жетиштүү ишенимдүүлүгүн камсыз кылышы керек. Иштетип пайдалануунун тажрыйбаларынын негизинде аныкталган жана чагылгандан коргоонун ишенимдүүлүгүнүн сунушталган көрсөткүчтөрү – эң баалуулуурак жабдуулардын (күчтүк трансформаторлордун, автотрансформаторлордун, реактолрлордун) бүлүнбөй иштешинин жылдарынын саны 17- санирээткиде келтирилген.

17-санирээтки. Агылып келүүчү чагылгандык толкундардан жабдуулардын чагылгандан коргоо ишенимдүүлүгүнүн сунушталган көрсөткүчтөрү

Чыңалуунун табы, Uн, кВ

35

110

220

500

Чагылгандан коргоонун ишенимдүүлүгү, жыл м-н

200-300

300-400

400-600

800-1000

Иш жүзундө БТлардын (КЧлардын) чагылгандан коргоо түзмөктөрүнүн Электроэнергетика БРИИИси тарабынан «Көмөкчордондорду чагылгандан коргоо ишенимдүүлүгүн эсептөө жана КЧнын жакындоосундагы коркунучтуу аймактын узундугун эсептөө» атайын эсептөөлөрдүн жана ыкмалардын негизинде иштелип чыккан үлгүлүк чечимдери пайдаланылат. §4. КЧлардын АБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо

32. 110-500 кВтук КЧларды жана АБТыларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо бул Эрежелердин 11-орунбелгисинин талаптарын сактоо менен ЭООЭнин негизинде өзүнчө турган же түзүлүштөргө орнотулган өзөктүү чагылган четтеткичтер менен аткарылышы керек.

33. Чагылган четтеткичтерди, жердеткичтеринин негиздери боюнча трансформаторлордон 15м аралыктан кем эмес алыстатылып 32- орунбелгинин талаптарын эске алуу менен АБТлардын түзүлүштөрүнө жана трансформаторлордун капкалдарына орноткон учурларда трансформаторлордун 3-35 кВ оромдорунун баардык алгачтарында алардан өтмөктөр боюнча 5м ден ашпаган аралыкта, дүрмөтсүздөндүргүчтөргө (АЧЧларга) кеткен бутактамаларды кошо алуу менен, дүрмөтсүздөндүргүчтөр (ААЧлар) орнотулушу керек.

34. Чагылган четтеткичтерди 110 кВ АБТларынын түзүлүштөрүнө орноткон учурларда кайра артка үстүртөн чабышууларды болтурбоо чараларын көрүү керек. АБТлардагы кайра артка үстүртөн чабышуулардын санын азайтуу үчүн чагылган четтеткичтин жердетүү каршылыгын ага кошулган жердетүүчү чекчөйрөнүн негиздеринин санын көбөйтүү менен жана кошумча тик агын өткөргүч шиштерин орнотуу менен төмөндөтүүлөрдү жүргүзүү керек.

АБТлардын чыңалуу табынын жогорулашы менен кайра артка үстуртөн чабышууларынын пайда болуу мүмкүнчүлүктөрү азаят, ошондуктан 220 кВ жана андан жогорку чыңалууларда жер кыртышынын бирдей маанидеги салыштырмалуу каршылыгы 1000 Ом·м ге чейин болгон учурда кайра артка үстүртөн чабышууларды эске албаса деле болот.

35. 110 жана андан жогорку кВтук АБТлардын түзүлүштөрүндө өзөктүү чагылган четтеткичтер чагылгандуу мезгилде жердин бирдей маанидеги салыштырмалуу каршылыгы төмөндөгүдөй болгон учурларда орнотулат:

- 1000 Ом·м ге чейин болгондо – КЧнын жердетүүчү түзүлүшүнүн аянтына көз карандысыз;

- 1000 Ом·м -ден жогору 2000 Ом·м ге чейин КЧнын жердетүүчү түзүлүшүнүн аянты 10 000м2 жана андан жогору болгон учурда.

КЧынын чекчөйрөсүнүн мындай көлөмдөрүндө чагылгандын эсептелген агындарында жердеткичтеги чыңалууну кайра артка үстүртөн чабышууларынын болтурбагандай чоңдукка чейин ылдыйлатуу мүмкүнчүлүгүн түзүү менен чагылган четтеткичтин каршылыгы камсыз кылынат. Чагылган четтеткичтери менен болгон 110 кВ жана андан жогорку АБТлардын түзүлүштөрүнүн тирөөчтөрүнөн жердетменин негиздери боюнча чагылгандын агынынын агуусу жок дегенде эки багытта жанаша турган түркүктөрдүн ортосунда 900 тан кем эмес бурч менен камсыз кылынышы керек. Мындан тышкары ар бир багытта узундугу 3-5м болгон бирден кем эмес тик агын өткөргүч шиш орнотулушу керек, чагылган четтеткичтүү тирөөчтүн жердетүүчү негизине кошулуучу жерден алганда агын өткөргүч шиштин узундугунан кем эмес аралыкта.

36. Эгерде өзөктүү чагылган четтеткичтердин коргоо аймактары АБТынын баардык аянтын жаппаса, өтмөктөрдүн үстүлөрүнө жайгаштырылган кошумча зымаркандуу чагылган четтеткичтерди колдонуу керек.

37. Түзүлүштөрүндө чагылган четтеткичтерди орнотууга жол берилбеген же түзүлуштүк көз караштардан натыйжалуулугу болбогон АБТларды чагылгандын түз түшүүлөрүнөн, кыска мөөнөттүү агыны 60 кА болгон учурдагы каршылыгы 40 Омдон ашпаган обочолонтулган жердетмелери бар өзүнчө туруучу чагылган четтеткичтер менен коргоо жүргүзүш керек.

38. Өзүнчө турган чагылган четтеткичтерди орноткон учурда төмөндөгү талаптар аткарылышы керек:

- обочолонтулган жердеткичи бар чагылган четтеткич үчүн өзүнчө турган чагылган четтеткичтин обочолонгон жердетмеси менен КЧнын, ЖБТынын, имараттын жана курулманын жердетүүчү чөйрөсызыгынын ага чейинки эң жакын жеринен болгон аралык Sз, м, төмөндөгүгө барабар болушу керек

Sз > 0,2 Rи (бирок бул Эрежелердин 11-орунбелгинин 10 орунбелгичеси боюнча 3м ден кем эмес), бул жерде Rи – өзүнчө турган чагылган четтеткичтин жердетмесинин кыска мөөнөттүү каршылыгы, Ом менен. Обочолонтулган жердетмеси бар өзүнчө турган чагылган четтеткичтен КЧынын АБТысынын агын өтүүчү бөлүктөрүнө, жердетилген түзүлүштөрүнө жана жабдууларына, ошондой эле ЖБТларга, имараттарга жана крулмаларга чейинки аба боюнча аралык Sво төмөндөгүнү түзүш керек: Sво > 0,12· Rи + 0,1·Н, (бирок бул Эрежелердин 11 орунбелгисинин 10-орунбелгичесине ылайык 4 м ден кем эмес), бул жерде Н – агын өткөзүүчү бөлүктүн, жабдуунун же имараттын каралып жаткан жеринин жер деңгээлинен алгандагы бийиктиги, м менен.

39. АБТларда өзүнчө турган чагылган четтеткичтердин жердеткичтери АБТынын (КЧынын) жердетүүчү түзүлүшүнө 32-38- орунбелгилерде АБТынын түзүлүштөрүнө чагылган четтеткичтерди орнотууга көрсөтүлгөн шарттарды сактоо менен кошулушу мүмкүн. Өзүнчө турган чагылган четтеткичтин жердеткичинин КЧынын жердетүүчү түзүлүшүнө кошулуучу жери жердетменин негизи боюнча трансформатордун (реактордун) ага кошулган жеринен 15м ден кем эмес аралыкка алыстатылышы керек. Трансформаторлордун капкалдарында, сагактоочу реакторлордун капкалдарында жана 220-500 кВ АБТларынын түзүлүштөрүндө трансформаторлор жана реакторлордон жердеткичтин негиздери боюнча 15м-ден аз аралыкка алыстатылып орнотулган, ошондой эле 110 кВ АБТларынын түзүлүштөрүнө орнотулган баардык чагылган четтеткичтер үчүн жердетменин негиздери боюнча аралыгындагы бурчу 900-тан кем болбогон жок дегенде үч багытта чагылгандын агып кетиши камсыз болушу керек.

Салыштырма каршылыгы жогору болгон жерлерде өзүнчө турган чагылган четтеткичтин жердетмесин көмөкчордондун чекчөйрөсүнө кошууга жол берилбейт.

40. Алысжарыктоочтун мунарасына орнотулган чагылган четтеткичтин жердетмелери КЧынын жердетүүчү түзүлүшүнө кошулушу керек. 11-, 32- орунбелгилерде көрсөтүлгөн шарттар аткарылбаган учурда өзүнчө турган чагылган четтеткичтердин жердетмелеринин кошулушунун жалпы талаптарына кошумча төмөндөгү талаптардын аткарылышын сактоо керек:

- чагылган четтеткичтен 5м радиусунда узундугу 3-5 м болгон 3 тик агын өткөргүч шиштер орнотулушу керек;

- эгерде чагылган четтеткичтин жердетмесинин жердетүүчү түзүлүшкө кошулган жеринен жердеткичтин негизи боюнча ага трансформатордун (реактордун) кошулган жерине чейинки аралык 15м-ден ашса, бирок 40м-ден кем болбосо, анда трансформатордун 35 кВ оромдорунун чыгыштарына АЧЧлар орнотулушу керек.

Жердеткичи КЧынын АБТысынын жердетүүчү түзүлүшү менен кошулган өзүнчө турган чагылган четтеткичтен агын өтүүчү бөлүккө чейинки аба менен болгон аралык төмөндөгүдөй болушу керек: Sво > 0,1·Н + m, бул жерде Н – агын өткөзүүчү бөлүктөрдүн жер деңгээлинен алынгандагы бийиктиги, м менен; m – зымчынылардын тизмектемелеринин узундугу, м менен.

41. Трансформаторлордогу чагылгандык ашыкча чыңалууларды төмөндөтүү үчүн өзөктүү же зымаркандуу чагылган четтеткичтин түзүлүшүнүн КЧынын жердетүүчү түзүлүшүнө кошулган жери трансформатордун жердетмесинин негизине кошулган жеринен 15 м-ден кем эмес жерде жайгашышы керек.

Чагылган четтеткичтерди КЧынын жердетмесинин негизине күчтүк трансформаторлордон 15 м-ден жакын жерге кошуу жердин чагылгандуу мезгилде бирдей маанилүү салыштырмалуу каршылыгы 350 Ом·м -ден ашпаган учурда төмөндөгү шартарды сактаган учурда жол берилет:

- 6-35 кВтук оромдору бар трансформаторлор үчүн, бул оромдордун баардык чыгыштарынын өздөрүндө же өтмөктөрдө 5 м -ден алыс эмес аралыкта 6-35 кВтук АЧЧлар орнотулушу керек;

- чагылгандын агынынын, чагылган четтеткичи менен болгон түзүлүштүн тирөөчүнөн аралыгындагы бурчтары 900 тан кем эмес 3-4 багыт боюнча, агып кетүүсү камсыз болушу керек;

- жердетменин негизинин чагылган четтеткичтин тирөөчүнө кошулган жеринен агын өткөрүүчү шиштин узундугунан кем эмес аралыкта ар бир багыт боюнча узундугу 3-5 м болгон бирден кем эмес тик агын өткөрүүчү шиштер онотулушу керек;

- АЧЧлардын жана күчтүк трансформаторлордун жердетүүчү өткөргүч зымдарын КЧынын жердетүүчү түзүлүшүнө бир – бирине жакын жерден кошуу сунушталат же АЧЧынын жердетүүчү түзүлүшкө кошкон жери капкалдын жана трансформатордун жердетүүчү өткөргүч зымдарынын кошулган жерлеринин ортосунда болгондой кылуу керек;

- өлчөөчү агын трансформаторлорунун жердетүүчү өткөргүч зымдарын БТынын жердетүүчү түзүлүшүнө АЧЧынын жердетмесинен эң алыс жерлеринде кошуу керек.

42. Алысжарыктоочтордун мунараларын чагылган четтеткич катары пайдаланган учурда, электр өткөргүч зымдарын кабелдик курулманын чыккан жеринен баштап мунарага чейин жана андан ары мунара боюнча темир кабыкчалуу каптама зым менен же болбосо темир кабыкчасы жок түтүктөр менен аткаруу керек. Чагылган четтеткичи бар түзүлүштөрдүн жанында бул каптама зымдар 10м ден кем эмес аралыкта жер менен эле тартылышы керек.

Каптама зымдардын курулмаларына каптама зым кирген жеринде каптама зымдын темир кабыкчасы, зооткамптамасы жана темир түтүк КЧынын жердетүүчү түзүлүшүнө кошулуп коюлушу керек.

43. 110 кВ АЧыларынын чагылгандан коргоочу зымаркандары , эреже катары, КЧынын АБТларынын жердетилген түзүлүштөрүнө кошуу керек.

44. Күчтүк трансформаторлордун пайдаланылбаган оромдорун коргоо тартиптери бул Эрежелердин 12- орунбелгисинин 8- орунбелгичесинин негизинде жүргүзүлөт.

45. 110-220 кВтук каптама зымдардын кошмолору эки тарабынан тең АЧЧылар менен корголушу керек. АЧЧынын жок дегенде бир тарабына койгондон баш тартуусу негизделиши керек.

§5. КЧылардын ЖБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо

46. КЧылардын ЖБТларын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо боюнча негизги сунуштар ЭООЭге жана бул нускамага туура келиши керек.

47. КЧлар жана ЖБТлардын имараттарын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн чагылган түшүү сааттарынын саны жылына 20дан ашык болгон аймактарда коргоо керек.

КЧлардын ЖБТларынын имараттарын жана релелик коргоо жана автоматика түзүлүштөрү бар имараттардын чагылгандан коргоолорун чагылгандан коргоонун II- деңгээлинин талаптарынан төмөн эмес кылып аткаруу сунушталат.

48. КЧлардын ЖБТларынын чагылгандан коргоолору төмөндөгүдөй аткарылышы мүмкүн:

- корголуучу имаратта өзөктүү чагылган четтеткич орнотуу менен;

- темир менен жабылган чатырларын жердетүү менен.

49. Чатырлары темир менен же темиркуйматаш менен жабылган КЧлардын ЖБТларынын имараттарын коргоону бул жабылмаларды же арматураларын жердетүү менен аткарылат. Имараттардын мындай чагылгандан коргоо ыкмасын чагылгандык иштиктүүлүгү жогору күчкө ээ болгон аймактарда (жылына 30 чагылгансаат жана андан жогору болгон) колдонуу сунушталбайт.

50. Жабылмалары агын өткөрбөөчү текзаттардан жасалган же өзүнчө бөлүктөрүнүн арматуураларынын ишенимдүү кошулушу болбогон темиркуйматаштар менен жабылган чатырлуу имараттардын коргоолорун өзөктүү чагылган четтеткичтер менен же тек кана имараттын чатырына чагылган кабыл алуучу торду төшөө менен аткаруу керек.

Корголуучу имаратта өзөктүү чагылган четтеткич орнотулган учурда ар бир чагылган четтеткичтен имараттын карама каршы жактары боюнча экиден кем эмес агын четтеткичтерди төшөө керек.

51. Чагылган кабыл алуучу торлор диаметри 6-8мм болгон болот зымдан жасалышы керек жана чатырдын тек гана өзүнө, же күйбөгөн жылуулагычтын же нымдуулуктан обочолоткучтун астына төшөлүшү керек. Тордун уячаларынын аянты 150м2 -ден ашпашы керек (мисалы 12*12м-лик уяча). Тордун түйүндөрү ширетүү менен кошулушу керек. Чагылган кабыл алуучу тордун жердетүүчү түзүлүш менен кошуп турган агын четтеткичтер имараттын айланасы боюнча ар бир 25м -ден алыс эмес жаткырылышы керек.

Торго кошумча кылып имараттын тышкы айланасы боюнча бийиктиги 1-1,5м болгон жердештирилген темир кашаа орнотулушу керек. Тор менен кашаа агын четтеткичтер боюнча жердетменин чекчөйрөсүнө кошулушу керек.

52. Агын четтеткич катары имараттын темир жана темиркуйматаш түзүлүштөрүн пайдалануу сунушталат (чоюлбаган арматуралардын жок дегенде бир бөлүгү болгон учурда). Мындай учурда чагылган кабыл алгыч менен жердетменин ортосунда үзүлбөгөн электрдик байланыш камсыз болушу керек. Имараттын темир бөлүктөрүн (түтүктөрдү, желдетүүчү түзүлүштөрдү ж.б.) темир чатыр же чагылган кабыл алуучу тор менен кошуп коюу керек.

53. Имараттын темир чатырынан же торунан чыгып турган баардык темир бөлүктөрүн (түтүктөдү -морлорду, желдетүүчү түзүлүштөрдү ж.б.) темир чатыр же чагылган кабыл алуучу тор менен кошуп коюу керек. Чатырдын үстүндөгү 1м жана андан бийик чагылгандын түшүүсү жол берилбеген түзүлүштүк бөлүктөр табигый же атайын орнотулган жана темир чатыр же тор менен тимердик байланышы бар чагылган четтеткичтин коргоо аймагына кириши керек.

54. Имараттын ар башка темир бөлүктөрүнүн (түтүктөр, морлор, желдетүүчү түзүлүштөр, агын четтеткичтер, жердетүүчү түшмөлөр ж.б.) ортолорундагы керек болбогон дабаа (потенциал) айырмаларын болтурбоо үчүн алар өз ара кошулуп турушу керек.

55. ЖБТынын чатырына же анда орнотулган чагылган четтеткичтерге чагылган түшкөн учурда, агын четтеткичтер (жердетүүчү түшмөлөр) жана имараттын агын өткөрүүчү бөлүктөрү жогорку чыңалууларды өздөрүнө алышы мүмкүн.

Жердетүүчү түшмөлөрдөн жана имараттын темир түзүлүштөрүнөн тышкы алгачтардын (кирмелердин) агын өткөрүүчү бөлүктөрүндөгү кайра үстүртөн чабышууларды болтурбоо үчүн (начар болгон дагы, ошондой эле жакшы калкамаланган имараттар үчүн дагы), агын четтеткичтерди өтмөктүк зымчынылардан 10м-ден кем эмес аралыкта орнотуу керек. Ошондой эле имараттын жердетүүчү чөйрөсызыгындагы каршылыгын азайтуу боюнча чаралар көрүлүшү керек. АЧылардын ЖБТыларга агын четтеткичтерден жана башка аны менен байланышкан агын өткөзүүчү бөлүктөрдөн 10м ден аз аралыкта өтмөктүк зымчынылар аркылуу кирген учурунда, мындай кирмелер (алгачтар) АЧЧылар менен корголушу керек.

56. Начар калкамаланган имараттарга (дубалдары жана чатырлары начар өткөрүүчү текзаттардан болгон: кыш, жыгач, шифер ж.б.) чагылган четтетүүчү каражаттарды орноткон учурда имараттардын ичинде агын өткөрүүчү бөлүктөргө агын четтеткичтерден жана жердетменин чекчөйрөсүнөн кайра артка чабышуулар болуулары мүмкүн. Мындай учурда имараттын калкамалануусун чагылган кабыл алгычтардан көбүрөөк түшмөлөрдү аткаруу менен (ар бир 10м же андан да жакын аралыкта) жакшыртуу керек. Чатырда жана имараттын түпкү жээгинде (негизинде) агын четтеткичтерди өз ара бириктирип коюу керек. Агын четтеткичтерди имараттын ичинде орнотулган электр жабдууларынан 10м аралыктан алыс эмес жайгаштырганда, агын четтеткичтердин жердетилишин, ар биринин жанына кошумча 1-2 узундугу 3-5 м болгон тик агын өткөргүч шиштерди орнотуунун жардамы менен, жакшыртуу керек. Эгерде агын четтеткичтен 15 м-ден жакын аралыкта 6-35 кВтук оромдору бар күчтүк трансформатор орнотулган учурда, бул оромдордун чыгыштарында өтмөктөр боюнча 5 м-ден алыс эмес аралыкта АЧЧыларды орнотуу керек.

57. Чагылгандан коргоо каражаттарын жакшы калкамаланган имараттарда орноткон учурда, агын четтеткичтердин чагылган четтеткичтерден өтүү жолдорун жана алардын жердетмелерин аткаруу, электр жабдуунун имараттын ичинде орнотуу жеринен көзкаранды болбойт.

58. Имараттардын тышында жайгаштырылган электр жабдууларга агын четтеткичтерден кайра чабышууларды болтурбоо үчүн, АБТлардын капкалдарына орнотулган жана өзүнчө турган чагылган четтекичтер үчүн бирдей чаралар жүргүзүлүшү керек (55-орунбелгини кара).

59. Имараттардын чагылгандан коргоосунун жердетмеси катары анын жумушчу жердетмесинин чекчөйрөсүн колдонуу керек. Имаратты чагылгандан коргоо учурунда табигый жердетмеге кошумча кылып имараттын тышкы айланасын толук курчап тура турган жердетүүчү чекчөйрө жасап чыгуу керек. Чекчөйрө имараттын дубалынан 1 мден жакын эмес 0,5м тереңдикте салынат. Чекчөйрөнүн темиркуйматаштуу пайдубалынын куюлуп бекитүүчү бөлүктөрүнө кошулуу арыштары агын четтеткичтердин чекчөйрөгө кошулуу арыштарына барабар.

Имараттардын жердетмелеринин каршылыктарынын жыйындылары 10 Омдон ашпашы керек, имаратка киргизилүүчү жер астындагы байланыштардын таасирлерин эске албаганда. Жер кыртышынын жердетилүүчү салыштырма каршылыгы 500 Ом·м -ден жогору болгон учурда жердетменин каршылыгын төмөндөгү көрсөтмөгө жараша жогорулатууга жол берилет: Rз.имп = 10+0,0022 (ρ – 500), Ом, бирок, 20 Ом-дон ашык эмес. Качан корголуучу курулма жайгаштырылган жеринде жер катмарынын бирдей чоңдуктагы салыштырмалуу каршылыгы 2500 Ом·м -ден ашса, курулманы курчап турган жердетменин чекчөйрөсүнүн узатасы боюнча аны төмөндөтүү боюнча чаралар каралышы мүмкүн (мисалы анча-мынча жогору өткөрүмдүү топуракты төгүү менен).

60. КЧынын аймагында жайгашкан электролиздик имараттар, суутеги бар челектерди жана суутек толтурулган көлөмдөрдү сактоочу бөлмөлөр үчүн аянты 36 м2 -ден ашпаган чагылган кабыл алуучу тор уячасы болушу керек (мисалы 6*6м болгон).

4- бөлүм. БТларды жана КЧларды АЧлардан агылып келүүчү чагылгандын толкундарынан жана трамактын бөлүктөрүн өчүрүп-күйгүзүү учурунда пайда болуучу ашыкча чыңалуулардан коргоо. §6. АБТ жана КЧларды коргоо

61. БТлардын жана КЧлардын электр жабдуулары АЧлар боюнча агылып келген чагылгандык толкундардан жана тармактардын бөлүктөрүн өчүрүп-күйгүзгөндө пайда болуучу ашыкча чыңалуулардан бул Эрежелердин 12- орунбелгисине жана 6- жана 7- параграфтарына ылайык корголушу керек.

62. АЧлардан агылып келген чагылгандык толкундардан коргоо төмөндөгү жолдор менен жүргүзүлүшү керек:

- электр жабдууларга чейинки аралыгы каптаманын коргоо деңгээлин 1516.3 МҮЧкө туура келүүсүн камсыз кылуучу сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү же АЧЧларды орнотуу менен;

- жакындоолордун зымаркандуу коргоолорун колдонуу менен;

- чубалгылык уячада АЧЧ топтомун орнотуу менен.

Коргоочу аппараттарды тандап алуу, алардын саны жана орнотулуучу жерлери бул Эрежелердин 12- орунбелгисинин 2-, 6-, 7-, 10, 11- орунбелгичелеринин жана 65- 69- орунбелгилердин негизинде жүргүзүлөт.

63. БТлардын жана КЧлардын жабдуулары чагылгандын агылып келүүчү толкундарынан жана тармактын бөлүктөрүн болжомдолгон жана бүлүнүүлөрдөгү өчүрүп-күйгүзүүлөр учурларындагы ашыкча чыңалуулардан (АЧларды, трансформаторлорду, автотрансформаторлорду, СРларды, КАТКалардын иштешинде, өтмөктөрдүн тутумун ажыраткычтар менен өчүрүүдө), электр жабдуулар үчүн 1516.3. МҮЧү боюнча ченемделген чоңдукка чейин ашыкча чыңалуунун төмөндөшүн эсептөө менен АЧЧыларды орнотуп коргоо керек.

64. СРларды (сагактоочу реакторду) өчүрүп-күйгүзүүдөгү ашыкча чыңалууларды чектөө үчүн АЧЧылардан тышкары элегаз өчүргүчтөрүн жана өчүргүчтө машташтыруу түзүлүштөрүн колдонуу сунушталат, ал иш жүзүндө СРдын өчүргүчүн өчүрүп-күйгүзгөн учурда ашыкча чыңалууну жокко чыгарууга мүмкүндүк берип, СРдын иштөө мөөнөтүн жана иштешинин ишенимдүүлүгүн жогорулатат.

65. АБТ жана КЧларда АЧЧлар төмөндөгү максаттарда орнотулат:

- трансформатордо, автотрансформатордо же СР- аларды өчүрүп-күйгүзгөн учурдагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан жана чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо үчүн;

-АБТлардын өтмөктөрүндө электр жабдууларын АЧлардан агылып келүүчү чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо үчүн. АЧлардан агылып келүүчү чагылгандык ашыкча чыңалуулардан жана кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан АЧга кошулуучу электр жабдууларды коргоо үчүн чубалгылык өчүргүчтөн кийин ААЧылар орнотулушу мүмкүн.

66. АЧЧларды чубалгыга, АБТнын өтмөгүнө же автотрансформаторго (трансформаторго) же СРге кошкон учурда кошмололуучу аппаратсыз орнотулат. Өтмөктөмөлөрдөн АЧЧга болгон түшмөлөрдү АБТнын калган электр жабдуулары үчүн колдонулуучу эле өткөргүч зымдар менен аткаруу керек. Чектегичти жердетүү аны АБТнын, КЧнын жердетүүчү түзүлүшүнө кошуу менен жүргүзүлөт. Корголуучу жабдуунун жердетмеси менен АЧЧынын байланышын эң жакын аралыкта аткаруу керек.

67. АБТ жана КЧларга орнотулуучу АЧЧлардын көрсөткүчтөрү 52725- Р МҮЧүнө жана 60099-4 МЭКке туура келиши керек.

68. АЧЧынын негизги көрсөткүчтөрүн тандап алуу учурунда төмөндөгү талаптарды колдонуу керек:

1). АЧЧынын узак мөөнөткө жол берилген эң чоң жумушчу чыңалуусу (Uнр) 721- МҮЧ менен ченемделген тармактын эң чоң фазалык жумушчу чыңалуусунан төмөн болбошу керек жана узактыгы 20 мүнөт болгон учурда (1516.3 МҮЧү) корголуучу жабдуунун чыңалуусунун жол берилген жогорулашынан ашпашы керек.

АЧЧынын иштешинин ишенимдүүлүгүн жогорулатуу үчүн, Uнр АЧЧ орнотулган жериндеги тармактын эң чоң чыңалуусунан 2-5 % -дан кем эмес жогору кылып тандап алуу керек. АЧЧлар орнотулган жерде кадимкидей иштөөнүн иш тартибинде жогорку ыргактыктардын туруктуу болуп турушунда (Uнр) -ди тармактын жумушчу чыңалуусунун эң чоңунан 10%-га жогору тандап алынат. Дүрмөтсүздөндүрүүчү агындын чектелген чоңдугу 53735.5- МҮЧ жана 60099-5 МЭКтердин сунуштоолору боюнча 110-220 жана 500 кВ чыңалуу таптары үчүн 10 жана 20 кА ылайыктуулап алуу керек.

3). АЧЧынын тандалып алынган энергосыйымдуулугу АЧЧыны иштетип пайдалануудагы болгон баардык мүмкүнчүлуктөрүндөгү эсептелген кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын кыска мөөнөттүү серпилүүлөрүн көтөрүү мүмкүнчүлүктөрүн чектегичтин өзүнүн жумушчу мүнөздөмөлөрүн жоготуусун жана жылуулуктан бүлүнбөшүнүн ченемделген кызмат кылуу мөөнөтүн эске алуу менен камсыз кылуусу керек.

4). Релелик коргоо жана автоматиканын иштөөлөрүн эске алгандагы кадимкидей жана бүлүнүүчүлүк иш тартиптерде АЧЧынын орнотулган жериндеги эсептелинген чыңалуунун жогорулашынын чоңдугу АЧЧыны жасап чыгаруучунун берген «чыңалуу-убакыт» мүнөздөмөсүнө салыштырмалуу болушу керек. Эгерде чыңалуунун эсептелген жогорулоолорунун чоңдугу жана узактыгы АЧЧыны жасап чыгаруучу көрсөткөн чоңдуктардан ашса, анда АЧЧыны көбүрөөк жогору болгон эң чоң узакка жол берилген жумушчу чыңалуусу менен тандап алуу керек.

5). АЧЧы орнотулган жердеги ЧЧ агындары жасап чыгаруучу тарабынан көрсөтүлгөн жарылуу коопсуздугунун агынынан ашпашы керек.

69. АЧЧлардын санын жана орноткон жерлерин, АЧЧдан трансформаторго жана башка корголуучу 110 кВ АБТысынын жабдуусуна чейинки өтмөк боюнча аралыкты АБТынын түзмөгүн, чыккан АЧылардын санын, АЧынын жакындоосунун узундугун, чагылгандык аракеттердин ургалдуулугун (көптүгү) АЧЧынын коргоочу мүнөздөмөлөрүнө жана 1516.3 МҮЧү менен коргоочу жабдуу үчүн ченемделген сыноочу чыңалууга жараша эсептөөлөр жолу5 менен тандалып алынат. АБТга илинме түрүндө жасалган АЧЧыны орноткон учурда жердетүү тутумуна чейинки түшмөнүн узундугун эске алуу керек.

70. Орнотулган АЧЧылардын санынын жетиштүүлүгүнүн, алардын көрсөткүчтөрүнүн жана орнотулган жерлеринин ченеми катары корголуучу жабдууну агылып келүүчү толкундардан талап кылынган чагылгандан коргоо ишенимдүүлүгүн аткаруу болуп саналат. КЧнын эң көбүрөөк жоопкерчиликтүү жабдуусу үчүн (трансформатор, автотрансформатор жана СР) сунушталган көрсөткүчтөр 16-санирээткиде келтирилген.

71. Жакындоолордун сунушталган узундуктары, бул АЧлардын бир нече түркүк аралыктары, булардын аралыгында чагылгандын түшүүлөрү коркунучтуу ашыкча чыңалуулардын пайда болууларына алып келиши мүмкүн, жана алар КЧыга АЧардын жакындоолорун чагылгандан коргоо боюнча сунуштарды бузбай аткаруу керек (түркүктөрдүн жердетилишинин, чубалгылык обочолоткучтардын каршылыктарын, чагылгандан коргоо зымаркандардын жана зымаркандуу коргоонун талап кылынган бурчунун барлыгын).

72. 18-20- санирээткилерде 110-220-500 кВтук КЧлардын өтмөктөрү боюнча эң чоң сунушталып жол берилген электр жабдууларын коргоо ишенимдүүлүгүнүн ченемдерине 17- санирээтки боюнча жооп берген аралыктар келтирилген, АЧЧлардан трансформаторлорго жана башка жабдууларга чейинки бутактамаларды жана жакындоолордун узундуктарын кошо алуу менен, КЧлардын төмөндөгү түзмөктөрү үчүн:

- «туюк» - АЧ бир тараптан эле чыгат;

- «көпүрөчө» - 110-220 кВ КЧы эки чыгуучу АЧысы менен;

- «айланып өтүүчү өтмөктүү 2 тутум» - 110 кВ КЧысы үч чыгуучу АЧысы менен;

- «төртбурчтук» - 500 кВ КЧысы эки чыгуучу АЧысы менен.

______________________ 5 Электр тармактарындагы өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө үчүн болгон соода-сатыктык мазмурияттар: NI Multisim, Simulink, EMTP-RV, ATP-EMTP, MicroTran, RTDS Simulator, PSCAD-EMTDC ж.б.

18-19- санирээткилерде келтирилген жакындоолордун узундуктары жана АЧЧылардан болгон аралыктар төмөндөгүлөргө жооп бериши керек:

- 68- орунбелги боюнча ар бир чыңалуунун табы үчүн тандалып алынган АЧЧынын көрсөткүчтөрүнө;

- бир чынжырлуу темир мунаралык түркүктөр боюнча аткарылган 110-220 кВ АЧыларынын жакындоо узундуктарына жана капкалдык түркүктөрдөгү 500 кВ АЧыларынын жакындоолоруна;

- жакындоодогу түркүктүн жердетүү каршылыгынын 20 Ом болушу;

- чагылгандык аракеттердин ургалдуулугунун жылына 30 чагылган саат болушу;

- корголуучу электр жабдуунун 1516.3 МҮЧү боюнча каптамалык деңгээли «А» болушу.

КЧлардын башка түзмөктөрү, АЧылардын башка түзүлүштөрү жана чагылгандык аракеттердин күчтөнүүлөрү үчүн жакындоолордун узундуктарын жана коргоочу аппараттан корголуучу жабдууга чейинки аралыгын тандап алуу бул Эрежелердин негизинде эсептөөлөр менен аныкталышы керек.

18-санирээтки. АЧЧыдан 110 кВтук корголуучу жабдууга чейинки эң чоң жол берилген аралык

КЧынын мүнөздөмөсү

Жакындоо-нун узундугу, м

АЧЧыдан болгон аралык, м -ге чейин

Чыгуучу АЧылардын саны

ААЧылар-дын топтомунун саны

Күчтүк трансформатор-дон

Башка жабдуулардан

1

1

650

25

40

2

2

1250

130

140

3 и более

2

650

145

150

19-санирээтки. АЧЧыдан 220 кВтук корголуучу жабдууга чейинки эң чоң жол берилген аралык

КЧынын мүнөздөмөсү

Жакындоо-нун узундугу, м

АЧЧыдан болгон аралык, м -ге чейин

Чыгуучу АЧылардын саны

ААЧылар-дын топтомунун саны

Күчтүк трансформатор-дон

Башка жабдуулардан

1

1

1150

10

95

1

2

1150

20

220

2

2

800

20

150

3 и более

2

1150

40

220

20-санирээтки. АЧЧыдан 500 кВтук корголуучу жабдууга чейинки эң чоң жол берилген аралык

КЧынын мүнөздөмөсү

Жакындоо-нун узундугу, м

АЧЧыдан болгон аралык, м -ге чейин

Чыгуучу АЧылардын саны

ААЧылар-дын топтомунун саны

Күчтүк трансформатор-дон (АТ жана СРден)

Башка жабдуулардан

1

1

1800

15

85

1

2

1500

20

400

2

2

1500

60

320

2

4

1500

170

400

73. Трансформаторду АБТга 110 кВтук жана андан жогорку чыңалуудагы каптама зымдуу чубалгы менен кошкон учурда, каптама зымды АБТынын өтмөгүнө кошкон жеринде АЧЧынын топтому орнотулушу керек.АЧЧынын жердетүүчү кыскычы каптама зымдын темир кабыкчасына кошулушу керек. БТынын өтмөгүнө бир нече түздөн түз трансформатор менен кошулган каптама зымдарды кошкон учурда, БТынын өтмөгүнө АЧЧынын бир топтому эле орнотулат. Анын орнотулуучу жерин каптама зым кошулган жерге болушунча жакын тандап алуу керек.

§7. АЧлардын КЧынын АБТысына болгон жакындоолорун коргоо

74. 110 кВ жана андан жогорку чыңалуудагы АБТылардын электр жабдууларын АЧылардан агылып келүүчү чагылгандык толкундардан коргоо АЧылардын АБТларга жакындоолорунда АЧыларга колдонулуучу эле чаралардын топтомдорун колдонуу менен жүргүзүлөт, буларга төмөндөгүлөр кирет:

1). Зымаркандуу коргоо. АЧылардын АБТларга жакындоолорундагы зымаркандарды чечүүгө тыюу салынат;

2). АЧыдагы зымаркандын коргоо бурчу бул Эрежелердин 124-орунбелгисине туура келиши керек;

3). Түркүктөрдүн жердетмелеринин кыска мөөнөттүү каршылыгынын серпилүүсүн ченемдөө.

75. Жакындоонун ар бир түркүгүндө, 76- орунбелгиде көрсөтүлгөн учурлардан тышкары, зымаркан түркүктүн жердетмесине кошулушу керек.

76. 220 кВ АЧылардын көмөкчордондорго 1-3 км аралыктагы жакындоолорунда жана 500 кВ АЧыларынын 3-5 км аралыктагы жакындоолорунда, эгерде зымаркандар сыйымдуулукту тартып алууга, тоңголокту эритүүгө же байланышка пайдаланылбаса , аларды ар бир түркүктө жердетүү керек.

Зымаркандын жердетүүсүн кыскычты сагактоочу сагактама орнотуу менен аткарылат.

77. 110 кВ жана андан жогорку чыңалуудагы АЧылардын жакындоолорундагы түркүктөрдүн жердетүүсүнүн каршылыктары 10, 15 жана 20 Омдон ашпашы керек жердин бирдей маанилүү салыштырмалуу каршылыгы 0÷100, 101÷500 жана 501÷1000 Ом·м болгон учурда. 110 кВ жана андан жогору чыңалуудагы АЧылардын жакындоолорундагы түркүктөрдүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн каршылыктарын бир жылдагы чагылган-саатын көлөмү 20дан аз болгон учурда 1,5 эсеге, жана 10 чагылган сааттан аз болгон учурда 3 эсеге жогорулатууга жол берилет.

78. Эгерде жердеткичтерди талап кылынган жердетменин каршылыгы менен аткарууга мүмкүн болбосо, анда жакындоонун БТ жагындагы биринчи түркүккө АЧЧнын топтому орнотулушу керек, АЧЧыны АБТынын жердетүүчү чекчөйрөсүнө жердеткен учурда.

79. Эки чынжырлуу түркүктөрү менен болгон 110-220 кВ чыңалуусундагы АЧылардын жакындоолорунда түркүктүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн каршылыгы 10 Омдон ашпашы керек.

80. Өтө тоңголок каптоочу аймактарда жана жердин салыштырмалуу бирдей чоңдуктагы каршылыгы 1000 Ом·м болгон аймактарда АЧылардын БТларга жакындоолорун коргоону өзүнчө турган өзөктүү чагылган четтеткичтер менен аткарууга жол берилет.

81. Эгерде 110-220 кВ АЧылары баардык узундугунда жыгач түркүктөр менен аткарылса, же чубалгы жыгач түркүктөр менен курулуп, ал эми АЧынын жакындоосу – темир түркүктөр менен болсо, анда АЧынын АБТга жакындоосунун АЧы жагынан эсептегендеги биринчи түркүгүндө АЧЧынын топтому орнотулушу керек.

АЧЧы орнотулган түркүктүн жердетмесинин каршылыгы 10 Омдон ашпашы керек жердин салыштырмалуу каршылыгы 1000 Ом·м-ден ашпаган учурда жана андан жогору салыштырмалуу каршылыкта 15 Омдон жогору эмес. Жыгач түркүктөрдөгү коргоочу аппараттардын жердетүүчү түшмөлөрү эки тирөөч менен же бир тирөөчтүн эки тарабы менен тартылып түшүрүлөт.

82. Баардык узундугунда зымаркан менен коргоосу болбогон жана чагылгандуу мезгилде бир тарабынан узак мөөнөткө өчүрүлүп коюла турган 110 кВ чыңалуусундагы АЧыларда АЧЧ топтомун кирүүчү капкалдарда же өчүрүп коюуга мүмкүн болгон АЧынын аягындагы БТдан алгандагы биринчи түркүгүндө орнотуу сунушталат.

83. Каптамалык табына карата төмөндөтүлгөн чыңалууда иштеген АЧыда, чубалгы тарабынан эсептегендеги корголгон жакындоосунун биринчи түркүгүндө АЧЧынын топтому орнотулушу керек.

84. Абачөйрөнүн кирдешинин шарттары боюнча каптамасы күчөтүлгөн АЧыларда АЧы тарабынан корголгон жакындоонун биринчи түркүгүндө АЧЧынын топтому орнотулушу керек, эгерде АБТыга болгон корголуунун жакындоосунун башталышы күчөтүлгөн каптамалануунун аймагында болсо.

85. 500 кВ КЧысынын капкалында же АБТы жагынан АЧынын биринчи түркүгүндө АЧЧынын топтому орнотулушу керек.

86. Жогорку Омдуу жер кыртышы бар аймактар үчүн жакындоолордогу түркүктөрдүн жердетмелеринин кыска мөөнөткө серпилген каршылыгы жана көмөкчордондун жердетүү чекчөйрөсүнүн айрым бир жерине эле таандык болгон каршылыгы өлчөө же эсептөө менен аныкталышы керек.

§8. 110-220 кВтук трансформаторлордун жердетмеден ажыратылган ортомун коргоо

87. 110 кВ тармактарында трансформаторлордун бир бөлугү ЖЧ оромдорунун ортому жердетмеден ажыратылган абалда иштеши мүмкүн.

110-220 кВ чыңалуусундагы күчтүк трансформаторлордун ортомдорунун каптамалары 1516.3 МҮЧүнүн негизинде фазалык чыгыштардын каптамаларына салыштырмалуу төмөндөтүлгөн сыноо чыңалуусуна ээ. Чагылгандык жана кошмолоочулук ашыкча чыңалууларда трансформатордун жердетмеден ажыратылган ортомунда анын каптамаланышынын деңгээлинен ашкан чыңалуулар пайда болот, б.а. алардын жабыркоосуна алып келүүчү ашыкча чыңалуулар. Булардын негизинде мындай трансформаторлордун жердетмеден ажыратылган ортомдору БАЧЧ менен корголушу керек.

88. БАЧЧынын эң чоң узак мөөнөттөгү жол берилген жумушчу чыңалуусу 50 Гц жыштыгындагы чыңалуунун трансформатордун жердетмеден ажыратылган ортомунун мүмкүн болгон жогорулашы менен төмөндөгү учурларда аныкталат:

- бир жана эки фазалуу ЧЧтарда, ал тийиштүү түрдө 0,6 жана 0,428 Uф- ден ашпаганда. Чыңалуунун бул жогорулоолорунун жашоо убактысы релелик коргоонун аракетинин убактысы менен аныкталат;

- трансформатордун толук эмес фазалуу кошмолонушу же тармактын толук эмес фазалуу иш тартибинде. Мындай учурда ортомдогу чыңалуу фазалык чыңалууга (Uф) барабар. Толук эмес фазалуу иш тартипти жоюу релелик коргоонун жардамы менен 3-5 секунд убактысында же иштетип пайдалануучу ишкерсандын кошуп-ажыратууларды 20 мүнөткө жакын убактысында аткаруу менен.

Трансформаторлордун жердетмеден ажыратылган ортомунда чыңалуу кыска мөөнөткө пайда болот жана АЧЧынын узак мөөнөткө жол берилген жумушчу чыңалуусу «чыңалуу-убакыт» көрсөткүчүнөн аныкталат. 110 кВтук трансформаторлордун жердетмеден ажыратылган ортомунда жол берилген узактыктагы жумушчу чыңалуусу 40,5 кВ болгон 35 кВ табындагы жабдуу орнотулат (ажыраткыч, агын трансформатору). 110-220 кВ трансформаторлорунун ортомдорун коргоо үчүн АЧЧылар төмөндөгүлөргө карата тандалат:

- өнөр жайлык жыштыктагы чыңалуусунун жогорулашынын таасир берүүсү;

-кошмолоолук ашыкча чыңалуунун таасир берүүсү;

- чагылгандык ашыкча чыңалуулардын таасирн берүүсү.

89. Кыска мөөнөттөгү чагылгандык толкундун трансформатордун ЖЧдагы орому аркылуу өтүшү агылып кеүүчү толкундун узактыгын жана алдынкы катарын чоңойтөт, аны кошмолоолуктун ашыкча чыңалуусунун кыска мөөнөттүк көрсөткүчтөрүнө жакындатуу менен. Ошондуктан БАЧЧынын өткөрүүчү мүмкүнчүлүктөрү жана коргоо деңгээли агындын кыска мөөнөттүк кошмолонушу 30/60 мкс болгондо аныкталат.

90. Трансформаторлордун ортомун коргоо үчүн арналган БАЧЧылардын жакындатылган көрсөткүчтөру 21- санирээткиде келтирилген. Андан тагыраак БАЧЧынын көрсөткүчтөрүн эсептөө жолу менен, трансформатордун ортомунун сыноочу чыңалуусун жана АЧЧыга чоңдугу жана узактыгы боюнча тармактын ар кандай иш тартиптериндеги мүмкүн боло турган таасирлерин эске алуу менен аныктоо керек

21-санирээтки. Трансформаторлордун ортомдорун коргоо үчүн колдонуучу БАЧЧлардын жакындатылган көрсөткүчтөрү

Трансформатордун чектелген чоңдуктагы чыңалуусу, кВ

110

220

БАЧЧынын эң чоң узак мөөнөткө жол берилген жумушчу чыңалуусу, кВ

56-60

120

30/60 мкс агынындагы эң жогорку серпилүүсү 500 А болгондогу БАЧЧынын чыңалуусу, кВ

141

300

Өткөзүү мүмкүнчүлүгүнүн агыны, А

500

500

§9. 6-500 кВтук электр тармактарынын электр берүү чубалгыларынын чагылгандан корголушуна болгон ченемдик талаптар

91. АЧылардын чагылгандан корголушуна болгон баардык чаралардын топтому АЧынын өчүүлөрүнүн жол берилген санын, иштетип пайдалануу шарттарын эске алуу менен (чагылгандык аракеттүүлүктүн ургалдуулугун, жер кыртышынын салыштырмалуу каршылыгын, чагылгандын агынын туруктуу көрсөткүчтөрүн ж.б.), камсыз кылышы керек. АЧыларды чагылгандан коргоо зымаркандуу коргоону колдонуу, түркүктөрдүн жердештирүүсүн ченемделген маанидеги жердетүүнүн каршылыктары менен кылып, ошондой эле керек болгон учурда АЧынын түркүктөрүнө коргоочу аппараттарды (АЧЧыларды) орнотуу менен ишке ашырылат.

92. ЭООЭнин негизинде 110-500 кВтук темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрү менен болгон АЧылар чагылгандын түз түшүүлөрүнөн баардык узундугу боюнча зымаркандар менен корголушу керек:

- темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрү менен болгон 500 кВтук АЧылар чагылгандын жерге болгон дүрмөтсүздөнүшүнүн тыгыздыгы 1км2-ге 1 же андан көп болушу керек I - III тоңголоктуулук аймактарында;

- 35-500 кВ АЧыларынын АБТга жана КЧларага болгон жакындоолорунда бул Эреженин 7- параграфынын талаптарына ылайык.

Республиканын баардык аймактары боюнча 6-220 кВ АЧыларын, ал эми 500 кВ АЧыларын чагылгандын жерге болгон дүрмөтсүздөнүү тыгыздыгы 1 км2ге 1-ге чейин болсо, ошондой эле тоңголоктуулугу боюнча өзгөчө IY аймакта дүрмөтсүздөнүү тыгыздыгы 1 км2ге 1 жана андан көп болгон учурда зымаркан менен коргоо талап кылынбайт. I - III тоңголоктуулук аймактарында чагылгандын жерге болгон дүрмөтсүздөнүү тыгыздыгы 1 км2ге жылына 1 жана андан көп болгон учурда 500 кВ АЧылары зымаркан менен корголбошу мүмкүн тийиштүү техникалык-экономикалык негиздөөлөр болгон учурда.

93. 110-500 кВ АЧыларын жана анын бөлуктөрүн зымаркансыз курууга жол берилет, эгерде:

1). Бир жылдагы чагылган- сааттын саны 20дан кем болгон аймактарда жана жерге болгон дүрмөтсүздөнүүнүн тыгыздыгы 1км2ге жылына 1,5дан кем болсо;

2). Жер кыртышынын өткөрүмдүүлүгү начар (ρ > 103 Ом·м) болгон аймактардагы АЧылардын бөлүктөрүндө;

3). Тоңголоктуулуктун капталынын эсептелген калыңдыгы 25ммден ашык болгон чубалгынын бөлүктөрүндөгү өтмөктүк түркүктөрүндө АЧЧылар орнотулган учурда;

4). Түркүктүн жердетилген бөлүгүнө карата зымынын күчөтүлгөн каптамалуулугу менен болгон АЧылар үчүн, зымаркандуу коргоосу менен болгон ошондой эле чыңалуудагы АЧларга туура келген чубалгынын эсептелинген чагылгандык өчүүлөрүнүн санын камсыз кылган учурда. Иштетип пайдалануунун тажрийбаларын эске алуу менен эсептелип аныкталган чубалгынын чагылгандан өчүүлөрүнүн 1-3- орунбелгичелерде келтирилген саны 110-220 кВ АЧылары үчүн жылына үчтөн, каптаманы күчөтпөгөн учурда жана 500 кВ АЧысы үчүн – жылына бирден ашпашы керек. Мунай жана газды казып алуу жана жеткизүү курулмаларын электр менен камсыздоого багышталган 110-220 кВ аба чубалгылары чагылгандын түз түшүүлөрүнөн зымаркандар менен баардык узундугу боюнча корголушу керек (чагылгандык аракеттердин ургалдуулугуна жана жердин салыштырмалуу бирдей чоңдуктагы каршылыгына карабастан). Жыгач түркүктөрдөгү 110 кВ аба чубалгылары чагылган саатынын саны 40ка чейин болгон аймактарда, эреже катары, зымаркан менен корголбошу керек, ал эми чагылган саатынын саны 40тан ашкан аймактарда алардын зымаркан менен корголушу милдеттүү түрдө аткарылышы керек.

94. АЧыларды чагылгандык ашыкча чыңалуудан коргоону зымаркандар менен аткаруу учурунда төмөндөгүлөрдү жетекчилик кылып колдонуу керек:

1). Четки фазанын ортосунан зымаркандын түз жылышуусу төмөндөгү көрсөткүчтөрдөн кем болбошу керек: 110 кВтук АЧы үчүн -1,5м; 220 кВтук АЧы үчүн – 2,5м; 500 кВтук АЧы үчүн -4м;

2). АЧыны эки зымаркан менен коргогон учурда түркүктөгү алардын ортосундагы аралык зымаркандан зымга чейинки тигинен алгандагы аралыктан 5 эседен ашык болбошу керек, ал эми зымаркандын түркүккө илинген бийиктиги 30 мден ашык болгон учурда, зымаркандардын ортосундагы аралык түркүктөгү зымаркан менен зымдын ортосундагы тигинен алгандагы 5 эселеген аралыкты 5,5/√h көмөкчоңдугуна көбөйтүлгөн аралыкка барабар болушу керек.

Зымаркандын жана АЧынын зымынын туркүктөр аралыгынын ортосундагы, алардын шамаалдан кыйшаюуларын эске албаганда, тигинен алгандагы эң кичине аралык чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо шарттары боюнча 22- санирээткиде келтирилген.

3). Тоңголоктук катмардын калындыгы 25ммден ашык болгон тоңголоктук аймактардагы өтмөктүк түркүктөрдө АЧЧлар орнотулган учурда өтмөктөр үчүн зымаркандуу коргоодон баш тартууга жол берилет.

22-санирээтки. Түркүктөр аралыгынын ортосундагы зымаркандын жана АЧынын зымынын ортосундагы тигинен алгандагы эң кичине аралык

Түркүктөр аралыгынын узундугу, м

Зымаркандын жана АЧынын зымынын ортосундагы тигинен алгандагы эң кичине аралык, м

Түркүктөр аралыгынын узундугу, м

Зымаркандын жана АЧынын зымынын ортосундагы тигинен алгандагы эң кичине аралык, м

100

2,0

700

11,5

150

3,2

800

13,0

200

4,0

900

14,5

300

5,5

1000

16,0

400

7,0

1200

18,0

500

8,5

1500

21,0

600

10,0

95. 220-500 кВ АЧыларынын баардык түркүктөрүндө зымаркандын бекилиши чоңдугу 40ммден кем эмес учкундоочу аралыкта (УА) сагакталган зымчынылардын жардамы менен аткарылышы керек.

96. Узундугу 10 кмге чейин болгон ар бир омоктук бөлүктө зымаркандар омоктук түркүктө атайын сагактарды бир жерине орнотуу менен жердетилиши керек. Омоктук аралыктын андан чоң узундугунда аралыктагы жердетүүчү жерлердин саны, АЧыдагы чукул чабыш (ЧЧ) болгон учурдагы зымарканда пайда болуучу узаталыктагы электр кыймылдатуу күчтүн эң чоң мааниси УАнын тешип өтүүсү болбогондой тандап алуу керек. Зымаркандын капталмаланган бекитүүсүн илинме айнек зымчынылары менен аткаруу сунушталат. 110 кВ АЧыларында, эгерде зымарканда тоңголоктун эритилиши же жогорку жыштыктагы байланыш каралбаса, зымаркандын капталмаланган бекитүүсүн бир гана темир жана темиркуйматаштуу омоктук түркүктөрдө аткаруу керек. Зымаркандын капталмаланбаган бекитүүлөрү жана жерге болгон ЧЧын агыны 15 кА ден ашкан АЧынын бөлүктөрүндө, зымаркандын жердетилиши кыскычты сагактоочу сагак орнотуу менен аткарылат. Зымаркандарды жогорку жыштыктагы байланыштын каналдарын уюштуруу үчүн пайдаланган учурда, алар түркүктөрдөн жогорку жыштыктагы байланыштын каналдарынын бүткүл узундугу боюнча капталмаланат жана көмөкчордондордо жана күчтөндүрүүчү орундарда жогорку жыштыктагы тоскучтар аркылуу жердештирилишет.

97. Кармап туруучу зымаркандуу бекиткичтеги зымчынылардын саны экиден кем болбошу керек жана жогорку жыштыктагы байланыштын каналдарынын талап кылынган ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу шарттары менен аныкталат. Тартуучу зымаркандуу бекиткичтердеги зымчынылардын санын кармап туруучу зымаркандуу бекиткичтердеги зымчынылардын санына салыштырмалуу эки эселеп алуу керек.

98. Зымаркан илинген зымчынылардагы сагакталган УАлардын өлчөмдөрү эң аз боло турган мүмкүнчүлуктө төмөнкү шарттар боюнча тандалып алынат:

1). УАнын дүрмөтсүздөндүрүү чыңалуусу капталмалоочу зымаркандуу бекиткичтин дүрмөтсүздөндүрүүчү чыңалуусунан 20%дан кем эмес төмөнүрөөк болушу керек;

2). Башка түркүктөрдөгү бир фазалуу жерге болгон ЧЧтарда УА чабышпашы керек;

3). УАын чагылгандык дүрмөтсүздөндүрүүдөн чабышкан учурунда жалын өзүнөн-өзү өчүшү керек өнөр жай жыштыгындагы агын менен коштолуп. 500 кВ АЧысында өнөр жай жыштыгындагы коштоочу агындын жалынынын өзунөн-өзү өчүшүнүн шарттарын жакшыртуу үчүн жана электр энергиянын жоготууларын азайтуу үчүн зымаркандарды кайчылаштырууну колдонуу сунушталат.

99. Эгерде АЧылардын зымаркандарында тоңголокту эритүү каралса, анда зымаркандардын капталмаланган бекитүүлөрү эритүүчү бөлүктүн баардыгында аткарылат. Эритүү бөлүгүнүн бир жеринде зымаркандар атайын сагактардын жардамы менен жердештирилет. Зымаркандын зымчынылары УАлар менен сагакталат, алар эң төмөн эритүү чыңалуусуна туруштук бергендей болушу керек жана зымаркандык тизмектеменин дүрмөтсүздөндүрүү чыңалуусунан төмөнкү дүрмөтсүздөнүү чыңалуусуна ээ болушу керек. УАнын өлчөмү ЧЧтын же чагылгандын дүрмөтсүздөнүүсүнүн убактыларында өнөр жай жыштыгындагы кошо жүрүүчү агындын өзүн-өзү өчүрүшүн камсыз кылышы керек.

100. 110-500 кВ АЧысынын түркүктөрү жердетилген болушу керек. Түркүктөрдүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн каршылыктары алардын бийиктиги 50мге чейин болгондо 23- санирээткиде келтирилгендерден көп болбошу керек. Түркүктөрдүн бийиктиктери 50мден жогорураак болсо түркүктөрдүн жердетилүүчү каршылыктарын 23- санирээткиде келтирилгендерден 2 эсе төмөндөтүү керек. Чагылгандан коргоочу зымаркандары же башка чагылгандан коргоочу түзүлүштөрү жок АЧылардын жыгач түркүктөрү жана темир тиреккарылары менен болгон жыгач түркүктөрү жердетилбейт. АЧылардын эки чынжырлуу жана көп чынжырлуу түркүктөрүндө, чубалгынын чыңалуусунун табына жана түркүктөрдүн бийиктигине карабай жердетүүчү түзүлүштөрдүн каршылыктарын 23-санирээткиде көрсөтүлгөнгө салыштырмалуу 2 эсе төмөндөтүү сунушталат.

Деңиз деңгээлинен 700м ден жогору бийиктикте жайгашкан АЧылардын түркүктөрүнүн каршылыктарын 23- санирээткиде көрсөтүлгөн жердетменин каршылыктарына салыштырмалуу 2 эседен көп эмес жогорулатууга жол берилет.

101. АЧылардын түркүктөрүнүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн каршылыктары чагылгандан коргоо шарттары боюнча төмөндөгүдөй ченемделет:

23-санирээтки. АЧылардын түркүктөрүнүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн эң чоң каршылыктары

Жер кыртышынын бирдей чоңдуктагы салыштырмалуу каршылыгы r, Ом·м

Жердетүүчү түзүлүштүн эң чоң каршылыгы, Ом

100гө чейин

30

100дөн жогору 500гө чейин

45

500дөн жогору 1000ге чейин

60

1000ден жогору 5000ге чейин

90

5000ге чейин

0,018ρ

- 35-500 кВтук АЧылардын АБТыга жана көмөкчордондорго болгон зымаркандуу жакындоолору үчүн жердетменин каршылыгынын чондугу 7-, 9- жана 10- параграфтардын талаптары менен аныкталат;

- 35 кВтук АЧылардын темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрү үчүн жана 6-35 кВтук АЧылардын кесилиш аралыгындагы коргоочу учкундоочу аралыгы менен болгон жыгач түркүктөрү үчүн (110- жана 125- орунбелгилерди кара) жердетменин каршылыгынын чоңдугу 23-санирээтки менен аныкталат;

- күчтүк же өлчөөчү трансформаторлор, ажыраткычтар, сактагычтар орнотулган 6-500 кВтук АЧылардын түркүктөрү үчүн: 110кВ жана андан жогорку чыңалуудагы АЧылар үчүн түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыктары 23- санирээткиде көрсөтүлгөн чоңдуктардан ашпашы керек, ал эми 6-35 кВтук АЧылар үчүн ЭООЭнин талаптарына ылайык тандалып алынышы керек.

Калган учурларда 6-10 жана 110-500 кВтук АЧыларда чагылгандан коргоо шарттары боюнча түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыктары ченемделбейт. Калктуу конуштарда 6-35 кВтук АЧыларындагы жана зымаркансыз 110-500 кВтук АЧылардагы темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыктары электр коопсуздугунун шарттары боюнча да ченемделет, эгерде бул ЭООЭге жараша релелик коргоонун жана автоматиканын ишенимдүү иштешин камсыз кылуу шарттары боюнча керек болсо.

102. Калктуу конуштардагы баардык 110-500 жана 35 кВтук АЧылардын жердетмелеринин каршылыктарынын ченемделген маанилери түркүктөрдүн темиркуйматаштуу пайдубалдарынын жана негиздеринин табигый өткөрүмдүүлүгүн сөзсүз түрдө пайдалануу менен камсыз кылынат, бир гана темир жолдор менен кесилиштин аралыгы менен чектелген түркүктөрдө жана темиркуйматашты полимердик текзаттар менен нымдуулуктан обочолонтууну колдонгон учурлардан тышкары.

Калктуу конуштардагы 6-35 кВтук АЧылардын темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрүнүн жердетмелеринин каршылыктарынын ченемделген маанилери түркүктөрдүн жер астындагы бөлүктөрүн жана пайдубалдын өткөрүмдүүлүгүн эске албастан бир гана жасалма жердеткичтерди колдонуу менен камсыз болушу керек.

103. Зымаркандар менен корголгон АЧылар үчүн чагылгандан коргоо шарттары боюнча аткарылган жердетүүчү түзүлүштөрдүн каршылыктары зымаркандын ажыратылган учурунда камсыздалышы керек. АЧылардын түркүктөрүнүн жердетүүчү түзүлүштөрүнүн каршылыктары жайкы убакта өнөр жай жыштыгындагы агындын эң чоң маанилери болгон учурда камсыз болуп жана өлчөнүшү керек. Жыйынтыктарды түзөө менен башка мезгилдерде да өлчөөлөрдү жүргүзүүгө жол берилет, мезгилдик көмөкчоңдуктарды киргизүү жолу менен, бирок жердетүүчү түзүлүштөрдүн каршылыгынын маанисине жердин кыртышынын тоңушу көп таасир берүүчү мезгилде өлчөөлөрдү жүргүзүү болбойт.

104. 110 кВ жана андан жогорку АЧылардын түркүктөрүнүн темиркуйматаш пайдубалдары табигый жердеткичтер катары пайдаланышы мүмкүн, омоктук бурамалардын жана пайдубалдын арматураларынын ортосунда темирден байланыш аткарган жана темиркуйматашты полимердик текзаттар менен нымдуулуктан обочолонткон учурда. Пайдубалдарды битум менен майлоо аларды табигый жердеткич катары пайдаланышы таасир бербейт.

105. 110 кВ жана андан жогорку АЧылар чополуу, кумдак чополуу, кумкайрак жана ушундай эле кыртышы бар салыштырмалуу каршылыгы r ≤ 1000 Ом·м болгон жерлерде темиркуйматаштуу пайдубалдардын, түркүктөрдүн жана жалгамалардын арматураларын табигый жердеткич катары колдонуу керек, кошумча салбай эле же жасалма жердеткичтерди салуу менен айкалыштырыла. Салыштырмалуу каршылыгы бир топ жогору болгон кыртыштарда темиркуйматаштуу пайдубалдардын табигый өткөрүмдүүлүгү эске алынбашы керек, ал эми жердетүүчү түзүлүштүн талап кылынган каршылыгынын мааниси бир гана жасалма жердеткичтерди колдонуу менен камсыз болушу керек.

106. Жыгач түркүктүү АЧыларда жердетүүчү түшмөлөрдүн бурамалуу кошмолорун колдонуу сунушталат; темир түркүктөрдө жердетүүчү түшмөлөрдүн кошулушун бурамалуу да, ширетилме да кылууга мүмкүн.

107. АЧылардын түркүктөрүнүн жердеткичтери, эреже катары, 0,5мден кем эмес тереңдикте жайгаштырылышы керек, ал эми айдоо жерлеринде -1мде. Түркүктөрдү аскалуу жерлерде орноткон учурда жердеткичтердин канаттарын ажыратылуучу катмардын астында аскалуу таштын үстүнө жаткыруу керек катмардын калыңдыгы 0,1м-ден кем болбосо. Бул катмардын калыңдыгы андан аз болсо же жок болсо, жердеткичтерди асканын үстүнөн аларды цемент эритмесин куюп тартуу сунушталат.

108. Зымаркан менен корголгон 110кВтук бир чынжырлуу АЧыларда түркүктөрдүн жердетилишинин каршылыктары жогору болгон учурларда (50 Ом жана андан жогору), АЧынын чагылганга туруктуулугун жогорулатуу үчүн, жердетмесинин жогорулатылган каршылыгы бар түркүктөрдүн капталмалоочу тизмектемелерине жарыша бирдей аралыкта АЧЧыны орнотуу керек. АЧЧылар орнотулчу түркүктөрдүн жана фазалардын саны техникалык-экономикалык эсептөөлөр менен аныкталат, АЧынын жол берилген өчүүлөрүнө ылайык.

109. 110 кВ жана андан жогорку АЧылардын бөлүктөрүндө зымаркандуу коргоо жок болгон учурда, талап кылынган чагылганга туруктуулукту камсыз кылуу үчүн, түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыгына карабай АЧЧыларды орнотуу керек. АЧЧыларды ошондой эле зымаркансыз бөлүккө тутумдаш эки четки түркүккө орнотуу сунушталат.

АЧЧы АЧга УА аркалуу да, ансыз да кошулушу мүмкүн. АЧЧыны түз эле фазалык зым менен жердин ортосуна кошкон учурда, АЧЧыны дүрмөтсүздөндүрүү агынынын эң чоң ченемделген мааниси менен жана эң чоң жумушчу чыңалуусу менен тандап алуу керек, чыңалуунун ошол эле табындагы көмөкчордондук АЧЧылардыкына караганда 15-20% жогорураак кылып.

110. Зымаркан менен корголгон эки чынжырлуу 110 кВтук жана андан жогорку АЧыларда эки чынжырлуу чагылгандык чабышуулардын санын төмөндөтүү үчүн түркүктүн жердетмесинин каршылыгын 20 Омдон ашпагандай кылып төмөндөтүү керек. Түркүктөрдүн жердетмесинин каршылыгын ылдыйлатуу мүмкүн болбогон учурда АЧынын бир чынжырынын бир же эки фазасына АЧЧы орнотуу керек.

111. АЧылардын эки чынжырлуу түркүктөрүнүн чагылганга болгон туруштуулугун жогорулатууну жана АЧылардын эки чынжырлуу өчүүлөрүнүн санын азайтууну, бир чынжырдын каптамасынын экинчи чынжырга салыштырмалуу каптамаланышын 20-30%га күчтөндүрүү менен жетишүү мүмкүн.

112. АЧылардагы узундуктары 1,5 кмден аз болгон каптама зымдуу кошулмалар каптама зымдын эки учунан тең сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүч же АЧЧ орнотуу менен чагылгандык ашыкча чыңалуулардан корголушу керек. Сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтүн же АЧЧынын жердетүүчү кыскычы, каптама зымдын темир кабыкчасы жана каптама зымдын кошмокабынын тулкусу өз ара бири-бири менен эң жакын жол аркылуу кошулушу керек жана жердеткич менен өзүнчө өткөргүч аркылуу кошулушу керек.

110-220 кВтук АЧылардагы узундугу 1,5 км жана андан да узун зымаркан менен корголгон каптама зымдуу кошулмалары чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоону талап кылбайт.

113. Бириндеген темир түркүктөрдүн, ошондой эле ушундай түркүктөрү менен болгон бөлүктөрдүн четки түркүктөрү жана каптамалары начарлаган башка жерлердеги жыгач түркүктөрү менен болгон АЧылардагы зымчыныларынын тизмектемелери АЧЧылар менен корголушу керек.

114. 110-500 кВтук АЧылардын өтмөктөрүн чагылгандын түз түшүүлөрүнүн чагылгандык ашыкча чыңалууларынан коргоолорун экиден кем эмес зымаркан менен аткаруу жүргүзүлөт, мындай учурда:

1). Зымаркандарынын саны экиден кем эмес болгон түркүктөр четки зымдарга карата коргоо бурчун 200тан ашык эмес кылып аткарылышы керек. Өтмөктүн, аба чубалгынын жогорулатылган коргоо деңгээли боюнча III- жана андан жогору тоңголоктук аймагында көмөкчордондун бөлуштүрүү түзүлүшүнүн корголуучу жакындоосунун узундугунун чегинен тышкары жайгашкан учурда, ошондой эле зымдардын тез-тез жана күчөгөн бийлөөлөрү болгон аймактарда коргоо бурчун 300ка чейин кылууга жол берилет;

2). Зымдары бир деңгээлде түз жайгашкан жана эки зымаркандуу темир түркүктүү 110-220 кВтук АЧылары үчүн тышкы зымдарына карата болгон коргоо бурчу 200тан ашык болбошу керек, ал эми 500 кВ АЧылары үчүн -250тан ашык эмес. Тоңголоктуулугу боюнча IY- жана андан жогорку аймакта жана зымдарынын тез-тез жана күчөгөң бийлөөлөрү болгон аймактардагы 110-220 кВтук АЧылар үчүн коргоо бурчун 300 ка чейин кылууга жол берилет.

3). Капкал түрүндөгү темиркуйматаштуу жана жыгач түркүктөрүндө четки зымдарга карата болгон коргоо бурчунун 300ка чейин болушуна жол берилет.

Бир таянычтуу темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрдү бир зымаркан менен коргоого жол берилет, мындай учурда алардын коргоо бурчу 300тан ашык болбошу керек.

115. Түркүктөрүнүн аралыгы 700 метрден жогору болгон же түркүктөрдүн бийиктиги 100мден жогору болгон өтмөктөрдү чагылгандан коргоо үчүн өтмөктүн түркүктөрүндө АЧЧыларды орнотуу сунушталат. Өтмөктүн түркүктөрүндө жана фазаларында АЧЧларды жайгаштыруу эсептөөлөр менен аныкталат.

116. АЧЧылары менен болгон өтмөктүн түркүктөрүнүн жердетмелеринин каршылыгынын маанилерин 23-санирээткиде көрсөтүлгөндөн эки эсе азайтуу сунушталат.

117. Жыгач түркүктөрдөгү 6-35 кВтук АЧылардын өз ара, байланыш чубалгылары менен жана тийимдүү тармактар менен кесилиштеринин чагылгандан коргоолорун кесилиштеги аралыктар 35 кВ АЧылары үчүн 5мден жана 6-10 кВтук АЧылар үчүн 4мден аз болгон учурда кесилиштеги аралыктын жакынкы түркүктөрүнө учкундоочу аралыктарды орнотуунун жардамы менен жүргүзүлөт.

118. Чагылгандан коргоочу зым аркандары жок АЧыларда чагылгандан коргоочу негизги каражат катары Автоматтык кайра күйгүзүү болот жана электр тармактар ишканасынын иштетип пайдалануучу ишкерсандары АККынын натыйжалуу иштешине аракет кылууга милдеттүү, анын ичинде:

- АКК түзүлүштөрүнүн жогорку даярдыгынын көмөкчоңдугун камсыз кылуу, алардын чагылган түшкөн убакта иштен чыгышына жол бербей;

- чубалгылык обочолоткучтардын абалына сапаттуу көзөмөлдү камсыз кылуу жана тизмектемелердеги жабыркаган зымчыныларды убагында алмаштыруу.

500 кВтук АЧларды , ошондой эле шоола сымал таралган 110-220 кВтук АЧыларды бир фазалуу автоматтык кайра күйгүзүүчү түзүлүштөр менен камсыз кылуу сунушталат, чубалгылык өчүргүчтөрдү фазалар боюнча башкарууга техникалык мүмкүнчүлүктөр болгон учурда, ал эми темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрү менен болгон 6-10 кВтук АЧыларда чагылгандык өчүүлөр көп болгон учурларында – эки аракеттүү АКК менен корголот, эгерде бул өчүргүчтөдүн иштөө шарттары боюнча жол берилсе.

§10. ЭБАЧтардагы чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо каражаттары

119. Чубалгылык обочолоткучтарга таасир берүүчү, чагылгандык ашыкча чыңалуулардын деңгээлин жана санын азайтуу максатында, ошондой эле чагылгандык өчүүлөр учурунда электр тармактарынын иштешинин ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу үчүн төмөндөгүлөр пайдаланылат:

- АЧылардын зымдарын чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо үчүн жердетилген чагылгандан коргоочу зымаркандар;

- чагылгандын түркүккө жана чагылгандан коргоочу зымарканга түшкөн учурунда чагылгандык ашыкча чыңалуулардын чоңдугун төмөндөтүү үчүн АЧылардын түркүктөрүн жердетүү;

- кардарлардын электр менен камсыздалышын үзгүлтүккө учуратпоо үчүн чубалгыны автоматтык түрдө кайра күйгүзүү (БАКК жана ТААКК);

- чубалгылык обочолоткучтун кыска мөөнөттүк электирдик бышыктуулугунун жогорулатылышы;

- каптамасы начарлаган АЧылардын бөлүктөрүнүн жана кээ бир түркүктөрүнүн корголушунун атайын чаралары (дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү, учкундоочу аралыктарды колдонуу, жердетүүгө болгон жогорулатылган талаптар).

АККыны колдонуу чагылгандан коргоонун негизги каражаттарын пайдаланууну жокко чыгарбашы керек, анткени ЧЧ КЧынын жабдуусунун ишмөөнөтүн кыскартат.

120. АЧыларда чагылгандан коргоочу зымаркандарды пайдалануу бөлүгү бул Эрежелердин 2, 3, 7 параграфтарынын тийиштүү талаптары менен аныкталат. Түзүлүшү жана илүү эрежелери ЭООЭнин талаптарына туура келиши керек.

Зымаркандуу коргоонун натыйжалуулугу чагылгандын зымдарга өтүп кетүү мүмкүндүгү менен мүнөздөлөт, ал 500 кВ чыңалуу табындагы чубалгыга тажрыйбага негизделген төмөндөгү туюнду менен аныкталат: α тр Рα = -------------- - 3,95

75

бул жерде Рα – тешип өтүү (өтүп кетүү) мүмкүндүгү; α – түркүктөгү зымарканды коргоо бурчу; hтр – зымаркандын түркүккө илинген бийиктиги , м. Бир түргө келтирилген түркүктөрдөгү зымаркандын коргоо бурчу чагылгандын өтүп кетүү мүмкүндүгүн 0,002ин чегинде (капкалдык эки зымаркандуу түркүктөр) 0,04кө чейин (эки чынжырлуу 220 кВтук бир зымаркандуу түркүктөр) болот. Чагылгандан коргоочу зымаркандын барлыгы ошондой эле чагылгандын түркүккө түшкөн учурунда каптамалардагы ашыкча чыңалуулардын чоңдугун азайтат, зымарканга чагылгандын агынынын бөлүгүн соруп алгандыгы менен жана зымдардын туруктуу электрдик калкандоосунан. Чагылгандан коргоочу зымаркандарды пайдалануу АЧынын баасын 5-7 %га жогорулатат, жана өтө тоңголоктуу аймактарда түркүктөргө болгон механикалык жүктөлүштүн жогорулашына алып келет, натыйжада иштетип пайдалануу учурунда зымаркандардын үзүлүшүнөн, алардын зымдар менен чабышууларынан, ЧЧтардын чоң агындарында зымаркандардын күйүп кетишинен АЧылардын жабыркачу бүлүнүүлөрүнө алып келет.

121. Жердетмелердин каршылыктарынын ченемделген маанилери менен АЧылардын түркүктөрүн жердетүү, иштетип пайдалануу үчүн чагылгандын түркүккө же зымарканга түшкөн учурундагы алгылыктуу негизги камсыз кылуучу каражаты болуп саналат. Түркүктөрдүн жердетмелеринин каршылыктарынын чоңдугуна коюулуучу талаптар, чагылгандын агынынын жердеткич аркылуу агып өтүшүндөгү эң чоң серпилүүсү, жер кыртыштын электрдик мүнөздөмөлөрү жана чагылгандын түркүккө түшкөн саны менен аныкталат.

Кыргызстандын шарттары үчүн чагылгандын агынынын эң чоң серпилүүсүнүн төмөндөшү мүнөздүү, бул каршылыктын чоңдугуна болгон талаптарын ЭООЭнин талаптарына салыштырмалуу 2,5-4 эсеге төмөндөтүүнү камсыз кылат. Талаптардын азайышына 110-500 кВтук АЧылардын көпчүлүгүндө чагылгандан коргоочу зымаркандардан баш тартуу алып келет. Мындай учурда жердин бийиктиги жогорулаган сайын түркүктөргө чагылгандын түшүүлөрүнүн санынын көбөйүшү байкалат. АЧылардагы 600м белгисинде болгон баардык жабыркоолордун санынын 50%нан д.д.ү. 2000-3000м бийиктиктеги белгидеги 80-90%га чейин, мунун натыйжасында чагылгандан коргоочу зымаркансыз чубалгылардагы чагылгандын түркүктөргө түшүүлөрүнүн кесепетинен болгон чагылгандык өчүүлөрдүн бөлүгү 20-30%ды түзүшү мүмкүн. АЧылардын түркүтөрүндө чагылгандан коргоочу жердетмелерин аткарууга болгон ченемдик талаптар бул Эрежелердин 2, 3, 7- жана 10- параграфтарында айтылган.

122. Автоматтык түрдө кайра күйгүзүү, чубалгылык обочолоонун кыска мөөнөттүү чабышууларындагы электр менен жабдуунун үзгүлтүккө учуроолорун болтурбоочу натыйжалуу каражат катары эсептелинет. Чагылгандык чабышуулардын басымдүү көпчүлүгү АКК менен жоюлат.

Кыргызстандын шарттары үчүн АККынын чагылгандык өчүүлөрдөгү натыйжалуулугунун көмөкчоңдугу төмөндөгүнү түзөт: 500 кВ АЧыларында – 0,85; 220 кВ АЧыларында – 0,9; 110 кВ АЧыларында – 0,85. АЧыларда чагылгандан коргоочу зымаркандардан баш тарткан учурларда иштетип пайдалануучу мекемелер АККнын натыйжалуулугун камсыз кылуу үчүн атайын чараларды колдонуулары керек, АККынын түзүлүштөрүнүн иштөөсү үчүн жогорку даярдыкта кармап туруу, чубалгылык обочолоосун ченемдерге келтирүү жана тыкан текшерип туруу жолдору менен.

123. Чубалгылык обочолоонун электрдик бышыктыгынын кыска мөөнөттүү жогорулашы 110-500 кВ чыңалуусундагы чубалгыларда болуучу атайын учурларда чагылгандан коргоочу чара катары пайдаланылат, башкача айтканда, бийик өтмөктүк түркүктөрдөгү чагылгандык өчүүлөрдүн санын азайтуу үчүн. Мындай учурда капталмалоону 1%га күчөтүү чабышуунун мүмкүндүгүн болжол менен 3%га төмөндөтүүнү камсыз кылат. Темир жана темиркуйматаш түркүктүү 6-35 кВтук АЧыларда чагылгандан натыйжалуу коргоо каражаты катары капталмаланган кыяпкарыларды пайдалануу болушу мүмкүн. Темир жана темиркуйматаштуу түркүктөрү менен болгон чубалгыларда темир кыяпкарыларды капталмалангандарга алмаштыруу чагылгандык өчүүлөрдү 5-10 эсеге азайтууга алып келет. 6-35 кВтук АЧыларда чагылгандан коргоочу зымарканды колдонуунун натыжасы аз чубалгылык каптаманын кыска мөөнөттүү бышыктыгынын төмөндүгүнүн натыйжасында жана аны менен бирге түркүк менен зымарканга түшкөн учурда кайра артка чабышуунун чоң мумкундүгүн алып келет.

124. АЧылардын кээ бир түркүктөрүнө жана бөлүктөрүнө атайын коргоо чараларын АЧылардын көмөкчордондорго болгон жакындоолорунда жана начарлаган каптамалуу жыгач түркүктүү чубалгыларда колдонушат. Атайын чараларды колдонуунун керектигин жана мындайда колдонуучу коргоо каражаттары бул Эрежелердин 2-, 3-, 7- жана 10- параграфтарынын талаптары менен аныкталат.

125. Электр берүү аба чубалгыларынын чагылгандан корголушунун натыйжалуулугу чагылгандан өчүүнүн саны менен аныкталат. Чагылгандан коргоонун натыйжалуулугунун төмөндөгү көрсөткүчтөрү пайдаланылат:

- Чубалгынын чагылгандык өчүүлөрүнүн накта санын мүнөздөгөн

чубалгыдагы бир жылда болуучу чагылгандык өчүүлөр, бул так көрсөтүлгөн чубалгынын чагылгандан корголушунун жеткиликтүү экенин, ошондой эле чубалгылык өчүргүчтөрдүн оңдоолор аралык убактыларына чагылгандык өчүүлөрдүн таасирлерин баалоо үчүн пайдаланылат;

- бир жылдагы чагылгандын дүрмөтсүздөнүү жыштыгы бир чарчы километрге 5 болгон учурдагы 100 км узундукка болгон чагылгандык өчүүлөрдүн салыштырмалуу саны (тийиштүү орточо жылдык чагылгандын узактыгы 100 саат болгондо). Бул көрсөткүч салыштырмалуу баалоого жана долбоорлонуп жаткан АЧылардын күтүлгөн чагылгандык өчүүлөрүнүн санын алдын ала болжолдоо үчүн пайдаланылат. АЧыларды иштетип пайдалануу тажрыйбасынан алынган чагылгандык өчүүлөрдүн салыштырмалуу санынын орточо маанилери 24- санирээткиде келтирилген.

126. АЧыларды долбоорлоо учурунда жана иштетип пайдаланууда чагылгандык коргоонун күтүлгөн натыйжалуулугун баалоодо чагылгандык өчүүлөрдүн санын эсептөө колдонуудагы 3-500 кВ чыңалуусундагы аба чубалгыларынын чагылгандан коргоолорун эсептөө ыкмаларынын негизинде Кыргызстандын шарттарына туура келген баштапкы маалыматтарды пайдалануу менен жүргүзүлөт.

Чагылгандык өчүүлөрдүн сандарын эсептөөнү 24- санирээткиде келтирилген чагылгандык өчүүлөрдүн салыштырмалуу сандарынын орточолотулган иштетип пайдалануучулук көрсөткүчтөрүнүн негизинде жүргүзүүгө жол берилет. Мындай учурда бир жылдагы чагылгандык өчүүлөрдүн күтүлгөн саны төмөндөгү туюндулар менен аныкталат:

- зымаркандуу 110-500 кВтук АЧылар жана 6-35 кВтук АЧылар үчүн

nr = 0,002 nry ∙ n0 ∙ l ,

- 110-500 кВтук зымаркансыз АЧылар үчүн

nr = 1,2 nry ∙ n0 ∙ l/Н , бул жерде, nr – бир жылдагы чубалгыда болгон чагылгандык өчүүлөдүн саны; nry – 24-санирээтки боюнча чагылгандык өчүүлөрдүн салыштырмалуу саны; n0 - 1-8- сүрөттөгү карта боюнча чагылгандын дүрмөтсүздөнүүсүнүн жыштыгы; l – чубалгынын узундугу, км; Н – АЧынын деңиз деңгээлинин үстүнө карата жайгашуу бийиктиги, м менен.

24-санирээтки. 6-500 кВтук АЧылар үчүн бир жылдагы чагылгандын дүрмөтсүздөнүү жыштыгы бир чарчы километрге 5 болгон учурдагы 100 км узундукка болгон чагылгандык өчүүлөрдүн салыштырмалуу санынын иштетип пайдалануучулук көрсөткүчтөрү

АЧынын түзүлүшү

АЧынын чыңалуусунун чектелген чоңдугу, кВ

500

220

110

35

6-10

1.Мунаралык темир жана бир чынжырлуу бир таянычтуу темиркуйматаш түркүктөрдө:

- зымаркандуу

- зымаркансыз

- -

1,2 16,0

2,1 20,0

- 23,0

- 10,0

2.Ошондой эле, эки чынжырлуу түркүктөрдө:

- зымаркандуу

- зымаркансыз

- -

2,0 18,0

4,3 23,0

- -

- -

3.Темир жана темиркуйматаш капкалдык түркүктөрдө:

- зымаркандуу

- зымаркансыз

0,15 12,0

1,0 12,0

- -

- -

- -

4. Жыгачтын капталмасын пайдалануучу зымаркансыз жыгач түркүктөрүндө

-

-

-

2,5

5,0

6- бөлүм. 6-500 кВтук тармактарды ички ашыкча чыңалуулардан коргоо

127. 110-500 кВ чыңалуусундагы электр тармактары натыйжалуу жердетилген ортому менен иштейт, б.а. анын баардык бөлүктөрү жер менен туюк кошулган (тутумдун күчтүк трансформаторлорунун баардыгынын же бөлүгүнүн ортомдорунун туюк жердетилиши), же болбосо эң аз индуктивдик каршылык аркылуу. Кадимкидей иш тартипте электр берүүнүн баардык бөлүктөрүндө, тармактын жабдууларынын каптамалары узак мөөнөт көтөрүүчү эң чоң жумушчу чыңалуудан ашык жогорулабашы керек, анын эң чоң жумушчу чыңалуудан жогорулаганында ашыкча чыңалуулар пайда болот.

Каптамалоону тандоо жана аны коргоочу каражаттардын мүнөздөмөлөрү менен тууралоо өөрчүндөөчү жана кошмолоолочу ички ашыкча чыңалууларга бөлүнүүчү ашыкча чыңалуулар менен аныкталат.

§11. 110-500 кВтук тармактардагы өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар жана алардан коргонуу

128. Өрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар электр берүүнүн түзмөгүнүн түзүлүшүнүн жана көрсөткүчтөрүнүн жана анын иш тартибинин жана ошондой эле азыктандыруучу тутумдун түзүлүшү жана көрсөткүчтөрүнүн ыңгайсыз айкалышкан учурларында пайда болот жана релелик коргоонун жана автоматиканын ар кандай тутумдарынын, чыңалууну жөндөөчүлөрдүн аракеттери же ишкерсандын кийлигишүүсү түзмөктүн жана иш тартиптин өзгөрүүсүнө алып келгенче сактала берет.

110-500 кВтук тармактарын өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардан коргоо 6-500 кВтук электр жабдууларындагы өөрчүндөөчү ашыкча чыңалулардан коргоолорун электр орнотмолорду өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардан коргоосун аткаруу боюнча колдонуудагы ыкмалардын жана ушул Эрежелердин негизинде жүргүзүлөт.

129. Өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардан коргоо өөрчүндөлөөрдүн пайда болуу мүмкүнчүлүктөрүн толук жокко чыгаруу үчүн багышталышы керек же болбосо, эгерде ал экономикалык жактан пайдасыз болсо, мындай учурда коштолуучу ашыкча чыңалуулардын чоңдугу жана узактыгы жабдуу үчүн коопсуз болгондой кылып шарт түзүү керек.

130. Өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар азыктандыруучу тутумдун кокустан пайда болуучу аракетсиз каршылыгынын жылдык термелүүлөрүнүн аралыктарын, жана күчтүк трансформаторлордун (автотрансформаторлордун) жана толуктоочу реакторлордун магниттелүү мүнөздөмөлөрүнүн бейсызыктуулугун эске алуу менен эсептелиниши керек.

131. Баардык өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар жандуу жоготууларга, зымдардагы таажыланууларга, жүктөлүштөргө ж.б. сезгич экендигин эске алуу керек. Ошондой эле жогорку чыңалуу жагында өчүргүчтөр менен жабдылган электр берүүлөрүнүн ажыратылган учтарындагы ашыкча чыңалуулар чубалгылык каптамаларга да, ошондой эле көмөкчордондук аппаратурага да таасир берээрин эске алуу керек; күчтүк трансформаторлордун каптамаларына бул электр берүүлөрдө чубалгынын азыктандыруучу аягында пайда болуучу ашыкча чыңалуулар таасир берет, ал эми сапсалгылык электр берүүлөрдө (жогорку жагында өчүргүчү жок) чубалгылык жана көмөкчордондук капталмалоонун бөлүктөрүнө, трансформатордун капталмалоосун кошкондо, ажыратылган учтарда пайда болуучу ашыкча чыңалуулар таасир бериши мүмкүн.

Өөрчүндөөчү чыңалуулар негизги жыштыктагы бир тараптуу азыктандырылуучу электр берүүлөрдө, ийгиликтүү АКК (БАКК)лардын тыныгуусунда, толук эмес фазалуу иш тартиптерде, так, жуп жана бөлчөктүү ыргактык жыштыктарда пайда болот. Сапсалгылык электр берүүлөрдө өтмөктүү КЧлардын аралык трансформаторлору аркылуу демилгеленген же чубалгыга курулай иштеген трансформаторду кошкон учурларда өтмөктүк ферроөөрчүндөөлөрдүн пайда болушу мүмкүн. Өтмөктүк ферроөөрчүндөөлөр бир тараптуу гана азыктандырууларда пайда болушу мүмкүн, бул бүлүнүүдөн кийинки же оңдоочулук иш тартиптерде орун алат, ошондой эле экараланып шоолаланган берүүлөрдүн башкы бөлүгүнүн ҮАКК учурларында, эгерде бул бөлүк бир чынжырлуу болсо.

132. Төмөнкү ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулардын пайда болушу жана андан коргоо:

1). Төмөнкү ыргактуулуктарда ашыкча чыңалуулар ыргактуулуктун астындагы өөрчүндөөлөр учурүнда пайда болушу мүмкүн, узатасынан бойлоочу сыйымдуулукту толуктоочу орнотмолор (УСТО) менен жана туурасынан сагакталан реакторлор менен жабдылган 500 кВтук электр берүүлөрүндө пайда болушу мүмкүн, качан кошмолоолордун жыйынтыгында электр берүүнү бир тараптуу азыктандырган учурунда УСТО ЭККнын (электр кыймылдатуу күчүнүн) булагы менен реактордун аралыгында болуп калгандай түзмөктүн пайда болушу мүмкүн.

2). Аныкталган электр берүүдө төмөнкү ыргактуулуктагы өөрчүндөөнүн мүмкүнчүлүктөрүн текшерүү 14-сүрөттүн жардамы менен жүргүзүлөт, анда төмөндөгү мүнөздөөчү көрсөткүчтөрдөн көз каранды болгон өөрчүндөө болуучу аймактар тургузулган:

- эркин ыргалуунун жыштыгы;

- эркин ыргалуунун өчүүсү;

- 141-орунбелгинин 7-орунбелгичесинин негизинде, ЭККнын маанилери үчүн эсептелген ЧЧтын агынынан өчкөндөгү бүлүнүүчүлүк кошмолоодон электр берүүнүн ажырашына жооп берген реакторго таасир берүүчү аргасыз болгон чыңалуунун капыстан пайда болгон жылдык өзгөрүүлөрүнүн аралыктары:

η1 = (3q/2p)∙γ12; η2 = (3q/2p)∙γ22 , бул жерде p = 0,87; R – азыктандыруучу тутумдун, УСТОдон кийин турган реакторлор жана азыктандыруучу өтмөктөр жана УСТОлордун ортосундагы чубалгылардын бир-бирине удаалаш жандуу каршылыктардын туюндусу; С – УСТОнун катартобунун сыйымдуулугу; γ1, γ2 – аргасыз пайда болуучу чыңалуунун жылдык өзгөрүүлөрүнүн чектери. Эгерде кандайдыр бир (η1, β2) жана (η2, β2) абалсандуу жери 14-сүрөттөгү аймактын ичине кирип калса , анда электр берүүдө төмөнкү ыргактуу ашыкча чыңалуулар пайда болушу мүмкүн.

3). 2- орунбелгидеги текшерүүлөрдүн жыйынтыктарына карабай иштетип пайдалануу боюнча нускамалар болжолдонгон кошмолоолордун убагына УСТОнун сөзсүз түрдө сагакталышынын каралышы керек.

4).Эгерде 2-орунбелгичеден төмөнкү ыргактуулуктагы өөрчүндөөнүн мүмкүн болушу жөнүндө тыянак чыкса, анда техникалык-экономикалык түшүнүктөр боюнча төмөндөгү коргоо чараларын кабыл алуу керек:

- УСТОнун жана реактордун көрсөткүчтөрүн β2>1 шарты аткарылгандай кылып өзгөртүү керек, бул толугу менен өөрчүндөөнүн пайда болушун жокко чыгарат;

- реакторду көмөкчордондун өтмөктөрүнөн чубалгылык өчүргүчтөн кийин электр берүү чубалгысына которуу керек;

- реактордун агынында төмөнкү ыргактуулуктагы кошун пайда болгон учурда УСТОну убактысы боюнча 0,15-0,20 с коймосу менен болгон сагактоого буйрук берүүчү релелик коргоону пайдалануу керек;

- реактордун фазаларына, ортом жагынан өчүргүч менен дурус сагакталган жана бүлүнүүчү бөлүктү өчүрүүчү чубалгылык өчүргүчтүн өчүрүлүшү менен бир убакта кошулуучу, 60-80 Ом болгон жандуу каршылыктарды кошуу.

133. Жогорку ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулардын пайда болушу жана алардан коргонуу:

1). Жогорку ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулар сапсалгылык электр берүүлөрдө (трансформатордун жогорку чыңалуу жагында өчүргүчү жок болгондо) экинчи ыргактуулуктагы (2w) өтмөктүк өорчүндөө учурунда пайда болот.

2). Өтмөктүк өөрчүндөө учурунда пайда болушу мүмкүн болгон ашыкча чыңалуу менен, эгерде бир тараптуу азыктандырылуучу сапсалгылык электр берүүнүн бош ыргалууларынын эң кичине жыштыгы 2,2w > β1 > 1,7w барабарсыздыгын канаатандырса, эсептешүү керек.

Ƞ

3,0

1

2

2,0

3

4

1,0

0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 β2 14-сүрөт. Узатасынан толукталган электр берүүлөрдөгү төмөнкү ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулардын болуулары мүмкүн болгон аймактардын ичтери 1 – α2 = 10-3 ; 2 - α2 = 3·10-3 ; 3 - α2 = 5·10-3 ; 4 - α2 = 7·10-3.

3). Чыңалуунун жогорулашынан релелик коргоо өтмөктүк өөрчүндөөнүн ашыкча чыңалуусуна туураланып орнотулушу керек, алардын натыйжалуу маанилери 1,4-1,6Uф -ка барабар, ал эми басаңдап өчүүнүн убактысынын туруктуулугу 0,3-0,5 секундага жетиши мүмкүн. Чыңалуу боюнча коймосу 1,3-1,3Uф, жана убактысы боюнча 1,0-1,2 секунда болгон коргоо максатка ылайык.

4). Ашыкча чыңалуудан коргоо 134- орунбелгинин 2-орунбелгичеси аткарылган шарттарда жана тешип өтүүчүлүк чыңалуусу 50 Гц жыштыгында k0 < 2,5 болгон учурда электр берүүсүндө дүрмөтсүздөндүргүч (АЧЧ) жана АЧы менен бирдикте кошмолонуучу трансформатордун төмөнкү чыңалуу жагында реакторду орнотуу менен аткарылат. Реактор өчүргүч менен электр берүүнү күйгүзүү же өчүрүүгө берген буйрук менен бир убакта кошулат жана реактордун оромунда убактысынын коймосу t ≥ x /60r болгон агын пайда болгонунда өчүрүлөт,

бул жерде r жана x – реактордун оромунун жандуу жана жансыз каршылыктары. Реактордун кубаттуулугу трансформатордун курулай жүрүштөгү кубаттуулугунан 1,5 эседен кем эмес жогоруураак болушу керек, бирок аны кошуу трансформатордогу аргасыздан пайда болуучу чыңалууну 0,9Uф-тен төмөн ылдыйлатпашы керек.

134. Негизги жыштыктагы ашыкча чыңалуунун пайда болушу.

1). Чубалгынын бир тараптуу азыктандырылуусунда төмөндөгү өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар пайда болот:

- сапсалгалуу берүүлөрдүн өчүрүлгөн фазаларында толук эмес фазалуу иш тартиптер учурундагы ашыкча чыңалуулар;

- толук жүктөлбөгөн чубалгыга иштеген генераторлордун өзүнүн дүүлүгүшүнүн учурундагы ашыкча чыңалуулар;

- толук жүктөлбөгөн чубалгынын сыйымдуулк таасиринен чыңалуунун жогорулашы шайкеш иш тартипте да ошондой эле шайкеш эмес чукул чабышта да (мындан ары бул чыңалуулар аргасыздыктагы чыңалуулар деп аталат).

2). Сапсалгылык электр берүүлөрдүн толук эмес фазалуу иш тартиптеринде ашыкча чыңалуулар болушу мүмкүн, эгерде АЧылар менен бирдикте кошмолонуучу трансформаторлор (автотрансформаторлор) үч бурчтукка кошулган оромдору бар болгондо жана m көрсөткүчү төмөнкү барабарсыздыкты канаатандырса:

γ' 1 + z0γ0 m = ----- -------------- < 0 , γ0 1 + z'γ' бул жерде γ0, γ', z0, z' - 25- санирээткинин туюнтмалары боюнча 141- орунбелгинин 6, 7, 8- орунбелгичелеринин сунуштарын эске алуу менен эсептелинишет.

135. Чыңалуунун ферроөөрчүндөгөн жогорулашы АЧынын толук фазалуу эмес күйгүзүү жана өчүрүүлөр учурларында, ага начар жүктөлгөн ортомдору жердетмеден ажыратылган бир же бир нече трансформаторлор өчүргүчтөрү жок кошулганда, же зым үзүлгөн учурларында болушу мүмкүн. Толук фазалуу эмес кошмолоолор чубалгылык өчүргүчтөрдүн туура эмес иштөөлөрүнүн натыйжасы болуп эсептелинет.

136. Чыңалуунун ферроөөрчүндөп жогорулашы АЧылардын бир тараптуу азыктануучу түзмөктөрүн өчүрүлгөн фазаларында жана үч бурчтукка кошулган оромдору бар бир же бир нече начар жүктөлгөн ортомдору жердетмеден ажыратылган трансформаторлор кошулганда пайда болот. Чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулашы чубалгынын эки тараптуу кошулган учурда дегинкисинде пайда болушу мүмкүн эмес, ошондой эле эгерде трансформатордун кошулуу түзмөгүндө үчбурчтук жок болсо же ал ажыратылган болсо.

137. АЧынын зымы үзүлгөн учурда чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулашы бир гана учурда мүмкүн, качан үзүлгөн зымдын эч бир учу жерге тийбесе. АЧынын зымынын үзүлүшү жана анын азыктандырылуучу тармак тарабынан жердетилиши АЧынын өчүшүнө алып келет. Зым үзүлгөн учурунда жана фазаны трансформатор тарабынан жердештирген учурда жердештирилген фазада чыңалуунун жогорулашы пайда болбойт.

138. Чыңалуунун ферроөөрчүндөгөн жогорулашы электр жабдуусунун каптамаланышынын деңгээлинен ашкан чоңдуктарга жетиши мүмкүн жана акыркынын жабыркоосуна алып келиши мүмкүн. Ошондуктан чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулоолорун болтурбоочу чаралар көрүлүшү керек.

139. Өчүргүчтөрү жок АЧыга кошулган трансформаторлору менен болгон 110 кВтук электр берүү чубалгыларын иштетип пайдалануу учурларында, начар жүктөлгөн трансформаторлору менен болгон АЧынын толук эмес фазалуу күйгүзүп же өчүрүүлөрүндөгү же АЧынын зымынын үзүлгөнүндө чыңалуунун жогорулашын болтурбоо үчүн төмөндөгү чараларды аткаруу керек:

- 110 кВтук трансформатордун ЖЧ оромунун ортомун жердетүү. Эгерде АЧыга бир нече трансфороматорлор өчүргүчү жок кошулган болсо, анда жок дегенде бир трансформатордун ортомун жердетүү керек;

- 1516.3 МҮЧү боюнча чыңалуунун жогорулашынан коргоолордун коймолору жабдууларга жол берилген чыңалуулардын узактыгынын негизинде тандалышы керек. Коргоонун таасири ар кандай болушу мүмкүн, тармактын иштешинин иш тартибине жана түзмөгүнө жараша;

- туюк чубалгыны өчүрүү;

- чубалгынын бир тараптуу азыктандыруусунан эки тараптууга өтүү.

140. Бир тараптуу азыктандырылган тарамдын негизинде жана АЧыга ортому обочолонгон трансформаторлордун бөлүгүн өчүргүч аркылуу кошкондо, чыңалуунун ферроөөрчүндөгөн жогорулоору пайда болгон учурда трансформаторлордун бир бөлүгүн чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулашы токтогонго чейин удаалаш өчүрүү каралышы мүмкүн.

141. 110 кВ электр берүү чубалгыларын долбоорлоо жана курууда жердетмеден ажыратылган ортомдору бар трансформаторлору кошулган АЧыларды кошмолоолоо учурунда чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулоолору мумкүн болуучу түзмөктөрдү болтурбоо керек. Бул максатта:

1). Трансформаторлорду АЧыга бир гана өчүргүчтөр аркылуу кошуу каралышы керек;

2). Негизги АЧыларда бир топ жогору маанидеги өчүрүү агыны бар өчүргүчтөрдү колдонуу керек, мисалы 40 кАдин ордуна 63 кАлик, 110 кВтук тармактарда ЖЧ оромунун жердетмеден ажыратылган ортому бар трансформаторлорду азайтуу үчүн.

3). Эгерде каралып жаткан берүү үчүн анын m < -0,15 болгон көрсөткүчүндө бөлүктөрүн айкалыштыруу мүмкүн болсо, анда 1,5Uф-дан ашкан ашыкча чыңалуулар пайда болушу мүмкүн жана же сапсалгылык түзмөктөн баш тартуу керек, же техникалык-экономикалык түшүнүктөр боюнча коргоо ыкмасын тандап алуу керек:

- трансформаторлордо үч бурчтуктан баш тартуу же кошмолоолоо мезгилинде аны ажыратуу бир эле учурда негизги өчүргүчтү күйгүзүү жана өчүрүү менен;

- толук фазалуу эмес иш тартипте релелик коргоону орнотуу: бир (эки) фазанын күйгүзүүсү иштебей калганда коргоо өчүп калган фазаларды ажыратып салуусу керек, ал эми бир (эки) фазанын өчүрүлушү иштебей калганда коргоо өчүп калган фазаларды күйгүзүшү (кошушу) керек.

4). Толук жүктөлбөгөн чубалгыга иштеген генераторлордун иштетип пайдалануусунда өзүн-өзү дүүлүктүрүүсү жол берилбейт. Толук жүктөлбөгөн АЧыга иштеген генераторлордун көрсөткүчтүк өзүн-өзү дүүлүктүрүүсүнүн пайда болуу аймактары бир тараптуу азыктандырылуучу берүүнүн кириштеги каршылыгы (х жана R), генератор менен АЧынын ортосуна кошулган трансформаторлордун жандуу болбогон чачыроолору (xm) жана баардык бирдей жарыш кошулган генераторлордун көрсөткүчтөрү (x'd, xd, xq) менен аныкталат. Өзүн-өзү дүүлүктүрүү аймактары ирээткилик түрдө аныкталат (15-сүрөт). Жол берилген иш тартиптердин көрсөткүчтөрү өзүн-өзү дүүлүктүрүү аймагынан тышкары жайгашышы керек. Бул талаптар менен өзүн-өзү дүүлүктүрүү шарттары боюнча толук жүктөлбөгөн АЧынын азыктанышы мүмкүн болгон генераторлордун жана трансформаторлордун эң аз жол берилген саны аныкталат.

5). Жумушчу жыштыктагы чыңалуунун узак мөөнөттүү жогорулашы бир тараптуу азыктандырылган иш тартиптерде болжомдолгон да, ошондой эле бүлүнүүчүлук кошмолоолордон кийин орун алышы мүмкүн.

Сыйымдуулуктун таасиринен пайда болуучу чыңалуунун (аргасыз чыңалуу) жогорулоолорунун чондугу кокустан пайда болгон себептердин айкалышуулары менен аныкталат: тутумдун түзмөгү, көрсөткүчтөрү жана иш тартиптери менен. Бул себептердин туруктуулугу жүктөлүштүн ирээткисинин кокустук мүнөзүнөн, тутумдун түзмөгүнүн өзгөрүшү (болжомдуу жана бүлүнүүчүлүк оңдоолорго байланыштуу, суунун жана отундун камдыктарынын өзгөрүшүнөн, электр менен камсыздоонун сапаты жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу боюнча ишкерсандын аракеттеринен ж.у.о.), ЭКК ыргалууларынан (жүктөлүштөрдүн жана ДАЖдын аракетинин өзгөрүлушунүн жыйынтыгында), чубалгыдагы чукул чабыштын жайгашуусунун кокустугунан аныкталат.

x 1,2

r1 = 0,5 (xd –xq)

1,0

x01 =xт +0,5(xd + xq)

0,8

1

0,6

2

r2 = 0,5 (xq –xd)

x02 =xт +0,5(xq + xd)

0,4

0,2

3

0 0,2 0,4 R+Rг +Rт

15-сүрөт. Толук жүктөлбөгөн чубалгыга иштеген генераторлордун көрсөткүчтүк өзүн-өзү дүүлүктүрүүсүнүн аймактары 1, 2 жана 3 – тийиштүү түрдө 1-, 2- жана 3- өзүн-өзү дүүлүктүрүү аймактары

Жогоруда айтылгандарга байланычтуу аргасыз чыңалуу, жыл бою электр берүүсү үчүн мүмкүн болуп берилген эң кичине γ1 маанисинен мүмкүн болгон эң чоңуна γ2 чейин өзгөрүлүп туруучу кокустук чоңдугу болуп эсептелинет. Ар бир электр берүүгө жана кошмолоонун ар бир түрүнө аргасыз чыңалуунун өзгөрүүлөрүнүн γ1 – γ2 өз аралыктары таандык болот, аргасыз чыңалуунун бөлүштүрүү тыгыздыгын да аныктоочу:

γ1 γ2 1 p (γ) = ---------- ∙ ------- γ2 – γ1 γ2

6). Бүлүнүүчүлүк кошмолоолордо γ1 жана γ2 эки башка эсептөөчү түзмөк менен эсептелинет- башкача айтканда генераторлордун, трансформаторлордун, реакторлордун жана АЧылардын иштетип пайдалануу шарттарындагы мүмкүн болгон эң чоң жана эң аз санында, ошондой эле бул мүмкүн болгон эң чоң жана эң кичине чектик иш тартиптериндеги трансформациянын көмөкчоңдугунда.

7). Шайкеш болбогон бүлүнүүчүлүк кошмолоолор учурларында таза фазадагы аргасыз чыңалуу

γk = γ hk, бул жерде hk - шайкеш болбостуктун көмөкчоңдугу, эсептөөчү түзмөктөн жана чукул чабыштын жайгашкан жеринен көз каранды болгон. Буга байланыштуу шайкеш болбогон бүлүнүүчүлүк кошмолоолор учурунда аргасыз чыңалуунун чектелген маанилери γк1 жана γк2 ЧЧ болгон жеринин эки орунда болгон учурларына (чубалгынын башына жана аягына) эсептелинет эки эсептөөчү түзмөктөр үчүн.

8). Болжомдолгон кошмолоолор учурунда ишкерсандар менен аргасыз чыңалууну жабдуунун жана аппараттардын каптамасы үчүн жол берилген маанилерге чейин азайтуу камсыз кылынышы керек v1 ≈ v2 < Uдоп.

Uдоп каптаманын вольт-убактылык мүнөздөмөлөрү менен аныкталат кол менен машташтыруу учурунда 20-30 мүнөт же автоматтык машташтырууда -10-20 секунд узактыкта.

9). Кошмолоолордун кандай гана болбосун түрүндө трансформаторлордун магниттик өткөргүчтөрүнүн каныгуулары, эгерде каныгууну эске албай эсептелинген аргасыз чыңалуу трансформатордун 1,25Uф-нан ашканда эске алынат. Реакторлордун каныгуулары эске алынбайт.

10). ЭККнын эсептелген мааниси төмөндөгүлөргө барабар кылынып алынат:

- Е1 ≈Е2 ≈ 1,0 электр берүүнү тутумдун өтмөктөрүнө кошмолоо учурунда;

- Е1 = 1,0; Е2 = 1,1 электр берүүлөрдү чордондордун өтмөктөрүнө ДАЖдарсыз бүлүнүүчүлүк кошмолоо үчүн;

- Е1 ≈Е2 < Епл электр берүүлөрдү чордондордун өтмөктөүнө ДАЖдарсыз болжомдолгон кошмолоо үчүн;

- 26- санирээткинин негизинде чордондордун өтмөктөрүнө ДАЖдар менен бүлүнүүчүлүк кошмолоо үчүн.

11). Электр берүү үчүн аргасыз чыңалуунун өзгөрүүлөрүнүн аралыктарынын чектердеги маанилерин эсептөө баардыгына белгилүү болгон ыкмалар боюнча жүргүзүлөт, трансформаторлордун магниттик өткөргүчтөрүнүн каныгуусун жана 6- жана 7- орунбелгичелердин көрсөтмөлөрүн эске алуу менен.

12). Болжомдолгон кошмолоолордон кийинки аргасыз чыңалуулардын чоңдугунун төмөндөшү аларды иштетип пайдалануу боюнча нускаманын негизинде даярдоо менен ишке ашырылат, ал өзүнө төмөндөгүлөрдү камтышы мүмкүн- кошмолоонун тартибин тартипке келтирүү (АЧыны биринчи чоң кубаттуулуктагы тутумга кошуу, АЧыны биринчи төмөнүрөөк кубаттуулуктагы тутумдан өчүрүү);

- трансформаторлордун оодарыштыруу көмөкчоңдугунун жана генераторлордун дүүлүктүрүлүшүн өзгөртүүнүн эсебинен азыктандыруучу тутумдун өтмөктөрүндөгү чыңалууну төмөндөтүү;

- реакторлорду өтмөктөргө жана АЧыларга алдын ала кошуу.

13). Бүлүнүүчүлүк кошмолоолордон кийинки аргасыз чыңалуулардын чоңдуктарын төмөндөтүү төмөндөгү учурларда ишке ашырылышы мүмкүн:

- кадимкидей иш тартипте баардык өчүрүлгөн реакторлорду бир эле учурда кошуу же реакторлордун өчүргүчтөрүн, же реакторлордун учкундоочу кошмосун пайдалануу менен бүлүнүүчүлүк бөлүктүн өчүргүчүн өчүрүү менен;

- АККнын кошмолоосун жүргүзүү тартибин АЧыны кайра күйгүзгөн учурдун башталышында чоң кубаттулуктагы тутумдардын өтмөктөрүнө кошулгандай кылып программалоо менен.

13). Бүлүнүүчүлүк кошмолоолордон кийин аргасыз чыңалуунун чоңдугунун төмөндөшү төмөнкүлөрдү аткаруу менен ишке ашырылышы мүмкүн:

- кадимкидей иш тартибиндеги өчүрүлгөн баардык реакторлорду кошуу менен же реакторлордун өчүргүчтөрүн же реакторлордун учкундоочу кошмосун пайдалануу менен бир эле учурда бүлүнүүчүлүк бөлүмдүн өчүргүчүн өчүрүү;

- АККнын кошмолоосун жүргүзүүнүн тартибин АЧыны кайра кошкон учурда алгач тутумдун чоңураак кубаттуулуктагы өтмөктөрүнө кошулгандай кылып программалоо керек.

14). Аргасыз чыңалуунун таасир көрсөтүүсүнүн узактыгын чектөө чыңалуунун жогорулашын релелик коргоону пайдалануу менен ишке ашырылат:

- чыңалуу боюнча коймосу U ≈ 1,15 – 1,2 Uф барабар жана же белги берүүгө же өчүрүүгө 3-20с чыдамдуулуктагы аракеттүүлүктө болгондо;

- чыңалуу боюнча коймосу U ≈ 1,3 – 1,4 Uф барабар жана өтмөктүк өөрчүндөөлөрдүн ашыкча чыңалуулары мумкүн болгон 1,0-1,2 с чыдамдуулуктагы сапсалгылык берүүлөрдө жана жогорку чыңалуу жагында өчүргүчтөрү бар электр берүүлөрүндө өчүрүүгө болгон аракетинин чыдамдуулугу 0,1-0,15с дан ашпаганда.

№ п/п

Электр берүүнүн түзмөгү

Көрсөткүчтөрү боюнча ордун алмаштыруучу эсептөөчү түзмөктөр

Биринчи ырааттуулуктагы

Нөлдүк ырааттуулуктагы

1

xn l

xn(1) xbc λ(1); z(1)

xn(0) xc xb λ(0); z(0)

xн

2

xn T1 l T2

xn(1) xbc1 λ(1); z(1)

xn(0) xc1 хв1 λ(0); z(0)

хн1 хвн2

3

xn T1 l T2

xn(1) xbc1 λ(1); z(1)

xn(0) xc1 хв1 λ(0); z(0)

хн1 хвн2

4

xn l1 l2

xn(1) λ(1); z2(1) λ2(1); z2(1)

xn(0) λ1(0); z1(0) λ2(0); z2(0)

хвн

25-санирээтки. Ордун алмаштыруучу эсептөөчү түзмөктөр 25-санирээткинин уландысы.

№ п/п

Эсептөөлөр үчүн туюнтмалар

z (1)

z (0)

y(1)

y(0)

1

xп(1)

xп(0)

yвх ------------------ , 1 + yвх хв-с

1

yвх = ----------- tgλ(1) W(1)

1 + xв-н yвх ------------------------------------- xс-н + yвх(хвхн +хвхс +хсхн)

1

yвх = ----------- tgλ(0) W(1)

2

xп(1)

xп(0)

yвх ------------------ , 1 + yвх хв-с1

1

yвх = ----------- tgλ(1) W(1)

1 + xв-н1 yвх ------------------------------------- xс-н1 + yвх(хв1хн1 +хв1хс1 +хс1хн1) 1 W(0) + хв-н2 tgλ(0) ------ --------------------------- W(0) хв-н2 + W(0) tgλ(0)

3

xп(1) + хвс1

хн1 (xп(0)+ хс1) хв1 + ------------------ xп(0)+ хсн1

1

----------- tgλ(1) W(1)

1 W(0) + хв-н2 tgλ(0) ------ --------------------------- W(0) хв-н2 + W(0) tgλ(0)

4

xп(1)

xп(0)

1 W1(1)tg2(1) + W2(1) tgλ1(1) ------ ------------------------------ -W(1) W2(1)) + W1(1) tgλ1(1) tgλ2(1)

1 W1(0) + хв-н2 tgλ1(0) ------ ----------------------------- W(0) 1 + W1(0) yвх tgλ1(0) 1 1 yвх = -------- + -------- tgλ2(0) хв-н W2(0)

Эскертүү: Санирээткиде төмөнкү белгилөөлөр пайдаланылган: 1) – толук эмес фазалуу иш тартиптин себеби болгон өчүргүч; 2) хв-с, хв-н, хс-н - тийиштүү түрдө жогорку -ортоңку, жогорку-төмөнкү, ортоңку-төмөнкү чыңалуулардын оромдорунун ортосундагы трансформатордун (автотрансформатордун) чачыроосунун жандуу эместиги; 3) хв =0,5(хв-н + хв-с + хс-н); хс =0,5(хс-н +хс-в + хв-н); хн =0,5(хс-н + хв-н + хв-с); 4) хп(1) и хп(0) – тийиштүү түрдө түз жана нөлдүк ырааттуулуктагы көрсөткүчтөр боюнча азыктандыруучу тутумдун жандуу эместиги; 5) баардык туюндулардагы ариптерди тийиштүү топтомдор катары түшүнсө болот (мисалы ±jyвх; ±jxп(0) ж.б.у.с.).

26-санирээтки. Бүлүнүүчүлүк кошмолоолор учурларындагы ЭККнын эсептөөчү маанилери

Кошмолоонун түрү

Тездетүүнүн эселиги 2 ÷ 4 болгон тез аракеттүүлүктөгү дүүлүктүрүүчү тутумдар

Калган дүүлүктүрүү тутумдары

Е1

Е2

Е1

Е2

Өчүүнүн натыйжасында электр берүүнүн ажырашы:

- ЧЧтын агынынан

1,05

1,25

1,0

1,20

- ҮАКК

1,0

1,10

1,0

1,10

- ТАКК

1,0

1,10

1,0

1,15

Электр берүүнүн селкилдөөнүн же маш болбогон жүрүүнүн натыйжасындагы ажырашы

1,0

1,30

1,0

1,25

§12. Электрмагниттик чыңалуу трансформаторлору менен болгон 110-500 кВ чыңалуусундагы БТлардагы чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулашууларынан коргоо

142. 110-500 кВ АБТларындагы чыңалуулардын ферроөөрчүндөгөн жогорулоолору, 11- параграфта көрсөтүлгөн учурлардан башкалары, электрмагниттик чыңалуу трансформаторлорун камтыган жана чыңалуунун сыйымдуулуктук бөлгүчтөрү бар (алардын жалын өчүрүүчү бөлүмчөсү сыйымдуулуктук бөлгүчтөрү менен сагакталган бир нече ажырымдары менен болот) бөлүштүрүү түзүлүштөрүнүн түзмөктөрүндө ыкчам өчүрүп-күйгүзүүлөрдүн жыйынтыгында (мисалы, баардык кошундарды бир өтмөк тутумунан экинчисине которгон учурда) же өтмөктөрдүн коргоолорунун иштегенинде пайда болушу мумкүн. Ферроөөрчүндөөнүн пайда болушу чыңалуу трансформаторлорунун жабыркоосуна алып келет жана аны болтурбоо керек.

143. Ферроөөрчүндөөнү болтурбоонун негизги чаралары болуп төмөндөгүлөр эсептелинет:

- АБТлардын ферроөөрчүндөө пайда болушун жокко чыгаруучу электрдик түзмөктөрүнүн кошулууларын тандап алуу;

- өтмөктөр тутумунун сыйымдуулугун аларга байланыш топтгучтарынын катартопторун кошуу жолу менен жогорулатуу;

- ферроөөрчүндөөнүн пайда болуу абалын белгилөөчү жана аны басмырлоо кылуучу атайын түзүлүштөрдү пайдалануу.

144. Ферроөөрчүндөөнүн бар болуу мүмкүнчүлүгүн тактоо ыкмалары, ошол иш тартиптин көрсөткүчтөрүн эсептөө мазмуурети, абалды белгилөө жана ферроөөрчүндөөнү басмырлоочу түзүлүштөрдүн түзмөгү жана аны тууралоо боюнча көрсөтмөлөр «Электромагниттик чыңалуу трансформаторлору жана чыңалуунун сыйымдуулуктук бөлгүчтөрүн өзүнө камтыган өчүргүчтөрү менен болгон 110-500 кВ БТларында ферроөөрчүндөөнү болтурбоо боюнча ыкмалык Көрсөтмөлөрү»-ндө келтирилген.

145. Ферроөөрчүндөө төмөндөгү өчүрүүлөрдө болушу мүмкүн эмес:

- 110 кВ АБТларынын өтмөктөрүн, анткени өчүргүчтөрдүн жалын өчүрүүчү бөлүмчөлөрү бир ажырымдуу болот жана тийимдин сагактоочу сыйымдуулугу жок болот;

- сагактоочу топтогучтары жок болгон 220-500 кВтук өчүргүчтөру менен жүргүзүлгөн.

146. Электрмагниттик чыңалуу трансформаторлору менен болгон ферроөөрчүндөөчү чекчөйрөнүн бирсызыктуу ордун алмаштыруучу түзмөгү 16- сүрөттө келтирилген.

16-сүрөт. Электрмагниттик чыңалуу трансформаторлору менен болгон толук жүктөлбөгөн өтмөктөр тутумунун ордун алмаштыруучу бирсызыктуу түзмөгү Um – өтмөктөрдүн чыналуусунун эң чоң өзгөрүүсү, кВ; Cв – баардык өчүргүчтөрдүн ажыратылган тийимдеринин ортосундагы сыйымдуулуктардын жыйындысы, нФ; Cш - БТынын өчүрүлгөн бөлүгүнүн баардык бөлүктөрүнүн жерге карата болгон сыйымдуулугу, нФ; L - ЧТ (чыңалуу трансформаторунун) бейсызыктуу индуктивдүүлүгү, Гн; R - ЧТынын биринчилик оромунун жандуу каршылыгы, Ом.

147. Ферроөөрчүндөөнүн пайда болуу мүмкүндүгүн аныктоо үчүн 16-сүрөттөгү ордун алмаштыруучу бирсызыктуу түзмөктүн баардык

бөлүктөрүнүн көрсөткүчтөрүн, өчүргүчтөрдүн, өтмөктөр тутумунун сыйымдуулуктарынын жыйындысын жана чыңалуу трансформаторунун магниттөө мүнөздөмөсүн аныктоо керек.

148. 220-500 кВтук өчүргүчтөрдүн сагактоочу тийимдеринин сыйымдуулуктары 1-тиркемеде келтирилген.

АБТларда орнотулуучу 220-500 кВтук элегаз өчүргүчтөрү фазага болгон бир нече ажырымдары менен аткарылышы мүмкүн. Бул ажырымдарды сагактоочу сыйымдуулуктар ажырымга 250 пФ дан 1500 пФга чейин болушу мүмкүн. Эскертүү. БТда элегаз өчүргүчтөрү орнотулган учурда жасап чыгаруучудан өчүргүчтүн тийимин сагактоочу сыйымдуулуктун чоңдугун аныктоо керек. Өтмөктөрдүн сыйымдуулуктарынын жыйындысы Сш 27- санирээткиде келтирилген көрсөткүчтөр менен аныкталат, жана өтмөктөмөнүн өзүнүн сыйымдуулугун жана, ага кошулган жабдуулардын (өчүргүчтөрдүн, ажыраткычтардын, ЧТ, АТ, АЧЧлар) фаза-жер сыйымдуулугун камтыйт. 27- санирээтки. 220-500 кВтук АБТлардын бөлүктөрүнүн фаза-жер сыйымдуулуктарынын орточолотулган маанилери.

Чыналуу табы, кВ

220

500

Өтмөктөмө, пФ/м

8,2-8,5

10,7

Ажыраткыч, пФ

100-120

10,7-11,0

Өчүргүч, пФ

100-150

250-360

ЧТ (НКФ), пФ

300-350

500-600

АТ, пФ

400-450

899-959

АЧЧ, пФ фазага болгон

50

150

17-сүрөт. Ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардын боло турган аймактары (майда сызыктар түшүрүлүп белгиленген) Эскертүү. КЭ = Св /(Сш+Св) ; СЭ = Св + Сш, нФ Св – баардык өчүргүчтөрдүн ажырап турган тийимдеринин ортолорундагы сыйымдуулуктун жыйындысы, нФ; Сш – БТынын өчүп турган баардык бөлүктөрүнүн жерге болгон сыйымдуулугунун жыйындысы, нФ.

149. НКФ түрүндөгү чыңалуу трансформаторлору менен болгон 220-500 кВтук АБТлар үчүн өтмөктүк тутумду өчүргөн учурдагы ферроөөрчүндөөнүн пайда болуу мүмкүнчүлүгүн алдын ала 17- сүрөттөн аныктап алуу керек жана өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө мазмуурети2 боюнча тактоо керек.

150. Чыңалуунун ферроөөрчүндөөчү жогорулоолорун болтурбоо үчүн төмөндөгү иш чаралардын бири каралышы керек:

- өөрчүндөөгө каршы чыңалуу трансформаторлорун колдонуу, мисалы НАМИ;

- өтмөктүк тутумдун сыйымдуулугун ага топтогучтарды кошуу жолу менен жогорулатуу, мисалы байланыш топтогучтарын, мындай учурда алардын сыйымдуулуктары көз караш боюнча түзмөктө ферроөөрчүндөө пайда болуу коркунучу бар аймактан чыгарууга жетиштүү болушу керек. Керектүү болгон кошумча сыйымдуулук эсептөөлөр жолу менен аныкталат. Топтогучтар өтмөктөргө өчүргүчтөрү жок кошулушу керек. Эгерде топтогучтун чынжырында өчүргүчтөр болсо, анда алар өтмөктөр тутумун өчүргөндө өчпөшү керек; БТынын өтмөктөрүнөн чыгуучу АЧылардын бирөөнү өчүрүүгө жана ал башка жагынан өчкөн абалда болгондо, же болбосо алдын ала ТЧ оромдору жагынан чыңалуусу өчүрүлгөн трансформаторду же автотрансформаторду өчүрүүгө тыюу салуу менен. Трансформатор өчүрүлүүчү өтмөктөргө кошулган оромдун жердетилген ортому болуш керек.

151. НКФ түрүндөгү электрмагниттик чыңалуу трансформаторлорунун НДЕ түрүндөгү чыңалуу трансформаторлору же өөрчүндөөгө каршы ЧТлары менен жарыша иштөөлөрү сунушталбайт, анткени чыңалуунун өөрчүндөгөн жогорулоолорунун пайда болуу шарттары мындай учурларда НКФ трансформатору менен гана аныкталат.

152. 110-500 кВтук ЭЖБТлар, эреже катары, электрмагниттик чыңалуу трансформаторлору менен аткарылат.

Сагактоочу сыйымдуулуктары жок бир ажырымы гана бар өчүргүчтөрү менен болгон ЭЖБТларда ферроөөрчүндөөлөр болушу мумкүн эмес. 110 кВтук ЭЖБТ өчүргүчтөрү сагактоочу сыйымдуулуктары жок бир ажырымы менен болот. 220-500 кВтук ЭЖБТ өчургүчтөрү ажыратууга 250-1500 пФ болгон сагактоочу сыйымдуулуктары менен бир нече ажырымдуу болушу мүмкүн. _______________________________ 2 Электр тармактарындагы өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө үчүн болгон соода-сатыктык мазмууреттер: NI Multisim, Simulink, EMTP-RV, ATP-EMTP, MicroTran, RTDS Simulator, PSCAD-EMTDC ж.б.

Мындай учурларда 110-500 кВ чыңалуу таптарындагы ЭЖБТларга болгон техникалык талаптардын негизинде өөрчүндөөгө каршы ЧТлар колдонулушу керек. ЭЖБТыны берүүчү ЭЖБТынын такталган түзмөгүндө эсептөө менен ферроөөрчүндөөнүн жок экендигин тастыктап бериши керек, өчүргүчтөрдүн, өтмөктөрдүн сыйымдуулуктарынын жыйындысын жана ЧТынын магниттөөсүнүн мүнөздөмөлөрүн көрсөтүү менен. Эгерде ЭЖБТдагы ЧТнын өөрчүндөөгө каршы мүнөзү тастыкталбаса, анда ферроөөрчүндөөчү чыңалуунун жогорулашын болтурбоо боюнча АБТларда колдонулуучу чараларды колдонуу керек – ЭЖБТынын өтмөктөрүнөн чыгуучу жана каршылаш тарабынан өчүрүлгөн кайсыл бир АЧыны өчүрүүгө тыюу салуу менен. Элегазы менен өчүргүчтөрү бар ЖБТларды ашыкча чыңалуулардан коргоо жана аларга болгон жалпы талаптар 11-бөлүмдө каралган.

§13. 500 кВ чыңалуусундагы АЧылардын толук фазалуу эмес иш тартиптериндеги чыңалуулардын өөрчүндөөчү жогорулоолорунан коргоо

153. Жандуу эмес кубаттуулугу 100 %га жакын кылып толуктап иштечүү АЧыга сагакталган реакторлор кошулган 500 кВтук АЧыларда, АЧыны бир тараптуу толук фазалуу эмес кылып кошкондо, кошулбаган фазаларда жабдуунун жабыркоого алып келиши мүмкүн болгон чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулоолору болушу мүмкүн.

154. АЧыда ар кандай сандагы СРлары менен болгон АЧыларды шайкеш эмес түрдө кошуу учурларында, б.а. жандуу эмес кубаттуулукту толуктоонун ар кандай даражасы өтмөктүк иш тартиптерди эсептөө мазмуурети менен аныкталат1.

155. СРлери бар АЧылардын толук эмес фазалуу кошулуусу пайда болгон жана жандуу эмес кубаттуулуктун толукталышы 100% болгон учурда чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулоолорун болтурбоого чаралар көрүлүшү керек, башкача айтканда:

- өчүргүчтүн үч фазасын өчүрүп шайкештик иш тартипти ордуна келтирүү;

- АЧыдагы бир топ СРлерди өчүрүү, аны менен бирге жандуу эмес кубаттуулуктун толукталышынын деңгээлин төмөндөтүү жана өөрчүндөөчү чөйрөсызыктын көрсөткүчтөрүн өзгөртүү менен.

§14. 500 кВтук электр берүүлөрдөгү БАКК учурунда өчүрүлгөн фазадагы чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулоолорунан коргоо

156. СР менен болгон АЧылардын БАКК кайталануусундагы өчүрүлгөн фазасында экинчилик жалындоонун (азыктандыруучу жалындоонун) өчүшүнөн кийин жана 100% жакындаган жандуу эмес толуктоодон кийин өчүрүлгөн фазада чыңалуунун өөрчүндөшү орун алат, анын натыйжасында турукташкан чыңалуу фазалыктын маанисинен ашат жана таажылануучу дүрмөтсүздөө менен эң чоң фазалык чыңалуунун 1,3-1,4-ү менен чектелет (АЧынын түзүлүшү жана чектелген чоңдуктагы чыңалууга жараша).

157. БАККынын кайталануусундагы өчүрүлгөн фазадагы калыптануучу чыңалууну төмөндөтүү үчүн төмөндөгүлөрдү аткаруу керек:

- өчүргүч менен сагакталуучу толуктоочу реакторлорду (ТР) СРлердин ортомуна орнотуу керек;

- БАККынын агынсыз тыныгуусунун убагында СРдин бир топтомун өчүрүү керек.

158. Азыктандыруучу жалындоонун өчүшүнөн кийинки жол берилген чондуктан ашпаган ТРдин жандуу эмес каршылыгы өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө боюнча мазмуурет менен аныкталат4.

159. Азыктандыруу агындын ТР аркылуу агып өткөн учурунда ортомдогу чыңалуу жол берилген мааниден ашпашы керек, ал болсо СР ортомунун бир мүнөттүк сыноо чыңалуусу менен аныкталат.

§15. СРлары менен болгон 500 кВтук электр берүүлөрдөгү экинчилик ыргактуулуктагы өөрчүндөөчү чыңалуулардын жогорулоолорунан коргоо

160. Эгерде түзмөктүн биринчи өздүк жыштыгы 2w-га жакын болгон СРы менен болгон 500 кВтук АЧыны күйгүзгөн учурда экинчилик ыргакта ашыкча чыңалуулар пайда болушу мүмкүн. Ашыкча чыңалуунун чоңдугу 1,2 ÷ 1,45 Uфны түзүшу мүмкүн, ашыкча чыңалуунун болуу узактыгы тармактын көрсөткүчтөрүнөн көз каранды жана бир нече секунданы түзүшү мүмкүн.

_____________________ 4 Электр тармактарындагы өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө үчүн болгон соода-сатыктык мазмууреттер: NI Multisim, Simulink, EMTP-RV, ATP-EMTP, MicroTran, RTDS Simulator, PSCAD-EMTDC ж.б.

161. Экинчи ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулардын пайда болушуна көбүрөөк таасир берүүчү негизги себептери төмөндөгүлөр:

- азыктандыруучу чыңалуунун чоңдугу. Тутумдун бирдей чоңдуктагы ЭККсы канча жогору болсо, ошончо чыңалуунун экинчилик ыргактуулугунда ашыкча чыңалуунун пайда болуу мүмкүндүгү жана ашыкча чыңалуунун деңгээли жогору болот;

- азыктандыруучу тутумдун кубаттуулугу. Экинчилик ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулар аз кубаттуулуктагы тутумдан кошкондо гана пайда болот, ал болсо тармактын алдын ала кошулган реактансынын чоңдугу менен мүнөздөлөт, кошмолонуучу АЧынын чыңалуусуна келтирилген чыңалуунун чоңдугу (Х1) менен мүнөздөлөт. Х1-дин чоңдугу 100 Омдон аз болгон учурда экинчилик ыргактуулуктагы өөрчүндөө тажрыйба түрүндө өнүкпөйт.

- АЧынын экинчилик ыргактуулугундагы чыңалуунун жогорулашынын чоңдугу жана пайда болушу тармактын ЭККысына карата өчүргүчтүн фазасына кошулуусунан кыйла көз каранды. ЭККынын чыңалуусунун эң чоңунан кошкон учурда экинчилик ыргактуулук пайда болгон учурда чыңалуунун жогорулашы эң аз, ал эми чыңалуунун нөлгө жакын учурунда кошкондо (агындын эң жогорку чоңдугунда) чыңалуунун жогорулоолору эң чоң. Өчүргүчтүн фазасынын ЭККыга карата кошулуусу кокустуктан болгондугунан, ар башка бирдей шарттагы чыңалуунун экинчилик ыргагындагы чыңалуунун жогорулашынын чоңдугу да кокустан болот.

162. Чыңалуунун жогорулашынан коргоо чыңалуунун аракеттеги маанисине ылайыкташтырылып коюлган жана ошондуктан экинчилик ыргактуулуктагы чыңалуунун жогорулашына таасир көрсөтпөйт. Экинчилик ыргактуулуктагы ашыкча чыңалуулардын пайда болушун каттоо үчүн коргоону чыңалуунун жогорулашынын эң чоң чайпалуусунун маанисине туураланып коюлат.

163. СРы бар АЧыны болжомдолгон күйгүзүү учурундагы экинчилик ыргактуулуктагы чыңалуунун жогорулашынын чоңдугун төмөндөтүү үчун төмөндөгүлөрдү аткаруу керек:

- АЧы кошулуп жаткан өтмөктөрдөгү чыңалууну төмөндөтүү;

- АЧыны кошууну чоңураак кубаттуулуктагы тутумдун ал кошуп турган өтмөктөрүнөн аткаруу.

164. Эң көбүрөөк жагымсыз болгон иш тартиптин экинчилик ыргактуулугунда ашыкча чыңалуунун бар болушунун чоңдугу жана узактыгы 1516.3 МҮЧү менен электр жабдуулары үчүн ченемделген чоңдуктан кыйла ашышы мүмкүн. Мындай учурда кол менен далма-дал кылуу мүмкүн эмес жана АЧыны түз кетүүчү негизге кошууда жарым автоматтык кошууну пайдалануу керек.

Бул иш жүрүштөрдүн толук айлануусу өзунө төмөндөгүлөрдү камтыйт:

- АЧынын биринчи алдын ала тандап алынган аягынан чубалгыны ыкчам түрдө кошуу;

- жумушчу чыңалуунун пайда болушун көзөмөлдөө;

- жабыркоолордун жоктугун каттоо;

- далма-дал болууну кармап калуу;

- экинчи учундагы (аягындагы) өчүргүчтү автоматтык түрдө кошуу.

Мунун натыйжасында АЧынын узак мөөнөттөгү бир тараптуу кошулуусу жокко чыгарылат, жана тийиштүү түрдө экинчилик ыргактуулуктан электр жабдууларына коркунучтуу чыңалуунун жогорулоолору өнүкпөйт. Түз кетүүчү негизге жарым автоматтык кошуулар АККынын белгиленген түзүлүштөрүнүн жардамы менен аткарылышы мүмкүн.

§16. 110-500 кВтук тармактардын чыңалууларынын туруктууга окшош жогорулоолорунан коргоо

165. 50 Гц жыштыктагы чыңалуунун туруктууга окшош жогорулоолору чубалгынын сыйымдуулуктук таасиринин эсебинен АЧынын ажыратылган учунда төмөндөгү учурларда пайда болот:

- АЧыны бир тараптуу күйгүзгөндө;

- релелик коргоонун түзүлүштөрүнүн жана жабыркаган чубалгынын аяктарындагы өчүргүчтөрдүн аракеттеринин чачыранды болушунун негизинде шайкеш эмес чукул чабышты өчүрүүдө.

166. АЧыны бир тараптуу күйгүзүү иш тартиптеринде же болбосо шайкеш эмес ЧЧы өчүрүү иш жүрүшүндө чыңалуунун жогорулашы АЧынын түзүлүшүн, анын узундугун жана тутумдун алдын ала кошулган реактансынын маанисин эске алуу менен өтмөктүк иш жүрүштөрдү1 эсептөө мазмуурети боюнча аныкталышы керек.

__________________________ 1 Электр тармактарындагы өтмөктүк иш жүрүштөрдү эсептөө үчүн болгон соода-сатыктык мазмууреттер: NI Multisim, Simulink, EMTP-RV, ATP-EMTP, MicroTran, RTDS Simulator, PSCAD-EMTDC ж.б.

167. 110-500 кВтук электр жабдуулары үчүн чыңалуунун жогорулашынын жол берилген мааниси жана анын узактыгы 1516.3 МҮЧ менен чектелген маанилерден ашпашы керек (29-30- санирээткилерди кара).

28-санирээтки. 110-500 кВ тармактарынын эң чоң жумушчу чыңалуулары

Тармактын чыңалуусунун табы, кВ

110

220

500

Эң чоң жумушчу чыңалуу, Uм, кВ

126

252

525

110-500 кВтук электр тармактарын ички, өөрчүндөөчү жана кошмолоодон болгон ашыкча чыңалууларынан коргоону камсыз кылуу үчүн өөрчүндөөчү чыңалуулардын, 110-500 кВтук АЧЧлардын, ошондой эле чагылгандык, өөрчүндөөчү жана төмөнкү жыштыктагы кошмолоолордун ашыкча чыңалууларынын коргоолорунун натыйжалуулугунун тийиштүү эсептөөлөрү жүргүзулүшү керек. Мындай учурда 110-500 кВтук тармактардын ортомдорун натыйжалуу жердетүү, тутумдун күчтүк трансформаторлорунун баардыгынын же бир бөлүгүнүн ортомдорун туюк жердетүү менен камсыз кылынат, б.а. тутумдун баардык бөлүктөрү жер менен туюк же индуктивдик каршылык аркылуу кошулат, анын чоңдугу ушунчалык аз болгондуктан шайкеш эместиктин көмөкчоңдугу hкз тутумдун тармактарын иштетип пайдалануусунун кандайдыр болбосун түзмөгүндө жана иш тартибинде 1,4 ашпайт. hкз ≤ 1,4 катнашынын сакталышы үчүн тутумдун кириштеги каршылыгынын жандуу эмес бөлүгү нөлдүк ыраатуулуктун көрсөткүчтөрү боюнча шайкештиктин бузулушунун ордуна карата, ошол эле кириштеги түз ырааттуулуктун көрсөткүчтөрү боюнча эсептелген каршылыктын жандуу эмес бөлүгүнө болгон катышы үчтөн ашпашы керек,

б.а. Xвх(0) /Хвх(1) ≤ 3, ал эми нөлдүк ырааттуулуктун көрсөткүчтөрү боюнча эсептелген бул каршылыктын жандуу бөлүгүнө болгон катышы 1,0 ашык эмес болушу керек, б.а. rвх(0) / rвх(1) ≤ 1,0.

Электр берүүнүн кандайдыр болбосун бөлүгүндөгү чыңалуу эң чоң жумушчу чыңалуудан ашык көтөрүлбөшү керек (таасиринин убактысы чектөөсүз узакка созулган чыңалуу) жабдуунун каптамасына коопсуз болгон. АЧЧлар үчүн чыңалуунун жогорулашынын жол берилген маанилери жана узактыктары жасап чыгаруучу завод тарабынан көрсөтүлгөн «чыңалуу-убакыт» мүнөздөмөлөрү менен аныкталат. Релелик коргоо жана автоматика түзүлүштөрү туруктууга окшош чыңалуунун жогорулоолорунун узактыгын чектөөнү камсыз кылышы керек. 29-санирээтки. Өнөр-жайлык жыштыктагы 110-220 кВтук жабдууларда жол берилген чыңалуунун жогорулашы

Жабдуу

Таасир көрсөтүүнүн узактыгы төмөндөгүдөй болгон учурдагы чыңалуунун жол берилген жогорулашы, с.

1200

20

1

0,1

Күчтүк трансформаторлор жана автотрансформаторлор

1,10/1,10

1,25/1,25

1,90/1,50

2,00/1,58

Сагактоочу реакторлор жана электромагниттик чыңалуу трансформаторлору

1,15/1,15

1,35/1,35

2,00/1,50

2,10/1,58

Кошмолоочу аппараттар, сыйымдуулуктук чыңалуу трансформаторлору, агын трансформаторлору, байланыш топтогучтары жана өтмөктүк түркүктөр

1,15/1,15

1,60/1,60

2,20/1,70

2,40/1,80

30-санирээтки. Өнөр-жайлык жыштыктагы 500 кВтук жабдууларда жол берилген чыңалуунун жогорулашы

Эң чоң өзгөрүүнүн эселиги

1,0-1,025

1,025-1,05

1,05-1,075

1,075-1,10

1,10-1,15

1,15-1,20

Бир окуянын жол берилген узактыгы ашык эмес, мин.

480

180

60

20

5

1

Окуялардын бир жылдагы жол берилген саны, ашык эмес

200

125

75

50

7

5

Окуялар ортосундагы аралык, кем эмес, саат.

-

12

-

-

1

-

168. Тармактын кадимкидей жана бүлүнүүчүлүк иш тартиптеринде чыңалуунун деңгээлин кармап туруу үчүн тармакта жандуу эмес кубаттуулукту толуктоочу каражаттар жана которуштуруу көмөкчоңдугу жөндөлүп туруучу трансформаторлор каралышы керек.

169. Электр тармактарында жандуу эмес кубаттуулукту толуктоочу каражаттарды жана которуштуруу көмөкчоңдугу жөндөлүп туруучу трансформаторлорду тандап алуу электр тармактарында жандуу эмес кубаттуулукту толуктоочу түзүлүштөрдүн түрүн, көрсөткүчтөрүн жана орнотулуучу ордун тандап алуу техникалык-экономикалык эсептөөлөрдүн негизинде колдонуудагы эсептөө ыкмалары менен жүргүзүлөт.

170. Жандуу эмес кубаттуулукту толуктоо түзмөгүнүн белгиленген кубаттуулугун жана керек болгон жөндөө аралыгын тандап алуу үчүн жайкы жана кышкы мезгилдердеги бир сутка аралыгындагы энерготутумдун эң жогорку жана эң төмөнкү жүктөлүштөгү иш тартиптери каралышы керек.

171. 110 кВ жана андан жогорку чыңалуудагы электр берүү чубалгылары үчүн жандуу эмес кубаттуулукту толуктоо түзмөгүн тандап алуу учурунда эсептелип алынган иш тартип катары чубалгынын бир тараптуу кошулуу иш тартибин кароо керек, өзгөчө, качан чубалгы аз кубаттуулуктагы энерготутумга кошулуп жатса.

172. Жандуу эмес кубаттуулукту толуктоо түзмөгүн тандап алууну 110-220-500 кВ электр тармактарындагы чыңалуунун деңгээли кадимкидей шайкеш иш тартибинде 721- МҮЧ менен ченемделип 28- санирээткиде көрсөтүлгөн эң чоң жумушчу чыңалуудан ашпашы керек.

173. 110-500 кВ электр берүү чубалгыларынын дүрмөттөөчү кубаттуулугун толуктоо тутумун түзүүчү жана бөлүштүрүү тармактарында чыңалууну жөндөө жана ашыкча чыңалууну төмөндөтүү үчүн СР жана БСРлар орнотулушу керек.

Сагактоочу реакторлорду оодарыштыруу (трансформация) көмөкчоңдугун жөндөө (өзгөртүү) менен айкалыштырып колдонуу керек.

174. 500 кВто жандуу эмес кубаттуулукту толуктоо түзмөгүнүн жардамы менен чубалгынын дүрмөттөөчү кубаттуулугунун толуктоо даражасын 80-100 %дан кем эмес кылып камсыздоо керек.

СРдин толук кубаттуулугун 500 кВ чубалгысын бойлой бирдей калыпта бөлүштүрүү пайдалуурак болот.

175. СРлар АЧыларга же КЧынын БТларынын жыйнактуу өтмөктөрүнө кошулушу мүмкүн. СРларды АЧыларга чубалгыны бир тараптуу өчүрүп күйгүзгөн учурлардагы чыңалуунун жогорулоолорун төмөндөтүү үчүн, ошондой эле чубалгыдагы БАКК иш жүрүшүндөгү азыктандыруу жалынын (экинчилик жалындоону) өчүрүү үчүн кошуу сунушталат.

СРларды АЧыларга кошуу муктаждыгы жок болгон учурда, аларды жандуу эмес кубаттуулуктун төмөнүрөөк чыңалуудагы тармактарга КЧнын БТларынын жыйнактуу өтмөктөрүнө агып кетүүсүн камсыз кылуу үчүн кошулат.

176. СРларды АЧыларга жана КЧылырдын АБТларынын өтмөктөрүнө кошмолоочу аппараттар аркылуу кошуу керек жана өзгөчө учурларда эле аларсыз кошулат.

177. Жогорку чыңалуулары 35-500 кВтук өзгөрүлмө агындуу көмөкчордондорду технологиялык долбоорлоо ченемдерине ылайык, долбоорлоодо төмөндөгүлөр каралышы керек:

- АЧыны оңдоо учурунда СРди АЧыдан КЧынын БТысынын жыйнактуу өтмөгүнө которуп кошуп коюу мүмкүнчүлүгү;

- СРлардын 2-3 тобуна СРдин камдык фазасын орнотуу, КЧыда бир чыңалуудагы бир фазалуу СРлердин бир нече тобун пайдалануу учуру.

178. БСРди КЧынын АБТсынын өтмөктөрунө ажыраткыч аркылуу кошуу керек.

179. Кошмолоолордун ашыкча чыңалууларынын мүнөздөмөлөрү:

1). Болжомдолгон же бүлүнүүдөн кийинки өтмөктүк иш тартиптерде пайда болуучу ашыкча чыңалуулардын чоңдугу, сапаттык мүнөздөмөлөрү кокустуктан өзгөрүүлөргө дуушар болуп туруучу бир катар көрсөткүчтөрдүн аракеттери менен аныкталат. Бул көрсөткүчтөргө төмөндөгүлөр кирет: түзмөк, тутумдун көрсөткүчтөрү, өчүргүчтөрдүн өздүк мүнөздөмөлөрү жана алардын башкаруу тутумдары, ЭККнын фазалык бурчу жана АКК жана чубалгыны кошкон учурдагы өчүргүчтүн ар кайсы фазаларынын аракеттеринин чачыранды болушу, АККынын тыныгуусунун аягындагы калдык дүрмөткө таасир берүүчү АЧынын негизги жолун бойлото аба ырайынын кырдаалы, ж.б. Мунун негизинде (ашыкча чыңалуунун электр берүүнүн фазалык жумушчу чыңалуусунун эң чоң маанисине болгон катышы) ашыкча чыңалуунун эселиги эки кокустуктан пайда болгон чоңдуктардын көбөйтүндүсү катары аныкталат- электр берүүнүн иш тартибин жана көрсөткүчтөрүн ,түзмөгүн мүнөздөөчү аргасыздан пайда болгон чыңалуусу γ, жана өтмөктүк иш жүруштүн күчөшүн мүнөздөгөн соккулук көмөкчоңдүгу ϰ:

k = ϰγ . Ашыкча чыңалуунун эселигин бөлүштүрүү Рk(k) функциясы иш жүзүндө k жана Ϭk көрсөткүчтөрү менен болгон кадимки мыйзамдан (физикалык) айырмаланбайт: k – k Pk(k) = F ( ----------- ) , Ϭk бул жерде __________ k = ϰγ , Ϭk =√ ϰϬ2γ + Ϭ2ϰγ .

2). Аргасыз чыңалуунун математикалык күтүүсү γ жана орточочарчылык кыйшаюусу 18- сүрөт боюнча, колдонуудагы ыкмалар боюнча эсептелген γ1 – γ2 аралыктарына жараша аныкталат.

3). Соккулук көмөкчоңдуктун ϰ- математикалык күтүүсү жана Ϭϰ- орточочарчылык кыйшаюулары 31- санирээткиде келтирилген, кошмолоолордун түрүнө жараша.

180. АЧынын каптамаларын тууралоо.

1). АЧылардын каптамаларын тууралоо, кадимкидей иштетип пайдалануу иш тартибинде ишенимдүү иштөөнү камсыз кылуу шарттары боюнча тандалып алынган каптамалоочу бөлүктөрдү (тизмектемелер, «зым-түркүк» жана «зым-жер») мүнөздөөчү каптамалоонун деңгээлдерин kи салыштырууда турат (kи – табыгий каптамалоо деңгээли), жана kдоп - бул кошмолоонун ийгиликтүүлүгүн камсыз кылууга ээ болгон каптамалоо бөлүктөрүнүн каптамалоо деңгээли (kдоп – жол берилген каптамалоо деңгээли), жана kи > kдоп барабарсыздыгын аткаруу үчүн же ашыкча чыңалууларды чектөөнүн эсебинен, же каптаманы күчөтүү эсебинен (kи жогорулатуу) тийиштүү чараларды кабыл алуу менен жүргүзүлөт.

31- санирээтки. Соккулук көмөкчоңдуктардын туруктуу мүнөздөмөлөрү

Кошмолоо түрү

ϰ

Ϭϰ

1. АЧыда чыңалуу трансформаторлору бар АЧнын же БААККнын болжомдолгон күйгүзүүлөрү

1,62

0,12

2. Толук жүктөлбөгөн АЧыны сагактоочу каршылыктары жок майлуу өчүргүчтөр менен бир фазада ЧЧ бар учурда өчүрүү :

- чыңалуу трансформаторлору өтмөктөрдө болгондо;

- чыңалуу трансформаторлору АЧларда жайгашканда

2,0

1,85

0,16

0,14

3. БАККда

1,55

0,10

4. Чубалгыда чыңалуу трансформаторлору жок АЧылардагы БААККылар:

- АЧынын кургак аба ырайында же чагылгандан өчкөндүгүнөн кийин;

- булганган каптаманын үстүртөн чабышуусунан кийин

1,65

1,62

0,21

0,12

2). Кошмолоолордун ашыкча чыңалууларынын кыска мөөнөттүү таасиринин учурунда каптаманын бөлүктөрүнүн табигый деңгээлдери дүрмөтсүздөндүрүү чыңалуусунун фазалык жумушчу чыңалуунун эң жогорку көрсөткүчүнүн маанисине болгон катышынын орточо чоңдугу менен мүнөздөлөт _____

(k = Up/√2 Uф) жана каптаманын бирдик бөлүгү катары дүрмөтсуздөндүрүүчү чыңалуунун чачырашы (Си өзгөрүүчүлук көмөкчоңдугу), жана ошондой эле окшош бөлүктөрдүн жалпы алгандагысы (эсепке алуу көмөкчоңдугу Ви). «Электр орнотмолорунун каптамаларын тандап алуу боюнча нускамасы»нын негизинде тандап алынган зымчынылардын тизмектемелери үчүн кургак дүрмөтсүздөндүрүлгөн (kc), сууланып дүрмөтсүздөндүрүлгөн (km) жана нымдуу (kr) дүрмөтсүздөндүрүлгөн чыңалуулары аныкталат. «Зым-жер» аралыгы үчүн kпз деңгээли, ал эми шамаалдын таасиринен кыйшайган түркүк менен зымдын ортосундагы аралыктын эсептелген ылдамдыктын 0,3 ылдамдыгына барабар ылдамдык үчүн kпо. Таасирлердин түрүнө жана каптаманын бөлүктөрүнүн түрлөрүнө туура келген Си жана Ви көмөкчоңдуктарынын маанилери 32- санирээткиде келтирилген.

3). Каптаманын жол берилген деңгээлдери кошмолоонун натыйжалуулук шарттары боюнча төмөндөгү туюнду боюнча аныкталат ( мүмкүн болуучулугу 0,9дан кем эмес)

k = [1,3(Ϭk /v) + ϰ]v Bи = ξ v, бул жерде, ξ -инвариант (касиеттин салыштырмалуу туруктуулугу), түзмөктөн, көрсөткүчтөрдөн жана берүү иш тартиптеринен көз каранды эмес, ал АЧынын чыңалуу табынан, кошмолоонун түрүнөн жана каптаманын түрүнөн көз каранды. Каралып жаткан АЧынын 29-санирээткиде көрсөтүлгөн тизмедеги баардык мүмкүн болгон кошмолоолору үчүн төмөндөгү шарттар аткарылышы керек: kм > ξ1γ, kс > ξ1γ, k'г > ξ2γ - зымчынылар тизмектемелери үчүн; kпо > ξ1γ - «зым-түркүк» аралыгы үчүн; kпз > ξзγ - «зым-жер» аралыгы үчүн. υ/υ1

1,30

1,25

1,20

1,15

1,10

1,05

1,00

1,0 1,2 1,4 1,6 υ2/υ1 Ϭυ

0,22 0,20

0,18 0,16 0,14 0,12 0,10

0,08 0,06

0,04 0,02

0 0,2 0,4 0,6 υ2 - υ1 18-сүрөт. Аргасыз чыңалуунун υ-нын орточо маанисинин жана орточочарчылык кыйшаюусунун Ϭυ υ2 жана υ1-лердин чектеринен көз карандылыгы (υk1 жана υk2 шайкеш эмес кошмолоолору үчүн тийиштүү түрдө).

4). Аба же сагактоочу каршылыктары менен болгон майлуу 110-220 кВтук каптамалануулары ЭООЭнин жана «Электр орнотмолорунун каптамаларын тандап алуу боюнча нускаманын» талаптарына жооп берген өчүргүчтөрү бар АЧылар үчүн атмосферанын кирдеши II-даражадан төмөн болбогон аймактар үчүн, 3-орунбелгиченин шарттарынын аткарылышын текшербестен кошмололоолордун ашыкча чыңалууларынан атайын коргоо чараларын көрүүлөрүн колдонбоого уруксат берилет, эгерде аргасыз чыңалуу γ ≤ 1,2 болбосо.

32-санирээтки. Дүрмөтсүздөндүрүү чыңалуусунун өзгөрүүчүлүк көмөкчоңдугу Си -нин эсептөө көмөкчоңдугунан Ви -ден көз каранды болгондугунун мааниси

Чубалгылык каптаманын түрү

Uном, кВ

Си

Ви

Зымчынылардын тизмектемеси жөө туман же майдалап жааган жаандан нымдалышкан жана кирдеген (k'г)

110-500

10

1,42

Зымчынылардын тизмектемеси кургак же нөшөрлөгөн жаандан нымдалышкан (kм, kc)

110-220

500

5

8

1,17 1,30

«Зым-түркүк» абалык аралыгы

110-220

500

5

8

1,17 1,30

«Зым-жер» абалык аралыгы

110-500

5

1,17

5). Аба же сагактоочу каршылыктары менен болгон майлуу 110-220 кВтук 4-орунбелгиченин талаптарына жооп бербеген өчүргүчтөрү бар АЧылар үчүн АКК кошмолоосу учурунда 3- орунбелгиченин шартарынын аткарылышын текшерүү жетиштүү:

- I- АБД аймактарында k'r = km жана ҮАКК кошмолоосу kм, kс жана kпо каптамалоо деңгээлдеринин 2,46v- дан кем эместигин талап кылат; чубалгыда трансформатор орнотуу талаптарды 2,19v-га чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет; БАККны колдонуу талаптарды 2,05v- деңгээлине чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет;

- II-ден кем эмес АБД аймактарында, k'r = kс болгон ҮАКК k'r -га (2,66γ-дан кем эмес) жана kпо -го (2,46v -дан кем эмес) – трансформаторду өтмөктөргө орноткон учурда жана 2,19v -АЧыга трансформатор орноткон учурда; БАККны колдонуу k'r > 2,49v -га жана kпо >2,05v -ларга болгон талаптарды көрсөтүлгөн барабарсыздык деңгээлине чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет;

- II -ден кем эмес АБД аймактарында, эсептик деңгээли k'r > k болгон ҮАКК kс жана kпо-лорго болгон талаптарды 2,46v- дан кем эместигин талап кылат (чыңалуу трансформаторлору өтмөктөрдө орнотулган учурда); жана 2,19v (чыңалуу трансформаторлору чубалгыда орнотулганда); БАККны колдонуу - талаптарды k-га дейре төмөндөтүүгө жана kполарга болгон талаптарды 2,05v- деңгээлине чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет.

6). Сагактоочу каршылыктары жок майлуу челектүү өчүргүчтөрү бар 110-220 кВтук АЧылар үчүн бир фазалуу ЧЧтан кийин толук жүктөлбөгөн АЧы өчкөндөн кийинки кошмолоолор учурунда 3-орунбелгинини шарттарынын аткарылышын текшерүү жетиштүү:

- k'ϩϩ ≈ kм болгон I- АБД аймактарында жана ҮАКК kм, kс жана kпо каптама деңгээлдерин 2,82v кем кылбоону камсыз кылуу керек (чыңалуу трансформаторлору өтмөктөрдө болгон учурда) же 2,56v-ны (трансформаторлор АЧыда болгондо);

- II-ден кем эмес АТАлуу аймактарында жана эсептелген деңгээлдери k'ϩ < kс болгондо каптаманын k'ϩ ≥ 3,43 v жана kпо ≥ 2,82v болгон деңгээлдерин камсыз кылуу керек (чыңалуу трансформатолору өтмөктөрдо болгон учурда) же k'ϩ ≥ 3,1 v жана kпо ≥ 2,56v болушун (трансформаторлор АЧда болгондо);

- II-ден кем эмес АТАлуу аймактарында жана эсептелген деңгээлдери k'ϩ > kс болгондо каптаманын kс жана kпо ≥ 2,82v дэңгээлин камсыз кылуу керек (чыңалуу трансформаторлору өтмөктө болгондо) же 2,56v -дан кем эмес кылуу (трансформаторлор АЧыда болгондо).

7). АКК кошмолоосу учурунда 500 кВтук АЧылар үчүн 3-орунбелгинин шарттарынын аткарылышын текшерүү жетиштүү:

I- АБД аймактарында k'ϩ = km жана ҮАКК kм, kс жана kпо каптамалоо деңгээлдерин 2,73v- дан кем эместиги талап кылынат. Эгерде бул талаптар аткарылбаса, анда техникалык-экономикалык түшүнүктөр боюнча кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан коргоо ыкмаларын тандап алуу керек: чубалгыда трансформатор орнотуу талаптарды 2,43v-га чейин төмөндөтөт; БАККны колдонуу талаптарды 2,28v- деңгээлине чейин төмөндөтөт; 50 Гц жыштыгында тешип өтүүчү чыңалуусу 580 кВттон ашпаган (k0 k = 1,9) чубалгыда кошмолоочу дүрмөтсүздөндүргүчтөрдү орнотуу ҮАККынын натыйжалуулугун камсыз кылат v ≤ 1,5 болгон учурда;

- II- АБД аймактарында ҮАКК каптаманын деңгээли k'ϩ ≥ 2,66v, kм, kс жана kпо - 2,73v -дан төмөн эмес болушун талап кылат; АЧыда чыңалуу трансформаторун орнотуу талаптардын kм, kс и kпо -ларды 2,43v-га чейин төмөндөтүүгө алып келет; БАККыны колдонуу талаптарды k'ϩ > 2,49v-га жана kм, kс жана kпо -лорду 2,28v-га чейин төмөндөтөт; АЧыда kо ≤ 1,9 болгон кошмолоочу дүрмөтсүздөндүргүчтү орнотуу аргасыз чыңалуунун v≤1,15 болгонунда ҮАККынын кошмолоосунун натыйжалуулугун камсыз кылат.

8). ЭООЭнин талаптарына ылайык 110-500 кВ АЧыларында тандалып алынган «зым-жер» аралыктары 3-орунбелгинин шарттарын аткарууну камсыз кылышат v аргасыз чыңалуусунун баардык анык болгон маанилери үчүн, кошмолоочу ашыкча чыңалуулардан коргоо боюнча чараларды көрүүсүз.

9). 7- орунбелгиде көрсөтүлгөндөгү боюнча коргоо каражаттарын тандап алууга бул бөлүмдүн сунуштарынын негизинде алдын ала аргасыз чыңалууну төмөндөтүү боюнча чараларды тандап алуу жүргүзүлүшү керек.

181. Көмөкчордондордун каптамаларын коргоо боюнча чаралар:

1). 1516.1-76* МҮЧкө туура келүүчу жана 220 кВтук орому 1516-73- МҮЧкө салыштырмалуу жогорулатылган каптамалык деңгээлдери бар трансформаторлору (автотрансформаторлору) менен болгон 110-220 кВ көмөкчордонунда ички ашыкча чыңалууларды чектөө боюнча атайын чараларды колдонуу талап кылынбайт.

2). 220 кВтук КЧлардагы 1516-76* МҮЧкө каптамалоо деңгээли туура келген трансформаторлордун (автотрансфоматорлордун) 220 кВ оромдору ички ашыкча чыңалуулардан, кошмолоочу аппарааттары жок дүрмөтсүздөндүргүч жана трансформатордун ортосундагы чынжырга орнотулган РВМГ катарындагы дүрмөтсүздөндүргүчтөр менен корголушу керек.

3). 500 кВтук КЧларда РВМК катарындагы, аны алмаштыруучу окшош же башка түрдөгү айкалыштырылган дүрмөтсүздөндүргучтөр ар бир өтмөктүк тутумда АЧылардын аягында (АЧыга түздөн-түз кошулган аппараттарды коргоо үчүн, эгерде бул бөлүмдүн 3-, 6- жана 7- орунбелгичелеринин талаптары боюнча чубалгынын каптамасын коргоо үчүн дүрмөтсүздөндүргүчтөрдүн орнотулушу каралбаса) жана узатасынан сыйымдуулукту толуктоо орнотмосу кошмолонуучу өтмөктөрүндө орнотулушу керек.

4). 500 кВтук трансформаторлордун (автотрансформаторлордун) жана реакторлордун 500 кВтук ормдору алардан өчүрүлбөй турган РВМГ же РВМК жана аны алмаштыруучу окшош же башка түрдөгү дүрмөтсүздөндүргүчтөр же АЧЧлар менен корголушу керек.

5). 500 кВ КЧыларынын жабдуулары чыңалуунун узак жогорулоолорунан бул бөлүмдө сунушталган чаралар топтомдору менен корголушу керек.

8-бөлум. 6-35 кВ тармактарында ички ашыкча чыңалуулардан коргоо §17. Жерге болгон бир фазалуу жалындоочу чабышуулардагы ашыкча чыңалуулар

182. 6-35 кВ чыңалуусундагы натыйжалуу жердетилбеген ортому менен иштеген тармактардын, обочолотулган, өөрчүндөп-жердетилген же болбосо каршылыктуу-жердетилген ортомдору болушу керек. 6-35 кВ тармактарында негизги коргоо чаралары катары жерге туташуунун сыйымдуулук агындарын жалын өчүрүүчү реакторлордун (ЖӨР) жардамы менен толуктоо болуп эсептелет, биринчи кезекте жерге чабышуу жалынынын таасиринен коргоону камсыз кылуу менен (жабдуунун ысыктыктан жабыркоосунан жана жалындын башка фазага өтүшүнөн), ошондой эле бир эле убакта жерге чабышуунун жалынынын ашыкча чыңалууларын төмөндөтүүчү.

183. Сыйымдуулук агындарынын толуктоолору менен болгон аба жана аралаш тармактарында, тармакта сыйымдуулук шайкешсиздиги пайда болгон учурда жана толук фазалык эмес кошмолоолор учурларында чыңалуунун өөрчүндөөчү жогорулашына каршы чаралар аткарылышы керек.

184. Обочолотулган же өөрчүндөп-жердетилген ортому менен болгон 6-35 кВ тармактарында ички ашыкча чыңалуулар каптамаларына демейдеги учурларда коркунучсуз, андыктан атайын коргоо чараларын колдонуу, кээ бир учурлардан тышкары кереги деле жок, бирок кооргоодон баш тартуу негизделиши керек. Жабдууну узак мөөнөт иштетип пайдалануудан каптаманын эскириши жана начарлашынын кесепетинен ар бир такталган учурларда ички ашыкча чыңалуулардан коргоонун кошумча чараларын колдонуу каралышы керек (АЧЧ, басаңдатуучу RС чынжырын, ортомдогу каршылыктарды орнотуу, ж.б.). Абасыздандырылган өчүргүчтөр менен аз индуктивдүү агындарды кошмолоо учурларында пайда болуучу ашыкча чыңалуулардан коргоо сөзсүз түрдө жүргүзүлүшү керек.

185. 6-35 кВ тармактарында коркунучтуу өөрчүндөөчү жана ферроөөрчүндөөчү серпилүүлөрүнүн болууларын болтурбоо же төмөндөтүү боюнча чараларды көрүү керек, акыркылар 35 кВ тармактарында жерге болгон бир фазалуу темирдик чабышууларын өчүргөндөн кийин пайда болот.

186. Трансформаторлордун пайдаланылбаган оромдорун электртуруктулуктук жана электрмагниттик таасирлерден дайыма корголушу талап кылынат.

187. Обочолонтулган ортомдуу тармактарда бир фазалуу жалындуу (тимирдик эмес) жерге чабышууда көп ирет алмак-салмак күйүп-өчкөн жалындар байкалат. Бул учурда пайда болуучу өтмөктүк иш жүрүштөр бүлүнүүчү жана жабыркабаган фазаларда ашыкчы чыңалуулардын пайда болушуна алып келет. Бул ашыкча чыңалуулар баардык тармакка таасир берет, алардын чоңдугу жалынды өчүрүү менен анын кайра күйүү учурларынын катышы, аралыктын электрдик бышыктыгынын калыбына келүүчү кыйшыктарынын айкалышуулары, жалындын күйүү иш жүрүшүндөгү ортомдун жылышуулары жана фазалардын сыйымдуулуктарынын жерге карата жана өз-ара катыштары менен аныкталат. Белгиленип кеткен көрсөткүчтөрдүн жана алардын айкалышууларынын кокустуктан болушунан ашыкча чыңалуулардын эселиги кандайдыр бир туруктуу мыйзам боюнча бөлүштүрүлөт, алардын көрсөткүчтөрү болсо бир гана эксперименталдык жол менен аныкталат.

Жерге бир фазалык чабышуулар учурундагы болгон ашыкча чыңалуулардын деңгээлдерин каттоо боюнча маалыматтар жана оозеки баалоолор таза фазалардагы ашыкча чыңалуулардын мүмкүн болгон чектелген маанилеринин эселиги катары (3,5÷4)Uф чегинде кабыл алууга мүмкүндүк берет. Ашыкча чыңалуулардын мындай эселиги биринчи ирээтте обочолонгон ортомдуу тармактар үчүн мүнөздүү.

188. Жерге бир фазалык жалындуу чабышуулар учурундагы болгон ашыкча чыңалуулардын деңгээлдерин жана сандарын азайтуу тутумдун ортомуна жалын өчүрүүчү реакторду, же болбосо жандуу каршылыкты кошуу менен камсыз болушу мүмкүн.

189. Электр орнотмолорун орнотуу Эрежелеринин негизинде жалын өчүрүүчү реакторлорду колдонуу сыйымдуулук агынынын жерге чабышуусунун маанисинин төмөндөгүдөн ашкан учурунда талап кылынат:

- 3-20 кВтук тармактардын темиркуйматаштуу жана темир түркүктүү АЧыларында, жана 35 кВ тармактарынын баардыгында -10Аден жогору;

- АЧыларында темиркуйматаштуу жана темир түркүктөрү жок тармактарда: 3-6 кВ чыңалууларында - 30Аден жогору, 10 кВтук чыналуу учурунда – 20Аден жогору, 15-20 кВ болгон учурда – 15Аден жогору;

- генератор-трансформатор сапсалгылар түзмөктөрүндө (генераторлук чыңалууда), ошондой эле электр коопсуздугуна жогорулатылган талаптары менен болгон 6-35 кВ тармактарында (тоолук ачык жана чым көңдүү, шахталык иштетүүлөрдө ж.б.) -5 жана андан жогору А.

Жалын өчүрүүчү реакторлорду орнотуу төмөндөгүлөрдү камсыз кылышы керек:

- жерге чабышуу болгон жериндеги агындын төмөндөшү бир даражадан көбүрөөк болушу керек, мындай учурда жалындын иондоочу мүмкүндүгү азаят жана анын өчүшү тездейт;

- жалын өчкөндөн кийин жабыркаган фазадагы чыңалуунун калыбына келишинин ылдамдыгы азаят, бул анын кайра күйгөнүн кыйындатат.

Жалын өчүрүүчү реакторлор менен сыйымдуулук агынынын толуктоолору бар тармактарда каттоолордун жыйынтыктары боюнча жалындоодон болгон ашыкча чыңалуулардын жогорку чеги (2,5÷3,1)Uф деңгээлинде бааланышы мүмкүн. Жалын өчүрүүчү реакторлордун колдонулушунун эң жогорку натыйжалуулугу өөрчүндөөчү жөндөөлөр учурунда жетишилет, мындай учурда тармактын шайкеш эместик даражасы 0,75%дан ашпашы керек, ал эми кадимкидей иш тартиптеги ортомдун жылышуусунун чыңалуусу 15%Uф -узак мөөнөттө жана 30%дан жогору эмес болгондо – 1 сааттан ашпашы керек. Эгерде шайкеш эместиктин чыңалуусу жана ортомдун жылышуусу көрсөтүлгөн маанилерден ашса, анда аларды төмөндөтүү фазалардын сыйымдуулктарын жерге карата теңдөө менен ишке ашырылат, мисалы көмөкчордондун өтмөктөрүндө чубалгынын фазаларынын орундарын алмаштыруу менен (транспонирлөө).

190. АЧ жана КЗЧларды фаза боюнча кошуп жана өчүрүүлөргө тыюу салынат, эгерде бул ортомдун жылышуусунун чыңалуусун көрсөтүлгөн маанилерден ашуусуна алып келиши мүмкүн болгондо.

191. ЖӨР жана трансформатордун ортому, ага кошулган реактордогу ашыкча чыңалуулардан АЧЧы менен корголушу керек, жерге болгон эки фазалуу ЧЧтар учурундагы өчүрүүдө ЖӨРдөгү агынды кесүүдөн өтмөктөрдө аз сыйымдуулук калган учурда. АЧЧ ошондой эле эгерде ЖӨРдүн эң чоң агыны Iр ≥ Iс болсо орнотулат, бул жерде Iс -ЧЧты өчүргөндөн кийинки өтмөктөгү жерге болгон сыйымдуулук агыны, мындай учурда ашыкча чыңалуулар 3Uф ашпайт.

192. Ортомуна ЖӨР кошулган трансформатордун курулай иштөөсүн өчүрүп жана күйгүзүүнү бир гана реакторду өчүргөдөн кийин жүргүзүү керек, анткени өчүргүчтүн (ажыраткычтын) тийимдеринин бирдей кошулуп жана бирдей ажыратылбагандыгы, тармактын фазалар боюнча сыйымдуулуктарын толтуруунун натыйжасында коркунучтуу ашыкча чыңалуулардын пайда болушуна алып келиши мүмкүн.

193. Жалын өчүрүүчү реактордун ашыкча толуктоо тарабына 5%дан ашпаган бузулуу даражасы менен иштөөгө жол берилет. Толуктоолордун көрсөтүлгөн иш тартиптеринен кыйшаюулар бир гана тийиштүү негиздөөлөр болгон учурларда мүмкүн.

194. Ашыкча чыңалуулардын таасирлеринен тармактарды коргоонун негизги ыкмаларынын бири катары РКА түзүлүштөрү менен камсыздоо болуп саналат.

6-35 кВ тармактарынын баардык кошмолорун бир фазалуу чабышуулардан төмөндөгү талаптарга жооп берген релелик коргоо түзүлүштөрү менен жабдуу сунушталат:

- түзүлүштөр туруктуу жабыркоолорго жана кезек-кезеги менен алмашып турган жалын коштолгон жабыркоолорго жооп кайтарып туруусу керек;

- түзүлүштөр бир фазалуу чабышуу жерине чейинки багытты тандап аныктоосу керек;

- түзүлүштөрдүн иштеши тармактын иштетип пайдалануу иш тартиптеринен көз каранды болбошу керек.

Мындайда коргоо түзүлүштөрү өчүүгө убактысын токтотууга чектөөсүз аракет кылышы мүмкүн, өчүүгө убакыт чектеп коюуп (тандоочулук, технологиялык ж.б. у.с.), же белги берүүгө; же болбосо бир фазалуу чабышуусу менен болгон бөлүктү өчүрүүчү коргоо түзүлүшү эң кичине күтүү убактысы менен «жерди» өчүрүү коопсуздук ыкмаларынын талаптары боюнча аракет кылышы керек.

195. Обочолонгон ортому бар 6-35 кВ тармактарында жалындоочу ашыкча чыңалуулар дурус каптамаларга коркунуч туудурбайт, бирок каптамалоонун иштешинин ишенимдүүлүгүн жогорулатуу максатында эскирүүнүн негизинде АЧЧылар колдонулушу мүмкүн, алардын натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн ортомдо каршылыктар менен кошо пайдаланышат төмөндөгү шарттарды аткаруу менен:

- АЧЧылардын коргоочу мүнөздөмөлөрү корголуучу жабдуунун (трансформатор, кыймылдаткыч, каптама зым, ЖБТ) каптамалоо деңгээли менен айкаштырылышы керек;

- АЧЧлар үчун 50 Гц жыштыгындагы жол берилген чыңалуулар чоңдугу жана узактыгы боюнча тармактагы мүмкүн болгон чыңалуунун жогорулоолоруна туура келиши керек;

- АЧЧылардын өткөрүү мүмкүнчүлүктөрү тармактагы баардык мүмкүн болгон агындык таасирлерине туура келиши керек алардын узактыгын эске алуу менен. Көрсөткүчтөрүн жана орнотуу жерлерин тандап алуу ашыкча чыңалууларды жана АЧЧыга агындын тийгизген таасирлерин эсептөө ыкмалары менен жүргүзүлөт.

196. Бир фазалуу чабышуулардын фазалык аралыкка жана кош кабат чабышууларга өтүп кетүү учурлары көп болгон бөлүштүрүү жана өнөр жайлык тармактарда, ошондой эле электр чордондордун өздүк керектөөлөр тармактарында сыйымдуулук агындарын толуктоо боюнча кыйналуулар пайда болот жогорку ыргактуулуктагы калдык агындын чоңдугуна байланычтуу, бул жерде жабыркаган бөлуктү өчүрүү камдык бар учурда зыян келтирбейт (бир фазалуу чабышуулардагы жабыркаган бөлүктүн капысынан бүлүнүүчүлүк өчүрүлүшүнүн терс натыйжалары азыраак оордук келтирет), жергиликтүү шарттар боюнча ортомду каршылык аркылуу жердетүү жана «жер» менен кошууну өчүрүүнү эң аз убактынын күтүшү менен аткаруу ыңгайлуу.

Жогорку омдуу каршылыктуу жердетилген тармактарда ортомго каршылык кошуу сунушталат, анын каршылыгы тармактын баардык фазаларынын жерге карата болгон сыйымдуулугунун каршылыгы менен бирдей даражада, ал болсо жалындык жана ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардын түбөлүк ылдыйлашын камсыз кылат.

197. Обочолонгон ортому тутумдун ортомуна кошулган жандуу каршылыкты колдонуу төмөнкү каптамалык деңгээли жана салыштырмалуу жогорку жабыркоочулукка ээ болгон каптама зымдуу бөлүштүрүү тармактарына сунушталышы мүмкүн. Каршылыктын чоңдугу ал аркылуу агып өтүп жаткан агын тармактын тийиштүү сыйымдуулук агынынын 0,5÷1,0 чейинкисин түзгөндөй кылып алынат. Бул учурларда таза фазаларда ашыкча чыңалуунун эң чоң эселиги (2,2÷2,5)Uф -дан ашпайт.

198. Бир фазалуу чабышуу менен жабыркаган кошулмасын бүлүнүүчүлүк өчүрүүгө жол берилген ортомдору каршылык аркылуу жердештирилген тармактарды коргоо үчүн эки башка коргоо деңгээли бар эки чектегичтүү түзмөк колдонулат. Мындай коргоо түзмөктөрү электр чордондорунун 6 кВтук өздүк муктаждыктар тармактарында жана башка 6-10 кВ тармактарында пайдаланылат. Коргоо тутумуна, мындай учурларда, каршылыктан тышкары жерге болгон агындык багытталбаган тандоочулук коргоо да кирет, өчүүгө убактыны күтүүсүз аракет кылган. Анын тандоочулугу каршылык жараткан жандуу агын бир гана жабыркаган кошулма аркылуу агып өткөндүгү менен аныкталат, ал эми калган кошмолор аркылуу болгону, коргоого туураланып коюулуучу, нөлдүк ырааттуулуктагы өздүк сыйымдуулук агыны агып өтөт.

199. Кошмолордун агындык коргоолору иштен чыккан учурда же өтмөктөрдөгү бир фазалуу чабышууларда каршылык чынжырындагы агын трансформаторуна кошулган коргоо иштейт, ал болсо 0,58с убактысы менен каршылык жана АЧЧ менен чогуу жердетилүүчү трансформатордун өчүшүнө таасир берет, мунун негизинде түзмөктө бир фазалуу чабышуулардын көпчүлүгүнүн узакка сакталып турушу жокко чыгарылат, бул болсо жабдуунун иштешине ыңгайлуу шарт түзөт жана жердетилүүчү трансформатордун жанына орнотулган АЧЧыга чубалгылык чыңалуунун узак мөөнөткө таасир көрсөтүүсүн жокко чыгарат. Жердетүүчү жалындардан болгон ашыкча чыңалуулар, ортомдогу каршылыктар менен АЧЧынын иштешине ыңгайлуу шарттарды түзүүчү чыңалуунун ченемделген 2,4Uф деңгээлине чейин чектелген.

200. Көрсөтүлгөн шарттардын негизинде, б.а. кошмолордун агындык коргоолорунун иштен чыгууларынын же өтмөктөрдөгү бир фазалуу чабышуулардын пайда болууларынын сейрек учурагандыктарынан тармак обочолонгон ортомдуу иштөө иш тартибине өтөт жана биринчи АЧЧыга караганда түзмөктө көп эле начарыраак мүнөздөмөлөрү менен болгон экинчи АЧЧынын коргоосуна өтөт, б.а. (2,9÷3,0)Uф.

201. Чыңалуу трансформаторлорунун жабыркоолорун азайтуу үчүн обочолоону көзөмөлдөө үчүн, оромдорунун өзгөчө кошмолоруна жана төмөндөтүлүп чектелген чоңдуктагы индукцияга ээ болгон өөрчүндөөгө каршы НАМИ-6, НАМИ-10 жана НАМИ-35 ЧТлары колдонулат. Иштетип пайдалануудагы НТМИ-6-10 жана 3*ЗНОМ-35 түрүндөгү ЧТлардын ферроөөрчүндөөчү ыргалуулардан жана жерге болгон жалындоочу чабышуулардан жабыркоолорун болтурбоо үчүн төмөндөгү чараларды аткаруу керек:

- тармактын ортомун, сыйымдуулуктардын 0,01с дүрмөтсүздөндүрүүсүн камсыз кылуучу ЖӨР же каршылык аркылуу жердетүү;

- үч бурчтук түзмөгү боюнча кошулган НОМ түрүндөгү трансформаторлорду колдонуу менен фазалар аралык чыңалууну өлчөө менен чектелүү мүмкүнчүлүгү болгон учурда ЖЧ оромдорунун жердетилген ортомдору бар ЧТларынын тармактагы санын азайтуу;

- 35 кВ тармактарында ЗНОМ-35 үч фазалуу тобунун ордуна фазалар аралык чыңалууну өлчөө үчүн эки НОМ-35 жана азыктандыруучу трансформатордун ортомуна кошулган бир ЗНОМ-35 трансформаторлорун колдонуу тармактын каптамаланышын текшерүү үчүн;

- 6-10 кВ тармактарында ЧТынын ортомдук зымына такай кошулган 10 кОмдой болгон каршылыктарды колдонуу, мындай учурда ортомдун каптамасы 1,3Uф-дай болгон ашыкча чыңалууну көтөрүшү керек;

- ажыратылган үч бурчтук түзмөгүндө кошулган 25 Ом, 400Вттык каршылыкты ЧТынын экинчилик оромуна кошуу. Коргоочу каршылык сактоочсуз ЧТынын жанына такай орнотулат жана такай кошулган боюнча кала берет, аны колдонуусунун максатка ылайыктуулугу иш жүзүндө сынап көрүү менен текшерилет.

§18. Толук жүктөлбөгөн чубалгылардын кошмололоо учурларындагы ашыкча чыңалуулары

202. Ашыкча чыңалуулардын пайда болушу толук жүктөлбөгөн чубалгылардын кошмолоолорунун баардык түрлөрүндө мүмкүн. Кошмолонуучу чубалгылардын болжомдолгон кошулууларында жана автоматтык кайра кошулууларында агынсыз тыныгуунун эсебинен калдык чыңалуунун төмөндөшү 3Uф чубалгылык чыңалуусунун эселигинен 30-40% ашкан ашыкча чыңалууларга алып келет, жана ошондуктан жерге болгон жалындоочу чабышуулар учурундагы ашыкча чыңалууларга караганда азыраак коркунучтуу. Тийимдердин ортосундагы жалындын кайра жанууларына жол берген өчүргүчтөр менен чубалгыларды өчүрүү учурундагы ашыкча чыңалуулар көбүрөөк коркунучтуу.

203. Чубалгыларды өчүргөндөгү ашыкча чыңалуулардын чоңдугу бир нече көрсөткүчтөр менен аныкталат: өчүргүчтүн түзүлүшү, тармактын иштешинин өчүрүлүшүнүн алдындагы иш тартиби, жалын өчүрүүчү реактордун бар экендиги.

204. Обочолонгон ортомдуу тармакта көбүрөөк коркунучту, сыйымдуулугу тармактын калган бөлүгүнүн сыйымдуулугунан чоңураак болгон чубалгыларын өчүрүү алып келет. Мындай учурда ашыкча чыңалуулардын эселиги өчүргүчтө жалындын кайталанып жанганы болбогон учурда 3төн кем эмес (фазалык чыңалууга карата болгон) жана 5тен жогору жалындын кайталанып жануусу бар учурда болот.

205. Капталмаланган же өөрчүндөп жердетилген ортомдуу тармакта эң чоң ашыкча чыңалуулар чубалгыны өчүрүү боюнча кошмолоо иш жүрүшүнүн жерге бир фазалуу чабышуусунун иш жүрүштөрүнүн бири бирине кабаталган учурларында пайда болот, же ортомдун жылышуусуна алып келүүчү башка иш жүрүштөрдө ( тагын айтканда, жалын өчүрүүчү реактордун бар экендиги менен байланышкан ортомдун жылышуусу).

206. Толук жүктөлбөгөн чубалгылардын өчкөн учурларындагы ашыкча чыңалууларды чектөө үчүн, сыйымдуулук агынын өчүрүү учурунда, жалындын кайра жануусун жокко чыгаруучу өчүргүчтөрдү жана ортомду жылыштыруунун мүмкүн болгон ыкмаларын пайдалануу керек (тармактын сыйымдуулуктук шайкеш эместигин, ашыра толуктоо иш тартибин колдонуу ж.б.).

§19. Толук жүктөлбөгөн трансформаторлорду өчүрүү учурундагы ашыкча чыңалуулар

207. Ашыкча чыңалуулардын пайда болуулары өчүргүчтүн тийимдеринин ортосундагы жалынды өчүрүлүүчү агындын нөлдүк мааниден өткөнгө чейин күтүүсүз өчүрүлүшү менен байланычтуу, андан кийин өчүрүлүүчү индуктивдүүлүктүн магниттик талаасынын энергиясынын трансформатордун жана ага кошулган чынжырдын мителик сыйымдуулугунун электр талаасынын энергиясына өтүү менен, ошондуктан ашыкча чыңалуунун чоңдугу өчүргүчтүн түзүлүшү, ошондой эле түзмөктүн көрсөткүчтөрү менен аныкталат.

Ашыкча чыңалуунун чоңдугу трансформатордун кубаттулугу жана чыңалуусунун чектелген чоңдугунун төмөндөшү менен, өчүргүчтүн жалынды өчүрүү мүмкүндүгүнүн жогорулашы менен көбөйөт. Шарттардын эң жогорку ыңгайсыз айкалышуулары учурунда бул ашыкча чыңалуулар каптама үчүн коркунчтуу чондуктарына жетиши мүмкүн. Ашыкча чыңалуулардын катталган эселиктери Uф-тин алты эселик чоңдугуна жетет.

208. Иштетип пайдалануу шарттарында ашыкча чыңалуулар өчүргүч менен өчүрүлүүчү трансформатордун ортосунда каптама зымдын бар болгон учурунда түбөлүк ылдыйлайт. Ашыкча чыңалуулардын эң аз эселиги 2,5Uф-га чейин төмөндөйт.

§20. Тармактын толук эмес фазалуу иш тартиптериндеги ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар

209. Обочолонгон ортомдуу тармактарда шайкеш эмес кошмолоолор учурунда трансформаторлордун жандуу эмес магниттөөчү өөрчүндөөчү чөйрөсызыктар пайда болушу мүмкүн. Өөрчүндөөнүн пайда болушунун кадимки учурдагы шарттары катары төмөндөгүлөр эсептелет:

- чубалгынын аягында трансформатордун курулай иштеши кошулган азыктандыруу булагынын жанындагы чубалгынын бир фазасынын үзүлүшү жана жердетилиши;

- трансформатордун биринчилик жагында бир же эки фазасы ажыратылган.

210. Ферроөөрчүндөөнүн пайда болуу мүмкүндүгү жана толук эмес фазалуу иш тартиптеринде ашыкча чыңалуулардын пайда болуулары өчүргүч менен трансформатордун ортосундагы чубалгынын бөлүгүнүн бирдей маанидеги сыйымдуулук каршылыгынын жана трансформатордун жандуу эмес магниттелишинин ортосундагы катышы менен аныкталат. Акыркынын бейсызыктуу болушунун негизинде ферроөөрчүндөөнүн мүмкүн болушун текшерүү трансформатордун магниттелүү кыйшыгы жана чубалгынын сыйымдуулугу жөнүндө так маалыматтарды эске алуу менен ирээткилик-талдоочулук ыкманы колдонуп жүргүзүлүшү мүмкүн. Эреже катары, ферроөөрчүндөө мүмкүндүгү чубалгынын сыйымдуулугу жогорулаган сайын өсөт, ал эми өзгөрбөгөн сыйымдуулукта – трансформатордун кубаттуулугунун азаюусу менен.

211. Ферроөөрчүндөөнүн мүмкүн болушун жана ашыкча чыңалуулардын чоңдугун азайтуу үчүн төмөндөгү чаралар көрүлүшү мүмкүн:

- трансформатордон толук жүктөлбөгөн иш тартибинде иштөөсүнөн баш тартуу, өчүргүч менен трансформатордун ортосундагы чубалгынын кесиндисин азайтуу;

- трансформатор менен өчүргүчтүн ортосундагы сактагычтардан баш тартуу;

- трансформатордун чынжырында бир фазалуу кошмолоолоочу түзүлүштөрдөн баш тартуу;

- өөрчүндөөчү чөйрөсызыкты каптама зымдын узундугун өзгөртүү же тең салмактоочу жүктөлүштү пайдалануу менен бузуу;

- жүктөлуштүн эң аз убактысында азыктандыруучу көмөкчордондун өтмөктөрүндөгү чыңалууну чектелген чоңдуктагы деңгээлге чейин төмөндөтүү.

§21. Чыңалуу трансформаторунун катышуусундагы ферроөөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар

212. Обочолонгон ортомдуу жана жерге болгон чабышуулардын салыштырмалуу чоң болбогон агындуу тармактарда чыңалуу трансформаторлорунун катышуусу менен болгон ферроөөрчүндөөчү иш жүрүштөр иш жүзундө 25 жана 50 Гц жыштыктарында ашыкча чыңалуулардын таасиринен пайда болот жана анын ичинде жерге туташуу иш тартибинде фазанын жер менен байланышы үзүлгөн учурда да пайда болот. Ферроөөрчүндөө трансформатордун оромдорунда агындык жүктөлүштөрдү алып келет жана каптаманын ысыктыктан бузулушуна алып келет.

Теориялык жана иш жүзүндөгү сыноолордун баалоолору ферроөөрүндөөчү иш жүрүштөр көпчүлүк учурда тармактын трансформаторго болгон сыйымдуулугу 0,15÷1,3 мкФ -дан ашпаган учурда пайда болушу ыктымал, трансформатордун магниттелүүчү мүнөздөмөлөрү жана өөрчүндөөнүн жыштыгына жараша. Ферроөөрчүндөөнүн өөрчүү иш жүрүшүндө чыңалуу трансформаторунун оромдору аркылуу чектелген чоңдуктагы деңгээлден 10 эселегенге чейинкидей агындар агып өтөт.

213. Чыңалуу трансформаторлору менен болгон тармактардагы ферроөөрчүндөөчү иш жүрүштөрдүн пайда болуу мүмкүндүктөрү бөтөнчө тармактагы күчтүк трансформаторлордун жүктөлбөгөн учурларында жогорулайт (чектелген чоңдуктагы жүктөлүштөн 10-20% болгон учурда) жана чыңалуунун жогорулашы чектелген чондуктун чегине чейин же бир нече эсе жогору болгондо.

Тармактын ферроөөрчүндөөгө болгон туруктуулугунун белгичени катары бул шарттарда төмөндөгү катышты колдонууга мүмкүн: Iс U8 ------ > 8 (------) , Iхх Uн бул жерде Iс - тармактын жерге болгон чабышуусунун сыйымдуулук агыны; Iхх - тармактагы күчтүк трансформаторлордун магниттөөлөрүнүн агындарынын жыйындысы (курулай жүрүштүн агыны); U жана Uн – тийиштүү түрдө, тармактын болуп турган жана чектелген чоңдуктагы чыңалууларынын деңгээлдери. Чыңалуу трансформаторлорунун катышуусу менен болгон ферроөөрчүндөөлөр менен күрөшүүнүн эң натыйжалуу каражаты катары чыңалуу трансформаторлорунун ортомдорун жердетүүдөн ажыратуу жана ортомдун ички каптамасын 2Uф- деңгээлине чейин күчтөндүрүү болуп эсептелет. Бул учурда ортомдун жердетилбеген иш тартибинде иштеген тармактын каптамаланышынын көзөмөлдөө түзмөктөрү колдонулат.

9-бөлум. Элегаз ЖБТылуу жана абасыздандырылган өчүргүчтөрү менен болгон 110-500 кВтук КЧларды өөрчүндөөчү , жогорку- жана төмөнкү жыштыктардагы кошмолоочулук жана чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо. §22. Элегаз ЖБТлары менен болгон 110-500 кВтук КЧларды коргоо

214. ЭЖБТ электр жабдууларын чагылгандык ашыкча чыңалуулардан коргоо үчүн АЧЧ топтому орнотулат:

- ЭЖБТынын сыртына аба чубалгынын ЭЖБТга кирген жери менен акыркы түркүктүн (капкалдын) аралыгына;

- ЭЖБТларды каптама зым же аба чубалгыдан каптама зымга өткөн жеринде каптама кошмолор менен кошкон учурда;

- трансформатор, автотрансформатор жана сагактоочу реактор (СР) тарабынан ЭЖБТнын тышынан да, ошондой эле ичинен да трансформатордун (автотрансформатордун, СРдин) кошулуу чынжырында.

215. АЧЧынын трансформатордун (автотрансформатордун, СРдин) кошулуу чынжырында, ЭЖБТынын өтмөктөрүндө орнотулушунун керектиги, корголуучу жабдуунун АЧЧыга чейинки аралыгынан жана орнотулуучу жеринен, АЧЧынын көрсөткүчтөрүнөн, ЭЖБТынын түзмөгүнөн жана өтмөктөн тараган кошулмалардын санына жараша жана жабдууну агылып келүүчү чагылгандык толкундардан да, ошондой эле кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан да тийиштүү коргоо деңгээли камсыз кылынышы эсептелинип аныкталат.

216. ЭЖБТынын баардык каптама зымдуу жана жөнөкөй кириштери жана КЧнун эки ар башка ашыкча чыңалуулар тобуна дуушар болуучу жабдуулары (АЧынын жакындоолорунун кошулмалары, күчтүк трансформаторлор, АЧылар тарабында орнотулган өлчөөчү трансформаторлор, толуктоочу реакторлор, АЧЧылар) -өөрчүндөөчү, төмөнкү жыштыктагы кошмолоочулук жана натыйжалуу жердетилген ортомдуу электр тармактарындагы чагылгандык жана алдыңкы тарабындагылары 5-20 нс болгон жогорку жыштыктагы, ЭЖБТлардын курулай иштеген өтмөктөрүнүн бөлүктөрүн элегаз өчүргүчтөрү менен өчүрүп же күйгүзгөн учурларда тийиштүү коргоо ыкмалары жана каражаттары менен корголушу керек:

- демейдегидей аткарылган бейсызыктуу ашыкча чыңалуулардын чектегичтери менен да (АЧЧ), ошондой эле элегаздагылар (ЭАЧЧ) менен да, толук жүктөлбөгөн АЧыларды жана күчтүк трансформаторлорду (автотрансформаторлорду) кошмолоолоо учурунда пайда болуучу төмөнкү жыштыктагы кошмолоочулук ашыкча чыңалуулардын эң жогорку көрсөткүчтөрүн жана АЧылардан агылып келүүчү чагылгандык ашыкча чыңалуулардан чектөө үчүн;

- элегаз өчургүчтөрүндөгү алдын ала кошулуучу каршылыктары менен чубалгылардын болжомдолгон күйгүзүүлөрүндө төмөнкү жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын эң чоң серпилүүлөрүн чектөө, ал эми ийгиликтүү эмес АКК же БАККдан АЧылардын бүлүнүүдөн өчкөн учурунда кошмолоочу элегаздык өчүргүчтүн тийимдеринде турукташуучу чыңалуунун ылдамдыгы жана эң чоң өзгөрүүсүн төмөндөтүү үчүн;

- КЧынын түзмөгүн чогултуу (же ажыратуу) иш жүрүшүндө ЭЖБТылардын курулай иштеген өтмөктүк зымдарынын бөлүктөрүн кошмолоодо пайда болуучу жогорку жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын алдыңкы тарабын чоюучу жана эң чоң серпилүүсүн азайтуучу элегаз ажыраткычтарынын ичине орнотулган эки тараптуу аракеттеги алдын-ала кошулуучу каршылыктар;

- түркүктөрдүн жердетүүчү каршылыктарын төмөндөтүү жана АЧылардын КЧга болгон жакындоолорундагы зымаркандуу коргоонун таасирдүүлүгүн жогорулатуу, бул КЧга аба чубалгыдан агылып келүүчү чагылгандык толкундардын ашыкча чыңалууларынын санын жана эң чоң серпилүүлөрүн чектейт.

217. Ар бир ЭЖБТсы менен болгон КЧы үчүн техникалык-экономикалык көрсөткүчтөргө жана иштетип пайдалануунун ишенимдүүлүгүнүн алдын ала болжомдолгон деңгээлине негизделип коргоо топтомунун техникалык каражаттарынын курамына кирген, кандайдыр тигиндей же мындай ченинде курамы боюнча да, ошондой эле көрсөткүчтөрү боюнча да айырмалануу менен талап кылынган коргоо каражаттарынын бир нече түрлөрүнүн топтомун колдонууга мүмкүн.

218. Чагылгандын кыска мөонөттүк кыймыл-аракетинин таасиринин учурундагы ЖЖ (жогорку жыштыктагы) ашыкча чыңалуунун таасирлеринен элегаздык каптаманын электрдик бышыктыгын жогорулатуу максатында ЭЖБТлардын бөлүктөрүнүн темир тыштары дыкаттык менен тазаланып жана жылмаланышы керек электроддордун жол берилген бүдүрлүгүн 0,1÷0,3мм -лик деңгээлге жеткирүү менен. Ташып келүү же иштетип пайдалануу мезгилдеринде зымөтмөктөрдүн үстүлөрүндө пайда болуучу 2-6 мм узундуктагы темир кыпындар чагылгандык ашыкча чыңалуулардын таасирлерине караганда электрдик бышыктыкты эки эсеге чейин азайтат. Курулай иштеген өтмөктүк зымдын такай чыңалуу астында турганында бош темир кыпындардын зымөтмөктөргө жабышып калуулары пайда болот, бул элегаздык каптаманын электрдик бышыктыгын төмөндөтөт.

219. Кошмололоо учурундагы ашыкча чыңалуулардын эң чоң фазалык жумушчу чыңалуунун Uфм эң чоң серпилүүсүнө карата болгон эселиги күйгүзүүдө да өчүрүүдө да 2,3÷2,8ге жетиши мүмкүн, алардын так көрсөтүлгөн чоңдуктары зымөтмөктөрдүн толкундук каршылыктарынан, ЭЖБТынын жыйнакталышынан, кошмолонуучу бөлүктөрдүн узундуктары жана түзүлүштөрүнөн жана ажыраткычтын тийиимдеринин ортосундагы аралыкты тешип өтүү учурундагы өтмөктөрдөгү чыңалуунун көз ирмемдеги маанилеринин катыштарынан көз каранды. Кыймыл аракеттин иш жүрүшүндөгү тешип өтүүлөрдун жалпы саны тийимдердин биригүү (ажыроо) ылдамдыктары менен аныкталат жана жүздөгөн санга жетиши мүмкүн. Ашыкча чыңалуунун чоңдуктарына болгон көз караштар боюнча тийимдердеги чыңалуунун ар башка карама-каршылыкта жана эң чоң болуусу эң ыңгайсыз шарттарды түзөт, б.а. ∆U(0) = 2Uфм ге барабар болгондо. Өчүрүү учурунда мындай шарттарга акыркы тешип өтүүлөрдүн бири туура келет, ал эми күйгүзүү учурунда- биринчилердин бирөө.

220. ЭЖБТларды өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардан коргоо 28- санирээткиге жараша же тийиштүү эсептелген иш тартиптеринде 50 Гц жыштыктын эң чоң жумушчу чыңалуудан ашык жогорулап кетүү мүмкүкүндүгүн толук жокко чыгарууга багытталышы керек, же болбосо, эгерде бул экономикалык жактан максатка ылайык болбосо, өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулар ЭЖБТы жана КЧынын жабдуулары үчүн коопсуз болушу керек. Өөрчүндөөчү ашыкча чыңалууларды чектөө ЭЖБТлардын тышында ЭЖБТларга кирген жана чыккан кошулмаларда ишке ашырылат.

221. Эгерде ЭЖБТынын баардык бөлүктөрү жана ичине орнотулган жабдуулары МЭКтин ченемдери боюнча оңдоолордон кийинки сыноолордон өтсө, ал эми ЭЖБТга карата тышкы коргоо чараларынын топтомдору жана аппараттары «аба-элегаз» алгачтарынын, абалык кошулуулардын, күчтүк жана өлчөөчү трансформаторлордун, ошондой эле АЧЧылардын чектегичтеринин каптамаларына болгон таасирлерди чектесе, анда өөрчүндөөчү ашыкча чыңалуулардын коргоо тутуму жетиштүү болот.

222. КЧынын жабдууларынын өзүнө АЧылардын кошулууларынын жакындоолорунун, «элегаз-аба» алгачтарынын, АЧылар тарабына орнотулган өлчөөчү агындык жана чыңалуу трансформаторлорунун, 500 кВтук толуктоочу реакторлордун, элегаз өчүргүчтөрүнүн, ажыраткычтардын, зымөтмөктөрдүн, элегаздык өлчөөчү агындык жана чыңалуу трансформаторлорунун каптамаларына таасир көрсөтүүчү төмөнкү жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан коргоо АЧЧ жана ЭАЧЧ түрүндөгү ашыкча чыңалуулардын чектегичтери менен ишке ашырылат. АЧЧ түрүндөгү жана ЭАЧЧ түрүндөгү чектегичтердин коргоо мүнөздөмөлөрү бирдей болушу керек.

223. ЭЖБТынын өзүндө орнотулгандай эле ЭЖБТга кирген жана чыккан баардык кошулмалардагы АЧЧы жана ЭАЧЧылардын баардык саны

n = nопн +nопнэ -ге барабар болсо, анда КЧынын жабдууларына жана ЭЖБТынын газ менен толтурулган бөлүктөрүнө таасир берүүчү төмөнкү жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын эң чоң өзгөрүүсү төмөндөгү барабарсыздык менен аныкталат:

kвозд ≤ kзащ /nα = kзащ /n0,04 , кВ .

Төмөнкү жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардан коргоо тутумун тандап алуу төмондөгү тартипте жүргүзүлөт, эгерде жогоруда көрсөтүлгөн туюнду боюнча эсептелген kвозд kдоп-дан ашса, эл аралык үлгүчендер боюнча ал 500 кВ үчун -1175 кВ (220 кВ жана андан төмөнку чыңалууларында ченемделбейт), анда АЧЧы түрүндөгү чектегичтердин саны n'опн > nопн -ге чейин көбөйөт, бул учурда төмөндөгү шарт аткарылышы керек: kзащ kвозд = ------------------------- ≤ kдоп , кВ (n'опн + nопнэ)0,04 МЭКтин ченемдеринин негизинде ЭЖБТнын баардык газ толтурулган бөлүктөрү жана ичине орнотулган жабдуулары куруп орнотуулардан кийинки сыноолордон өтүүлөрү керек, эгерда алар бул сыноолордон өтсө, анда төмөнкү жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын коргоо тутуму жетиштүү болот.

224. ЭЖБТлардай эле АЧылардын кошулууларынын кирүүчү жана чыгуучу жакындоолорунун, ошондой эле ЭЖБТыларды азыктандыруучу сапсалгылык трансформаторлордун (автотрансформаторлордун) чагылгандан коргоолорун камсыз кылуу АЧЧы түрүндөгү, ЭЖБТ элегаздык чектегичтерин пайдалануунун эсебинен жана башка АЧылардын КЧыга болгон жакындоолорундагы агылып келүүчү толкундардын санын азайтуу үчүн багышталган башка каражаттарды пайдалануу менен чагылганга туруктуулугун жогорулатуунун эсебинен жана толуктоочу реакторлордун жана сапсалгылык трансформаторлордун ички каптамаларына таасир кылуучу атмосфералык ашыкча чыңалууларды МЭК тарабынан аныкталган деңгээлге чейин, бирок (2,5÷2,6)Uфм-ден ашык эмес, б.а. ички каптаманын ишенимдүү иштеши чагылгандык ашыкча чыңалуулардан эмес 50 Гц жыштыгындагы жумушчу чыңалуунун узак мөөнөттөгү таасири менен аныкталган чоңдуукка чейин чектөө менен ишке ашырылат.

225. Сапсалгылык трансформаторлордун(АТылардын) чагылгандык ашыкча чыңалуулардын толкундарынын эң чоң өзгөрүүлөрүнүн чондугу 224- орунбелгиде көрсөтүлгөндөн ашпагандай ички каптамаларынын чагылгандан корголушунун натыйжалуу тутумун түзүү үчүн, ЭЖБТынын азыктандыруучу сапсалгылык трансформатордон (АТдан) 15-20 м аралыкта АЧЧы түрүндөгү эки чектегич орнотулат, бирөө сапсалгылык трансформатор жана ЭЖБТынын ортосунда акыркыга кирүүчү абалык кошулмада, экинчиси сапсалгылык трансформатор менен генераторлук өтмөктөрдүн ортосунда.

226. ЭЖБТынын газ толтурулган зымөтмөгү орнотулган жердеги сыноолордо МЭК тарабынан ченемделген чагылгандык кыска мөөнөттүү таасирди көтөргөндөй болушу керек (33-санирээткини кара).

227. 500 кВтук ЭЖБТлардын жогорку иштетип пайдалануучулук ишенимдүүлүктү камсыз кылуу үчүн жогорку жыштыктагы кошмолоолук ашыкча чыңалуулардын таасирлеринен натыйжалуу коргоо керек, андайды АЧЧы жана ЭАЧЧылар камсыз кыла албайт алардын 5-15 мГц жыштыктарындагы эң чоң ашыкча чыңалуулар пайда болгон жерлерден электрдик алыстыкта жайгашкандыктарынан, ошондой эле МЭКтин ченемдеринде көрсөтүлгөн чагылгандык ашыкча чыңалуулардын деңгээлине караганда бир топ жогору болгон, чектегичтердин наносекунддук таасирлердеги вольт-ампердик мүнөздөмөлөрүнөн.

228. Жогорку иштетип пайдалануучулук ишенимдүүлүктү камсыз кылуу жана кыска мөөнөттүү аракеттеги тоскоолдуктарды азайтуу үчүн жогоруда көрсөтүлгөн ЭЖБТларда элегаздык ажыраткычтарды эки тараптуу аракеттеги -күйгүзүүгөө жана өчүрүүгө - алдын ала кошулуучу каршылык менен камсыздоо көбүрөөк натыйжалуураак.

500 кВтук ЭЖБТлардын талап кылынган эң жогорку иштетип пайдалануучулук ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу үчүн, алардын ЖЖ кошмолоолук ашыкча чыңалууларынын эң чоң өзгөрүүсү (1,0÷1,05)Uфм деңгээлинен төмөнүрөөк деңгээлде чектелгендей болушу керек, ал болсо алдын ала кошулуучу каршылыктын (резистордун) жандуу каршылыгы төмөндөгү барабарсыздыкка туура келген учурда жетишет

Rпр ≥ 2 Zw , бул жерде Zw – зымөтмөктүн ажыраткыч менен кошмолонуучу бөлүгүнүн толкундук каршылыгы.

229. Алдын ала кошулуучу каршылык ысыкка туруштук бергендей болушу керек, б.а. жабыркоосуз кошмолоо учурунда анда бөлүнүп чыгуучу энергияны өзүнө сиңирип алышы керек жана элегаздык ажыраткычтын температуралык жалпы иш тартибин бузбашы керек.

230. Чагылгандык жана кошмолоочулук ашыкча чыңалуулардан коргоо каражаттарынын түрүн тандап алуу, 6-500 кВ АЧыларынын жана КЧыларынын аймактардагы чагылгандык аракеттүүлүгүнө жараша чагылганга туруштуулугун эсептөө пайдалануудагы ыкмалардын негизинде долбоорлоо учурунда жүргүзүлөт.

33-санирээтки. МЭК тарабынан сунушталган элегаздык ЖБТлардын жана алардын ичине орнотулуучу жабдуулардын сыноочу чыңалуулары

Uном, кВ

Чагылгандын кыска мөөнөттүк озгөрүүсү 1,5/40 мкс, кВ

Кошмолонуучу кыска мөөнөттөгү өзгөрүү 1,2/2,5 мс, кВ

50 Гц жыштыгындагы чыңалуу, кВ, 60с

Толук

Кесилген

Жерге карата*

Өчүргүчтүн жана ажырат-кычтын тийимдери-нин ортосундагы

Жерге карата жана уюлдар аралыгында**

Тийимдер аралыгында

Жерге карата жана уюлдар орто-сунда

Тийимдер аралыгында

Электр-магниттик чыңалуу транс-форматор- лору

ЭЖБТ

Өлчөөчү трансфор-маторлор жана алгачтар, өзүнчө сыналуучу

Өчүр-гүчтөр

ажырат-кычтар

Өчүр-гүчтөр

ажырат-кычтар

110

550

630

550

-

-

230

230

230

265

220

950

1050

950

-

-

395

395

325

375

500

1425

1725

1425

1175**

1330

630

630

815

* - кургак абалдагы жана жаан астында I -даражада жайгаштырылган «аба-элегаз» алгачтары үчүн;

** - 110 и 220 кВ чыңалуу таптары үчүн уюлдар аралыгындагы каптамалоолорго болгон талаптар.

§23. Абасыздандырылган өчүргүчтөрү бар орнотмолорду ашыкча чыңалуулардан коргоо

231. Электр кыймылдаткычтары жана трансформаторлору менен болгон кошулмаларда абасыздандырылган өчүргүчтөрдү колдонуу учурларында ашыкча чыңалуулардан коргоо үчүн, эки фазаны өчүрүүнү токтотуп туруудан, кошмолоонун учурун башкаруудан ж.б. -лардан эң натыйжалуу чара катары АЧЧылар жана терс таасирди азайтуучу RC-чынжырлар колдонулат.

232. АЧЧылар фаза менен жердин аралыгында кошмолонуучу кошулма тарабынан кошулушу керек же өчүргүчтүн тийимдерине жарыш абалда. Өтмөктөрдө орнотулган АЧЧылар аны абасыздандырылган өчүргүчтөр менен өчүргөн учурда кошулманы коргобойт. Фаза менен жердин ортосунда орнотулган АЧЧылар корголуучу курулмага такай же каптама зымдын башында жайгаштырылышы керек ЖБТынын уячасында өчүргүчтүн жанында, эгерде каптама зымдын узундугу 50 м ден ашпаса.

Корголуучу курулманын (электр кыймылдаткычтын) кыскычтарынын өзүнө такай кошулуучу АЧЧылар ашыкча чыңалууларды чектөөнүн тийиштүү деңгээлин камсыз кылат жана аны менен бирге кезек-кезеги менен пайда болуп туруучу жалындоодон жабыркабагандай иш тартипте болот, анткени кезек-кезеги менен пайда болуп туруучу жалындоодон пайда болуучу ашыкча чыңалуулардагы АЧЧылардагы агын коопсуз маанилерге ээ болот, жана мындай АЧЧылар сыйымдуулук агынынын жерге болгон чабышууларынын каалагандай маанилери менен болгон түзмөктөрдө пайдаланылат. Эгерде каптама зымдын узундугу 50мден аз болсо , ал эми жерге болгон чабышуунун сыйымдулук агыны 10 Аден ашпаса , анда АЧЧы фаза менен жердин ортосунда ЖБТ уячасында электр кыймылдаткычын азыктандыруучу каптама зым тарабынан өчүргүчтүн жанына орнотулат. АЧЧыны өчургүчтүн тийимдерине жарыштыра кошкон учурда ашыкча чыңалуулардын көп эле тереңирээк чектөөлөрү камсыз кылынат, ал эми АЧЧы өзу болсо азыраак оор таасирлерге дуушар болот.

233. Корголуучу курулманын жанына такай орнотулуучу терс таасирлерди азайтуучу RC-чынжыры көбүрөөк маанилүү электр кыймылдаткычтарды коргоо үчүн колдонулат жана RC-чынжырларды бир нече кошулмаларда орнотуу тармакта кошумча ЖӨРлөрдүн орнотулушуна алып келбеши керек. RC-чынжырды ЖБТ уячасында өчүргүчтүн жанына каптама зымдын башында орнотууга жол берилет, эгерде эсептөөлөр менен корголуучу курулмада талап кылынган ашыкча чыңалуунун чектөө деңгээли камсыз кылынганы көрсөтүлсө.

Коргоочу RC-чынжырдын сыйымдуулугу өчүрүлүп жаткан кошулманын сыйымдуулугунан 5 эсе чоң кылынып тандалып алынат (түз удаалаштык боюнча алынган каптама зымдын сыйымдуулугу менен корголуучу курулманын сыйымдуулугун кошкондогу). Коргоочу RC-чынжырдын каршылыгы төмөндөгү туюнду менен аныкталат: ____ R = 1,75√ L/C , Ом, бул жерде L = Lш + Lк, Lш – өтмөктөмөнүн индуктивдүүлүгү, 25·10-6 Гн барабар, Lк – 6 кВ каптама зымынын жогорку жыштыктагы индуктивдүүлүгү (агын өткөзүүчү тамырчатарамдын туура кесилишине S -ке жараша):

S, мм2

35

50

70

95

120

150

185

240

Lк, мГн/км

0,14

0,12

0,10

0,09

0,08

0,07

0,06

0,055

Кыймылдаткычтын бирдей маанилүү сыйымдуулугу Сд, мкФ, так белгиленген маанилери жок болгон учурда төмөндөгү туюнду менен аныкталышы мүмкүн ___ Сд = 4·10-4√ Рн , мкФ, бул жерде Рн - кыймылдаткычтын чектелген чоңдуктагы кубаттуулугу, кВт. RC-чынжыр үчүн 6-10 кВ чыңалуусундагы кагаз-майлуу топтогучтарды пайдаланууга мүмкун (мисалы, жандуу эмес кубаттуулуктун ордун толтуруу үчүн колдонуучу), R каршылыгы (резистору) узак мөөнөттүк 100 кВттык кубаттуулукка эсептелиниши керек. Абасыздандырылган өчүргүчтөр аркылуу пайда болгон ашыкча чыңалуулардан коргоо төмөндөгү учурларда талап кылынбайт:

- от алдыруучу агыны 1800Аден жогору (аракеттеги мааниси) болгон электр кыймылдаткычтардын кошулмасына абасыздандырылган өчүргүч орнотулган учурда;

- эгерде жерге болгон жыйындылык сыйымдуулугу 0,2 мкФдан ашкан трансформатору менен болгон кошулмада абасыздандырылган өчүргүчтү орноткон учурда;

- эгерде чагылгандан коргоо шарттары боюнча трансформаторлор АЧЧ же сарпжапкычтуу дүрмөтсүздөндүргүчтөр менен корголгон болсо;

- бөлүштүрүү тармактарында бутактоочу трансформаторлору бар 6-35 кВтук АЧылардын башкы бөлүктөрүндө абасыздандырылган өчүргүчтөрду колдонгон учурларда;

- ажыраткычтарды, агын трансформаторлорун, чыңалуу трансформаторлорун ж.б. аппараттарды обочолотуу (каптамалоо) үчүн.

1-тиркеме. (маалымат катары)

34-санирээтки. Өчүргүчтөрдүн тийимдерин сагактоочу топтогучтардын сыйымдуулуктары

Өчүргүчтүн түрү

Уюлдун тийимдерин сагактоочу сыйымдуулук, пФ

Өчүргүчтүн түрү

Уюлдун тийимдерин сагактоочу сыйымдуулук, пФ

ВВН-150

330

ВВН-330-15

167

ВВШ-150

330

ВВН-330

303

ВВН-220-10

250

ВВДМ-330

413

ВВН-220-15

250

ВВ-330Б

167

ВВШ-220

250

ВВБ-500

288

ВВБ-220-12

825

ВВБ-500-30

275

ВВБ-220Б-40/2000

825

ВВ-500Б

550

ВВД-220

825

ВНВ-500

350

ВНВ-220

700

ВПБ-500

335

ВЭК-220*

250

ВГТ-22011*

250

ВМТ-220Б

550

НPL -500*

1600

HPL- 170, 245 LTB – 110, 220, 500 3AP, 3AV, 3AG, 3AF LW 30, 35, ZW 37 GL107, DT1, 550PM50 ВГТ, ВГК, ВГП, ВБ, ВЭБ жана башка элегаздуу өчүргүчтөр

Тапшырыкчынын тапшырмасынын негизинде заводдук спецификация боюнча эл аралык үлгүчендерге туураланып жасалат: сыйымдуулук же каптаманын катмарлары менен, же уюлдардын өздөрүнүн бөлүктөрүнүн түзүлуштөрүнүн эсебинен, же аралыктарга бирдей тең жарыш кошулган кошумча сыйымдуулуктарды колдонуу менен түзүлөт.

*- элегаз өчүргүчтөрдүн түрлөрү.

2-тиркеме (маалымат катары)

Чагылган четтеткичти тандап алуу, жалпы жоболор

1. Чагылган четтеткичтин түрүн жана бийиктигин тандап алуу талап кылынган ишенимдүүлуктүн (Рз) маанилерине жараша жүргүзүлөт. Курулма корголгон деп эсептелинет, эгерде анын жалпы чагылган четтеткичтеринин тобу корголуучу курулманы чагылгандын соккуларынан коргоо ишенимдүүлүгүн Рз-төн кем эмес камсыз кылса. Баардык учурларда чагылгандын түз түшүүлөрүнөн коргоо тутуму табигый чагылган четтеткичтер болушунча толук пайдаланылгандай тандалып алынат, ал эми эгерде алар камсыз кылуучуу коргоо жетишсиз болсо – атайын орнотулган чагылган четтеткичтер менен айкалыштыруу менен. Жалпы жонунан чагылган четтеткичтерди тандап алуу, коргоо аймагын эсептөөгө же кандай гана болбосун түзүлүштөгү курулмада (курулмалар тобунда) иш жүзүндө ар кандай түрдөгү жана кандай гана болбосун сандагы чагылган четтеткичтердин каалагандай жайгаштырылган учурунда чагылгандын өтүп кетүү мүмкүндүгүн эсептөө тийиштүү жөндөмдүүлүктөгү компьютердик мазмууреттердин жардамы менен жүргүзүлөт. Эгерде курулманы коргоо жөнөкөй эле чагылган четтеткичтер менен камсыз кылынса (бир өзөктүү, бир зым аркандуу, эки өзөктүү, эки зым аркандуу, туюк кошулган зымаркандуу), чагылган четтеткичтердин өлчөмдөрүн бул Эрежелерде берилген коргоо аймактарын пайдалануу менен аныктаса болот.

2. АЧылардын жана КЧылардын чагылганга туруктуулугунун эсептелинген жана иштетип пайдалануучулук көрсөткүчтөрүн салыштырууда жана долбоорлоо учурунда 30-жылдан кем эмес орточо көп жылдык мааалыматтарын, ошондой эле талдап жаткан ар бир жылдар боюнча чагылган түшүү сааттарынын нак санын, чагылгандык өчүүлөрдүн өзгөрбөс санын да, ошондой эле 100км аралыкка түшүүчу 100 чагылган сааттагы салыштырмалуу чагылгандык өчүүлөрдү пайдалануу керек. Ошондой эле жердин географиялык жана аба ырай шарттарынын өзгөчөлүктөрүн, чоң суу көлөмдөрүнүн, дарыялардын бар экендиктерин, АЧылардын негизги жолдорунун өзгөчөлүктөрүн (курулуштардын, токой мейкиндиктеринин барлыгын) ошондой эле түзүлүштук көрсөткүчтөрүн эске алуу керек.

3- тиркеме (маалымат катары)

АЧылардын бири-бири менен жана төмөнку чыңалуулардагы АЧылар менен кесилишкен учурлардагы зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар

35- санирээтки. 110-220 кВтук АЧылардын бири-бири менен жана төмөнку чыңалуулардагы АЧылар менен кесилишкен учурлардагы зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар

АЧылардын түркүктөрүнүн аралыктары, м

Зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар, м менен, кесилишкен жерден АЧынын жакынкы түркүгүнө чейинки аралык болгон учурда, м

30

50

70

100

120

150

до 200

4

4

4

4

-

-

300

4

4

4

4,5

5

5,5

400

4

4

5

6

6,5

7

36- санирээтки. 500 кВтук АЧылардын бири-бири менен жана төмөнку чыңалуулардагы АЧылар менен кесилишкен учурлардагы зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар

АЧылардын түркүктөрүнүн аралыктары, м

Зымдардын ортосундагы же зым менен зым аркандын ортосундагы эң кичине аралыктар, м менен, кесилишкен жерден АЧынын жакынкы түркүгүнө чейинки аралык болгон учурда, м

30

50

70

100

120

150

до 200

5

5

5

5,5

-

-

300

5

5

5,5

6

6,5

7

400

5

5,5

6

6

7,5

8

Ченемдик шилтемелер

- МҮЧ 721-77 Электр камсыздоо тутумдары, электр энергиясынын тармактары, булактары, өзгөрткүчтөрү жана кабылдагычтары. Чектелген чоңдуктагы 1000Втон жогорку чыңалуулар (№ 1-3 өзгөртүүлөрү менен).

- МҮЧ 1516.3-96 Өзгөрүлмө агындын 1ден -750 кВ чыңалууга чейинки электр жабдуулары. Каптаманын электрдик бекемдигине болгон талаптар.

- МҮЧ 9920-89 (6465-88 СЭВ ҮЧ, МЭК 815-86, МЭК 694-80) Өзгөрүлмө агындын 3-750 кВ чыңалуусундагы электр орнотмолору. Тышкы каптаманын үстүртөн агып кетүү жолунун узундугу.

- МҮЧ 19431-2023 Эларалык үлгүчени. «Энергетика жана электирлештирүү. Аталыштар жана аныктамалар. Кыргызстандарттын 2024-жылдын 2- мартындагы № 14- буйругу.

- МҮЧ Р 53735.5-09 (МЭК -60099-5:2000) Өзгөрүлмө агындын 3-750 кВ чыңалуусундагы сарпжапкычтык дүрмөтсүздөндүргүчтөрү жана бейсызыктуу ашыкча жүктөлүштүн чектегичтери. 5-бөлүм. Тандап алуу жана колдонуу боюнча сунуштар.

- IEC 60099-4:2014 Эларалык үлгүчени. Өзгөрүлмө агындык тутум үчүн учкундук аралыгы жок ашыкча чыңалуунун чектегичтери.