# Катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктарынын полигондорунан атмосферага булгоочу заттардын эмиссиясынын сандык мүнөздөмөлөрүн эсептөө методикасы (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна) - Толук аталышы: Катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктарынын полигондорунан атмосферага булгоочу заттардын эмиссиясынын сандык мүнөздөмөлөрүн эсептөө методикасы (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна) - Актынын түрү: Методика - Номери: 01-01/50 - Кабыл алынган күнү: 25.02.2026 - Статусу: Күчүндө - Редакциянын күнү: 25.02.2026 - Тексттин тили: кыргыз тили - aqlex'теги барагы: - Расмий булак: - Башка тилдеги тексти (Markdown): > Текст расмий булактын маалыматы боюнча 25.02.2026 редакциясында берилди. Бул юридикалык кеңеш эмес: юридикалык маанилүү аракеттер үчүн расмий жарыялоо менен салыштырыңыз. > > Кантип шилтеме берүү керек: Катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктарынын полигондорунан атмосферага булгоочу заттардын эмиссиясынын сандык мүнөздөмөлөрүн эсептөө методикасы (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна) (25.02.2026 редакциясы) - https://aqlex.ai/kg/doc/230043353 --- Тиркеме 16 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна) КАТУУ ТИРИЧИЛИК ЖАНА ӨНӨР ЖАЙ КАЛДЫКТАРЫНЫН ПОЛИГОНДОРУНАН АТМОСФЕРАГА БУЛГООЧУ ЗАТТАРДЫН ЭМИССИЯСЫНЫН САНДЫК МҮНӨЗДӨМӨЛӨРҮН ЭСЕПТӨӨ МЕТОДИКАСЫ Бул методикада атмосфералык абага газ түрүндөгү булгоочу заттардын чыгышы катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору нормалдуу иштөө режими үчүн келтирилген. Автотранспорттун жана жол техникасынын, ошондой эле котельныйлардын (эгерде бар болсо) иштешиндеги катуу жана газ түрүндөгү зыяндуу заттардын чыгышы, ошондой эле таштандыларды сактоодо, жылдырууда жана сактоодо пайда болгон катуу зыяндуу заттардын чыгышы зарыл болгон учурда тиешелүү колдонуудагы методикалар боюнча эсептелет. Полигондун ар кайсы участокторунда таштандылардын күйүп кетиши авариялык чыгындылар катары каралат. Таштанды полигондорунан булгоочу заттардын чыгышынын сандык мүнөздөмөсүнө көптөгөн факторлор таасир этет, алардын ичинен: - климаттык шарттар; - полигондун иштөө (активдүү) аянты; - полигондун иштөө мөөнөтү; - көмүлгөн таштандылардын саны; - сакталган таштанды катмарынын калыңдыгы; - алынып келинген тиричилик жана өнөр жай таштандыларынын санынын катышы; - алынып келинген таштандылардын морфологиялык курамы; - таштандылардын нымдуулугу; - таштандылардагы органикалык компоненттин курамы; - таштандылардын органикасындагы май сымал, углеводород сымал жана белок заттарынын курамы; - таштандыларды көмүү технологиясы; Метан ачытуу учурунда анын активдүү турукташкан генерациясынын мезгилинде биогаздын салыштырмалуу чыгышы төмөнкү теңдеме боюнча аныкталат: Q = 10-4R (0,92 Ж + 0,62У + 0,34 Б), (1) мында: Q - биогаздын активдүү генерациялоо мезгилиндеги үлүштүк чыгымы, кг/кг калдык; R - калдыктардагы органикалык компоненттин курамы, %; Ж - калдыктардын органикалык бөлүгүндөгү май сыяктуу заттардын курамы, %; У - калдыктардын органикасындагы көмүртек сымал заттардын курамы, %; Б - органикалык калдыктардагы белок заттардын курамы, %. R, Ж, У жана Б - бөлүнүп алынган калдыктардын үлгүлөрүнүн анализи менен аныкталат. Майлар жана белоктор аналитикалык анализдин стандарттык ыкмалары менен аныкталат (майлар – экстракциялоо жолу менен, белоктор – гидролизди колдонуу менен). (1) теңдемеси таштандылардын толук кургак затына карата түзүлгөн. Чыныгы шарттарда таштандыларда белгилүү өлчөмдө ным болот, ал өзүнөн өзү биогазды пайда кылбайт. Демек, биогаздын чыгышы, чыныгы нымдуу таштандылардын салмак бирдигине карата, ошол эле бирдиктеги толук кургак таштандыларга караганда 10-2(100-W) эсе аз болот, анткени нымдуу таштандылардын салмак бирдигинде биогазды пайда кылуучу толук кургак таштандылар бул бирдиктин 10-2(100-W) бөлүгүн гана түзөт. Бул жерде W - калдыктардын үлгүлөрүнүн анализи менен аныкталган калдыктардын % чындыгындагы нымдуулугу. Жогоруда айтылгандарды эске алуу менен, чыныгы нымдуу калдыктардын метан ачытылышында биогаздын чыгышынын теңдемеси төмөнкүдөй болот: Qw = 10-6R(100-W)(0,92Ж + 0,62У + 0,34Б), (2) бул жерде 10-2 (100-W) коэффициенти (1) теңдемеси түзүлгөн абсолюттук кургак калдыктардын реалдуу нымдуу калдыктардын жалпы санынын үлүшүн эсепке алат. Бир тонна таштандыга киргизилген биогаздын бир жылдык чыгарылышы төмөнкү формула боюнча аныкталат: жылына калдыктар (3) tcбp - органикалык калдыктарды толук ферментациялоо мезгили, жылдарда, жакынча эмпирикалык формула боюнча аныкталат: (4) мында:tcp тепл. - органикалык калдыктардын толук ферментация мөөнөтү, жылдарда, жакындатылган эмпирикалык формула боюнча аныкталат; tcp.тепл. - катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору аймагындагы абанын орто айлык температурасы жылдын жылы мезгилинде (t.ср.мес. \>0), °С; катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору аймагындагы жылы мезгилдин узактыгы, күндөрдө; 10248 жана 0,301966 - органиканы биотермиялык ыдыратууну эске алган өзгөчө коэффициенттер. Органикалык калдыктардагы заттар ар кандай интенсивдүүлүк менен ажырашат. Мисалы, резина, териси, полимердик материалдар ж.б. микроорганизмдер менен абдан жай ажырайт, ал эми белоктор, крахмал сыяктуу органикалык калдыктар абдан тез ажырайт. Ошондуктан, органикалык калдыктарыбызды «пассива» (ажырабайт же абдан жай ажырайт) жана «активдүү» (ажыроодо газ өндүрүү) түрүнө бөлсөк болот. Демек, калдыктардын морфологиялык курамынан жана ошондой эле климаттык шарттардан биогаздын пайда болуусу жана бөлүнүү узактыгы көз каранды. Биогаздын тыгыздыгы компоненттеринин көлөмдүү концентрациясы менен алардын тыгыздыгынын алгебралык суммасы боюнча аныкталат: (5) мында: Соб.i – биогаздагы i-компоненттин курамындагы көлөмдүк үлүшү, % менен; Pi – биогаздагы i-компоненттин тыгыздыгы, кг/м³; П – биогаздагы компоненттердин саны. Эскертүү: Биогаздын орточо тыгыздыгы адатта аба тыгыздыгынын 0,95-0,98 өлчөмүндө болот, башкача айтканда, абанын тыгыздыгы 1,2928 кг/м³ болгондо, биогаздын орточо тыгыздыгы төмөнкүчө болот: 1,2928 ∙ 0,965 = 1,24755 кг/куб, м Экинчи жактан, компоненттердин тыгыздыктарынын, алардын концентрацияларынын биогаздагы жана көлөмдүк пайыздык курамынын ортосундагы байланыш төмөнкү формула менен аныкталат: (6) Мында: Ci – биогаздагы i-компонентинин концентрациясы, мг/м³. Формула биогаздын тыгыздыгын аныктоо үчүн (5) жана (6) теңдемелеринин биргелешип чечилиши менен алынат. (7) Төмөнкү таблицада биогаздын эң мүмкүн болгон компоненттеринин тыгыздыктары көрсөтүлгөн: Таблица 1 № Заттын аты Тыгыздык кг/куб, м 1 Метан 0,717 2 Көмүр кычкыл газы 1,977 3 Толуол 0,867 4 Аммиак 0,771 5 Ксилол 0,869 6 Көмүр кычкыл оксиди 1,250 7 Азот кычкыл диоксиди 1,490 8 Формальдегид 0,815 9 Серосуз ангидрид 2,930 10 Этилбензол 0,867 11 Бензол 0,869 12 Сероводород 1,540 13 Фенол 1,071 Биогаздын курамы жана анын компонентилеринин концентрациялары аныктоо үчүн (эксплуатация башталганынан 2 жыл кийин) биогаздын үлгүлөрүн анализдөө жолу менен аныкталат. Үлгүлөр полигондун аймагында, 1,0-1,5 метр тереңдикте бир нече жерден алынышы керек (үлгүлөрдүн саны жана жайгашкан жерлери полигондун активдүү аймагына жана ар түрдүү аймактардын санына жараша болот). Анализдер биогазды соруу жана анын химиялык анализдери аркылуу жүргүзүлөт, андан кийин тиешелүү ыкмалар боюнча аткарылат. Токойлуу суу жана активдүү калдык чөйрөлөрү (или) полигондорунда, эгер биогаздын чыгарылышында табигый меркаптандардын аралашмасы табылса, ал этилмеркаптанга карата нормаланат. Ошондо этилмеркаптан да биогаздын ингредиенттеринин тизмесине киргизилет жана биогаздын үлгүлөрү этилмеркаптан концентрациясы боюнча анализден өтөт. Анализдерден алынган биогаздагы компоненттердин концентрациялары жана аныкталган тыгыздыгы колдонулуп, ошол компоненттердин биогаздагы салмактык пайыздык курамы аныкталат: (8) Бул формуладагы өлчөмдөр: Сi – биогаздагы компоненттердин концентрациясы – \[мг/м³\]; Рб.г. – биогаздын тыгыздыгы – \[кг/м³\]. Жылдык биогаздын сандык чыгарылышы, бир тонна калдыктарга карата (формула 3) жана биогаздагы компоненттердин салмактык пайыздык курамы (формула 8) боюнча, жыл сайын чыгарылган компоненттердин өзгөчөлүк массалары төмөнкү формула менен аныкталат: (9) Эсептөө ыкмасын колдонуу менен чыгарылыштарды инвентаризациялоо учурдагы полигондун жана жаңы полигонду долбоорлоо же бар полигонду кеңейтүү учурунда төмөнкү орточо статистикалык биогаздын курамы кабыл алынышы мүмкүн, бул долбоорлоо учурунда сунушталат: Таблица 2 Компонент Свес.i., % Метан 52,915 Толуол 0,723 Аммиак 0,533 Ксилол 0,443 Көмүр кычкыл оксиди 0,252 Азот кычкыл диоксиди 0,111 Формальдегид 0,096 Этилбензол 0,095 Серосуз ангидрид 0,070 Сероводород 0,026 Чыгарылыштардын көлөмүн эсептөө үчүн биогазды туруктуу өндүргөн активдүү калдыктардын саны эсептелет, бул учурда стабилизирленген активдүү биогаздын чыгарылышынын орточо мезгили жыйырма жыл деп эсептелет жана органикалык калдыктардын анаэробдук туруктуу ыдырашынын фазасы калдыктарды көмгөндөн кийин орточо эки жылда башталат, башкача айтканда, акыркы эки жылда ташылган калдыктар активдүү катары эсептелбейт. Эсептөөдө эки вариант болушу мүмкүн. Биринчи вариант – полигон иштеп жаткан убакыт кыркынан аз, башкача айтканда, толук сыргатуу мезгилинен (tcбр) аз убакыт. Бул учурда полигондун иштеши башталган күндөн тартып бардык калдыктар эске алынат, акыркы эки жылда ташылган калдыктардан башка. Экинчи вариант – полигон иштеп жаткан убакыт жыйырма жылдан көп, башкача айтканда, толук сыргатуу мезгилинен (tc6p) көп убакыт. Бул учурда акыркы жыйырма жылда ташылган калдыктар (же (tсбр)) эске алынып, акыркы эки жылда ташылган калдыктар эске алынбайт. Полигондон чыгарылган i-компонентинин максималдуу бир жолку чыгарылышы төмөнкү формула менен аныкталат: (10) мында: Мi = 0,01∙Свес.i∙Мсум (10а) Мында: - активдүү, туруктуу биогазды өндүрүүчү калдыктардын саны, т; Ттепл. – полигондун аймагында жылдын жылуу мезгилин көп күндүк узактыгы, күн менен; Свес.i – формула 8 же таблица 2 боюнча аныкталат. Биогаз ар түрдүү мезгилде өзгөрүлүп пайда болот. Терс температураларда "мезофилдик сыргатуу" процесси (55°С чейин) катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору органикалык бөлүгү үчүн токтоп калат, бул учурда "консервация" процесси башталат жана жылдын жылуу мезгили (tcp.айына \> 0°С) келгенге чейин уланат. Көрсөтүлгөн формула (10) полигондун текшерилиши жана биогаздын үлгүлөрүн жылуу мезгилде (tcp айына \> 8°С) алуу учурунда туура. Эгер текшерүү салкын мезгилде (0 \< tcp айына ≤ 8°С) жүргүзүлсө, бул өлчөмдөрдүн кошумча катачылыктарынын себебинен ылайыксыз, анда формулага биогаздын пайда болуусунун теңсиздик коэффициенти 1,3 колдонулушу керек. Теңсиздик коэффициентин эске алуу менен полигондун i-беренесиндеги жалпы чыгарылыштар төмөнкү формула менен аныкталат: (11) Gi = 0,01Cвес.i∙Gсум (11а) Эскертүү: а жана в формуладагы (11) боюнча жылуу жана салкын мезгилдердин айлар менен көрсөтүлгөн мезгилдери (а – tcp.айына \> 8°С үчүн; в – 0 \< tcp.айына ≤ 8°С үчүн). ЭСЕПТӨӨ МИСАЛДАРЫ Катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктарынын полигонону тарабынан булганыч заттардын максималдуу бир жолку жана жалпы чыгарылыштарын эсептөө МИСАЛ 1. Баштапкы маалыматтар: Полигондон алынган калдыктардын үлгүлөрүнүн анализинин жыйынтыктары: Калдыктардагы органикалык курамдын үлүшү - R = 55%; Калдыктардагы органикадагы май сымал заттардын үлүшү - Ж = 2%; Калдыктардагы органикадагы углеводсымал заттардын үлүшү - У = 83%; Калдыктардагы органикадагы белоктук заттардын үлүшү - Б = 15%; Калдыктардын орточо нымдуулугу - W = 47%. 2. Биогаздын үлгүлөрүнүн анализинин жыйынтыктары: Компонент Сi, мг/куб. м Метан 660908 Көмүр кычкыл диоксиди 558958 Толуол 9029 Аммиак 6659 Ксилол 5530 Көмүр кычкыл оксиди 3148 Азот кычкыл диоксиди 1392 Формальдегид 1204 Этилбензол 1191 Серосуз ангидрид 878 Сероводород 326 Эсептөө: 1. Формула (2) боюнча биогаздын өзгөчөлүк чыгарылышын (бир килограмм калдыктан кг менен) активдүү бөлүнүү мезгили ичинде аныктоо: Qw = 10-6∙55 (100-47)∙(0,92∙2 +0,62∙83 +0,34∙15)= 0,170236 кг/кг отх. Бишкек үчүн биогаздын активдүү бөлүнүү мезгили (tcp жыл. = 11,67° С, Тжыл. = 244 күн) 4-формула боюнча түзүлөт: 2. (3) формула боюнча бир тонна көмүлгөн таштандыга эсептелген бир жылдык биогаздын санын аныктайбыз: 3. Биогаздын тыгыздыгын (7) формуласы боюнча аныктайбыз: Компонент Сi, мг/куб. м Метан 660908 Көмүр кычкыл диоксиди 558958 Толуол 9029 Аммиак 6659 Ксилол 5530 Көмүр кычкыл оксиди 3148 Азот кычкыл диоксиди 1392 Формальдегид 1204 Этилбензол 1191 Серосуз ангидрид 878 Сероводород 326 Итого: 1249223 ρб.г. = 10-6∙1249233=1,249 4. (8) формула боюнча биогаздагы компоненттердин салмактык пайыздык курамын аныктайбыз (көмүр кычкыл газы нормаланбаган зат катары андан ары кароодон чыгарылат): Компонент Свес.i, % Метан 52,915 Толуол 0,723 Аммиак 0,533 Ксилол 0,443 Көмүр кычкыл оксиди 0,252 Азот кычкыл диоксиди 0,111 Формальдегид 0,096 Этилбензол 0,095 Серосуз ангидрид 0,070 Сероводород 0,026 5. (9) формула боюнча биогаздын компоненттеринин жыл ичинде бөлүнүп чыккан салыштырма салмактарын аныктайбыз: Компонент Руд.i кг/т жылдык калдыктардын Метан 4,504019 Толуол 0,061540 Аммиак 0,045368 Ксилол 0,037707 Көмүр кычкыл оксиди 0,021450 Азот кычкыл диоксиди 0,009448 Формальдегид 0,008171 Этилбензол 0,008086 Серосуз ангидрид 0,005958 Сероводород 0,002213 Полигон иштеп баштагандан берки (1980-жыл) эсептөө учуруна чейинки (1995-жылдын аягы) таштандылардан, акыркы эки жылды кошпогондо, башкача айтканда 14 жыл ичинде активдүү түрдө биогаз өндүрүлөт: 208200∙14 = 2914800 тонна (9) жана (10) формулалары боюнча булгоочу заттардын максималдуу бир жолку жана жалпы көлөмдөгү чыгарылыштарын эсептейбиз: Полигондун биогазынын жалпы максималдуу бир жолку чыгарылышы (10-формула): Анын ичинде (СО2 жок) - (10а формуласы): Компонент Мi, г/с Метан 622,73805 Толуол 8,50873 Аммиак 6,27269 Ксилол 5,21351 Көмүр кычкыл оксиди 2,96570 Азот кычкыл диоксиди 1,30632 Формальдегид 1,12979 Этилбензол 1,11802 Серосуз ангидрид 0,82381 Сероводород 0,30598 Биогаздын дүң чыгарылышы, т/жыл (11-формула боюнча): (а = 5 айына; в = 3 айына.) Анын ичинде (СО2 жок) - (11а формуласы): Компонент т/ж Метан 11959,44598 Толуол 163,40696 Аммиак 120,46461 Ксилол 100,12349 Көмүр кычкыл оксиди 56,95512 Азот кычкыл диоксиди 25,08738 Формальдегид 21,69719 Этилбензол 21,47118 Серосуз ангидрид 15,82087 Сероводород 5,87632 МИСАЛ 2 Баштапкы маалыматтар: 1. Полигондон алынган таштандылардын үлгүлөрүнүн анализдеринин жыйынтыктары: - таштандыдагы органикалык бөлүктүн курамы - R=55%; - таштандынын органикасындагы май сымал заттардын курамы - Ж=2%; - таштандынын органикасындагы углеводород сымал заттардын курамы - У=83%; - таштандынын органикасындагы белок заттардын курамы - Б=15%; - таштандылардын орточо нымдуулугу - W=47%. 2. Полигон 30 жылдан ашык убакыттан бери иштеп келет. 3. Сочи районундагы полигонго жыл сайын 20000 тонна таштанды ташылат. Иштеп чыгуу: 1. (2) формуласы боюнча биогаздын салыштырмалуу чыгышын (бир кг таштандыдан кг менен) анын активдүү бөлүнүп чыгуу мезгилинде аныктайбыз: Qw = 10-6∙55∙(100-47)∙(0,92∙2 + 0,62∙83+0,34∙15) = 0,170236 кг/кг калдыктары Сочи үчүн биогаздын активдүү бөлүнүп чыгуу мезгили (орт.жылуулук= 14,11°С; Жылуулук= 365 күн) 4-формула боюнча төмөнкүнү түзөт: 2. (3) формула боюнча бир тонна көмүлгөн таштандыга эсептелген бир жылдык биогаздын санын аныктайбыз: 3. Биогаздагы компоненттердин салмактык пайыздык курамын 1-мисалдын 4-пунктундагыдай кабыл алабыз (көмүр кычкыл газы нормаланбаган зат катары андан ары кароодон чыгарылат): Компонент Метан 52,915 Толуол 0,723 Аммиак 0,533 Ксилол 0,443 Көмүр кычкыл оксиди 0,252 Азот кычкыл диоксиди 0,111 Формальдегид 0,096 Этилбензол 0,095 Серосуз ангидрид 0,070 Сероводород 0,026 4. (9) формула боюнча биогаздын компоненттеринин жыл ичинде бөлүнүп чыккан салыштырма салмактарын аныктайбыз: Компонент Pyд.i кг/т калдыктар жылына Метан 6,929260 Толуол 0,094677 Аммиак 0,069797 Ксилол 0,058011 Көмүр кычкыл оксиди 0,033000 Азот кычкыл диоксиди 0,014536 Формальдегид 0,012571 Этилбензол 0,012440 Серосуз ангидрид 0,009167 Сероводород 0,003405 5. Акыркы 13 жыл ичинде полигонго ташылган таштандылардан (tсбр.) акыркы эки жылды кемиткенде, башкача айтканда, 11 жыл ичинде активдүү биогаз өндүрүлөт: 20000∙11 = 220000 тоннасы (9) жана (10) формулалар боюнча булгоочу заттардын максималдуу бир жолку жана жалпы чыгарылыштарын эсептейбиз: Полигондун биогазынын максималдуу бир жолку жалпы чыгарылышы (10-формула): Анын ичинде (СО2 жок) - (10а формуласы): Компонент Mi, г/с Метан 48,33959 Толуол 0,66048 Аммиак 0,48691 Ксилол 0,40470 Көмүр кычкыл оксиди 0,23021 Азот кычкыл диоксиди 0,10140 Формальдегид 0,08770 Этилбензол 0,08679 Серосуз ангидрид 0,06395 Сероводород 0,02375 Биогаздын дүң чыгарылышы, т/жыл (11-формула боюнча): (а = 10 айда.; в = 2 айда) Анын ичинде (СО2 жок) - (11а формуласы): Компонент т/ж Метан 1465,80499 Толуол 20,02791 Аммиак 14,76470 Ксилол 12,27160 Көмүр кычкыл оксиди 6,98068 Азот кычкыл диоксиди 3,07482 Формальдегид 2,65931 Этилбензол 2,63161 Серосуз ангидрид 1,93908 Сероводород 0,72023