Курулуш материалдарын өндүрүүдө булгоочу заттарды эсептөө методикасы (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин буйругуна)

Тиркеме 8 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна)

КУРУЛУШ МАТЕРИАЛДАРЫН ӨНДҮРҮҮДӨ БУЛГООЧУ ЗАТТАРДЫ ЭСЕПТӨӨ МЕТОДИКАСЫ

1. Цемент. Цемент өндүрүүдө атмосферага чыккан булгоочу заттардын санын (кг/саат) эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлөт:

(1)

мында v – булгоочу газдын көлөмү (м3/саат); С – булгоочу газ агымындагы чаңдын концентрациясы (г/м3). Айрым учурларда 1-таблицада келтирилген орточо чыгынды көрсөткүчтөрүн кабыл алууга жол берилет.

Таблица 1

Цемент өндүрүш заводдорундагы чаңдын орточо көрсөткүчтөрү

Чыгаруу булагы

булганган абанын көлөмү, м3/кг продукт

Темпер атура °С

Чаңдын концентрациясы г/м3

Чаңдын булагы

Чийки зат цехи

Жаак майдалагыч

0,07

18

13,0

Аки такш

Балка майдалагыч

0,10

19

20

-

Жүктөө түйүндөрү

0,4

25

20

-

Конус тегирмендери

0,3

30

10,5

-

Ачык цинк чийки зат тегирмендери : акиташ

0,5

80

290

-

мергель

0,2

85

350

Мергель

Күйгүзүү бөлүмү

Чийки заттарды майдалоочу сепаратордук тегирмендер

0,8

100

400

Чийки зат

Нымдуу ыкма менен өндүрүлгөн айланма мештер

5,0

200

50

Электро-фильтр

Кургак ыкма менен өндүрүлгөн айланма мештер

3,0

290

40

-

Клинкердик муздаткычтар «Волга-50», «Волга-75», Цементанлаген-бау»

1,5

200

20

Клинкер

«Волга-25»,«Волга35», «Фолакс», «Фу-ллер»

2,9

185

25

-

с двойным подсосом воздуха

1,9

170

20

-

Мештерден клинкерди кампага түшүрүү жана кайра жүктөө түйүндөрү

0,6

40

10

-

Кошумчаларды кургатуу бөлүмү

Кургатуучу барабан: шлак

1,7

135

20

Шлак

опора

0,8

175

35

Опока

мергель

0,6

70

10

Мергель

известняк

0,8

70

40

Аки таш

глина

2,8

75

5

Чопо

Майдалоо цехи

Ачык циклдеги цемент тегирмендери: Борбордук түшүрүү менен

0,46

100

600

Цемент

Перефириялык түшүрүү менен

0,7

110

300

-

Транспорт цехи

Цемент тегирмендерин сепаратор

0,92

90

700

-

Сактоочу контейнерлер: клинкер

0,3

98

15

Клинкер

цемента

0,5

28

80

Цемент

Цементти цементовоздорго жана вагондорго жүктөө посту

0,1

40

40

-

Цемент жөнөтүү цехи

Кутулоо машиналар

0,66

50

95

-

Бирдиктүү стационардык булактан чыккан булгоочу заттын жылдык чыгындысы (г, т) төмөнкү формула боюнча аныкталат: , (2) мында С – чыгарылган газдагы заттын концентрациясы (г/м3); τ – булактан заттын бөлүнүп чыгуу убактысы (саат, жыл). Эгерде чыгындылардын салыштырмалуу маанилери белгилүү болсо, башкача айтканда, өндүрүлгөн продукциянын бирдигине чыккан заттардын саны белгилүү болсо, анда убакыт бирдигиндеги (саат, жыл) булгоочу заттын чыгындысы төмөнкү формула боюнча аныкталат:

, (3)

мында N – убакыт бирдигинде өндүрүлгөн продукциянын саны, q – продукциянын бирдигин өндүрүүдө бөлүнүп чыккан булгоочу заттын саны, 1-таблица боюнча ар кандай булактар үчүн эсептелет.

2. Акиташ. Акиташ өндүрүүдөгү чаңдын чыгындысын эсептөө (1) – (3) формулалары боюнча жүргүзүлөт. 1 тонна продукцияга чаңдын салыштырмалуу чыгындысы 190,9 кг түзөт. Акиташ өндүрүүчү заводдордогу аспирациялык агымдардагы чаңдын тазалоого чейинки орточо көрсөткүчтөрү 2-таблицада келтирилген.

Таблица 2

Аки таш өндүрүш заводдорундагы чаңдын орточо көрсөткүчтөрү

Чыгаруу булагы

Залалданган абанын көлөмү, м3/кг продукт

Температура, оС

Чаңдын концентрациясы, г/м3

Чаңдын булагы

Жаак майдалагыч

0,7

16

15

Акиташ

Балка майдалагыч

0,8

17

20

теги

Элек Кайра жүктөө түйүндөрү

0,07

18

14

-

Нымдуу өндүрүш ыкмасы менен иштеген айланма мештер

0,23 6,0

27

215

15

32

- Акиташ

Кургак өндүрүш ыкмасы менен иштеген айланма мештер

7,5

320

35

-

Шахталык мештер

7,0

175

10

-

Акиташты майдалоочу тегирмендер

0,35

80

65

- -

Акиташты кайра жүктөө түйүндөрү

0,5

30

27

-

Таңгактоочу машиналар

0,5

28

13

-

3. Айнек. Айнек өндүрүү үчүн көп компоненттүү шихта колдонулат, анын негизги компоненттери болуп акиташ, доломит, кум, талаа шпаты, пегматит, нефелин, сода, сульфат саналат. Айнек эритүүчү мештер атмосферага азот, күкүрт, фтор, коргошун, мышьяк жана башка оксиддерди чыгарат. 3-таблицада катуу булгоочу заттардын орточо концентрациялары келтирилген. Атмосферага булгоочу заттардын чыгышын эсептөө (1.) жана (2.) формулалары боюнча жүргүзүлүүгө тийиш.

Таблица 3

Айнек өнөр жай ишканаларындагы чаңдын орточо чыгышы

Чыгаруу булагы

Залалданган абанын көлөмү, м3/кг продукт

Температура, оС

Чаңдын концентрациясы, г/м3

Чаңдын булагы

Кургаткыч барабан

7500

170

10

Кум

8100

170

35

Доломит

6000

170

30

Акиташ

5000

170

50

Натрий сульфаты

7000

165

35

Боор

2600

140

45

Талаа шпаты

2000

110

15

Нефелин

Электен өткөргүчтөр

400

45

15

Кум

800

45

20

Доломит

800

45

20

Акиташ

1100

25

15

Сода/

1000

15

30

Натрий сульфаты

Элеваторлор

900

15

6

Пегматит

1600

20

4

Боор

600

20

8

Нефелин

700

40

15

Кум

Ленталуу конвейерлер

1700

50

40

Доломит

1500

45

30

Акиташ

3000

20

15

Сода

1000

20

25

Натрий сульфаты

900

25

15

Пегматит

Акиташ

900

85

5

Бункерлер

250

25

4

Пегматит

250

35

10

Доломит

1000

25

8

Акиташ

250

15

1

Пегматит

Каптарды ачуу

1800

5

3

Ошол эле

Чуркоочулар

3000

15

4

Доломит

Пневмотранспорт

2100

20

20

Сода

Таразалар

2400

25

15

Шихта

Аралаштыргычтар

2000

20

4

Ошол эле

Балкалуу майдалагыч С-431

4000

24

30

Акиташ

Каптама плиткаларды чыгаруучу регенеративдүү айнек эритүүчү меш

1800

400

0,2

Даяр продукциянын материалы

Килем-мозаика плиткаларын чыгаруучу түз ысытуучу айнек эритүүчү меш

10400

600

0,2

Ошол эле

Шлакобетон өндүрүүчү регенеративдүү айнек эритүүчү меш

25300

350

0,17

-

Сүт түстүү жарык берүүчү айнек чыгаруучу регенеративдүү айнек эритүүчү меш

3700

800

0,02

-

Алюмоборосиликат айнегин өндүрүүчү регенеративдүү айнек эритүүчү меш

15100

750

0,06

-

Хрустал чыгаруучу регенеративдүү меш

5000

450

0,1

-

4. Гипс жана гипс буюмдары. Гипсти өндүрүү үчүн чийки зат катары табигый эки суулуу гипс ташы колдонулат. Гипс ташын майдалоодо, тартууда жана дегидратациялоодо катуу чаң пайда болот. Мындан тышкары, чийки затты жана даяр продукцияны кайра жүктөөдө, ошондой эле баштыктарга таңгактоодо жана товардык гипсти темир жол жана автомобиль транспортуна жүктөөдө чаң көп бөлүнүп чыгат.

1 тонна продукцияга кайтарылгыс жоготуулардын салыштырма көрсөткүчү 106,12 кг түзөт. Булгагыч заттардын чыгарылышын (1), (2) формулалары боюнча эсептөө үчүн 4-таблицанын маалыматтарын, тазалоого чейинки аспирациялык агымдардагы заттардын курамы жөнүндө колдонуу керек.

Таблица 4

Гипс заводдорундагы гипс чаңынын орточо чыгарылыш көрсөткүчтөрү

Чыгаруу булагы

Булганган абанын көлөмү, м3/саат

Температура, С

Чаңдын концентрациясы, г/м3

Жаак майдалагычтар

850

18

10

Балка майдалагычтар

3000

18

25

Шар тегирмен

2500

60

50

Шахта тегирмени

22000

130

450

Кургатуу барабаны

23000

140

25

Сактоочу идиштер: пневмотранспорт менен жүктөөдө

3700

-

15,0

механикалык транспорт менен жүктөөдө

1650

-

10,0

Погрузка в вагоны

2000

-

15,0

Погрузка в автотранспорт

50

-

15,0

Упаковочная машина

3000

40

20,0

5. Металл эмес курулуш материалдары. Металл эмес курулуш материалдарын өндүрүүдөгү баштапкы тоо тектери болуп магмалык (граниттер, сиениттер, диориттер), чөкмө (акиташтар, доломиттер, кумдуктар) жана метаморфикалык (кварциттер, гнейстер, мраморлор) тоо тектери, ошондой эле шагыл-кум кенинин шагылы жана куму саналат. Эң күчтүү чаң пайда болуу майдалоо, сорттоо (электен өткөрүү), кайра жүктөө жана ташуу процесстеринде коштолот.

Аспирациялык агымдарда тазалоого чейин камтылган чаңдын концентрациясы 5-таблицада келтирилген жана (1), (2) формулалары боюнча эсептөөлөр үчүн колдонулушу мүмкүн.

Таблица 5

Курулуш материалдарынын заводдорундагы чаңдын чыгышынын көрсөткүчтөрү (t = 20 оС)

Чыгаруу булагы

Булганган абанын көлөмү, м3/саат

Чаңдын концентрациясы, г/м3

I. Майдалоо

Жаак майдалагыч (900х1200х130, 1200х1500х150) Атырылып чыккан тоо тектери

14000

13

карбонат тоо тектери

14000

12

Конус майдалагыч (КОД-1200, КОД-1750) Атырылып чыккан тоо тектери

8500

25

карбонат тоо тектери

8500

20

Ротордук майдалагыч (түшүрүүчү бөлүгү) Атырылып чыккан тоо тектери

18000

18

карбонат тоо тектери

18000

34

II. Элөө ГИЛ-52 грохоту карбонаттуу тектер

3500

11

магмалык тектер

3500

10

III. ташуу, кайра жүктөө түйүндөрү Конвейер карбонаттуу тектер

3500

7

магмалык тектер

3500

5,5

6. Керамика. Керамикалык буюмдарды жылуулук менен иштетүү процессинде пайда болгон булгоочу заттар төмөнкү белгилери боюнча бөлүнөт:

а) чийки заттын негизги компоненттеринин ортосунда жүрүүчү реакциялардын натыйжасында бөлүнүп чыккан заттар:

б) жылуулук агрегаттарында отунду өрттөөдө пайда болгон заттар.

Печтерде жылуулук менен иштетүү учурунда шихтанын компоненттеринен бөлүнүп чыккан негизги булгоочу заттар күкүрт, хлор жана фтор кошулмалары болуп саналат. Буюмдарды жылуулук менен иштетүү учурунда булгоочу заттардын пайда болушунун булактары - сууда эриген туз жана күкүрт кислоталарын камтыган шихта компоненттери, учуучу компоненттерди бөлүп чыгаруу менен ысытууда чириген заттар; мисалы, чополордогу жана пириттеги гумустук заттар көмүртектин оксиди, күкүрт жана күкүрт ангидриддери бөлүнүп чыгып чирийт. Айрым өсүмдүктөрдөн алынган шлактын баштапкы массасына фтор кошулуп, анын бир бөлүгү фтордуу суутектин жана башка кошулмалардын түрүндө учуп кетет. Айрым массаларда күкүрт жана туз кислоталарынын туздарынын көптүгү байкалат, алар күйгөндө учуучу компоненттер: хлордуу суутектин, күкүрт жана күкүрт ангидридинин бөлүнүп чыгышы менен бузулат. Суюк жана газ түрүндөгү отунду күйгүзгөндө күл, азот оксиддери, күкүрт жана көмүртек пайда болот. 6-таблицада керамика өнөр жайынын айрым өндүрүштөрү боюнча булгоочу заттардын салыштырмалуу чыгарылыштары келтирилген, алар (3) формуласы боюнча эсептөөлөрдө багыт алышы керек. Керамика өнөр жайынын ар кандай өндүрүштөрү үчүн салыштырмалуу чыгарылыштардын маанилеринин тартиби болжол менен бирдей.

Таблица 6

Керамикалык өндүрүштө булгануучу заттардын бөлүштүрүлүшү (продукциянын г/кг).

Продукция

SO2

NO2

CO

Каптама плиткалар

0,72 (9,3)

2,00 (26,0)

1,98 (26,0)

Пол плиткалары

0,28 (8,6)

1,05 (32,5)

1,20 (37,9)

Фасад плиткалары

0,18 (5,0)

1,85 (40,0)

1,40 (38,0)

Сантехникалык буюмдар

2,95

3,92

4,23

Канализациялык түтүктөр

1,90

0,45

0,86

Кислотага чыдамдуу материалдар

2,00

0,42

1,05

Эскертүү: Кашаанын ичинде продукциянын г/м2ге болгон чыгарылыш көлөмү көрсөтүлгөн.

7. Минералдык вата. Атмосфераны жана минералдык өндүрүштү булгоонун негизги булактары вагранкалар, талча отурукташуу камералары жана поликонденсация болуп саналат. Ваграночный газдарынын курамында чаң, көмүр кычкылы, күкүрт газы, азот кычкылдары бар. Диаметри 1250 мм болгон бир вагранка 3 - 12 миң м3/саат газдарды (тийиштүү түрдө жүктөө циклинин башында жана аягында) бөлүп чыгарат, алар 100 г/м3 көмүр кычкылы, 0,2 г/м 3 күкүрт газы, 0,05 г/m3 азот кычкылы жана 0,2 г/m 3 чаңды камтыйт.

Минералдык вата буюмдарын өндүрүүдө байланыштыруучу заттар катары фенол спирттери жана битумдар колдонулат. Б жана В маркасындагы фенол спирттеринде 2 – 3,5 % эркин фенол жана 3,5 – 4,5 % эркин формальдегид бар, алар минералдык жүн килемин жылуулук менен иштетүүдө бөлүнүп чыгып, технологиялык газдар менен бирге атмосферага чыгарылат. Технологиялык чыгаруулар менен байланыштыруучу фенолоспирт катары колдонулганда, талча отурукташуу камерасы атмосферага 0,6дан 14,1 кг/саатка чейин фенол жана 0,2ден 24 кг/саматка чейин формальдегид, ал эми жылуулук менен иштетүү камерасынын чыгаруулары менен - 0,3дөн 11,6 кг/сағатка чейин фэнол жана 0,5ден 14,8 кг/сагатка чейин формалдегид бөлүп чыгарат. Бир технологиялык линиядан бөлүнгөн фенолдун жалпы көлөмү 1,0дан 16,3 кг/саатка чейин, формальдегиддин көлөмү - 1,0дан 29,6 кг/саатка чейин. Физикалык-химиялык жана техникалык-экономикалык эсептөөлөрдүн ыңгайлуулугу үчүн технологиялык линиянын ар кандай түйүндөрүнөн орто эсеп менен 5,6 кг фенол жана 11,8 кг формальдегид камтылган 100 миң м3/саатка жакын технологиялык газдар бөлүнөт деп кабыл алууга болот. Вагранкага берилген ашыкча абага жана кокстун күйүү продуктуларына карабастан, вагранканын нормалдуу иштешинде 3-4% көмүр кычкылы бар. Технологиялык сыноолордун жыйынтыктарына ылайык, вагроноктордун көмүр кычкылынын 11-17 пайызды түзөт. Көмүртектин кычкылынан тышкары, көкүрөт газы жана азот кычкылы да бар. Вагранок газдарындагы күкүрт газынын концентрациясы 1 г/м3 жана андан көп, ал эми азот оксиддеринин концентрациясы - болжол менен 50 мг/м3. Минералдык жүнүнөн жасалган буюмдарды байланыштыруучу заттарды колдонбостон өндүрүүдө, аспирациялык абада камтылган негизги зыяндуу зат - чаң. Синтетикалык байланыштыруучу (фенол спирттери жана битумдар) колдонулганда, аспирациялык газдар чаңдан тышкары эркин фенол жана формальдегид мономерлерин да камтыйт. Минералдык кебез өндүрүшүндө бирдик продукцияга эсептелген пландаштырылган жана минималдуу жетишилүүчү атмосферага зыяндуу заттардын чыгындыларынын маанилери 7-таблицада келтирилген.

Таблица 7

Минералдык кебез буюмдарын чыгаруучу айрым ишканаларда продукциянын бирдигине (кг/м3) пландаштырылган (алымы) жана минималдуу жетүүгө мүмкүн болгон (бөлүмү) булгоочу заттардын чыгындылары.

Зат

Продукция

Ахметский КСМ

Котовский ЗМИ

Вильнюсское ПОСИ

Чаң

Саймаланган матта

-

-

8,6/0,9

ЖК

6,4/0,07

6,4/0,07

9,0/0,9

К

9,6/1,0

8,2/0,8

10,2/1,0

КЖЯ

-

13,8/1,4

-

Көмүр кычкыл газы

Саймаланган матта

-

-

0,6/0,3

ЖК

0,4/0,2

0,4/0,2

0,5/0,3

К

0,7/0,3

0,5/0,3

0,7/0,4

КЖЯ

-

0,9/0,5

-

Күкүрттүү газ

Саймаланган матта

-

-

0,19/0,1

ЖК

0,10/0,5

0,14/0,7

0,18/0,09

К

0,16/0,08

0,18/0,09

0,23/0,11

КЖЯ

-

0,32/0,16

-

Азот кычкылдары

Саймаланган матта

0,04/-

0,04/-

0,05/-

ЖК

0,04/0,02

0,04/0,02

0,05/0,03

К

0,05/0,03

0,05/0,03

0,06/0,03

КЖЯ

-

0,06/0,04

-

Фенол

Саймаланган матта

-

-

-

ЖК

0,029/-

0,024/-

0,034/-

К

0,046/-

0,043/-

0,046/-

КЖЯ

-

0,14/-

-

Формальдегид

Саймаланган матта

-

-

-

ЖК

0,039/-

0,032/-

0,045/-

К

0,057/-

0,062/-

КЖЯ

0,061/-

0,19/-

-

Эскертүү. ЖК – синтетикалык байланыштыргычтагы жарым катуу плиталар, К – катуу, КЖЯ – катуулугу жогорулатылган плиталар.

8. Пластмассаларды кайра иштетүү. Фенолформальдегид чайырын өндүрүүдөгү эмиссиялардын олуттуу бөлүгү метанолго туура келет – 8,925 кг/т же 83 %, ал формалинде (баштапкы сырье) стабилизатор катары бар. Фенолформальдегид порошокторун өндүрүү да атмосферага фенол, формальдегид, метанол жана органикалык чаңдын эмиссиялары менен мүнөздөлөт. Эң чоң үлүштү (3,1611 кг/т же 90%) органикалык чаң ээлейт. Волокнит өндүрүүдө газдык эмиссияларда фенол, органикалык чаң бар.

8-таблицада пластмасса өндүрүүчү айрым заводдордо аспаптык өлчөөлөрдүн натыйжасында алынган атмосферага эң кооптуу булгоочу заттардын эмиссиялары жөнүндө маалыматтар келтирилген.

Таблица 8

Формальдегид чайырын өндүрүүдө заттардын салыштырмалуу чыгарылышы (кг/т)

Жабдуулар, операция

Фенол

Формальдегид

Аба жылыткыч ВСА

Жылытуу

0,005

0,05

Конденсация

0,078

0,92

Муздатуу

0,005

0,05

Фенолу бар идиштин абасы тынч абалда

0,77

-

сордурганда

8,9

-

Формальдегиди бар идиштин абасы тынч абалда

-

0,009

сордурганда

-

0,2

Вакуумдук насостордон чыккан аба (кургатуу стадиясы)

23,0

652,8

Нейтрализатордон чыккан жергиликтүү соргуч

1,86

2,8

Жалпы алмашуу соргучу

13,7

2,1

Жергиликтүү соргуч:

дозалоодо

0,8

8,58

Жылытууда

0,8

0,008

конденсациялоодо

0,8

0,03

муздатууда

0,57

0,25

9. Темир-бетон буюмдары. Темир-бетон буюмдарын өндүрүүдөгү негизги бөлүнүп чыгуу жана булгоочу заттардын чыгуу булактары 9-таблицада келтирилген. Темир-бетон вагондорунан жана башка транспорт каражаттарынан ар кандай материалдарды түшүрүүдө газ-аба агымындагы чаңдын саны (г/с) төмөнкү формула боюнча аныкталат:

цемент үчүн П = 0,03ВG; (4) кум үчүн П = 0,015 ВG; (5) щебень үчүн П = 0,058 BG; (6)

мында В – материалды кайра жүктөө бийиктигине жараша болгон коэффициент (10-таблица); G – кайра жүктөө түйүнүнүн өндүрүмдүүлүгү (т/саат).

Таблица 9.

Темир-бетон буюмдарын өндүрүүдөгү булгоочу заттардын бөлүнүп чыгуусунун жана абага таралышынын негизги булактары

Цех, участогу

Бөлүнүп чыгуу булактары

Чыгаруу булактары

Цемент сактоочу кампасы

Темир жол вагондорун түшүрүүчү посттор

Уюштурулбаган/

Цементти идиштерге жүктөө (пневмотранспорт)

Чаң уулоочу түтүктөр Уюштурулбаган/

Инерттүү материалдарды сактоочу кампасы

Темир жол вагондорун түшүрүүчү посттор

Чаң уулоочу түтүктөр Ошол эле нерсе.

Инерттүү материалдарды ташуучулар

Уюштурулбаган

Бетон аралаштыруучу түйүн

Чыгымдалуучу бункерлер Бетон аралаштыргычтар

Ошол эле нерсе.

Майлоочу май даярдоочу участогу

Майлоочу материалдарды сактоочу идиштер

Уюштурулбаган

Майлоону жылдыруу жана жылытуу посту

Ошол эле.

Арматура жасоочу цех

Түзөтүүчү-кесүүчү станоктор

Желдетүүчү түтүктөр

Кол менен жана жарым автоматтык ширетүү посттору

Ошол эле.

Кирме бөлүктөрдү цинк менен каптоо

-

Таблица 10

В коэффициентинин куюлуу бийиктигине көз карандылыгы материалдын

Үстүнө себүү бийиктиги материалы, м . 0,5 1,0 1,5 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 В . . . . . . .0,4 0,5 0,6 0,7 1,0 1,5 2,5 2,5

Цементти түшүрүүдөгү газ-аба агымындагы чаңдын орточо көлөмү (П г/с) жана чаңдын салыштырма бөлүнүшү (q кг/т жүктөлгөн материалга): цемент үчүн П = 2,3; q = 0,08; кум үчүн П = 0,5; q = 0,03; шагыл үчүн П = 2,7; q = 0,11. Цементти пневмотранспорт менен ташыганда бөлүнүп чыгуучу чаңдын көлөмү (кг/г) жөнөкөйлөтүлгөн формула боюнча эсептелет: , (7) мында Vг – булганган газдын орточо чыгышы (м3/саат); С – булганган газ агымындагы цементтин орточо концентрациясы (г/м3). Цемент пневмотранспорту менен айдалганда бөлүнүп чыккан булактын жанындагы чаңдын орточо концентрациясы 8,2 г/м3 түзөт; цемент пневмотранспорту менен берилгенде бөлүнүп чыккан чаңдын көлөмү – 9,5 кг/саат; чаңдын салыштырма бөлүнүшү – 0,8 кг/т. Инерттүү материалдарды топтоодо бөлүнгөн чаңдын саны (г/с) төмөнкү формулалар боюнча аныкталат: щебень үчүн Пс = 0,018(3,2G + F); (8) кум үчүн Пс = 0,015G (9) Кайда G – өткөрүү түйүнүнүн өндүрүмдүүлүгү (т/саат), F – материалды сактоо аянты (м2). Шагыл жана кум сактоодо бөлүнүп чыккан чаңдын орточо көрсөткүчү тиешелүүлүгүнө жараша 14 жана 1,3 г/сек түзөт. Дозатордук түзүлүштөрдүн жана бетон аралаштыргычтардын иштөөсүндө бөлүнүп чыккан чаңдын көлөмү (7) формуласы боюнча аныкталат. Газ-аба аралашмасындагы чаңдын орточо концентрациясы 3,2 г/м3; дозатордук түзүлүштүн жана бетон аралаштыргычтын иштөөсүндө бөлүнүп чыккан чаңдын көлөмү - 3,5 кг/саат; чаңдын салыштырмалуу бөлүнүшү – 1,33 кг/т. Өндүрүштүн негизги бөлүктөрү үчүн чаң бөлүнүү көрсөткүчтөрү таблицада көрсөтүлгөн. 11.

Таблица 11

Темир-бетон буюмдарын өндүрүүдөгү негизги технологиялык кайра бөлүштүрүүлөр үчүн чаң бөлүп чыгаруунун орточо көрсөткүчтөрү

Зат бөлүнүп чыгуу булагы

Зат

Газдарды тазалоого чейинки чаңдын концентрациясы, г/м3

Бөлүнүп чыккан чаңдын саны, г/с

Чаңдын салыштырма салмагы, кг/т

Вагондорду түшүрүү пункттары

Цемент чаңы

-

2,3

0,08

Щебень

-

2,7

0,11

Кум

-

0,5

0,03

Пневмотранспорт, кампалар, сактоочу жайлар

Цемент чаңы

8,2

2,6

0,80

Щебень

14,0

Кум

1,3

Дозаторлор, бетон аралаштыргычтар

Цемент чаңы, инерттүү материалдардын чаңы

3,2

1,0

1,33

Тазалоодон кийин атмосферага түшкөн чаңдын көлөмү (г/с) төмөнкү формула боюнча аныкталат: , (10) мында С – булганган газ агымындагы чаңдын орточо концентрациясы (г/м3), η – орнотуудагы чаңды тазалоо даражасы (%), Vг – булганган газдын орточо чыгышы (нм3/саат). Жөнөкөйлөштүрүлгөн формула (кг/саат):

, (11)

мында П – тазалоого чейинки ар кандай технологиялык процесстерде бөлүнүп чыккан чаңдын саны (кг/саат). Формалоо цехтеринен атмосферага чыккан углеводороддордун саны төмөнкү формула боюнча эсептелет: (12) мында V – бир жыл ичинде келген нефть продуктунун көлөмү (м3), qt – нефть продуктусун сордурганда углеводороддордун жоготуусу (г/м3); qt мааниси нефть продуктунун температурасына жараша болот (12-таблица).

Таблица 12

Нефть продуктусун айдаганда углеводороддордун салыштырмалуу бөлүнүшү (г/м3)

= 25 оС

= 50 оС

= 75 оС

Керосин

30

70

110

Дизель майы

20

47

74

Мазут

16

38

60

Майлар

4

9

14

10. Керамзит. Керамзит өндүрүүдө чаңдын негизги булактары болуп керамзитти күйгүзүүчү мештер, кургатуучу камералар жана транспорт каражаттарын жүктөө пункттары саналат.

Керамзитти күйгүзгөндө бөлүнүп чыгуучу булгоочу заттардын саны (кг/саат) (1) формуласы боюнча эсептелет. Транспорт каражаттарына керамзитти жүктөөдө бөлүнүп чыгуучу чаңдын саны (г/сек) төмөнкү формула боюнча эсептелет: , (13) мында В – керамзитти кайра жүктөө бийиктигине жараша болгон коэффициент (10-таблицаны караңыз); G – кайра жүктөө түйүнүнүн өндүрүмдүүлүгү (т/саат). Керамзит өндүрүүдөгү булгоочу заттардын бөлүнүп чыгуусунун орточо көрсөткүчтөрү 13-таблицада келтирилген.

Таблица 13

Керамзит өндүрүүдөгү булгоочу заттардын бөлүнүп чыгуусунун орточо көрсөткүчтөрү

Бөлүнүп чыгуу булагы

Загрятуучу зат жана колдонулган отун

Газ агымындагы булгоочу заттын концентрациясы, г/м3

Загряндыруучу заттын саны, г/с

Керамзиттин 1 м3 үчүн чаң бөлүнүп чыгышы, кг

Керамзитти күйгүзүүчү меш

Керамзит меши (газ, мазут)

2,20

40,00

7,30

Азот оксиддери Газ

0,13

2,40

0,50

Мазут

0,02

0,16

0,10

Көмүртек кычкылы

0,08

0,80

0,40

Газ

0,14

1,35

0,38

Мазут

0,07

0,64

0,16

Керамзит жүктөө посту

Күкүрттүү ангидрид (мазут) Керамзит чаңы

-

9,7

0,7