Көмүр өнөр жай ишканалары тарабынан булгоочу заттардын эмиссиясын эсептөө методикасы (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин буйругуна)

Тиркеме 6 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна)

КӨМҮР ӨНӨР ЖАЙ ИШКАНАЛАРЫ ТАРАБЫНАН БУЛГООЧУ ЗАТТАРДЫН ЭМИССИЯСЫН ЭСЕПТӨӨ МЕТОДИКАСЫ

1. Күйүп жаткан жалпак таштандылардан чыккан газдар. Чыгындыларды эсептөө (т/күн) (Донецк бассейни үчүн) төмөнкү формула боюнча жүргүзүлөт:

(1) мында q – газ бөлүнүп чыгуу нормасы (кг/(м² сутка)); СО үчүн q = 7,6; СО2 үчүн q = 138; SO2 үчүн q = 1,7; H2S үчүн q = 0,5; NO + NO2 үчүн q = 0,12; S – жалпак төгүндүн негизинин аянты (м²); Н – төгүндүн орточо бийиктиги (м).

2. Иштебей калган күйүп жаткан төгүндүлөрдөн чыккан газдар.

Үч жылдан аз убакыттан бери иштебей турган төгүндүлөрдөн чыккан бөлүнүүлөрдү (т/сутка) эсептөө төмөнкү формула менен жүргүзүлөт: , (2) мында: ПП – иштебей калган төгүндүлөрдөн бөлүнүп чыккан булгандуучу газ заттардын көлөмү (т/сутка); П – төгүндү эксплуатация учурунда бөлүп чыгарган булгандуучу газ заттардын көлөмү (т/сутка); f – төгүндү иштебей турган убакытка жараша алынган коэффициент; 1 жыл өткөндө f = 0,5, 2 жылдан кийин – 0,3, 3 жылдан кийин – 0,1 (андан кийин бөлүнүүлөр анча маанилүү болбой калат).

3. Иштеп жаткан террикондордон жана кырка төгүндүлөрдөн чыккан чаң.

Бөлүнүүлөрдү (т/сутка) эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлөт: (3) мында: k – төгүндүнүн бийиктигине жана жаралган породанын көлөмүнө жараша алынуучу коэффициент (болжол менен 0,01ге барабар).

4. Иштебей калган төгүндүлөрдөн чыккан чаң

Үч жылдан ашык убакыттан бери иштебей турган төгүндүлөрдөн чыккан чаңдын бөлүнүүсүн (т/сутка) эсептөө төмөнкү формула менен жүргүзүлөт: (4) мында: S – төгүндүнүн үстүнкү аянты (м²).

5. Көмүр үймөктөрүнүн бетинен чыккан чаң. Шамалдын ылдамдыгын жана 10 мкмден кичинекей чаң бөлүкчөлөрүнүн курамын эске алуу менен чаңдын учуусун эсептөө (мг/(м2 с)) төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү мүмкүн:

(5) мында: N10 – көмүрдүн курамындагы 10 микрондон кичине болгон чаң бөлүкчөлөрүнүн үлүшү (салмактык пайыз менен); vв – шамалдын ылдамдыгы (м/сек).

6. Ачык аянттардан (төгүндүлөрдөн, баскычтардан) чыккан чаң – көмүр кесимдеринде. Бөлүнүүлөрдү эсептөө (кг/сек) төмөнкү формула менен жүргүзүлөт:

, (6) мында: S – ачык аянт (м2); Wc – чаңдын салыштырма салмагы (кесилген жердин түбүндөгү жана үйүндүн бетиндеги шамалдын ылдамдыгын эске алуу менен кабыл алынат); көмүр чаңы үчүн Wс = 1,0 х 10-6 кг/(м2 с), тоо тектеринин чаңы үчүн (үйүндүдө) Wc = 0,1 х 10-6 кг/(м2 с); г – тоо массасын майдалоо коэффициенти (болжол менен 0,1ге барабар деп алынат).

7. Бургу станокторунун жана конвейердик транспорттун ишинде чыккан чаң.

Бөлүнүүлөрдү эсептөө (мг/сек) төмөнкү формула менен жүргүзүлөт: , (7) мында: С – чаңдын концентрациясы каналда же чаңды кармагыч колпактан чыкканда (мг/м³); V – абанын агымы каналда же чаңды кармагыч колпактан чыкканда (м³/с). Бургу станокторунун аба агымындагы чаңдын концентрациясы (г/м³) төмөнкү формула менен эсептелет: , (8) мында: d – буроо тешиктеринин диаметри (см); vб – буроо ылдамдыгы (м/саат); V – абанын агымы (м³/саат); – породанын же көмүрдүн тыгыздыгы (г/м³).

8. Лента конвейеринен чыккан чаң.

1 метр конвейерден чыккан бөлүнүүлөрдү (кг/сек) төмөнкү формула боюнча эсептөө жүргүзүлөт: , (9) мында: Wc – чаңдын учуп кетүүчү өздүк көрсөткүчү (лабораториялык изилдөөлөр боюнча Wc = 3 x 10⁻⁵ кг/(м²·с)); L – конвейер лентанын туурасы (м); – тоо тектин майдалануу коэффициенти (ротордук экскаваторлор үчүн г ≈ 0,1 м).

9. Жардыруу иштериндеги чаң-газ булуту.

Булуттун негизги параметрлерин эсептөө аны максималдуу өнүгүш учурунда, так чек аралары сакталып турган учурда жүргүзүлөт. Чаң-газ булутунун көлөмү Vo (м³) эмпирикалык формула менен эсептелет: , (10) мында: А – жардырылган жардыруучу заттын көлөмү (т). Эскертүү. Vo көлөмүн эсептөө жеңилдетилген формулалар менен да жүргүзүлүшү мүмкүн: т учурунда (11) 3т < А ≤ 30 тучурунда (12) А> 30 т учурунда Vo = 69220 (A – 6,2) (13)

Чаң-газ булутунун көтөрүлүү бийиктиги Но (м) төмөнкү формула менен аныкталат Но = b (164 + 0,258А) (14) мында: b – өлчөмсүз коэффициент, тешиктин тереңдигине жараша өзгөрөт; 15 м чейин тереңдикте b = 1, 15 мден чоң тереңдикте b = 0,8. Газдардын жана булуттун температурасы To (°C) төмөнкү формула менен эсептелет: То = Тв + ДТ, (15) мында: Тв – айлана-чөйрөнүн аба температурасы (°С); ДТ – чаң-газ булутунун айлана-чөйрөнүн аба температурасынан ашып жылыган көлөмү (°С) (1-таблицадан алынат).

Таблица 1

Жардырылган жардыруучу заттын көлөмүнө жараша ДТ маанилери: А 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 ДТ оС 0,40 0,60 0,97 1,40 1,79 2,21 2,82 3,44 4,09 4,80 Чаң-газ булутунун көлөмүн жана көтөрүлүү бийиктигин аныктоодо каталар болжол менен 10% түзөт, ал эми температураны аныктоодо каталар 5%-тен ашпайт. Бир типтеги жардыруучу зат (ЖЗ) колдонулганда чаң-газ булутундагы булганган заттын концентрациясы (мг/м³) төмөнкү формула менен эсептелет: , (16) мында: q – 1 тонна жардыруучу зат жардырылганда бөлүнүп чыккан булганган заттын бирдиктүү көлөмү (т/г); з – жардырууда колдонулган чаң-газды басуучу каражаттардын эффективдүүлүгү (%). q маанисин аныктоо үчүн алдын ала 1 м³ жардырылган тоо массасына колдонулган жардыруучу заттын бирдиктүү сарпталышы (кг/м³) эсептелет: , (17) мында: Vгм – жардырылган тоо массасынын көлөмү (м³). Чаңдын жана көмүр кычкыл газдын q маанилери ар кандай жардыруучу заттар үчүн алардын бирдиктүү сарпталышын эске алуу менен 2 жана 3 таблицаларында көрсөтүлгөн; азот оксиддери үчүн q = 0,0025 т/т катары алынып колдонулат.

Таблица 2

Жардыруу иштеринде 1 тонна жардыруучу затка түшкөн чаңдын бирдиктүү бөлүнүшү (т/т)

кг/м3

ВВ

граммонит 79/21, аммонит № 6ЖВ

инданит, гранулит М

граммонит 30/70-В

граммонит 50/50-В

гранулотол

граммонал А-45

граммонал А-8

гранулит АС-8

аммонал водоустойчи-вый

гранулит АС-4

граммонал А-50

0,05

0,148

0,151

0,155

0,148

0,153

0,143

0,143

0,145

0,146

0,147

0,150

0,10

0,088

0,092

0,096

0,088

0,094

0,082

0,082

0,084

0,085

0,087

0,090

0,15

0,069

0,074

0,079

0,069

0,076

0,062

0,062

0,065

0,066

0,068

0,072

0,20

0,061

0,067

0,073

0,062

0,070

0,053

0,054

0,057

0,057

0,060

0,065

0,25

0,058

0,065

0,072

0,058

0,069

0,049

0,049

0,053

0,053

0,057

0,062

0,30

0,057

0,065

0,074

0,058

0,070

0,046

0,047

0,051

0,052

0,056

0,062

0,35

0,058

0,068

0,079

0,059

0,074

0,045

0,046

0,051

0,052

0,057

0,064

0,40

0,060

0,072

0,085

0,061

0,079

0,045

0,046

0,052

0,053

0,059

0,067

0,45

0,063

0,077

0,094

0,064

0,086

0,046

0,047

0,054

0,054

0,061

0,071

0,50

0,067

0,084

0,104

0,069

0,094

0,047

0,048

0,056

0,057

0,065

0,077

0,55

0,072

0,092

0,117

0,074

0,105

0,049

0,050

0,059

0,060

0,070

0,084

0,60

0,079

0,102

0,133

0,080

0,118

0,052

0,052

0,063

0,064

0,076

0,092

0,65

0,086

0,114

0,152

0,088

0,133

0,054

0,056

0,068

0,069

0,082

0,102

0,70

0,094

0,128

0,174

0,097

0,151

0,058

0,059

0,073

0,075

0,090

0,114

0,75

0,104

0,145

0,201

0,107

0,173

0,061

0,063

0,079

0,081

0,099

0,128

0,80

0,116

0,164

0,233

0,119

0,198

0,066

0,068

0,086

0,088

0,110

0,144

0,85

0,129

0,187

0,272

0,133

0,229

0,071

0,073

0,094

0,097

0,122

0,162

0,90

0,144

0,214

0,317

0,149

0,264

0,076

0,079

0,103

0,106

0,136

0,184

0,95

0,162

0,245

0,372

0,167

0,307

0,083

0,085

0,144

0,117

0,152

0,209

1,00

0,182

0,282

0,436

0,188

0,357

0,090

0,093

0,125

0,130

0,170

0,238

Таблица 3

Жардыруу иштеринде 1 тонна жардыруучу затка түшкөн көмүр кычкыл газынын бирдиктүү бөлүнүшү (т/т)

кг/м3

ВВ

граммонит 79/21

граммонит 30/70-В

инданит

Башкалар

0,05

0,104

0,040

0,009

0,037

0,10

0,076

0,037

0,007

0,042

0,15

0,056

0,034

0,006

0,028

0,20

0,040

0,032

0,005

0,024

0,25

0,030

0,029

0,004

0,031

0,30

0,022

0,027

0,004

0,018

0,35

0,016

0,025

0,003

0,016

0,40

0,012

0,023

0,002

0,014

0,45

0,008

0,021

0,002

0,012

0,50

0,006

0,020

0,002

0,010

0,55

0,004

0,018

0,001

0,009

0,60

0,003

0,017

0,001

0,008

0,65

0,002

0,015

0,001

0,007

0,70

0,002

0,014

0,001

0,006

0,75

0,001

0,013

0,001

0,005

0,80

0,001

0,012

0,001

0,005

0,85

0,001

0,011

0,001

0,004

0,90

0,001

0,010

0,001

0,003

0,95

0,001

0,010

0,001

0,003

1,00

0,001

0,009

0,001

0,003

Гидрозабойдо тешиктерди иштетүүдө з маанилери чаң үчүн 60%, газдар үчүн 85%; гидрогел менен иштетүүдө тиешелүү түрдө 50% жана 85% түзөт. Эгер жардырууда бир нече түрдүү жардыруучу зат колдонулса, чаң-газ булутунда булганган заттын концентрациясын (мг/м³) эсептөө төмөнкүдөй жүргүзүлөт: (18) мында: Индекстер 1, 2, …, n ар кандай жардыруучу заттардын түрлөрүн билдирет. Жардыруулардагы жалпы бөлүнүүлөр ар бир зат үчүн өзүнчө эсептелет. Белгилүү бир жардыруу учурунда кесимдин сырткы бөлүгүнө чаң-газ булуту менен чыккан булганган заттын көлөмүн (т) эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлөт: (19) мында: k – кесим ичинде булганган заттын гравитациялык отурушуна эске алынуучу коэффициент; чаң үчүн k = 0,16, газдар үчүн k = 1,0 деп кабыл алынат. Эсептөөлөрдү жөнөкөйлөтүү жана ылдамдатуу үчүн формула (19), формула (16) менен эске алынып, төмөнкүдөй түрдө берилет: (20) Жардырууда атмосферага бөлүнүп чыккан булганган заттардын жалпы көлөмүн аныктоодогу салыштырмалуу ката 30%-дан ашпайт. Жардыруудан кийин тоо массасынан бөлүнгөн көмүр кычкыл газынын көлөмү чаң-газ булуту менен бөлүнгөн көлөмүнүн 50% ын түзөт, башкача айтканда: (21) Чаң жана азот оксиддери үчүн Пг = 0 болуп саналат. Атмосфералык абаны коргоо чараларын пландоодо жалпы бөлүнүүлөрдү (т/жыл) чоңойтуу эсептөөлөрү үчүн, заттарды 79/21 граммонитине шарттуу түрдө айландырууну эске алган төмөнкү формуланы колдонуу сунушталат: (22) мында: a – бөлүнүп чыккан затка жараша коэффициент (көмүр кычкыл газы үчүн а = 1,5; чаң жана азот оксиддери үчүн а = 1); q – 1 тонна граммонит 79/21 жардырууда бөлүнүп чыккан булганган заттын бирдиктүү көлөмү (т/т) (3 жана 4 таблицаларынан алынат); Аг – жалпы жардыруучу заттын сарпталышы (т/жыл); Ам – чаң-газды басуу чаралары колдонулган жардыруучу заттын сарпталышы (т/жыл). q маанисин аныктоо үчүн 2 жана 3 таблицаларынан граммонит 79/21 менен иштөө жөндөмдүүлүгүнө ылайыкташтырылган жардыруучу заттын бирдиктүү сарпталышын (кг/м³) алдын ала табуу керек: (23) мында: b₁, b₂, …, bₙ – 1, 2, …, n индекстери менен белгиленген жардыруучу заттардын иштөө жөндөмдүүлүгүн эске алган коэффициенттер (4 таблицасында көрсөтүлгөн).

Таблица 4

Ар кандай жардыруучу заттар үчүн өтүүчү коэффициенттердин (b) маанилери:

ВВ

b

ВВ

b

Граммонал А-45

0,79

Граммонит 50/50-В

1,01

Граммонал А-8

0,80

Граммонал А-50

1,08

Гранулит АС-8

0,89

Гранулит М

1,13

Аммонал водоустойчивый

0,90

Инданит

1,13

Гранулит АС-4

0,98

Гранулотод

1,20

Аммонит № 6ЖВ

1,00

Граммонит 30/70-В

1,26

Граммонит 79/21

1,00

10. Жеке булгануу булактары. Көмүр өнөр жайы ишканаларында жүргүзүлгөн иштер учурунда ар бир жеке булгануу булагынан бөлүнүп чыккан булганган заттардын көлөмү ошол заттардын бирдиктүү бөлүнүү маанилери (5 – 12 таблицалары) колдонулуп эсептелет.

Таблица 5

Көмүрдү темир жол вагондоруна же самосвалдарга жүктөө учурунда чаңдын бирдиктүү бөлүнүшү (г/т).

Чаң факторы боюнча көмүрдүн мүнөздөмөсү

q г/т

категория

группа

Аз чаңдуу

І

3,00

II

3,02

Орточо чаңдуу

III

3,25

IV

3,57

Чаңдуу

V

4,15

VI

4,87

Абдан чаңдуу

VII

5,32

VIII

6,15

Эскертүү. 5 – 7 таблицаларда көмүрдүн чаң фактору боюнча категориясы жана тобу «СССР шахталардын пласт каталогуна» ылайык кабыл алынган, Москва, 1975; бирдиктүү бөлүнүү маанилери чаңды басуу боюнча жүргүзүлгөн чаралар эске алынбай берилген.Таблица 6. Көмүрдүн ачык кампаларды түзүү учурунда атмосферага бөлүнгөн чаңдын бирдиктүү көлөмү (г/т).

Көмүрдүн чаңдуулук фактору боюнча мүнөздөмөсү

Көмүрдөгү чаңдын курамы %

Шамалдын ылдамдыгы, м/с

категориясы

группа

1

3

4

5

6

7

8

9

11

13

Чаң аз

I

0,79

790

2200

2555

3150

3650

4050

5200

6300

7900

7900

II

0,87

870

2300

2750

3300

3755

4300

5355

6500

8700

8700

Орточо чаңдуу

III

1,10

1100

2750

3300

3800

4400

5000

6100

7260

10000

11000

IV

1,43

1430

3300

3900

4500

5150

5750

6950

8000

11100

14300

Чаңдуу

V

2,30

2300

4550

5150

5800

6750

7600

8750

11500

13400

16650

VI

3,46

3460

6100

6800

7750

8600

9980

11250

12625

15750

19500

Өтө чаңдуу

VII

4,70

4700

7450

8300

9250

10550

11950

13200

14400

17900

21300

VIII

7,48

7480

10480

11800

13050

13900

15800

17155

18500

21400

24650

Таблица 7

Көмүрдүн ачык кампаларынын бетиңизден чаңдын бирдиктүү учушу (мг/м²·с)

Көмүрдүн чаң фактору боюнча мүнөздөмөсү:

Көмүрдөгү чаңдын өлчөмү %

Шамалдын ылдамдыгы, м/с

категориясы

группа

4

5

6

7

8

9

11

13

Аз чаңдуу

I

0,79

0,25

1,91

7,62

13,35

28,19

49,94

124,47

249,73

II

0,87

0,27

2,0

7,84

14,17

28,04

51,53

124,78

157,17

Орточо чаңдуу

III

1,10

0,32

2,31

9,19

16,48

33,08

57,48

143,71

277,36

IV

1,43

0,38

2,73

10,75

18,96

37,68

63,42

159,52

304,99

Чаңдуу

V

2,30

0,50

3,53

14,10

25,06

47,45

91,17

192,58

353,87

VI

3,46

0,66

4,71

17,96

32,90

61,00

100,09

226,35

414,45

Абдан чаңдуу

VII

7,48

1,16

7,94

29,03

52,10

93,03

146,67

307,55

523,91

Таблица 8

Бош порода төгүндүлөрү түзүлгөндө бөлүнгөн чаңдын бирдиктүү көлөмү

Колдонулган жабдуу

Шамалдын ылдамдыгы, м/с

Бирдиктүү бөлүнүү

г/т

г/с

Экскаватор ЭКГ-4,6

2,0 – 4,5

3,2

0,64

Думпкар 2ВС-105

4,5 – 6,5

5,2

1,04

Бульдозер Т-100

до 2,5

0,8

0,044

БелАЗ-540

2 – 4,5

2,0

0,11

Эскертүү. Экскаватор ЭКГ-4,6нын өндүрүмдүүлүгү 0,2 т/сек; бульдозер Т-100дүн өндүрүмдүүлүгү 10 метрге жылдырууда 0,055 т/сек катары алынган; чаңдын бирдиктүү бөлүнүү маанилери 8–10% нымдуулуктагы породалар үчүн берилген.

Таблица 9

Бош породалар төгүндүлөрүнүн бетиңизден чаңдын бирдиктүү учушу

Жаңы төгүлгөн төгүндү

Шамалдын ылдамдыгы, м/с

Бирдиктүү мүнөздөмөлөр (мг/(м³·с))

1,5 чейин

1

7 – 8,5

9

Төгүндү түзүлгөндөн 3ай өткөндөн кийин

1,5 ке чейин

0,6

7 – 8,5

7

Таблица 10

Көмүрдү байытуучу фабрикалардын калдыктар сакталуучу жайлардын бетинен чаңдын бирдиктүү учушу (мг/(м²·с))

Шамалдын ылдамдыгы, м/с

Калдыктардын нымдуулугу, %

0 – 1

1 – 2

2 – 3

3 – 4

4 – 6

6 – 8

8 – 10

2,7

2,3

2,0

-

1,1

1,1

1,0

0,7

3,4

6,3

3,1

2,7

2,0

1,6

1,4

1,3

5,1

108,8

46,5

31,0

14,8

8,4

6,1

4,4

6,5

377,1

1281

179

79,6

37,0

13,3

7,7

7,7

24645

-

1382

465,8

138,7

35,1

12,7

8,8

70412

-

3567

-

247

59,2

20,9

Эскертүү. Шамалдын ылдамдыгы 2,5 м/с дан аз болгондо, калдыктар сакталуучу жайлардын бетинен чаңдын учушу болбойт; берилип жаткан бирдиктүү учуу маанилери чаңдын учуусун азайтуу үчүн колдонулган чаралар эске алынбайт.

Таблица 11

Көмүр кесимдериндеги технологикалык жабдуулар иштеп жатканда атмосферага бөлүнгөн чаңдын бирдиктүү көлөмү (мг/сек).

Чаңдын бөлүнүп чыгуунун булактары

Чаңды басуу чараларын эске албаганда

Чаңды басуу чараларын эске алганда

Көмүр казуу

Ротордук экскаватор

11000

3000

Забойдук конвейер (1 м үчүн)

10

1,0

Магистральдык конвейер (1 м үчүн)

40

8,0

Конвейер аркылуу ташуу

100

2,0

Механикалык күрөк түрүндөгү экскаватор менен жүктөө

730

200

Бульдозер менен көмүр баскычтарын толтуруу

2000

400

Тараткыч (просып) тазалагыч

1000

200

ПГ 5250/40 өткөргүчү

2000

400

ПГ 5250/120 өткөргүчү

2200

440

1 м² чаңдалган көмүр баскычтары

0,1

0,1

Жер асты катмарларын ачуу иштери

Ротордук экскаватор

6900

3450

Кубаттуулугу 5 м³ чейин болгон экскаватордун казанычы

500

120

Кубаттуулугу 5 м³ ашкан экскаватордун казанычы

800

200

Төгүндү түзүүчү ОШР 5250/190

4000

800

ПГ-2500/60 өткөргүчү

1500

300

ПГ-5250/60 өткөргүчү

3500

700

ИГД конструкциясындагы бункер-майдалагыч

4000

800

Д-572 бульдозери

2000

400

Кесимдин ачуу баскычтары 1 м² боюнча

1,0

0,1

Төгүндү түзүү (төгүндү пайда кылуу)

Драглайн ЭШ 20/90

6000

1200

Бульдозер Д-572

2000

400

Төгүндү түзүүчү ОШР-5250/190

4000

800

Автосамосвалдан түшүрүү

320

-

Думкадан түшүрүү

230

-

Төгүндүлөрдүн чаңдашкан аянттары 1 м² боюнча

0,1

0,1