2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүү стратегиясы (1-тиркеме Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин токтому менен бекитилди)

1-тиркеме

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2026-жылдын 14-январындагы № 6 токтому менен бекитилди)

2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүү стратегиясы

1- глава. Киришүү

2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүү стратегиясы (мындан ары – Стратегия) Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти кыска мөөнөттүү жана орто мөөнөттүү мезгилдерге өркүндөтүүнүн максаттарын жана негизги багыттарын, ошондой эле каралган иш-чараларды финансылык жактан камсыз кылууну жана ишке ашыруу механизмдерин аныктайт. Бул Стратегия Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 31-мартындагы № 191 “2014–2020-жылдарда Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүүнүн стратегиясын жана аны ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын планын бекитүү жөнүндө” токтому менен бекитилген 2014–2020-жылдарда Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүүнүн стратегиясынан келип чыгуучу Кыргыз Республикасындагы корпоративдик финансылык отчеттуулуктун жана аудиттин реформаларынын экинчи этабынын стратегиялык иш-аракеттер планы болуп саналат. Өлкөнүн инвестициялык жагымдуулугу жана анын тышкы соода жана башка тышкы экономикалык байланыштарга интеграцияланышы эл аралык рыноктун катышуучулары компаниялардын финансылык отчеттуулугуна канчалык деңгээлде ишеним көрсөтөрүнөн олуттуу даражада көз каранды. Буга байланыштуу корпоративдик финансылык отчеттуулукту реформалоонун эң маанилүү багыттарынын бири болуп финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттарын колдонуу жана финансылык отчеттуулуктун аудитинин сапатын жөнгө салуу аркылуу корпоративдик финансылык отчеттуулукка болгон ишенимди бекемдөө саналат. Ошол эле учурда ишканалардын жана рыноктордун ээлеринин муктаждыктарын канааттандыра ала турган чакан жана орто ишканалар үчүн финансылык отчеттуулуктун жөнөкөйлөштүрүлгөн талаптары Кыргыз Республикасындагы бул ишканалардын сегментинин өнүгүшүнүн жана өсүшүнүн маанилүү элементи болуп саналат. Маанилүү милдет болуп өзгөрүп жаткан экономикалык шарттарга ыңгайлашуу жана ири жана келечектүү инвестициялык долбоорлорго кызыкдар чет элдик инвесторлордун муктаждыктарын

эсепке алуу саналат. Бул Стратегия Кыргыз Республикасынын экономикасынын ар кандай тармактарынын потенциалын эсепке алууга, ошондой эле инвестициялоо үчүн так жана ачык шарттарды түзүүгө тийиш. Маанилүү аспект болуп корпоративдик финансылык отчеттуулуктун ачыктыгын жана айкындуулугун көрсөтүү саналат, бул инвесторлор үчүн мүмкүнчүлүктөр жана шарттар жөнүндө активдүү маалымат берүүнү, ошондой эле алардын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоону камсыз кылууну билдирет. Бул Стратегия инвестициялык климатты чыңдоого, бизнес- чөйрөнү жакшыртууга жана туруктуу экономикалык өсүш үчүн шарттарды түзүүгө багытталган иш-чараларды жана программаларды иштеп чыгуу үчүн багыт болуп саналат.

2- глава. Жалпы кырдаалды талдоо

2020-жылы 2014–2020-жылдарда Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүүнүн стратегиясын ишке ашыруу аяктаган. 2014–2020- жылдарга карата стратегиянын иш-чаралары Кыргыз Республикасындагы Швейцариянын экономикалык маселелер боюнча мамлекеттик катчылыгы (SECO) тарабынан каржыланган Дүйнөлүк банктын аудитти жана финансылык отчеттуулукту өнүктүрүү боюнча долбоорунун (АФОӨД, 1 235 000 (бир миллион эки жүз отуз беш миң) АКШ доллары суммасына грант) алкагында ишке ашырылган. 2023-жылы Кыргыз Республикасынын экономикасында 29,8 миң ишкана (уюм) финансы-чарбалык иш жүргүзүп келген. Алардын иши иштеп жаткан ишканалардын санынын өсүшү, дүң кирешенин көлөмүнүн өсүшү, материалдык базанын чыңдалышы, кирешелүү ишканалардын санынын өсүүсү, ошондой эле жыл жыйынтыгы боюнча оң сальдолонгон финансылык жыйынтык (пайда) алуу менен мүнөздөлгөн. Ушуну менен бирге карыздар боюнча өз ара төлөмдөрдүн өсүү тенденциясы сакталууда, кампаларда товардык-материалдык баалуулуктардын запастарынын калдыктары көбөйүүдө, операциялык эмес иштен олуттуу көлөмдөгү чыгымдар байкалууда. Улуттук статистика комитетинин “2023-жылы Кыргыз Республикасынын экономикалык ишканаларынын финансылары” деген аналитикалык маалыматына ылайык экономикалык ишканалардын негизги саны – 29,1 миң ишкана (ишканалардын жалпы санынан 97,7 пайыз) реалдуу (финансылык эмес) секторго жана 666 уюм (2,3 пайыз) – экономиканын финансылык секторуна туура келген. Тармактык бөлүгүндө экономиканын ишканаларынын жалпы санынын 32 пайызы соода тармагында, 12,6 пайызы – өнөр жай

тармактарында, 10,7 пайызы – курулушта, 9,2 пайызы кесиптик, илимий жана техникалык иштин уюмдары болгон.1 “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык бардык субъекттер бухгалтердик эсепти жүргүзүү жана финансылык отчеттуулукту түзүү категориялары боюнча төмөнкүлөргө бөлүнөт: коомдук кызыкчылыктын субъекттери (мындан ары – ККС) жана ири ишкердик субъекттери (мындан ары – ИИС) Финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттарын (мындан ары – ФОЭС), орто ишкердик субъекттери – Чакан жана орто ишкердик субъекттери үчүн финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандартын (мындан ары – ЧОИ үчүн ФОЭС), чакан ишкердик субъекттери – бухгалтердик эсеп отчеттуулугун жүргүзүүнүн жөнөкөйлөтүлгөн эрежелерин колдонот. Ишканалардын 2020–2023-жылдардагы жана 2024-жылдын 9 айындагы эсепке алуу методу боюнча бөлүштүрүлүшү төмөнкүдөй түрдө чагылдырылат.

2020–2024-жылдары эсепке алуу методу боюнча ишканаларды (уюмдарды) топтоштуруу

2020

2021

2022

2023

2024

(9 ай)

А

1

2

3

4

5

Ишканалардын саны

21 700

21 681

23 740

29 088

30 065

ФОЭС боюнча эсеп жүргүзгөн ишканалардын саны

6 556

5 805

6 088

6 763

6 895

Кассалык метод боюнча эсеп жүргүзгөн ишканалардын саны

966

857

875

861

858

ЧОИ үчүн ФОЭС боюнча эсеп жүргүзгөн ишканалардын саны

12 999

13 694

15 298

19 633

20 395

Жөнөкөйлөтүлгөн эрежелер боюнча эсеп жүргүзгөн ишканалардын саны

1 179

1 325

1 479

1 831

1 917

1 Улуттук статистика комитетинин 2023-жылдагы маалыматтары

Бул көрсөткүчтөр ФОЭС колдонгон ишканалардын санынын көбөйүү тенденциясын тастыктайт. Аудит стандарттары катары республикада 2002-жылдан бери Нью-Йорктогу Эл аралык бухгалтерлер федерациясынын Эл аралык аудитордук практика боюнча комитети тарабынан чыгарылган аудит Эл аралык стандарттары (мындан аары – АЭС) колдонулат. ФОЭС жана АЭС жыл сайын жаңыланып, англис тилинде басылып чыгат. Ошол эле учурда Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ченемдик укуктук актылар Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети (мындан ары – КРМК) тарабынан аныкталган басма же электрондук басылмада тексттерин чыгаруу жолу менен мамлекеттик жана расмий тилдерде расмий жарыяланууга тийиш. Кыргыз Республикасында бухгалтердик эсеп, финансылык отчеттуулук жана аудитордук иш чөйрөсүндө тиешелүү укук колдонуу практикасына жетишүү үчүн зарыл болгон ченемдик укуктук базаны түзүү максатында, КРМКнын төмөнкүдөй токтомдору кабыл алынды:

– 2024-жылдын 11-январындагы № 5 “Экзамендерди уюштуруу жана өткөрүү, аудит жана бухгалтердик эсеп жаатындагы иш стажын таануу, аудитордун квалификациялык сертификатын берүү, бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы эл аралык таанылган квалификациялык сертификаттарды таануу тартибин бекитүү жөнүндө”;

– 2024-жылдын 25-мартындагы № 130 “Кесиптик аудитордук бирикмелердин окуу программаларын аккредитациялоо тартибин бекитүү жөнүндө”;

– 2024-жылдын 26-августундагы № 505 “Чакан ишкердик субъекттери тарабынан бухгалтердик эсеп жүргүзүү эрежелерин бекитүү жөнүндө”.

Башкарууну санариптештирүү жана санариптик инфраструктураны өнүктүрүү, атап айтканда Финансылык отчеттуулуктун ачык депозитарийин түзүү боюнча иш-чаралар өткөрүлүүдө. КРМКнын 2023-жылдын 31-октябрындагы № 663-т тескемеси менен бекитилген “Финансылык отчеттуулуктун ачык депозитарийи” долбооруна 29 287 216 (жыйырма тогуз миллион эки жүз сексен жети миң эки жүз он алты) сом бөлүнгөн. Системанын архитектурасын даярдоо башталды, 2023-жылдын декабрында “Инфоком” МИ менен 14 513 116,1 (он төрт миллион беш жүз он үч миң бир жүз он алты бүтүн ондон бир) сомго келишим түзүлүп, техникалык тапшырма бекитилди. Ошондой эле КРМКнын 2024-жылдын 12-апрелиндеги № 151-т тескемесине ылайык кошумча 13 061 804 (он үч миллион алтымыш бир миң сегиз жүз төрт) сом бөлүндү. Азыркы учурда системанын frontend- жана backend- бөлүктөрү иштелип чыгарылууда.

Евразиялык жогорку экономикалык кеңешинин 2016-жылдын 26-декабрындагы № 22 чечими менен аудит жана бухгалтердик эсеп жаатындагы кызмат көрсөтүүлөрдүн бирдиктүү рыногун либералдаштыруу боюнча пландар бекитилген. Кыргыз Республикасы мүчө мамлекеттер менен биргеликте аларды аткаруунун үстүндө иштеп жатат, анын ичинде Евразия экономикалык бирлигинин (ЕАЭБ) алкагында Аудитордук иш жөнүндө макулдашуунун долбоору иштелип чыккан жана кабыл алынган, ал 2023-жылдын 15-февралында ратификацияланган. Аудит жаатындагы административдик кызматташтык жөнүндө макулдашуунун долбоору иштелип чыгуу баскычында, ал “ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин органдарынын өз ара аракеттенүү тартиби жөнүндө макулдашуу” деген аталышка ээ болду. Ошондой эле “Отчеттуулук жана бухгалтердик эсеп жаатындагы кызмат көрсөтүүчүлөргө карата шайкеш келтирилген талаптар жөнүндө макулдашуунун” долбоору иштелип чыкты. Эл аралык бухгалтерлер федерациясы (ЭБФ), ошондой эле финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттары (ФОЭС фонду) боюнча комитеттин фонду менен өз ара аракеттенүү жүзөгө ашырылууда, алар эл аралык стандарттарды, Кесипкөй бухгалтерлердин этика кодексин иштеп чыгуучулар болуп саналат. ФОЭС жана ЧОИ үчүн ФОЭС, АЭС, Кесипкөй бухгалтерлердин этика кодекси кыргыз тилине которулган жана эркин жеткиликтүү. Кыргыз Республикасы Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин (мындан ары – КМШ) Аткаруу комитетинин алдындагы Бухгалтердик эсеп боюнча координациялык кеңешке кирет, ал КМШ өлкөлөрүнүн бухгалтердик эсеп, аудит жаатындагы аракеттерин координациялоо жана аларды ФОЭС жана АЭС менен шайкеш келтирүү үчүн түзүлгөн. Ошол эле учурда Эл аралык эсепке алуу жана отчёттуулук стандарттары боюнча эксперттердин өкмөттөр аралык жумушчу тобунун (ISAR) мүчөсү болуу менен Бириккен Улуттар Уюмунун Соода жана өнүктүрүү боюнча конференциясы United Nations Conference on Trade and Development) (UNCTAD) – БУУ Башкы Ассамблеясынын органы менен өз ара аракеттенет. 2008-жылы Дүйнөлүк банк Кыргыз Республикасынын ишканаларында жана финансы секторунда бухгалтердик эсеп, финансылык отчёттуулук жана аудит чөйрөсүндөгү талаптарды жана практикаларды ар тараптуу баалоону жүргүзгөн. Кыргыз Республикасы үчүн бухгалтердик эсептин стандарттарын жана кодекстерин сактоо жөнүндө тиешелүү отчет (мындан ары – БЭАСКЭС Отчету) 2008-жылдын ноябрында чыккан. 2008-жылдагы БЭАСКЭС Отчетунда корпоративдик финансылык отчеттуулукту реформалоодогу прогресс белгиленип, инфраструктуранын кемчиликтери аныкталган жана Кыргызстанда мыйзамдарды, институционалдык потенциалды жана бухгалтерлерди даярдоону өркүндөтүү боюнча сунуштар берилген.

Негизги сунуштар: мыйзамдарды эл аралык практикага ылайык модернизациялоо; ишканалардын көлөмүнө жана маанилүүлүгүнө жараша финансылык отчеттуулукка карата көп деңгээлдүү талаптар системасын киргизүү; Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу Финансы рыногун жөнгө салуу жана көзөмөлдөө кызматынын (мындан ары – Финкөзөмөл) потенциалын өнүктүрүү жана күчөтүү; аудиттин сапатын камсыз кылуу системасын түзүү; ФОЭС жана АЭС сакталышына системалуу мониторинг жүргүзүү жана көзөмөлдөө механизмдерин киргизүү; бухгалтердик жана аудитордук кесипти өнүктүрүү, профилдик билим берүүнү жакшыртуу, ошондой эле өлкөнүн жогорку окуу жайларынын окуу программаларын өркүндөтүү. БЭАСКЭС Отчетунда баяндалган эсеп жана финансылык отчеттуулук чөйрөсүндөгү саясатты иштеп чыгуу боюнча сунуштар Кыргыз Республикасында 2014–2020-жылдарга карата корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүү боюнча Стратегияда жана иш-аракеттер Планында каралган. “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен ишканалардын көлөмүнө жана маанилүүлүгүнө жараша финансылык отчеттуулукка болгон талаптардын системасы киргизилген. “Аудитордук иш жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы аудитке коомдук көзөмөлдү, кесиптик аудитордук бирикменин (мындан ары – КАБ) жаңы институтун түзүүнү, аудиторлордун кесиптик квалификациясынын үч деңгээлдүү системасын карайт. Бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы колдонуудагы мыйзамдарда каралган коюлуучу талаптар талаптагыдай жөнгө салуу үчүн да, сапаттуу корпоративдик финансылык отчёттуулукту түзүү үчүн да, ошол эле учурда анын аныктыгын тийиштүү түрдө ырастоо үчүн да потенциалды жогорулатууну, эл аралык стандарттарды өз убагында которууну талап кылат. Тийиштүү түрдө даярдалган жана ачыкталган сапаттуу финансылык маалымат жана тиешелүү ишенимдүү финансылык маалыматтар инвесторлордун ишенимине оң таасирин тийгизип, Кыргыз Республикасына түз инвестициялардын өсүшүнө өбөлгө түзөт. Ошол эле учурда сапаттуу финансылык отчеттуулук уюмдардын IPO (акциялардын баштапкы ачык жайгаштырылышы) чыгуу процессинде жана жалпысынан капиталды тартууда чечүүчү ролду ойнойт. Сапаттуу финансылык отчеттуулук инвесторлордун ишеними үчүн фундамент болуп саналат жана компаниялардын коомдук рыноктогу кабылдоосун аныктайт. 2022-жылы Дүйнөлүк банк Кыргыз Республикасынын ишканаларында жана финансы секторунда бухгалтердик эсеп, финансылык отчеттуулук жана аудит чөйрөсүндөгү талаптарды жана практикаларды экинчи жолу ар тараптуу баалоону жүргүздү.

2022-жылдагы БЭАСКЭС Отчету 2008-жылга салыштырмалуу бухгалтердик эсептин жана аудиттин институционалдык түзүмүндөгү прогрессти баалаган, ошондой эле коомдук компаниялардын, банк жана камсыздандыруу секторлорунун, мамлекеттик ишканалардын жана ЧОИ субъекттеринин бухгалтердик эсебинин негиздерине талдоо жүргүзгөн. Мыйзамдык базаны жакшыртуу, институционалдык потенциалды өстүрүү, ошондой эле бухгалтерлерди даярдоону жакшыртуу жана Кыргыз Республикасында бухгалтердик сабаттуулукту жогорулатуу, ачык финансылык эмес отчеттуулукту жана туруктуу өнүгүү жаатындагы отчеттуулукту киргизүү, бухгалтердик эсеп жаатындагы билим берүү реформасын улантуу, окуу программаларын өркүндөтүү жана бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы билим берүү кызматтарын көрсөтүүчүлөрдү колдоо, Финкөзөмөлдүн персоналынын квалификациялык деңгээлин жогорулатууга жана жалпысынан жөнгө салуучунун потенциалын жогорулатууга колдоо көрсөтүү, ЭБФ анык мүчөсү статусуна жетүү үчүн КАБ кесиптик бухгалтердик бирикмелерин колдоо жана бизнеске финансылык отчеттуулуктун мааниси жөнүндө маалымдоону улантуу боюнча сунуштар берилди. Азыркы учурда Кыргыз Республикасынын КАБ бирдиктүү мамлекеттик реестринде 4 бирикме катталган: “Кыргызстандын кесиптик бухгалтерлер жана аудиторлор институту”, “Аудиторлор палатасы”, “Финансылык отчеттуулук жана аудит боюнча кеңеш”, “Аудиторлор гильдиясы”. Жаңы түзүлгөн улуттук КАБ менен мындан ары иштөө ЭБФ талаптарына толук шайкештикти камсыз кылуу менен ЭБФ анык мүчөсү статусун алууну болжолдойт. Кыргыз Республикасында аудитордук бирикмелер болбогон КАБ мамлекеттик органдар тарабынан катталууга тийиш эмес. Бүгүнкү күндө аудитордук рынок бир топ өзгөрдү, Кыргыз Республикасынын 2021-жылдын 3-декабрындагы № 147 “Аудитордук иш жөнүндө” жаңы Мыйзамына ылайык аудитордук ишти лицензиялоо жокко чыгарылды, Бирдиктүү мамлекеттик реестрде каттоо киргизилди, жаңы түзүлгөн КАБ өнүгүүдө, эл аралык аудитордук тармактарда турган аудитордук компаниялардын саны көбөйдү, ошол эле учурда милдеттүү аудитти жүргүзгөн аудитордук компанияларга карата күчөтүлгөн талаптардын киргизилишине байланыштуу аудитордук уюмдардын саны азайды, аудиттин эл аралык стандарттары олуттуу өзгөрдү, аудиттин сапатына карата аудитордук компанияларга болгон талаптар күчөтүлдү, сапатты контролдоого талаптар күчөтүлдү. Кыргыз Республикасынын аудит рыногунда эл аралык аудитордук компаниялардын “Чоң төрттүк” аттуу өкүлдөрү аудитордук ишти жүргүзөт: “КПМГ-Бишкек” жоопкерчилиги чектелген коому жана “Эрнст энд Янг Аудит” жоопкерчилиги чектелген коому, ошондой эле ири эл аралык аудитордук тармактарга

кирген аудитордук уюмдар – “Бейкер Тили Бишкек” жоопкерчилиги чектелген коому, “РСМ Кыргызстан” жоопкерчилиги чектелген коому, “Грант Торнтон” жоопкерчилиги чектелген коому, “ЭйчЭлБи Марка Аудит” жоопкерчилиги чектелген коому аудиттик ишти жүргүзөт.

Аудиторлордун жана аудитордук уюмдардын саны

2020

2021

2022

2023

2024

Аудиторлор

484

527

544

167

40

Аудитордук уюмдар

125

133

137

23

12

КАБ

-

-

-

4

4

Эл аралык деңгээлде туруктуу өнүктүрүү жаатында отчёттуулуктун өнүгүшү жана сапаты коомдук кызыкчылыктын субъекттери үчүн да жана өкмөттөр үчүн да артыкчылыктуу тармакка айланууда. Кыргыз Республикасы башка өлкөлөр менен катар эле Туруктуу өнүктүрүүнүн глобалдык максаттарына (мындан ары – ТӨМ) жетүүгө салым кошуу, ошондой эле ТӨМ жетүү индикаторлоруна мониторинг жүргүзүү боюнча милдеттенме алган. Алсак Кыргыз Республикасын 2018–2040-жылдарга өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясына ылайык Кыргызстан кабыл алынган ТӨМгө жетүүгө умтулат. Кыргыз Республикасында 2023-жылы “Бириккен Улуттар Уюмунун ТӨМ ишке ашырууну каржылоонун интеграцияланган улуттук стратегиясын иштеп чыгуу боюнча өнүктүрүүнүн 13-траншы” долбоорунун алкагында жүзөгө ашырылган Бухгалтердик эсепти өнүктүрүү инструментин баалоо (ADT) жүргүзүлгөн. ADT отчетуна ылайык Кыргыз Республикасында ФОЭС, АЭС киргизүү жана колдонуу, бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы институционалдык системанын абалына, адистердин квалификациясына, ошондой эле туруктуу өнүктүрүүнүн эл аралык стандарттарын (ESG) киргизүүгө талдоо жүргүзүлдү. Уюмдардын жаңы түзүлгөн ТӨМ мониторинг жүргүзүү системасы үчүн мындай отчёттуулугу уюмдардын ишинин натыйжалары жөнүндө маалыматтын негизги булагы болуп саналат, отчёттуулук өкмөттөр жана инвесторлор сыяктуу кызыкдар тараптарга уюмдардын туруктуу өнүктүрүүгө экономикалык, экологиялык жана социалдык таасирин баалоо үчүн каражаттарды берүү менен ТӨМ мониторинг жүргүзүү механизмдерин байыта жана өркүндөтө алат. Азыркы учурда Кыргыз Республикасында туруктуу өнүктүрүү жаатындагы отчёттуулук боюнча ченемдер же мыйзамдык талаптар жок. Кыргыз Республикасында туруктуу өнүктүрүү боюнча

отчеттуулук системасын кабыл алуу же түзүү уюмдардагы тобокелдиктерди натыйжалуу башкарууну, анын ичинде уюмдардын ишин жүзөгө ашырууда келип чыгышы мүмкүн болгон ар кандай тобокелдиктерди идентификациялоону, баалоону, башкарууну жана мониторинг жүргүзүүнү камсыз кылат. Бул Стратегиянын өзгөчөлүгү болуп мурунку 2014–2020-жылдарга карата Стратегияны ишке ашыруудан алынган натыйжалардын уланып жана өнүгүп жаткан жана өлкөдөгү туруктуу өнүгүү багытынын алынган мүнөзү саналат, бул корпоративдик финансылык отчеттуулук жана аудит, ошондой эле финансылык эмес отчеттуулук жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы отчеттуулуктагы прогресске жетишүү үчүн маанилүү жана зарыл. Кыргыз Республикасы эл аралык стандарттарга жана алдынкы тажрыйбага негизделген заманбап корпоративдик финансылык отчеттуулук (мындан ары – КФО), ошондой эле финансылык эмес отчеттуулук жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы отчеттуулук системасын түзүү чет элдик инвестицияларды тартуу, сооданы өнүктүрүү, Борбордук Азия экономикалык бирлигине катышуу жана ата мекендик экономиканы өнүктүрүү үчүн маанилүү экенин тааныган саясатты кабыл алды.

3- глава. Стратегиянын максаты

Бул Стратегиянын максаты – инвестициялык климатты бекемдөө, ишкердик чөйрөнү жакшыртуу жана өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, өндүрүштүк кубаттуулуктарды кеңейтүүгө, жаңы жумуш орундарын түзүүгө жана калктын жашоо сапатын жакшыртууга өбөлгө түзгөн туруктуу экономикалык өсүш үчүн шарттарды түзүү.

4- глава. Өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары

§ 1. Корпоративдик финансылык отчеттуулуктун жана аудиттин институттук системасын өнүктүрүү

1. Кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасындагы корпоративдик финансылык отчеттуулуктун жана аудиттин учурдагы институттук системасы өзүнө Финкөзөмөлдү, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкын (КРУБ), салык органдарын жана КАБ, бухгалтерлердин жана аудиторлордун кесиптик коомдук бирикмелерине бухгалтер-практиктердин ыктыярдуу мүчөлүгүн, аудитордук компанияларды, компаниялардын директорлор кеңештерин, бекитилген ФОЭС жана АЭС, ошондой эле

Финансылык отчеттуулуктун коомдук депозитарийин (мындан ары – ФОАД) камтыйт. Ачык-айкындуулукту, түшүнүктүүлүктү, салыштырмалуулукту камсыз кылуу, Кыргыз Республикасында корпоративдик финансылык отчеттуулукту түзүүгө инвестицияларды тартуу үчүн ФОЭС жана ЧОИ үчүн ФОЭС, ал эми АЭС – бул отчеттуулуктун аныктыгы үчүн бекитилген. ФОЭС колдонуу үчүн “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” Кыргыз Республиканын Мыйзамы менен компаниялардын категориялары аныкталган: ККС, ИИС, ЧОИ жана чакан ишкердик (мындан ары – ЧИ). Колдонуучулар үчүн ФОЭС жана АЭС жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу менен Финкөзөмөл тарабынан 2022-жылы сайтта мамлекеттик жана расмий тилдерде 2016 жана 2017-жылдар үчүн ФОЭС жана АЭС версиялары жарыяланган, Кесипкөй бухгалтерлердин этика кодекси мамлекеттик тилде жеткиликтүү. Ошол эле учурда бул стандарттарды, ошондой эле алардын жаңыланууларын жана өзгөртүүлөрүн мамлекеттик тилге которуу жол-жобосун регламенттөөчү ченемдик укуктук актылар иштелип чыккан. Бирок эл аралык стандарттарга жыл сайын өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилип тургандыгын эске алуу менен аларды өз убагында которууну жана колдонуудагы ФОЭС жана АЭС менен (англис тилинде) шайкеш келтирүүнү камсыз кылуу үчүн мамлекеттик тилге бул которууларды каржылоонун туруктуу механизми зарыл. Корпоративдик финансылык отчеттуулуктун сапаттуу деңгээли институттук системанын оюнчуларынын, мамлекеттик органдардын да, компаниялардын да талаптагыдай деңгээли аркылуу камсыздалат. Бул деңгээл бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы адистердин квалификациясын жогорулатуу, компанияларда милдеттүү аудит жүргүзүү, аудитордук ишти контролдоонун, анын ичинде аудиттин сапатын контролдоонун талаптагыдай системасын түзүү, анын ичинде бир эле учурда компаниялар тарабынан пруденциалдык көзөмөл үчүн мамлекеттик органдарга финансылык отчеттуулукту берүү аркылуу жетишилет. Жөнгө салуунун учурдагы институттук системасы бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы эң мыкты тажрыйбага ылайык курулган, бирок аталган жөнгө салуунун институттук системасына карабастан, Кыргызстанда бүгүнкү күндө аудитордук ишти контролдоо, анын ичинде аудиттик кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын контролдоо оң натыйжага жетүү үчүн тийиш болгон деңгээлде жүргүзүлбөйт. Ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан жүргүзүлүүчү аудиторлорду текшерүүнүн максаты айып пулдарды салуу болбоого тийиш, текшерүүнүн жыйынтыгында өлкөдөгү аудитордук кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатынын жогорулашына алып келүүсү маанилүү, ошол эле учурда аудитордук компанияларды текшерүү талаптагыдай

түрдө аудиторлордун деңгээлине ылайык келген жогорку квалификациялуу адистер тарабынан ишке ашырылышы керек. Финкөзөмөл каржылоонун төмөн деңгээли сыяктуу тоскоол болуучу фактыларга туш болот; кошумча финансы каражаттарын тартуу жана пайдалануу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу; квалификациялуу жана тажрыйбалуу кызматкерлерди жалдоо мүмкүнчүлүгүн чектеген мамлекеттик кызматчылардын эмгек акысынын төмөндүгү; бухгалтердик эсеп жана аудитти өнүктүрүү, ошондой эле финансылык отчеттуулуктун сапатын контролдоо жана аудиттин сапатын контролдоо маселелери менен алектенген бөлүмдөрдүн кызматкерлеринин штаттык санынын жетишсиздиги. Финансылык отчеттуулуктун сапатын жана аудиттин сапатын контролдоочу жана көзөмөлдөөчү жөнгө салуучулардын окшош мамлекеттик түзүмдөрүнүн мыкты эл аралык практикасы бар, мисалы, Грузиянын Бухгалтердик эсепке алууну, отчеттуулукту жана аудитти көзөмөлдөө кызматы, AFM – Нидерландыда финансы рыногун көзөмөлдөөчү ыйгарым укуктуу мамлекеттик жөнгө салуучу: аманаттарды, инвестицияларды, камсыздандырууну, кредиттөөнү, пенсиялык камсыздоону, капитал рынокторун, активдерди башкарууну, бухгалтердик эсепти жана финансылык отчеттуулукту. AFM адилеттүү жана ачык-айкын финансы рынокторун өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүүгө умтулат. “Аудитордук иш жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык дүйнөлүк мыкты практиканы эске алуу менен мамлекеттик-коомдук контролдоо жана аудит маселелерин кароого коомдук кызыкчылыкты сактоо жана аудиттин сапатын тышкы контролдоо максатында аудит боюнча коомдук көзөмөлдөө кеңешин түзүү каралган, ошол эле учурда КАБды түзүүдө аудиторлор кеңеши түзүлөт, ал эми аудитордук уюм тарабынан сапатты контролдоонун ички эрежелеринин болушу милдеттүү. Ошентип кесипке коомдук жана кесиптик контроль жүргүзүү механизми түзүлөт, аудитордук уюмдардын жана аудиторлордун аудитинин сапатын өнүктүрүүнүн, жөнгө салуунун жана контролдоонун бардык тараптары сакталат. Бирок мыйзамдарда каралган үч деңгээлдүү контроль бул контролдоо системасына тартылган бардык адистердин потенциалын андан ары ишке ашырууну жана чыңдоону талап кылат. “Аудитордук иш жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен Кыргыз Республикасында аудитти жөнгө салуунун жаңы институттарын түзүү каралган: КАБ, аудитти коомдук көзөмөлдөө Кеңеши, мында мамлекеттик органдын жана КАБдын аудиттин сапатын контролдоо боюнча функциялары так ажыратылган. Бирок КАБ өнүгүүнүн баштапкы баскычында турат, бул Кыргыз Республикасында КАБ потенциалынын компетенттүүлүгүн жогорулатуу үчүн, өз мүчөлөрүнүн аракеттеринин сапатын

контролдоого, квалификациясын жогорулатууга жана жыйынтыгында Кыргыз Республикасында бухгалтердик эсепти, финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүүгө карата аларга коюлган талаптарга ылайык өз ыйгарым укуктарын аткаруу үчүн андан ары колдоону талап кылат. Аудиторлор өз кезегинде компаниялардын отчеттуулугун текшерүү менен корпоративдик финансылык отчеттуулуктун сапатын жогорулатууда негизги ролду ойнойт. Колдонуудагы мыйзамдарга ылайык аудиторлорго жана аудитордук уюмдарга кыйла катуу талаптар коюлат: КАБга милдеттүү мүчөлүк, Бирдиктүү мамлекеттик реестрде каттоо, сапатты контролдоонун ички стандарттарынын болушу, уставдык капиталдын минималдуу өлчөмүн көбөйтүү жана аудитордук иштин ишенимдүүлүгүн жана кесипкөйлүгүн жогорулатууга багытталган башка чаралар. 2022-жыл үчүн БЭАСКЭС Отчетуна ылайык корпоративдик финансылык отчеттуулуктун сапатын талдоонун жана жүргүзүлгөн аудиттердин негизинде, алардын сапатын жогорулатуу максатында ата мекендик адистердин, компаниялардын жана жөнгө салуучунун адистеринин да ФОЭС колдонуу бөлүгүндө, ошондой эле аудиторлордун ФОЭС жана АЭС терең түшүнүү жана практикалык колдонуу бөлүгүндө потенциалын өнүктүрүүнү улантуу сунушталды. Жалпы багыттагы жылдык финансылык отчеттуулукту жарыялоого талаптар ар кандай мыйзамдар менен белгиленген. Айрым компаниялар ар кварталдык отчетторду да жарыялоого милдеттүү. Мында отчеттуулук көбүнчө басылма жалпы маалымдоо каражаттарында (ЖМК) кыскартылган түрдө жайгаштырылат, бул эл аралык практикага ылайык келбейт жана толук жана ачык-айкын финансылык маалыматка жеткиликтүүлүктү чектейт. Бир эле учурда компаниялар ар кандай жөнгө салуучуларга (Финкөзөмөл, КРУБ, Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча агенттик) жылдык жана кварталдык отчетторду берүүгө милдеттүү, административдик жүктү жана бизнестин чыгымдарын азайтуу максатында ФОАД киргизилүүдө. 2014–2020-жылдарга стратегиянын алкагында “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” Мыйзам иштелип чыккан жана кабыл алынган, анда отчеттуулукту жана аудитордук корутундуларды чогултуу, сактоо жана жарыялоо үчүн бирдиктүү электрондук системаны – ФОАД түзүү каралган. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 30-мартындагы № 175 “Финансылык отчеттуулуктун ачык депозитарийин түзүү, башкаруу жана финансылык отчеттуулукту берүү тартибин бекитүү жөнүндө” токтому менен Финансылык отчеттуулуктун ачык депозитарийин түзүү, башкаруу жана

финансылык отчеттуулукту берүү тартиби бекитилген, ошондой эле IT-чечимди иштеп чыгуу үчүн техникалык тапшырма даярдалган. Учурда ФОАД азырынча ишке киргизиле элек.

2. Милдеттер

1. Финансылык отчеттуулуктун сапатын контролдоо системасын жана аудиттин сапатын контролдоо системасын киргизүү.

2. Финансылык отчеттуулуктун жана аудитордук иштин жөнгө салуучусунун потенциалын күчөтүү жана кесиптик компетенттүүлүгүн жогорулатуу.

3. Практикада иштеген бухгалтерлердин ишкердик субъекттердин белгиленген критерийлерине ылайык финансылык отчеттуулукту түзүүнүн методологиялык негиздерин колдонуу боюнча, иштеп жаткан аудиторлордун ФОЭС жана АЭС терең түшүнүү жана практикалык колдонуу боюнча потенциалын жогорулатуу.

4. КАБ институтунун натыйжалуулугун жогорулатуу.

5. ФОАД киргизүү.

6. Аудиттин көз карандысыз жөнгө салуучуларынын эл аралык форумунда (IFIAR) чыгып сүйлөө боюнча маселени илгерилетүү.

3. Күтүлүүчү натыйжалар

Мыйзам актыларына тиешелүү өзгөртүүлөр киргизилди, алдынкы практиканы колдонуу менен жөнгө салуучунун потенциалы күчөтүлдү. ФОЭС жана АЭС мамлекеттик тилге которууну каржылоонун туруктуу механизми иштелип чыкты жана иштеп жатат. Өз убагында которуу компаниянын корпоративдик финансылык отчеттуулугунун сапатын жогорулатууну, актуалдуу стандарттарды кечиктирбестен колдонууну камсыздайт, алардын финансылык отчеттуулугунун тактыгын жана салыштырмалуулугун жакшыртат. Стандарттардын ачык-айкындыгы жана актуалдуулугу компаниялардын отчеттуулугуна жана аудитине болгон ишенимди жогорулатуу менен инвесторлордун, кредиторлордун жана стейкхолдерлердин ишенимин күчөтөт. Бир эле учурда аудиторлор эл аралык талаптарга ылайык келүү менен өзгөрүүлөрдү жана жаңыланууларды ыкчам колдоно алат, бул аудиттин кесиптик деңгээлинин жогорулашына таасирин тийгизет. Колдонулуучу стандарттардын актуалдуулугу, ачык-айкындыгы эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүүгө, глобалдык рынокторго интеграциялоого жана инвестицияларды тартууга көмөк көрсөтөт. ФОЭС жана АЭС өз убагында которуу корпоративдик башкаруунун сапатын жогорулатууга, инвесторлордун жана кызыкдар тараптардын бизнеске болгон ишенимин бекемдөөгө, ошондой эле

жалпысынан финансылык рыноктун туруктуу өнүгүүсүнө өбөлгө түзөт. Корпоративдик финансылык отчеттуулуктун сапатын натыйжалуу тышкы контролдоо жана аудиттин сапатын тышкы контролдоо үчүн бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы адистердин, анын ичинде жөнгө салуучунун адистеринин актуалдуу ФОЭС жана АЭС колдонуу боюнча потенциалы жогорулатылды. Жөнгө салуучунун түзүмүнө эл аралык стандарттардын талаптарына, ошондой эле алдынкы эл аралык практикага ылайык финансылык отчеттуулуктун жана аудиттин сапатын контролдоочу аудиторду киргизүү аркылуу корпоративдик финансылык отчеттуулуктун жогорку сапаты камсыздалды. Мыкты практиканы эске алуу менен аудиттин сапатын контролдоонун көп баскычтуу системасын киргизүү, ошондой эле аудитти коомдук көзөмөлдөө боюнча кеңешти түзүү мамлекеттик орган тарабынан аудиттин сапатын контролдоону милдеттүү аудитке концентрациялоону, бир эле учурда КАБдын жөнгө салууга жана аудиттин сапатын контролдоого, демилгелүү аудитке катышуусун карайт. Бул система мамлекеттик органдын жүгүн азайтат, ошол эле учурда КАБ катышуусун жана маанилүүлүгүн күчөтөт, бир эле учурда аудиттин сапатын жакшыртууга, жалпысынан корпоративдик финансылык отчеттуулуктун сапатына таасирин тийгизет. Компаниялардын ачык, айкын жана ишенимдүү финансылык маалыматына кызыкдар тараптардын жеткиликтүүлүгү, иштеп жаткан ФОАД аркылуу корпоративдик финансылык отчеттуулукту өз убагында ачып көрсөтүү жүзөгө ашырылды. ФОАД иштеши бардык кызыкдар тараптар үчүн финансылык маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн жана ачыктыгын жогорулатат, компаниялардын отчеттуулугун берүүдө жана жарыялоодо кайталоолорду жок кылат, ошондой эле ишкерлерге административдик жүктү азайтат. Өлкө үчүн IFIAR мүчөлүгү аудитке көзөмөл жүргүзүү чөйрөсүндөгү эл аралык талаптарга ылайык келүүнү, чет элдик инвесторлордун, эл аралык уюмдардын улуттук жөнгө салуу системасына болгон ишенимин жогорулатууну болжолдойт. Мыкты эл аралык тажрыйбаларга жеткиликтүүлүктү, аудиттин алдынкы дүйнөлүк жөнгө салуучулары менен тажрыйба алмашуу мүмкүнчүлүгүн, аудитордук ишти көзөмөлдөөнүн алдынкы тажрыйбаларын, методикаларын жана ыкмаларын изилдөөнү жана ишке киргизүүнү камсыз кылат. Ошондой эле биргелешкен демилгелерге жана аудиттин сапатын карап чыгуу боюнча изилдөөлөргө (мисалы, Annual Inspection Findings Survey) мүчөлөрү катышат жана алынган маалыматтарды өз өлкөсүндөгү аудитордук текшерүүлөрдүн сапатын баалоо жана жакшыртуу үчүн колдонушат.

§ 2. Бухгалтердик жана аудитордук кесиптин кадыр-баркын чыңдоо

1. Абалды талдоо

Кыргыз Республикасында бухгалтердин жана аудитордун заманбап кесибине жогорку талаптар коюлууда. Алардын кесиптик иши бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы улуттук мыйзамдарды билүү, ошондой эле бекитилген кесиптик стандарттар: ФОЭС, ЧОИ үчүн ФОЭС, АЭС менен регламенттелет. Тиешелүү стандарттарды жана эрежелерди сактоо талаптары кесипкөйлүктүн жогорку деңгээлин сактоого өбөлгө түзөт, бирок ошол эле учурда отчеттордо ката кетирүү мүмкүнчүлүгүн азайтат. Компаниялардын сапаттуу финансылык отчеттуулугу – бул бизнести андан ары өнүктүрүүнүн, каржылоого жетүүнү жеңилдетүүнүн, кадыр-баркты жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуунун, ошондой эле эл аралык рынокторго чыгуунун кепилдиги. Эл аралык аренада ЭБФ жана аудиттин стандарттары боюнча эл аралык кеңеш (IAASB) сыяктуу уюмдар бар, алар бухгалтерлер жана аудиторлор үчүн жогоруда аталган эл аралык стандарттарды иштеп чыгат. Эл аралык стандарттар көптөгөн өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда да колдонулат, бул жалпы практиканы кыйла макулдашылган, бир түрдүү жана салыштырмалуу кылат. Башкаруу бухгалтерлеринин дипломдук институту (CIMA), Дипломдуу, сертификацияланган бухгалтерлер ассоциациясы (ACCA), Англия жана Уэльс дипломдук бухгалтерлер институту (ICAEW), Сертификацияланган финансылык аналитика институту (CFA институту) сыяктуу эл аралык уюмдар окуу программаларын заманбап бизнестин суроо-талаптарына шайкеш келтирүү жана жумуш берүүчү компаниялардын көз карашы боюнча эң актуалдуу темаларды кошуу үчүн үзгүлтүксүз түрдө жаңылап турушат. Эл аралык стандарттар заманбап экономиканын реалдуулугуна ылайык дайыма жаңыланып, толукталып турат. Бухгалтердик эсепти жана аудитордук кесипти чыңдоонун маанилүү аспекти бул жааттагы адистерди тынымсыз окутуу жана квалификациясын жогорулатуу болуп саналат. Мыйзамдардагы, салык саясатындагы, ошондой эле бухгалтердик эсепти жүргүзүү үчүн колдонулган технологиялардагы тез өзгөрүүлөр адистерден билимди үзгүлтүксүз жаңыртып турууну талап кылат. Квалификацияны жогорулатуу программаларын, семинарларды, вебинарларды жана курстарды иштеп чыгуу бухгалтерлердин жана аудиторлордун компетенциясын сактоодо маанилүү кадам болуп саналат.

Ошол эле учурда Кыргыз Республикасынын финансы рыногу да динамикалуу өнүгүп, адистерден билимди жана көндүмдөрдү дайыма жаңылап турууну талап кылып жаткандыгын баса белгилеп кетүү зарыл. Бухгалтердик эсеп, аудит, баалуу кагаздар рыногу, камсыздандыруу жана башка финансылык кызмат көрсөтүүлөр жаатындагы мыйзамдар, анын ичинде эл аралык стандарттарды (ФОЭС, АЭС) имплементациялоо дайыма өзгөрүлүп жана өркүндөтүлүп турат. Учурдагы билим берүү программалары көп учурда бул өзгөрүүлөргө ыңгайлашууга жетишпейт, бул квалификациялуу кадрлардын жетишсиздигине жана финансылык отчеттуулуктун сапатынын төмөндөшүнө алып келет. Ушуга байланыштуу Финкөзөмөлгө караштуу окуу борборун түзүү мыйзамдарды тез өзгөртүү жана эл аралык стандарттарды (ФОЭС, АЭС) киргизүү шарттарында финансы чөйрөсүнүн адистеринин квалификациясын системалуу жогорулатуу үчүн зарыл. Окуу борбору актуалдуу билим берүү программаларын иштеп чыгууну, методикалык колдоону, квалификациялуу консультацияларды, ошондой эле финансы чөйрөсүндөгү адистерди сертификациялоого даярдоону камсыз кылат. Бул чаралар бухгалтердик эсептин, аудиттин жана бүтүндөй финансы секторун жөнгө салуунун сапатын жогорулатууга мүмкүндүк берет. Жөнгө салуучу борбордун жайгашкан жери билимдин актуалдуулугун, ишенимдин жогорку деңгээлин жана кадрларды даярдоого бирдиктүү мамилени кепилдейт. Кесипти чыңдоонун негизи баштапкы билим берүүдө, б.а. жогорку окуу жайларында (ЖОЖ) жана атайын орто окуу жайларында (АООЖ) окууда түптөлөт. Ушуга байланыштуу тиешелүү актуалдуу эл аралык стандарттарга, ошондой эле компетенцияга негизделген ЭБФ тарабынан чыгарылган билим берүүнүн эл аралык стандарттарына (ЭЭУ) ылайык жумушчу программаларга жана окуу материалдарына заманбап өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн “Бухгалтердик эсеп, талдоо жана аудит” кафедраларынын окутуучуларынын квалификациясын жогорулатуу зарыл.

2. Милдеттери

1. Финансы чөйрөсүндө квалификацияны жогорулатуу боюнча окуу борборун түзүү.

2. ЖОЖ, АООЖ жана КАБ окутуучуларынын потенциалын чыңдоо.

3. ККС жана ИИС бухгалтерлери үчүн Этика кодексин киргизүү талаптарын ченемдик деңгээлде бекемдөө.

4. Аудиторлордун кесиптик квалификация системасын киргизүүнү тездетүү.

5. Аудиторлордун кесиптик квалификациясынын үч деңгээлдүү системасынын улуттук программасын аудиторлордун кесиптик квалификациясынын башка эл аралык программалары менен шайкеш келтирүүнү жүзөгө ашыруу.

3. Күтүлүүчү натыйжа

Финкөзөмөлгө караштуу адистердин квалификациясын системалуу жана үзгүлтүксүз жогорулатууга багытталган методологиялык жана консультациялык колдоо көрсөтүүнү камсыз кылуучу туруктуу институционалдык механизм катары окуу борбору түзүлдү. ФОЭС жана АЭС жаатындагы акыркы өзгөрүүлөр жана жаңы талаптар жөнүндө актуалдуу билимдерди алуу аркылуу тиешелүү багыттагы ЖОЖ жана АООЖ окутуучуларынын квалификациясын жогорулатуу ФОЭС, АЭС, этика, тобокелдиктерди башкаруу жана санариптик технологиялар чөйрөсүндө кесиптик көндүмдөрдү калыптандырууга өбөлгө түзөт, бул андан ары бүтүрүүчүлөргө жумуш берүүчүлөрдүн ишенимин жогорулатат. Алар атаандаштыкка жөндөмдүү болуп, глобалдык экономикада иштөөгө даяр болушат жана өз кезегинде жумуш берүүчүлөр кошумча окутууга муктаж болбостон квалификациялуу кадрларды алышат. Бул ошондой эле Эл аралык бухгалтерлер федерациясынын (IFAC) талаптарына жооп бере турган университеттик билим берүүнүн эл аралык стандарттарына жакындашууга жана чет өлкөдө таанууга алып келет, ал эл аралык жумушка орношуу жана кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет. Алынган тиешелүү билим келечекте адистерге кесиптик квалификациясын андан ары илгерилетүү үчүн улуттук жана эл аралык коомчулук тарабынан таанылган кесиптик сертификациядан өтүүгө жардам берет. Ошол эле учурда университеттер актуалдуу жана колдонмо курстарды сунуштай алышат, бул алардын кадыр-баркын жана кесиптин өнүгүшүнө кошкон салымын жогорулатат. Практикалык бухгалтерлерди отчеттуулуктун методологиялык негиздерине үйрөтүү алардын билимин жана көндүмдөрүн кеңейтүүгө мүмкүндүк берет. Бул алардын кесиптик деңгээлин жана карьералык мүмкүнчүлүктөрүн жогорулатууга, ошондой эле кирешени жогорулатууга жардам берет. Өз кезегинде бухгалтерлер үчүн Этика кодексин киргизүү кесипке болгон ишенимдин жогорулашына алып келет, анткени чынчылдыктын, объективдүүлүктүн, кесиптик компетенттүүлүктүн, купуялуулуктун жана кесиптик жүрүм-турумдун этикалык ченемдерин сактаган адистер финансылык отчеттуулукту түзөрү коомго белгилүү. Ошол эле учурда, Кодекс адистерге жетекчиликтин, акционерлердин

же кардарлардын алдында кесипкөй позициясын далилдөөгө жардам берет. Ошондой эле укук бузууларга жооп берүү механизми пайда болот – лицензиядан ажыратууга же кесиптик уюмга мүчөлүккө чейин санкциялар колдонулушу мүмкүн. Бухгалтердик жана аудитордук кесипти чыңдоо финансылык эсеп жана аудит чөйрөсүндөгү адистердин кесиптик өсүшү жана өнүгүшү үчүн жагымдуу шарттарды түзөт. Адистердин квалификациясын жогорулатуу, жаңы технологияларды жана методдорду окутуу финансылык отчеттуулуктун сапатына, алардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө таасирин тийгизет. Жаңы технологияларды жана инструменттерди үйрөнүүгө жана колдонууга туура келгендиктен, аудиторлордо жана эсептөө адистеринде кесипкөйлүктү өнүктүрүү. Бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы мыкты сертификациялоо практикасына ылайык келген аудиторлордун кесиптик квалификациясынын үч деңгээлдүү системасын ишке киргизүү кесипкөй аудитордун аудитордук кесибин өнүктүрүүгө жана өлкөдөгү финансылык отчеттуулукту өркүндөтүүгө комплекстүү жана күчтүү таасир этет. Аудиторлордун кесиптик деңгээлинин жогорулашы системанын базалык деңгээлден эксперттик деңгээлге чейинки ырааттуу өнүгүүнү камсыз кылышы менен түшүндүрүлөт. Ар бир деңгээл конкреттүү компетенцияларды – теориялык билимди, практикалык көндүмдөрдү жана этикалык принциптерди ырастайт. ЭБФ (IFAC) мамилесине негизделген сертификациялоо аудиторлорго чет өлкөлөрдө түшүнүктүү болгон бирдиктүү принциптер боюнча иштөөгө мүмкүндүк берет жана өлкөлөр ортосунда квалификацияны өз ара таануу мүмкүнчүлүктөрүн ачат. Ошону менен бирге карьералык өсүүнүн жана мотивациянын так түзүмү байкалат. Аудитордун квалификациялык программалары боюнча окутуунун үч деңгээли адистерге этабы менен карьера курууга мүмкүндүк берет: 1-деңгээл – негизги кесиптик даярдык; 2-деңгээл – практикага ыктаган өркүндөтүлгөн деңгээл; 3-деңгээл – аудитти жетектөө жана окутуу укугу бар эксперт. Эки деңгээл жогорку квалификациялуу кесипкөй бухгалтер сертификатын, үчүнчүсү аудитордун квалификациялык сертификатын талап кылат. Бул сертификация аудитордук кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртууну карайт, анткени квалификациялуу аудиторлор гана рынокто иштей алышат, аудиттин сапатынын жалпы деңгээлин жогорулатат жана расмий же жасалма текшерүүлөрдү жокко чыгарат. Аудиторлордун кесиптик квалификациясынын үч деңгээлдүү системасынын улуттук программасын аудиторлордун кесиптик квалификациясынын башка эл аралык программалары менен шайкеш келтирүү ата мекендик адистерге бул эл аралык квалификация таанылган башка өлкөлөрдө ишке орношууга мүмкүнчүлүк берет.

§ 3. Ачык финансылык эмес отчеттуулукту жана туруктуу өнүгүү жаатындагы отчеттуулукту киргизүү жана бекемдөө

1. Абалды талдоо

2018–2040-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясына ылайык Кыргыз Республикасы кабыл алынган ТӨМгө жетүүгө умтулат. ТӨМ 12 “Жоопкерчиликтүү керектөө жана өндүрүш” ылайык уюмдарга, айрыкча ири жана трансулуттук уюмдарга туруктуу практиканы колдонуу жана туруктуу өнүгүү жөнүндө маалыматты отчеттуулук циклдарына киргизүү милдети коюлган. 12.6.1 көрсөткүчү туруктуу өнүгүү боюнча отчетторду жарыялаган уюмдардын саны жөнүндө маалыматтарды талап кылат. ТӨМдүн башка көрсөткүчтөрү көптөгөн уюмдар тарабынан алардын баяндамаларында энергияны жана сууну пайдалануу, көмүр кычкыл газынын чыгышы, таштандылардын пайда болушу жана аларды кайра иштетүү, ошондой эле адам ресурстарын башкаруу, гендердик теңчилик жана жергиликтүү жамааттарды өнүктүрүү жана башкалар сыяктуу мурда берилген маалыматтарга шилтеме жасайт. Корпоративдик отчеттуулук өзгөчө туруктуулук жана ESG-факторлору чөйрөсүндө милдеттүү жана ыктыярдуу ачыкка чыгаруунун айкалышы болуп калды. Кызыкдар тараптар үчүн бул маалыматтарды финансылык отчеттуулук менен байланыштыруу кыйын. Финансылык эмес отчеттуулук практикасы 20 жылдан көп өнүгүп келе жатат: аны көпчүлүк ири жана трансулуттук компаниялар жарыялайт, анын ичинде 90 % Fortune Global 500 жана S&P 500. Бул тажрыйбаны кеңейтүүгө мыйзамдык ченемдер, инвесторлордун жана биржалардын талаптары, ошондой эле керектөөчүлөрдүн жана жарандык коомдун климаттык туруктуулук жана бизнестин жоопкерчилиги маселелерине болгон кызыгуусунун өсүшү өбөлгө түзөт. Кыргыз Республикасында мыйзамдык негизде финансылык эмес отчеттуулук жана туруктуу өнүгүү боюнча отчеттуулук талап кылынбайт, буга КРУБ көзөмөлүндөгү коммерциялык банктар кирбейт. Кыргыз Республикасынын коммерциялык банктарын корпоративдик башкаруу кодекси листингдик компаниялар үчүн милдеттүү, анда ТӨМ “Туруктуу өнүгүү жана кызыкдар тараптардын ролу” каралган. Азыркы учурда Кыргыз фондулук биржасы Кыргыз Республикасынын корпоративдик башкаруу кодексине ылайык туруктуулукту камсыз кылуу боюнча өзүнүн ишинин алкагында мамлекеттик органдар, эксперттер жана ачык компаниялар менен

макулдашылган ESG отчеттуулугу боюнча колдонмону иштеп чыкты. Анда ESG отчеттуулугунун жетектөөчү принциптери чагылдырылган. Алар эл аралык стандарттардын жана документтердин негизинде даярдалган, анын ичинде:

1) отчеттуулук боюнча глобалдык демилгенин стандарттары (GRI);

2) туруктуу өнүгүү жаатында эсепке ауу стандарттары боюнча кеңештин стандарттары (SASB);

3) уюмдардын ТӨМдү ишке ашырууга салымы жөнүндө отчеттуулук үчүн негизги көрсөткүчтөр боюнча колдонмо (GCI);

4) ESG IFC стандарттары, анын ичинде IFC экологиялык жана социалдык ишинин стандарттары, анын корпоративдик башкаруу методологиясы жана ачыктоо жана айкындуулук инструменттери.

Кыргыз фондулук биржасы туруктуу өнүгүүнүн социалдык аспектилерине көңүл буруу максатында, бүткүл дүйнө боюнча фондулук биржалар менен биргеликте гендердик теңчиликти колдоо үчүн жыл сайын “Гендердик теңчилик үчүн коңгуроо как” аземин өткөрөт (ТӨМ 5 “Гендердик теңчиликти камсыз кылуу жана бардык аялдардын жана кыздардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү”). 2023-жылы Кыргыз Республикасында “БУУ ТӨМдү ишке ашырууну каржылоонун интеграцияланган улуттук стратегиясын иштеп чыгуу боюнча 13-транш” долбоорунун алкагында ADT жүргүзүлдү. Өнүгүү эсебинин 13-траншынын алкагында Бириккен Улуттар Уюмунун экономикалык жана социалдык маселелер боюнча департаменти (DESA), UNCTAD жана БУУ Региондук экономикалык комиссиялары “Комплекстүү улуттук каржылоо механизмдерине карай” долбоорун ишке ашырууда. UNCTAD экономикалык жана социалдык кеңеш (ECOSOC) тарабынан 1982-жылы түзүлгөн ISAR аркылуу эсепке алуу жана отчеттуулук системаларын бекемдөө боюнча БУУнун ишин координациялайт. ISAR өлкөлөргө корпоративдик отчеттуулуктун сапатын жакшыртуу, финансылык туруктуулукка, инвестицияларга жана социалдык-экономикалык өнүгүүгө көмөктөшүү менен эл аралык стандарттарды жана алдынкы тажрыйбаларды киргизүүгө жардам берет. 2024-жылдын 21-мартында Кыргыз Республикасы Женева шаарында өткөн “Интеграцияланган улуттук каржылоо механизмдерине карай” аймактык иш-чарага катышты, анда туруктуу отчеттуулук боюнча UNCTAD Евразиялык аймактык өнөктөштүктү түзүү демилгесин көтөрдү. Өнөктөштүктүн максаты – аймакта эл аралык стандарттарды киргизүүгө жана туруктуу өнүгүү жаатындагы отчеттуулуктун улуттук инфраструктурасын бекемдөөгө көмөктөшүү. Кыргызстан өнөктөштүктү жетектеп, анын калыптанышына, мүчөлүгүн

кеңейтүүгө, күн тартибин түзүүгө, ошондой эле туруктуу отчеттуулук чөйрөсүндөгү актуалдуу стандарттарды жана колдонмолорду талкуулоого басым жасады. 2024-жылдын октябрында Кыргыз Республикасында Финкөзөмөл, ISAR UNCTAD жана өнөктөштүк тарабынан уюштурулган “Евразиялык аймактык өнөктөштүк туруктуулук жөнүндө отчеттуулукту жана ТӨМдү илгерилетүү платформасы катары” деген аймактык иш-чара болуп өттү. Иш-чаранын алкагында туруктуу отчеттуулуктун заманбап практикасына, өнөктөштүктүн ролуна, ошондой эле маалыматты ачыктоо боюнча жаңы стандарттарга жана колдонмолорго арналган үч сессия өткөрүлдү. Кыргыз Республикасында ADT отчетуна ылайык ФОЭС, АЭС киргизүү жана колдонуу, бухгалтердик эсеп жана аудит жаатындагы институционалдык системанын абалы, адистердин квалификациясы, ошондой эле ESG киргизүү жана колдонуу боюнча талдоо жүргүзүлдү. Жыйынтыгы боюнча КРМК жогорку деңгээлдеги экспертизага жана практикалык көндүмдөргө ээ улуттук жана эл аралык эксперттерди тартуу, эл аралык институттарды, атап айтканда Эл аралык бухгалтерлер федерациясын, ФОЭС S1 жана S2 стандарттары боюнча эл аралык комитеттерди, ISAR UNCTAD жогорку сапаттагы отчеттуулукту жана туруктуулук жана ТӨМ жөнүндө отчеттуулукту өнүктүрүүгө, Кыргызстандын ченемдик укуктук базасын, институционалдык негиздерин өркүндөтүүгө, кадрдык потенциалды өстүрүүгө жана өлкөнүн эсепке алуу жана отчеттуулук боюнча потенциалын чыңдоо процессине, ошондой эле мамлекеттик сектордогу эсепке алуу жана отчеттуулукка тартуу сунушталды. Кыргыз Республикасында азыркы убакта ESG киргизүү жана колдонуу үчүн жооптуу мамлекеттик орган жок. Ушуга байланыштуу Финкөзөмөл компанияларынан ESG отчетторун тапшырууну жана жарыялоону талап кылбайт. Өлкөдөгү компаниялар ESG отчеттуулугу үчүн GRI, GCI же башка стандарттарды колдонбойт. Мында айрым коммерциялык банктар ыктыярдуу негизде Е8С-отчетторун жарыялашты, анда алар СК1 стандартына жана башка эл аралык стандарттарга да ылайык түзүлгөнү көрсөтүлгөн.

2. Максаттары

1. Туруктуу өнүгүү жаатында ченемдик укуктук жана институционалдык базаны түзүү.

2. Туруктуу өнүгүү боюнча отчеттуулук инфраструктурасын өнүктүрүү.

3. ESG жаатында кадрдык потенциалды жана компетенцияларды өнүктүрүү.

3. Күтүлгөн натыйжалар

ESG киргизүү жана колдонуу үчүн жооптуу болгон ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган мыйзам тарабынан аныкталган. Улуттук мыйзамдарга ESG туруктуу өнүгүү чөйрөсүндөгү эл аралык отчеттуулук стандарттары киргизилди жана ESG ишке ашырууга жооптуу негизги мамлекеттик жана мамлекеттик эмес органдар аныкталды. ESG колдонуу жана пайдалануу укугуна лицензиялык келишимди алуу жана ага кол коюу камсыздалды. ESG мамлекеттик тилге которулду, алар Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык юридикалык күчкө ээ. Бардык кызыкдар тараптар үчүн эркин жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу менен ФОАД порталы аркылуу өз убагында ачык-айкындуу ESG ачылат. Компаниялардын ачык финансылык эмес отчеттуулугу уюмдардын ишинин натыйжалары жөнүндө негизги маалымат булагы болуу менен ТӨМ мониторинг жүргүзүү системасы үчүн маанилүү маалымат булагы болуп саналат. Бул отчеттуулук ТӨМдү байытат жана мониторинг жүргүзүү механизмдерин өркүндөтөт, муну менен өкмөттөр жана инвесторлор сыяктуу кызыкдар тараптарга уюмдардын өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө тийгизген экономикалык, экологиялык жана социалдык таасирин баалоо үчүн каражаттарды берет. Бул отчеттуулукту киргизүү ТӨМ ылайык мамлекеттик башкарууга жана стратегиялык пландоого ESG-ыкмаларын интеграциялоо мүмкүнчүлүгүн берет. Бир эле убакта тиешелүү ESG стандарттарын колдонгон ата мекендик компаниялар “жашыл” жана социалдык багыттагы каржылоого (green/social/sustainability bonds, ESG-фонддору) мүмкүнчүлүк алат. Ири ишканалар жана ККС тарабынан ESG принциптерин киргизүү жана колдонуу инвестициялык жагымдуулукту, тышкы рыноктордо улуттук компаниялардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатат, ошондой эле экологиялык абалды жакшыртууга, ресурстарды үнөмдөөчү технологияларды киргизүүнү камсыз кылууга жана айлана-чөйрөгө терс таасирин азайтууга өбөлгө түзөт. § 4. Финансылык сабаттуулукту күчөтүү жана калктын финансылык отчеттуулуктун мааниси жөнүндө маалымдуулугун кеңейтүү

1. Абалды талдоо

Кыргыз Республикасындагы акционердик коомдор, банктар, камсыздандыруу компаниялары сыяктуу айрым компаниялар

финансылык отчеттуулукту өздөрүнүн расмий сайттарында, ошондой эле ЖМК жарыялоо жолу менен компаниялардын финансылык абалы жөнүндө маалыматка коомчулуктун кеңири жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга милдеттүү. Бир эле убакта ЖМК мезгил-мезгили менен компаниялардын, айрыкча ири же чуулгандуу компаниялардын финансылык отчеттуулугуна байланыштуу темаларды чагылдырып турат. Ошондой эле экономикалык жаңылыктар сайттары иштейт, кээде аналитикалык серептер жарыяланат, алар өткөрүлгөн тренингдерди жана семинарларды чагылдырат. Мунун баары коомдук кызыгууну жана бизнестеги ачык-айкындуулуктун маанисин түшүнүүнү калыптандырат. Өз кезегинде, бухгалтерлердин жана аудиторлордун кесиптик бирикмелери финансылык отчеттуулук боюнча семинарларды, вебинарларды өткөрүп, калктын финансылык сабаттуулугун жогорулатууга көмөктөшөт. Ошол эле учурда салык кызматынын сайты же электрондук мамлекеттик кызматтар порталы сыяктуу мамлекеттик платформаларда компаниялар боюнча текшерүүгө жеткиликтүү болгон отчеттук маалыматтар камтылган. Бул өзгөчө инвесторлор, өнөктөштөр жана керектөөчүлөр үчүн маанилүү. Көптөгөн ири компаниялар ыктыярдуу түрдө финансылык гана эмес, финансылык эмес отчетторду да (мисалы, туруктуу өнүгүү боюнча отчеттор) жарыялайт, коомчулуктун ишениминин деңгээлин жогорулатып, мындай документтерди талдоого кызыгууга дем берет. Кыргыз Республикасында финансылык отчеттуулук жөнүндө коомчулуктун маалымдуулугу маалыматты милдеттүү түрдө ачыкка чыгаруунун, кесиптик коомчулуктун аракеттеринин жана билим берүү иш-чараларынын айкалышынын аркасында акырындык менен өсүүдө.

2. Милдеттери

1. Коомчулуктун, бизнес коомчулуктун өкүлдөрүнүн ишенимдүү финансылык отчеттуулуктун оң таасири жөнүндө маалымдуулугун жогорулатуу боюнча иш-чараларды уюштуруу.

2. Коомчулук үчүн финансылык отчеттуулуктун жеткиликтүүлүгүн жана ачыктыгын камсыз кылуу.

3. Компаниялардын ачык маалыматтарын жана ачык-айкын реестрлерин камсыз кылуу.

3. Күтүлүүчү натыйжалар

Бухгалтердик эсепке алуу жана аудит жаатындагы маалымдуулукту жогорулатуу берилген маалыматтарды талдоого жана сынчылдык менен баалоого жөндөмдүү кыйла компетенттүү инвестордук коомчулугун түзүүгө өбөлгө түзөт. Медиа жана билим

берүү мекемелери да олуттуу таасир эте алышат (ЖМК менен иштөө, маалыматтык материалдарды жайылтуу, семинарлар жана тренингдер). Алардын ролу финансылык отчеттуулук жана ишкердик этикасы жөнүндө билимди жайылтуу менен бекемделет. Бул жарандарга жана кызыкдар тараптарга компаниялардын отчеттуулугун көзөмөлдөп, аларга талаптарды коюуга мүмкүндүк берет. Зарыл болгон билимге ээ болгон инвесторлор, стейкхолдерлер көбүнчө ишенимдүү компанияларды тандайт, бул рыноктун жалпы экономикалык туруктуулугун жогорулатат. Финансылык отчеттуулуктун принциптери жөнүндө билимдүү жана маалымдалган коом өз кызыкчылыктарын коргоп гана тим болбостон, жоопкерчиликтүү бизнестин калыптанышына жана бизнестин ачык-айкындуулугун жогорулатууга өбөлгө түзөт, бул отчеттуулукту ыктыярдуу жарыялоого жана финансылык маалыматты коомчулуктун кеңири чөйрөсүнө ачыкка чыгарууга кызыгууну жаратат. Маалыматтуулуктун жогорулашы жеке секторго жана мамлекетке болгон ишенимди бекемдейт, мында компаниялар финансылык отчеттуулукту ачыкка чыгарганда жана адамдар анын маанисин түшүнгөндө, институттарга болгон ишеним күчөйт жана коомдук нааразычылык жана шектенүү деңгээли азаят, ошондой эле туруктуу социалдык чөйрө түзүлөт. Маалымдалган коомчулук – бул салык салууларды жана инвестицияларды кыйла терең түшүнүүнүн эсебинен экономикалык жана финансылык сабаттуулукту өнүктүрүү, бул жарандардын өлкөнүн экономикалык турмушуна активдүү катышуусун жогорулатууга алып келет. Жыйынтыгында жогоруда аталган факторлордун жыйындысы бардык экономикалык процесстердин катышуучулары үчүн туруктуу, ачык-айкын жана коопсуз ишкердик чөйрөнү түзүүгө өбөлгө түзөт. Коомчулуктун сапаттуу финансылык отчеттуулуктун маанилүүлүгү жөнүндө маалымдуулугун жогорулатуу айрым уюмдардын да, жалпы экономиканын да ийгиликтүү өнүгүшүндө негизги ролду ойнойт.

5- глава. Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер

1. Жагымдуу өбөлгөлөр туруктуу, ачык-айкын жана ишенимдүү корпоративдик финансылык отчеттуулук системасын түзүүгө багытталган бул Стратегияны ишке ашыруу үчүн бекем негизди түзөт.

Бул Стратегияны ийгиликтүү ишке ашыруунун эң маанилүү өбөлгөлөрү болуп төмөнкүлөр саналат:

– бул Стратегияны 2018–2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын максаттары менен координациялоо;

– жеке сектордун өндүрүштү өнүктүрүү, атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу жана экспортко чыгаруу зарылдыгы жөнүндө түшүнүгү;

– өлкөдө сапаттуу корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти өнүктүрүү үчүн сунуштамаларды берүү менен Кыргыз Республикасында БЭАСКЭС Отчетунун болушу;

– өлкөнүн эсепке алуу жана отчеттуулук боюнча учурдагы потенциалына баа берүүнүн жана КРМК үчүн финансылык отчеттуулуктун жана туруктуу өнүктүрүү жаатында отчеттуулуктун улуттук инфраструктурасынын потенциалын жогорулатуу боюнча сунуштарды камтыган ADT отчетунун болушу;

– туруктуу өнүктүрүү боюнча отчеттуулукту түзүүгө жана эл аралык стандарттар боюнча менеджмент системаларын киргизүүчү ишкердик субъекттеринин болушу, бул продукциянын ж.б. атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатат;

– ФОЭС жана АЭС акырындык менен киргизүүнү караган, эл аралык стандарттарга багытталган мыйзамдык базанын болушу, ошондой эле ишенимдүү финансылык отчеттуулуктун негизин түзүүчү тиешелүү ченемдик укуктук актыларды даярдоо;

– квалификациялуу кадрлардын жана билим берүү инфраструктурасынын болушу, бухгалтердик эсепке алуу жана аудит боюнча билим берүү программаларынын иштеши, сертификация системасын өнүктүрүү, адистерди эл аралык талаптарга ылайык даярдоо;

– санариптик чечимдерди жана технологияларды өнүктүрүү, финансылык отчеттуулукту даярдоо, берүү жана талдоо үчүн санариптик инструменттерди андан ары ишке киргизүү, бул анын жеткиликтүүлүгүн жана ишенимдүүлүгүн жогорулатууга өбөлгө түзөт;

– Кыргыз Республикасынын корпоративдик отчеттуулуктун эл аралык практикасына ылайык келүүсүн талап кылган экономикалык интеграцияга жана эл аралык уюмдар менен кызматташууга умтулуусу.

2. Бул Стратегияны кабыл алуу кандайдыр бир социалдык- экономикалык, укуктук, укук коргоо, гендердик, экологиялык, коррупциялык кесепеттерге алып келбейт.

Бул Стратегия Кыргыз Республикасынын Конституциясынын ченемдерине жана Кыргыз Республикасынын аймагында белгиленген тартипте ратификацияланган эл аралык мыйзамдарга каршы келбейт. Бул Стратегияны ишке ашыруу процессинде төмөнкү ишке ашыруу тобокелдиктери келип чыгышы мүмкүн:

– саясий – мамлекеттик органдардын же саясий мотивдер менен аракеттенген адамдардын уюшкан топторунун аракеттеринин натыйжасында келип чыккан коркунучтар;

– экономикалык – улуттук экономикадагы коомдук кызыкчылыктын субъекттеринин жана ири компаниялардын натыйжаларына таасир этиши мүмкүн болгон окуялар;

– форс-мажор – табигый кырсыктар, иш таштоолор, согуш, блокада, чагылган, өрт жана эл аралык мыйзам ченемдерине ылайык башка себептер жана факторлор.

Мүмкүн болуучу сатуу тобокелдиктерин азайтуу максатында, бардык кызыкдар тараптарга мамлекеттин бул процесске кийлигишүүсүнүн маанилүүлүгү жөнүндө тиешелүү маалыматты жеткирүү зарыл.

6- глава. Мониторинг жана баалоо

Мониторинг бул Стратегияны ишке ашыруунун натыйжалуулугун туруктуу баалоону камсыз кылат, көйгөйлөрдү өз убагында аныктоого өбөлгө түзөт жана корпоративдик отчеттуулук жана туруктуу өнүктүрүү чөйрөсүндөгү коюлган максаттарга жетүү үчүн ыкчам чечимдерди кабыл алууга мүмкүндүк берет. Бул Стратегияны ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баалоо үчүн жооптуу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган – Финкөзөмөл болуп саналат, ал жыйынтыктарга кыйла натыйжалуу жетишүү үчүн зарыл болгон чечимдерди кабыл алуу менен Стратегиянын багыттарын жана чараларын ишке ашыруунун жыйынтыктарына үзгүлтүксүз талкуу жүргүзүп турат. Бул Стратегияны ишке ашырууну баалоо үчүн төмөнкү негизги индикаторлор жана баалоо системасы иштелип чыгат:

– жаңыртылган ФОЭС, ЧОИ үчүн АЭС, ЭБС, ФОЭС мамлекеттик тилде өз убагында жеткиликтүү;

– ФОАД;

– аудиторлордун кесиптик квалификациясын жогорулатуунун жакшыртылган системасы;

– ККС жана ИИС бухгалтерлери үчүн этика кодекси;

– ESG-отчеттуулук стандарттарын бекитүү жана киргизүү;

– талаптарга, мыйзамдарга ылайык келген КАБ саны;

– ТӨМдү корпоративдик практикага интеграциялоо.

Бул Стратегияны ишке ашыруу процессинде жылдык жана аралык отчеттор иштелип чыгат, ал жетишкендиктерге жана көйгөйлөргө талдоо жүргүзүүнү, пландалган максаттарга ылайыктуулугу жөнүндө тыянактарды, ыкмаларды оңдоо боюнча сунуштарды камтыйт. Отчеттор ачык-айкындуулукту камсыз кылуу үчүн Финкөзөмөлдүн расмий сайтында жарыяланат. Мониторинг жүргүзүүнүн жана талдоонун жыйынтыгы боюнча артыкчылыктарга, айрым иш-чараларды ишке ашыруу мөөнөттөрүнө жана ресурстарды бөлүштүрүүгө өзгөртүүлөр киргизилиши мүмкүн.

Бул Стратегиянын өзгөрүп жаткан шарттарга ийкемдүүлүгүн жана ыңгайлашуусун камсыз кылат.

7- глава. Ресурстук камсыздоону баалоо

Бул Стратегиянын иш-чараларын каржылоо төмөнкүлөрдүн эсебинен ишке ашырылат:

– республикалык бюджеттин каражаттарынын;

– бюджеттен тышкаркы каражаттардын;

– региондорду өнүктүрүү фонддорунун каражаттарынын;

– донордук жана эл аралык уюмдардын каражаттарынын;

– Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына каршы келбеген башка каражаттардын.

Бул Стратегияны ишке ашыруу үчүн корпоративдик отчеттуулукту жакшыртуу, аудиттин сапатын контролдоо системасын ишке киргизүү жана финансылык эмес отчеттуулукту жана туруктуу өнүктүрүү боюнча отчеттуулукту ишке киргизүү боюнча пландалган долбоорлор боюнча техникалык жардам көрсөтө турган эл аралык эксперттердин жардамын тартуу пландалууда.

8- глава. Эл аралык кызматташтык

Бул Стратегияны ишке ашырууда эл аралык өнөктөштөр жана финансы институттары менен кызматташуу маанилүү орунду ээлейт, анын ичинде UNCTAD, Азия өнүктүрүү банкы, Дүйнөлүк банк, Евразия өнүктүрүү банкы, Финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттары боюнча кеңеш (IFRS), Туруктуу өнүктүрүүнүн эл аралык стандарттары боюнча кеңеш (ISSB), Дипломдуу бухгалтерлер ассоциациясы (ACCA), ЭБФ (IFAC), Бухгалтерлер үчүн этиканын эл аралык стандарттары боюнча кеңеш (IESBA), Швейцариянын Кыргыз Республикасындагы экономикалык маселелер боюнча мамлекеттик катчылыгы (SECO) жана башкалар. Эл аралык өнөктөштөр, инвесторлор, финансы институттары, климаттык жана экологиялык фонддор, башка уюмдар жана мекемелер менен кызматташуу төмөнкүлөргө өбөлгө түзөт:

– ТӨМгө жетүүгө;

– туруктуу өнүктүрүү боюнча отчеттуулукка байланышкан, ошондой эле корпоративдик финансылык отчеттуулукту жана аудитти жакшыртууга багытталган долбоорлорду ишке ашырууга.

Кыскартуулардын тизмеси

КРМК

–

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети

ФМ

–

Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги

ИЖБИМ

–

Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги

КРУБ

–

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы

Финкөзөмөл БЭСКЭСО ЖМК КМШ ЭБФ

–

–

– – –

Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу Финансы рыногун жөнгө салуу жана көзөмөлдөө кызматы бухгалтердик эсепке алуунун стандарттарын, кодекстерин жана эрежелерин сактоо жөнүндө отчет жалпыга маалымдоо каражаттары Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги Эл аралык бухгалтерлер федерациясы

КАБ ККС

–

кесиптик аудиторлордун бирикмеси коомдук кызыкчылык субъекттери

ЧИ

–

чакан ишкердик

ИИС

–

ири ишкердик субъект

ЧОИ

–

чакан жана орто ишканалар

КФО

–

корпоративдик финансылык отчеттуулук

ФОЭС

–

Финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттары

АЭС

–

Аудиттин эл аралык стандарттары

ЭБС

–

Эл аралык билим берүү стандарттары

ЧУА

–

ченемдик укуктук актылар

ФОАД

–

Финансылык отчеттуулуктун ачык депозитарийи

ADT

–

Бухгалтердик эсепке алууну өнүктүрүү инструментин баалоо

IFIAR

–

Аудиттин көз карандысыз жөнгө салуучуларынын эл аралык форуму (International Forum of Independent Audit Regulators)

ISSB

ESG

–

–

Туруктуу өнүктүрүүнүн эл аралык стандарттары боюнча кеңеш (International Sustainability Standards Board) Туруктуу өнүктүрүүнүн эл аралык стандарты (Environmental, Social and Governance)

UNCTAD

–

БУУнун Соода жана өнүктүрүү боюнча конференциясы (United Nations Conference on Trade and Development)

IFC

–

Эл аралык финансы корпорациясы (International Finance Corporation)

ISAR

–

Эл аралык эсепке алуу жана отчеттуулук стандарттары боюнча эксперттердин өкмөттөр аралык жумушчу тобу (Intergovernmental Working Group of Experts on International Standards of Accounting and Reporting)

ТӨМ

–

туруктуу өнүктүрүү максаттары

ACCA

–

Дипломдуу, сертификатталган бухгалтерлер ассоциациясы

ICAEW

IAASB

–

–

Англия жана Уэльс дипломдук бухгалтерлер институту Аудиттин стандарттары боюнча эл аралык кеңеш

IFAS

–

Бухгалтерлердин эл аралык федерациясы