Эмгектин типтүү ченемдерин иштеп чыгуу жана бекитүү эрежелери (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин токтому менен бекитилген тиркемеси)

Тиркеме (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 11-декабрындагы № 804 токтому менен бекитилген)

Эмгектин типтүү ченемдерин иштеп чыгуу жана бекитүү эрежелери

1- глава. Жалпы жоболор

1. Ушул Эмгектин типтүү ченемдерин иштеп чыгуу жана бекитүү эрежелери (мындан ары – Эрежелер) бир өңчөй иштер үчүн эмгектин типтүү (тармактар аралык, тармактык (ведомстволук, кесиптик) жана локалдык) ченемдерин иштеп чыгуу жана бекитүү тартибин аныктайт.

Ушул Эрежелер ишканалардын жана уюмдардын кызматкерлерине методикалык жардам көрсөтүү үчүн арналган.

2. Эмгекти ченемдөө кызматкерге эмгек акы төлөө менен түздөн-түз байланышта. Алсак, убакыт бирдигинде белгилүү бир татаалдыктагы (квалификациядагы) эмгек ченемдерин аткаргандыгы үчүн тарифтик ставка, ал эми календардык айда белгилүү бир татаалдыктагы эмгек (кызматтык) милдеттерин аткаргандыгы үчүн – кызматкердин эмгек акысынын белгиленген өлчөмү болуп саналган, курамына компенсациялык, дем берүүчү жана социалдык төлөмдөр кирбеген маяна же кызматтык маяна белгиленет.

3. Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексинин 15, 16-беренелерине ылайык эмгек ченемдерин аткаруу кызматкердин милдети, ал эми ага эмгек келишиминде шартталган ишти берүү – иш берүүчүнүн милдети болуп эсептелет. Мындан тышкары Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексинин 111-беренесине ылайык иш берүүчү кызматкерлердин аткарылган иштин ченемдерин аткарышы үчүн нормалдуу шарттарды камсыз кылууга милдеттүү.

4. Эмгекти ченемдөө эмгек боюнча нормативдерге (убакыт, сан жана тейлөө убактысы нормативдери), ошондой эле эмгектин типтүү ченемдерине (убакыт, аткарылган иштин, тейлөө ченемдери) негизделет.

Ушул Эрежелерде төмөнкүдөй терминдер жана аныктамалар колдонулат:

5. Эмгек боюнча нормативдер – бул регламенттелген:

1) техниканын, технологиянын, өндүрүштү жана эмгекти уюштуруунун жетишилген деңгээлине ылайык иштин айрым элементтерин (комплекстерин) аткарууга, жабдуу бирдигин, жумуш ордун, бригаданы, түзүмдүк бөлүмдү тейлөөгө коротулган убакыт;

2) өндүрүштүк, башкаруу функцияларын же конкреттүү уюштуруу-техникалык шарттарга жана өндүрүштүк факторлорго жараша өлчөө бирдиги катары кабыл алынган иштердин көлөмүн аткаруу үчүн зарыл болгон кызматкерлердин санынын мааниси.

Айрым кызматкерлердин алардын демилгеси боюнча эмгектин жаңы ыкмаларын колдонуунун жана жумуш орундарын өркүндөтүүнүн эсебинен продукцияны иштеп чыгуунун (кызматтарды көрсөтүүнүн) жогорку деңгээлине жетишүүсү мурда белгиленген эмгектин ченемдерин кайра кароо үчүн негиз болуп саналбайт.

6. Убакыт ченеми – бул белгилүү бир квалификациядагы кызматкер белгилүү бир техникалык шарттарда конкреттүү ишти (операцияны) аткарууга тийиш болгон иш берүүчү тарабынан белгиленген убакыт.

Ошол эле учурда анын жумушта болуу убактысы жумуш убактысынан жана тыныгуулардан түзүлөт. Жумуш убактысы өз кезегинде негизги, көмөкчү, даярдоочу-жыйынтыктоочу, ошондой эле жумуш ордун тейлөө убактысынан турат. Негизги убакыт деп конкреттүү ишти (операцияны) аткаруу процесси менен байланышкан түздөн-түз максатка жеткен, ал эми көмөкчү убакыт деп – кызматкердин негизги ишти аткарууну камсыз кылуу менен байланышкан аракеттерге короткон убактысы аталат. Негизги жана көмөкчү убакыттын суммасы оперативдүү убакытты түзөт. Жумуш ордун тейлөө убактысы жумуш ордун талаптагыдай абалда кармап туруу үчүн зарыл. Ал жумуш ордун уюштурууга жана техникалык тейлөөгө кеткен убакыт бөлүктөрүнөн түзүлөт. Даярдоочу-жыйынтыктоочу деп тапшырылган ишти аткарууга кызматкерди жана өндүрүш каражаттарын даярдоо жана аны аяктоо үчүн талап кылынган убакыт аталат.

7. Тыныгуу убактысы кызматкерден көз каранды болгон жана түрдүү кемчиликтер менен байланышкан тыныгуу убактысын камтыйт. Кызматкерден төмөнкүдөй тыныгуу убактылары көз каранды:

1) анын эс алуусу жана жеке керектөөлөрү үчүн;

2) ал тарабынан эмгек тартибинин бузулушунун (иштин (кезметтин) башталышына жана түшкү тамактануудан кийин кечигип келүү, түшкү тамактануу алдында жана кезметтин аягында иштен эрте чыгып кетүү) жана аткаруучуну аткарылуучу иштен алаксытуунун натыйжасында.

Аныкталган мезгилдерге бөлүнгөн убакыт ченеми (жумуш убактысы) жумуш убактысын жумуш эмес майрам күндөрүндө 1 саатка кыскартууну эсепке алуу менен жумасына 40 жана андан аз саатты түзгөн мыйзамдарда белгиленген жумуш убактысынын жумалык узактыгына жараша эсептелет. Убакыт ченемдерине ылайык башка эмгек ченемдери эсептелет, мисалы, аткарылган иштин ченемдери, тейлөө ченемдери. Эмгекти ченемдөө объекти болуп бир кызматкер же алардын тобу тарабынан бир жумуш ордунда жана бир эмгек предметинин үстүндө жүргүзүлүүчү операция (процесстин бир бөлүгү) эсептелет. Убакыт ченемдерин белгилөө үчүн жүргүзүлүүчү операциянын ар бир элементи боюнча эмгекти уюштуруу формасына (жеке же бригадалык) карабастан өзүнчө аналитикалык жана эсептик иш жүргүзүлөт.

8. Тейлөө ченеми – бул кызматкер конкреттүү техникалык шарттарда эсептик убакыт бирдигинде (кезмет, саат, жумуш күнү, жума ж.б.у.с.) аткарууга тийиш болгон иштердин белгиленген көлөмү (жумуш орундарынын саны, тейленүүчү адамдардын, аянттардын квадрат метрлеринин саны ж.б.у.с.).

Тейлөө ченемдери атап айтканда, жабдууларды тейлөө, аянттарды, жумуш орундарын тазалоо жана башкалар менен алектенген кызматкерлердин эмгегин ченемдөө үчүн арналат. Мындан тышкары тейлөө ченемдери убакыт ченемдеринин негизинде кызматкерлердин эмгегин ченемдөө максатка ылайыксыз болгон учурда убакыт ченемдерин белгилөө (иштеп чыгуу) үчүн иштелип чыгат. Тейлөө ченеми тейленүүчү объекттердин бирдигине белгиленген убакыт ченеминен жана жумуш убактысынын узактыгынын ченеминен келип чыгат. Көрсөтүлгөн ченемдер менен катар локалдык ченемдик актылар менен бекитилген башка эмгек ченемдери да колдонулушу мүмкүн, мисалы, персоналдын штаттык санынын ченемдери.

9. Сандык ченемдер өндүрүштүк сыяктуу эле башкаруучулук да мүнөздөгү иштердин конкреттүү көлөмүн аткаруу үчүн зарыл болгон тиешелүү кесиптик-квалификациялык курамдагы кызматкерлердин санын чагылдырат.

Сандык ченемдер боюнча кесиптер, адистиктер, иштердин топтору же түрлөрү, жекече функциялар боюнча, жалпы мекеме жана уюм боюнча, ошондой эле алардын түзүмдүк бөлүмдөрү боюнча эмгек чыгымдары аныкталат.

10. Эмгек ченемдерине ченемделген тапшырма – кызматкер же кызматкерлер тобу иштин сапатына карата белгиленген талаптарды сактоо менен белгилүү бир мезгилде аткарууга тийиш болгон иштин белгиленген көлөмү да кирет.

11. Эмгектин типтүү ченемдери бирдей технологиялар боюнча, окшош шарттарда, экономиканын бир тармагында же бир нече тармактарында аткарылуучу иштерге иштелип чыгат. Алар тармактар аралык, тармактык (ведомстволук, кесиптик) жана локалдык болуп бөлүнөт:

1) тармактар аралык нормативдер ишканалардын ведомстволук караштуулугуна карабастан алар үчүн иштерди аткаруунун бирдей же окшош уюштуруу-техникалык шарттары үчүн иштелип чыгат жана бул ишканалардын кызматкерлеринин эмгегин ченемдөө үчүн арналат. Тармактар аралык ченемдер экономиканын эки жана андан көп тармактарынын ишканаларында (мекемелерде, уюмдарда) аткарылуучу иштерде эмгекти ченемдөө үчүн арналат. Эмгек боюнча орган тарабынан тармактардын ченемдик-изилдөөчү уюмдарынын, мекемелердин, ишканалардын катышуусунда иштелип чыгат жана Кыргыз Республикасынын эмгек мыйзамдарында белгиленген тартипте бекитилет;

2) тармактык нормативдер тиешелүү тармак үчүн мүнөздүү болгон иштерди ченемдөө үчүн арналган. Алар экономиканын бул тармагында (чакан тармагында) ишти башкарууну, жөнгө салууну жана координациялоону жүзөгө ашырган аткаруу бийлигинин ыйгарым укуктуу органы тарабынан иштелип чыгат жана Кыргыз Республикасынын тармактык мыйзамдарында белгиленген тартипте бекитилет;

3) локалдык нормативдер кыйла кеңири колдонуу чөйрөсү бар ченемдик материалдары эскирген же жок болгон ошол ишкананын уюштуруу-техникалык шарттарына колдонула турган болуп иштелип чыгат.

Иштердин айрым түрлөрүнө карата локалдык ченемдер жана нормативдер тиешелүү тармактар аралык же тармактык (ведомстволук) ченемдик материалдар (ченемдер жана нормативдер) жок болгон учурларда, ошондой эле мекемеде эмгекти ченемдөө үчүн колдонуудагы тармактар аралык жана тармактык (ведомстволук) ченемдик материалдарды иштеп чыгууда эске алынгандарга салыштырмалуу кыйла прогрессивдүү уюштуруу-техникалык шарттар түзүлгөн учурда иштелип чыгат. Эмгек боюнча локалдык нормативдерди иштеп чыгууда ченемдөө теориясында жана практикасында болгон методикалык жоболорду, ошондой эле эмгек боюнча нормативдердин ар кандай түрлөрүн (чыгымдардын түрлөрү, дифференциациялоо даражасы, колдонуу чөйрөсү боюнча) пайдалануу сунушталат. Мында башкаруунун заманбап шарттарынын жана методдорунун өзгөчөлүктөрүн, ишкананын ресурстарын колдонуу менен байланышкан экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү, ошондой эле эмгек боюнча нормативдерди өз алдынча иштеп чыгуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу керек.

12. Экономикалык маанилүүлүгү жогорулагандыгына байланыштуу эмгек боюнча нормативдер төмөнкүдөй негизги талаптарга шайкеш келүүгө тийиш:

1) техника, технология, өндүрүштү жана эмгекти уюштуруу көз карашынан алганда, алардын азыркы деңгээлин жана өздөштүрүү даражасын чагылдыруу менен прогрессивдүү болуу; ченемделүүчү иштерди аткаруунун кыйла кеңири тараган жана рационалдуу варианттарын, анын ичинде эмгекти бөлүштүрүүнүн жана кооперациялоонун максатка ылайыктуу формаларын, эмгектин, жумуш орундарын уюштуруунун жана тейлөөнүн методдорун жана ыкмаларын камтуу;

2) эмгек чыгымдарынын ченемдерин белгилөөдө колдонуу үчүн жеткиликтүү жана ыңгайлуу болуу;

3) автоматташтырылган системалардын заманбап технологиялары шартында эмгекти ченемдөө маселелерин чечүүгө мүмкүндүк берүүчү алгоритмдерди, формулаларды жана башка зарыл маалыматты камтуу.

13. Эмгек боюнча нормативдерди иштеп чыгууда негизги талаптар менен катар төмөнкүлөр кире турган атайын талаптарды да эске алуу зарыл:

1) нормативдерди колдонуунун тууралыгын, белгиленүүчү ченемдердин негиздүүлүгүн жана реалдуулугун, аларды киргизүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылган ченемделүүчү процессти аткаруунун уюштуруу-техникалык шарттарына жана элементтик курамына карата нормативдердин аныкталгандыгы;

2) эмгек процесстерин долбоорлоодо жана алардын ченемдик узактыгын белгилөөдө кыйла рационалдуу чечимдерди тандоо учурунда инструмент катары нормативдерди колдонууга мүмкүндүк берген уюштуруу-техникалык шарттардын (факторлордун) оптималдуу варианттуулугу (универсалдуулугу);

3) ар кандай өндүрүш түрлөрүндө колдонулуучу ар түрдүү деңгээлдердеги нормативдерди бирдиктүү системага байланыштыруу, бул ченемдердин сапатын жогорулатат жана аларды колдонуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтет;

4) нормативдерди иштеп чыгууда жана тариздөөдө эске алуу зарыл болгон нормативдерди колдонуунун так жана бир маанилүү тартибин камсыз кылуу;

5) иштерди жана өндүрүштү өздөштүрүүнү эске алуу менен ченемдик маанилерди белгилөө.

14. Эмгек боюнча ченемдик материалдарга коюлуучу талаптар аларды иштеп чыгууда сакталууга тийиш.

2- глава. Методикалык негизди иштеп чыгуу жана эмгек боюнча нормативдерди түзүү

15. Нормативдерди иштеп чыгууда адистер эмгек боюнча ченемдик материалдарды иштеп чыгуу боюнча жалпы кабыл алынган методикалык жоболорду жетекчиликке алууга тийиш.

16. Эмгек боюнча нормативдерди иштеп чыгуу бир нече этапта жүзөгө ашырылып, мазмуну долбоорлонуп жаткан нормативдердин түрүнө жараша өзгөрүшү мүмкүн. Негизги жалпыланган этаптар төмөнкүлөр болуп саналат:

1) ченемдик материалдарды түзүү методикаларын жана схемаларын иштеп чыгуу;

2) баштапкы материалдарды чогултуу жана изилдөөлөрдү жүргүзүү;

3) баштапкы маалыматтарды талдоо жана иштеп чыгуу, ченемдик көз карандылыктарды алуу;

4) эмгек боюнча ченемдик материалдарды тариздөө;

5) ишканада эмгек боюнча ченемдик материалдарды текшерүү, түзөтүү жана киргизүү.

17. Ченемдик материалдарды түзүү методикасы жана схемасы ченемделүүчү иштердин багыты, түрү, продукцияны чыгаруу көлөмү жана өндүрүштүн мүнөзү менен аныкталат.

Бул этапта нормативдердин алдын ала мазмуну аныкталат, ченемдик таблицалардын макети иштелип чыгат, байкоолордун жана аларды иштеп чыгуу жолдорунун зарыл саны, изилдөө объекти аныкталат.

18. Ченемдик материалдардын мазмуну нормативдер иштелип чыгуучу иштердин техникалык-ченемдөө классификациясынын негизинде белгиленет.

Техникалык-ченемдөө классификациясы ченемделүүчү эмгек процессинин иштеринин түрлөрүнүн жана элементтеринин, ошондой эле аларды аткаруунун узактыгына таасир тийгизүүчү факторлордун тутумдаштырылган тизмегин билдирет. Технологиялык процессти классификациялоодо айрым иштер жалпы белгилер боюнча топтоштурулат, мисалы, тетиктерди орнотуу жана чыгаруу, тетиктерди бекитүү жана аларды чечип чыгаруу, тетиктерди үйлөө жана майлоо жана башкалар. Эмгек процесси аны элементтерге ажыратууну эске алуу менен классификацияланат: эмгек кыймылдары, аракеттери, ыкмалары жана башкалар. Техникалык-ченемдөө классификациясында сапаттык (мисалы, тетиктерди ташуу, өлчөө, бекитүү ыкмасы) жана эмгек предмети (механикалык касиеттери, тетиктердин массасы, иштетилүүчү үстүнкү беттердин өлчөмдөрү) жана эмгек каражаттары (жабдуулар, уюштуруу жана технологиялык жабдыктар) менен байланышкан сандык факторлор чагылдырылат. Эмгекти уюштуруу факторлорун эсепке алуу маанилүү болуп саналат, атап айтканда: эмгектин методдору жана ыкмалары, тышкы жана ички пландоо, жабдуу, жумуш ордунда эмгек шарттары жана башкалар, ошондой эле нормативдер иштелип чыгуучу өндүрүштүк шарттарда орду бар мүмкүн болуучу рационалдуу уюштуруу варианттарында аларды өзгөртүү чектери.

19. Техникалык-ченемдөө классификациясынын негизинде келечектеги ченемдөө карталарынын (таблицаларынын) макеттери иштелип чыгат.

Макеттер төмөнкүлөрдү камтууга тийиш: аны аткарууга нормативдер долбоорлонуп жаткан иштердин аталышын, курамын жана мазмунун; жумуш ордунда эмгекти уюштурууну жана иштин мүнөзүн түшүндүрүүчү эскиздерди; ченемделүүчү чыгымдардын узактыгына таасирин тийгизүүчү факторлордун аталыштарын же шарттуу белгилерин, алардын сандык маанилерин (же алардын чектерин); иштерди аткаруу шарттарын өзгөртүүгө түзөтүү коэффициенттерин (сандык маанилерсиз); эскертүүлөрдү жана башка ушул сыяктууларды.

20. Макетти түзүүдө сунушталуучу нормативдик маалыматтардын формасы алдын ала аныкталат: таблицалар, таблица- номограммалар, графиктер, график-номограммалар, эмпирикалык көз карандылыктар. Кыйла кеңири тараган форма болуп таблица саналат, ал практикалык эсептерде пайдаланууда жеткиликтүүлүгү жана жөнөкөйлүгү менен шартталган.

3- глава. Баштапкы маалыматтарды чогултуу жана изилдөөлөрдү жүргүзүү

21. Эмгек боюнча нормативдерди долбоорлоо үчүн баштапкы материалдар болуп төмөнкүлөр саналат:

1) ирилештирүү даражасы долбоорлонуп жаткандан төмөн болгон колдонуудагы нормативдер;

2) Кыргыз Республикасынын мамлекеттик стандарттары, техникалык регламенттер, жабдуунун паспорттук маалыматтары, инструменттердин, жабдуулардын, чийки заттын, материалдардын мүнөздөмөлөрү;

3) өндүрүштүн уюштуруу-техникалык шарттары жөнүндө маалыматтар;

4) эмгекти уюштуруу жөнүндө маалыматтар: эмгекти бөлүштүрүү жана кооперация, ченемделген эмгек процессин жүзөгө ашыруунун методдору жана ыкмалары, жумуш орундарын уюштуруу жана тейлөө, эмгек шарттары;

5) ченемди аткаруунун даражасы жана иш жүзүндө коротулган убакыт жөнүндө, кызматкерлердин саны жана жумуш орундарында, участоктордо жайгашуусу жөнүндө статистикалык маалыматтар жана башка маалыматтар;

6) лабораториялык жана өндүрүштүк шарттарда өткөрүлгөн эксперименттик изилдөөлөрдүн маалыматтары;

7) окшош жумуштарда мурда жүргүзүлгөн изилдөөлөр.

22. Эмгек боюнча нормативдерди иштеп чыгуу үчүн негизги маалыматтар болуп байкоолор жана ченөөлөр жолу менен алынган коротулган жумуш убактысын изилдөөнүн натыйжасы саналат (жабдуулар, хронометраждар, фотохронометраждар пайдаланылган жумуш күнүнүн жана убактысынын фото сүрөттөрү).

23. Эмгек боюнча нормативдерди типтүү эмгек процессинин мазмунуна жана аны жүзөгө ашыруунун типтүү уюштуруу- техникалык шарттарына иштеп чыгуу керек. Типтүү катары бирдей аталыштагы процесстердин бардык жыйындысы үчүн мүнөздүү жана ошол эле учурда аталган өндүрүштүн шартында кеңири тараган кыйла өндүрүмдүү жана максатка ылайыктуу эмгек процесси тандалат. Типтүү эмгек процессинин рационалдуулугунун негизги критерийлери төмөнкүлөр: продукциянын зарыл болгон сапатын сактоодо жана жабдууну өндүрүмдүү пайдаланууда убакытты минималдуу коротуу; чаалыгуунун оптималдуу даражасы; тез чыгармачыл өсүү мүмкүнчүлүгүн камсыздаган мазмундуулук; жумуштун коопсуздугу жана нормалдуу жумуш шарты.

24. Изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн жебелүү өлчөөчү приборлор (сааттар, бир жебелүү жана эки жебелүү секундомерлер), ошондой эле ченемделүүчү процесстердин убактысын, мазмунун, түзүмүн жана аткаруу ыкмасын автоматтык түрдө белгилөөгө мүмкүндүк берүүчү адистештирилген аппаратура колдонулат. Мындай аппаратурага фото, видео жана осциллографиялык түзүлүштөр кирет.

25. Эмгек нормативдеринин прогрессивдүүлүгүн жана негиздүүлүгүн камсыз кылуу максатында аларды иштеп чыгууда хронометражды, кино тартууну жана убакыттын микроэлементтерин бир учурда колдонуу максатка ылайык.

4- глава. Баштапкы маалыматтарды талдоо жана иштеп чыгуу, ченемдик көз карандылыктарды алуу

26. Эмгек боюнча нормативдерди иштеп чыгуу үчүн баштапкы материалдар ченемделүүчү процесстин элементтери жана элементтерди аткаруунун узактыгына таасир эткен факторлор боюнча системалаштырылат. Баштапкы маалыматтарды системалаштыруунун жыйынтыкталган картасы түзүлөт.

27. Эмгек боюнча ченемдик-изилдөө ишинде көбүнчө графоаналитикалык метод жана эң кичине квадраттар методу, ошондой эле ыктымалдуулук теориясы, күтүү теориясы (массалык тейлөө), статистикалык моделдөө методдору жана линиялык программалоону кошо алганда башка методдор колдонулат.

28. Баштапкы материалдарды иштеп чыгуунун математикалык методдорунун жардамы менен, коротулган жумуш убактысына тийгизген факторлор аягына чейин аныкталып, нормативдик чоңдуктарды эсептөө үчүн формулалар чыгарылат.

29. Алынган натыйжалардын негизинде нормативдик таблицалардын макеттери такталат.

5- глава. Эмгек боюнча нормативдик материалдарды тариздөө

30. Эмгекти ченемдөө үчүн нормативдик материалдар төмөнкүлөрдү камтыйт: жалпы бөлүм; колдонулуучу жабдуунун жана жабдыктардын, ченемделүүчү процесстин технологиясынын мүнөздөмөсү; эмгекти жана өндүрүштү уюштуруунун оптималдуу варианттары; нормативдик бөлүм.

31. Нормативдик бөлүмдү иштеп чыгууда нормативдик чоңдуктарды сунуштоонун формасы аныкталат (эмпирикалык, графикалык жана таблица түрүндө). Кыйла кеңири тараган формасы болуп, негизги бөлүмдөн жана түзөтүүчү коэффициенттеринен турган нормативдик таблица саналат. Анын мазмуну даярдоо этабында түзүлгөн макетке ылайык келет.

32. Нормативдик таблицаны иштеп чыгууда эмгек чыгымдарынын нормативдик чоңдуктарына таасир этүүчү негизги факторлордун маанилери, типтүү эмгек процесси жана аны жүзөгө ашыруу шарттары; эсепке алынбаган факторлордун (сапаттык жана сандык) таасирине жараша нормативдик чоңдуктардын өзгөрүүсүн эсепке алган түзөтүүчү коэффициенттер такталат жана корректировкаланат; конкреттүү өндүрүш шарттарында негиздүү эмгек ченемин (изделүүчү ченемдик чоңдуктардын катарын) белгилөөдө талап кылынган тактыкты камсыздаган нормативдердин түзүлүшү жүзөгө ашырылат.

33. Сандык факторлордун мааниси адатта “чейин” (мисалы, “массасы кг менен” же “массасы кг чейин”) деген жазуусу менен интервалдар же конкреттүү чоңдук (фактордун эки чектеш мааниси үчүн орточо) түрүндө, ал эми ченемдер – ушул фактордун интервалы үчүн орточо болуп эсептелген конкреттүү чоңдук түрүндө келтирилет.

34. Нормативдерди колдонуу ыңгайлуу болушу үчүн факторлордун жана нормативдик чоңдуктардын сандык маанилерин тегеректеп берүү зарыл.

6- глава. Ишканадагы эмгек боюнча нормативдик материалдарды текшерүү, корректировкалоо жана ишке киргизүү

35. Иштелип чыккан эмгек боюнча нормативдерди текшерүүнүн негизги милдети алардын прогрессивдүүлүгүн жана негиздүүлүгүн ырастоо, ошондой эле аларды өндүрүшкө киргизүүнүн жолдорун аныктоо болуп саналат.

36. Иш берүүчү тарабынан кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органы менен бирге текшерүүнүн жүрүшүндө төмөнкүлөр белгиленет:

1) нормативдерде кабыл алынган уюштуруу-техникалык шарттардын техниканын, технологиянын, өндүрүштү жана эмгекти уюштуруунун заманбап деңгээлине ылайык келүүсү;

2) нормативдерди иштеп чыгууда кабыл алынган таасир этүүчү факторлорду аныктоонун тууралыгы;

3) ченемделүүчү иштерди аткаруунун кыйла кеңири тараган жана мүнөздүү технологиялык жана уюштуруучулук варианттарын нормативдерде камтуу даражасы;

4) ошол өндүрүштүн шартында ченемдерди эсептөөдө пайдалануунун ыңгайлуулугу;

5) нормативдер боюнча эсептелген ченемдерди аткаруунун деңгээли;

6) эмгек процессин долбоорлоонун жана долбоорлонгон нормативдерде каралган жабдуунун иштешинин прогрессивдүү режимдерин киргизүүнүн натыйжасында эмгекти көп талап кылуучу чоңдугун азайтуу.

37. Сунуштарды жана сын пикирлерди эске алуу менен корректировкалоодон, жеткире иштеп чыгуудан кийин эмгек боюнча нормативдер ишканада белгиленген тартипке ылайык бекитилет жана өндүрүшкө киргизүү үчүн жиберилет. Нормативдерди иштеп чыгууда кабыл алынгандарга ылайык ар бир жумуш ордунда уюштуруу- техникалык шарттарды түзүү нормативдерди өндүрүшкө кеңири жайылтуунун маанилүү өбөлгөсү болууга тийиш.

38. Эмгек боюнча нормативдерди өндүрүшкө киргизүү – аны иштеп чыгуунун акыркы этабы болуп саналат.

7- глава. Эмгек ченемдерин кайра кароо жана алмаштыруу

39. Эмгек ченемдерин текшерүү жана аттестациялоо жумуш ордун аттестациялоо процессинде жүзөгө ашырылат. Аттестациялоо өткөрүлбөгөн учурда, эмгек ченемдерин текшерүү үч жылда бир жолудан кем эмес жүргүзүлөт.

40. Жаңы эмгек акы төлөө шарттарын киргизүүнү даярдоонун жүрүшүндө эмгек ченемин текшерүү жумуш орундарын пландуу же кезексиз аттестациялоо процессинде жүзөгө ашырылат. Мында бардык колдонулуп жаткан эмгек ченемдери талдоого алынат.

41. Эмгек ченемдерин кайра кароо жана алмаштыруу боюнча иш прогрессивдүү эмгек ченемдерин, ченемделген тапшырмаларды кеңири колдонуунун жана мунун эсебинен продукциянын (иштердин) эмгекти көп талап кылуучулукту азайтууну камсыз кылуунун негизинде эмгекти ченемдөөнүн деңгээлин кыйла жогорулатууга багытталууга тийиш.

42. Жаңы киргизилүүчү эмгек ченемдери уюмда колдонулган техникага, технологияга, өндүрүштү жана эмгекти уюштуруунун деңгээлине ылайык келүүсү зарыл, ал эми эмгек ченемдерин кайра кароо төмөнкү эки учурда гана мүмкүн.

Биринчиден, эмгек ченемдери эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүн камсыз кылуучу жаңы техниканы, технологияны өркүндөтүүгө же киргизүүгө, же уюштуруучулук, же болбосо башка иш-чараларды өткөрүүгө жараша кайра каралышы мүмкүн. Бул учурда ченемдер көбөйтүлүшү мүмкүн, бирок мындан милдеттүү түрдө алар кайра каралышы же көбөйтүлүшү керек деген жыйынтык чыгарууга болбойт. Экинчиден, эмгек ченемдери иштен жешилген жана моралдык жактан эскирген жабдуулар колдонулган учурда кайра каралышы мүмкүн. Бул учурда ченемдер ошондой эле төмөндөтүү жагына кайра каралышы мүмкүн, анткени ченемдерди кайра кароо табигый эскирген жабдууда иштерди аткаруу менен байланышкан. Эгерде моралдык жактан эскирген жабдууну пайдалануу жөнүндө сөз болсо, ал жабдуу жешилбеген, атүгүл жаңы болушу мүмкүн, буга байланыштуу ченемдерди төмөндөтүүгө негиз болбойт.

43. Эмгек ченемдерин кайра кароо үчүн башка учурлар каралган эмес, ал эми иш берүүчү төмөнкүдөй башка жүйөлөр менен эмгек ченемдерин өзгөртүүгө укугу жок:

1) мыйзамда белгиленген эмгек акынын жаңы минималдуу өлчөмүн киргизүүгө (мындан ары – ЭМӨ), анткени ЭМӨнү көбөйтүү эмгек акынын минималдуу өлчөмүн эмгекке жарамдуу калктын жашоо минимумунун чоңдугуна жакындатуу менен шартталган;

2) товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө керектөө баасынын өскөндүгүнө байланыштуу эмгек акынын реалдуу наркынын деңгээлин жогорулатууну камсыз кылуу максатында кызматкерлердин эмгек акысын жогорулатууга.

44. Иш берүүчү жаңы эмгек ченемдери киргизилгенге чейин кызматкерлердин жаңы эмгек ченемдери боюнча эмгектенүүгө жөндөмдүүлүгүн жана даярдыгын камсыздаган төмөнкүдөй айрым уюштуруу-техникалык иш-чараларды өткөрүүсү зарыл:

1) жумуш орундарында жаңы ченемдер белгилене турган шарттарга ылайык зарыл шарттарды түзүү;

2) кызматкерлерди жаңы ченемдер боюнча иштөөдө эмгектин оордугунун жана чыңалуусунун оптималдуу деңгээлин камсыз кылуучу, ишти аткаруунун методдоруна жана ыкмаларына окутуп- үйрөтүү;

3) жаңы ченемдерди өздөштүрүү мөөнөтүн белгилөө, атап айтканда жаңы ченемдерге акырындап өтүүнү камсыз кылуу.

45. Кызматкерлердин макулдугусуз, аткарылуучу жумуштун көлөмүнүн көбөйүшүнө, кызмат орундарды айкалыштырууга, ошондой эле толук эмес жумуш убактысын киргизүүгө байланыштуу эмгек келишиминин шарттарын өзгөртүү жөнүндө чечим кабыл алынышы мүмкүн эмес.

46. Эмгекти ченемдөөнү системалуу уюштурууга кызматкерлердин иштеп чыгуунун ченемдерин аткаруусу үчүн иш берүүчүнүн нормалдуу шарттарды камсыздап берүү милдети кирет. Мындай шарттарга төмөнкүлөр кирет:

1) имараттын, курулмалардын, машиналардын, технологиялык жабдыктардын жана башка жабдуулардын оң абалда болушу;

2) иштөө үчүн техникалык жана башка зарыл документтер менен өз убагында камсыздоо;

3) ишти аткаруу үчүн зарыл болгон материалдардын, инструменттердин, башка каражаттардын жана буюмдардын талаптагыдай сапатта болушу, алардын кызматкерге өз убагында берилиши;

4) эмгекти коргоонун жана өндүрүштүк коопсуздуктун талаптарына ылайык келген эмгек шарттары (санитардык-гигиеналык, психофизиологиялык, эстетикалык, социалдык-психологиялык).

47. Иш берүүчүнүн нормалдуу эмгек шарттарын камсыз кылуу милдети уюмдун ички эмгек тартибинин эрежелеринде бекитилиши керек. Мындай жобону киргизүү жумуш орундарында коопсуз жана талаптагыдай эмгек шарттарын түзүүгө жооптуу адамдардын жоопкерчилигин күчөтөт.

48. Иш берүүчүнүн демилгеси боюнча эмгек ченемдерин кайра кароо эмгек келишиминин шарттарын өзгөртүү болуп саналат, себеби эмгек акы төлөө шарттарынын өзгөрүүсүнө алып келет, ошондуктан иш берүүчү мындай учурларда Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексинин 35-беренесинде каралган талаптарды сактоого милдеттүү.

49. Эмгек ченемдерин өзгөртүү кызматкердин дагы, кызматкерлердин кызыкчылыктарын коргогон органдардын дагы макулдугун талап кылат. Адатта бул шайлануучу кесиптик бирлик органы. Ал жок болсо же кесиптик бирлик уюму ошол иш берүүчүнүн кызматкерлеринин теңинен көбүрөөгүн камтыбаса, атап айтканда локалдык деңгээлдеги социалдык өнөктөштүктө бардык кызматкерлердин кызыкчылыктарын көрсөтүүгө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген ыйгарым укуктарга ээ болбосо, көрсөтүлгөн ыйгарым укуктарды ишке ашыруу үчүн кызматкерлердин жалпы чогулушунда (конференцияда) жашырын добуш берүү менен кызматкерлердин ичинен башка өкүл (өкүлчүлүктүү орган) шайланышы мүмкүн.

50. Иш берүүчү жаңы эмгек ченемдерин киргизүү (колдонуудагыларды өзгөртүү же жокко чыгаруу) жөнүндө чечим кабыл алардан мурда локалдык актынын долбоорун жана ага карата негиздемени кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органына жиберет.

Кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органы көрсөтүлгөн локалдык актынын долбоорун алган күндөн тартып 5 (беш) жумуш күндөн кечиктирбестен иш берүүчүгө долбоор боюнча кат жүзүндө жүйөлүү пикирин жөнөтөт. Эгерде баштапкы кесиптик бирлик уюмунун шайлануучу органынын жүйөлүү пикири локалдык ченемдик актынын долбоору менен дал келбесе, же болбосо аны өркүндөтүү боюнча сунуштарды камтыса, иш берүүчү макул болушу мүмкүн же жүйөлүү пикирди алгандан тартып 3 (үч) күндүн ичинде өз ара ылайыктуу чечимге келүү максатында кызматкерлердин баштапкы кесиптик бирлик уюмунун шайлануучу органы менен кошумча консультацияларды өткөрөт. Макулдукка келүү мүмкүн болбогондо, келип чыккан пикир келишпестиктер протокол түрүндө таризделет, андан кийин иш берүүчү локалдык актыны кабыл алууга укуктуу, ага кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органы тиешелүү мамлекеттик органга же сотко даттана алат.

51. Иш берүүчү жамааттык сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө, алардын жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте жамааттык келишимди түзүүгө, жамааттык келишимди же макулдашууну түзүү жана алардын аткарылышын контролдоо үчүн зарыл болгон эмгекти ченемдөө боюнча толук жана так маалыматтарды кызматкерлердин өкүлдөрүнө берүүгө милдеттүү.

52. Эмгек ченемдерин жогорулатуунун негиздүүлүгүн текшерүүдө төмөнкүлөргө көңүл бурулуусу зарыл:

1) жаңы техниканын жана технологиянын болуусу;

2) иштерди аткарууда иш жүзүндөгү уюштуруу-техникалык шарттардын ылайык келбестиги;

3) эмгек чыгымдарын төмөндөтүү;

4) жаңы ченемдердин прогрессивдүүлүгүн камсыз кылуу;

5) эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууну, иштерди аткаруудагы эмгекти көп талап кылуучулукту төмөндөтүүнү жана эмгек чыгымдарын кыскартуунун эсебинен санын кыскартууну камсыз кылган техникалык өнүктүрүү жана жаңы методдорду өркүндөтүү үчүн иш-чараларды ишке ашыруу;

6) жумуштардын жаңы түрлөрүнө жана мурда эмгекти ченемдөө менен камтылбаган жумуштарга ченемдерди иштеп чыгуу.

Төмөнкүлөрдү белгилөө зарыл: кызматкерлерге ченемдердин алмашкандыгы жана кайра каралгандыгы тууралуу кандай жолдор менен маалымдалган; жаңы ченемдерде колдонулуучу методдор, эмгектин ыкмалары жана шарттары боюнча нускама берилгенби; бул жамааттык келишимдин, макулдашуунун өз ара милдеттенмелерине кандайча ылайык келет; кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органынын пикирлери кандай тартипте эске алынган.

53. Жаңы эмгек ченемдери уюмдун буйругу менен киргизилет. Эмгектин жаңы ченемдерин киргизүү жөнүндө кызматкерлер жана кызматчылар алдын ала, бирок бир айдан кечиктирбестен маалымдалууга тийиш.

54. Ар бир кызматкерге (бригадага) колдонуудагы эмгек ченемдерин, эмгек акы төлөө шарттарын жана ага дем берүүнү өзгөртүүнүн негиздерин түшүндүрүү, жаңы эмгек ченемдерин белгилөөдө каралган эмгек методдорун жана ыкмаларын тааныштыруу иш берүүчү тарабынан жүргүзүлөт.

Жаңы эмгек ченемдерин киргизүү материалдык дем берүүнүн тиешелүү чаралары менен коштолууга тийиш.