2025–2029-жылдарга Кыргыз Республикасында балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүү программасы (1-тиркеме Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин токтомуна)

1-тиркеме (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 8-августундагы № 481 токтомуна)

2025–2029-жылдарга Кыргыз Республикасында балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүү программасы

1. Кыргыз Республикасынын балык чарба комплекси өзгөчө акыркы бир нече жылда айыл чарбасынын тез өнүгүп жаткан секторлорунун бири болуп калды. Бул балык чарба комплексине ийгиликтүү динамика берүүгө, балык жана балык азыктарын заманбап өндүрүүнү өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзүүгө мүмкүндүк берген балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүүнүн эки программасын (2008–2012-жылдар жана 2019–2023-жылдар) ишке ашырууга көмөктөштү.

2. Тез өнүгүү процессинде көптөгөн курч көйгөйлөр келип чыкты, алардын ичинде балык чарбаларынын кызматкерлеринин билиминин жетишсиздиги, ветеринардык талаптардын жана продукциянын коопсуздугу боюнча талаптардын сакталбагандыгы, экологиялык туруктуулук камсыз кылынбагандыгы, колдонулуучу өндүрүш моделдеринин жана балык чарба ишмердигинин субъекттеринин кооперациясынын натыйжалуу эместиги жана башкалар. Жөнгө салуу, пландаштыруу жол-жоболорун жана уруксат берүү жол-жоболорун оптималдаштыруу, ресурстардын жеткиликтүүлүгү жана аларды пайдалануунун натыйжалуулугу ж.б. жаатында көйгөйлөр бар.

Заманбап этапта балык чарба комплексин андан ары өнүктүрүү учурдагы милдеттерди чечүү, жаңы мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу жана жетишилген өнүгүү темптерин сактоо үчүн шарттарды түзүү үчүн туруктуу жана натыйжалуу мамлекеттик колдоону талап кылат. Ошондой эле балык жана балык азыктары Кыргыз Республикасынын калкынын тамагын жакшыртуу үчүн маанилүү мааниге ээ экендигин эске алуу керек.

3. 2025–2029-жылдарга Кыргыз Республикасында балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүүнүн ушул программасына (Программа) киргизилген саясат жана чаралар Кыргыз Республикасынын Президентинин 2025-жылдын 5-июнундагы № 178 “2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө” токтому менен бекитилген 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын жоболорун ишке ашырууга багытталган.

Ушул Программаны ишке ашыруу боюнча чаралар балык продукциясын өндүрүүнү көбөйтүүнү, өнүктүрүүнү башкарууну жакшыртуунун жана өндүрүмдүүлүктү жогорулатуунун эсебинен балык чарба субъекттеринин натыйжалуулугун арттырууну, ошондой эле балык өндүрүшүнүн узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыз кылууга тийиш. Ушул Программаны иштеп чыгууда Бириккен Улуттардын Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (ФАО) Жооптуу балык уулоону жүргүзүү кодексинин сунуштамалары, тактап айтканда, балык уулоочулукту жана аквакультурада башкарууга карата экосистемалык мамиле колдонулган.

4. Кыргыз Республикасында 2020–2024-жылдар аралыгында балык өстүрүүнү өнүктүрүү өндүрүштүн алгачкы 4 жылда – 5 139,7 тоннадан 33 672,3 тоннага чейин салыштырмалуу тез жана динамикалуу өсүшү жана 2024-жылы – 19 428,0 тоннага чейин олуттуу төмөндөшү менен мүнөздөлөт.

Балыкты экспорттоо ушундай эле динамикага ээ болгон: өсүш алгачкы 4 жылда – 3 158,0 тоннадан 5 556,5 тоннага чейин жана кескин төмөндөө 2024-жылы – 2 291,0 тоннага чейин болгон. Кайра иштетилген балыкты өндүрүүнүн көлөмү абдан аз болуп, 2020–2023-жылдар аралыгында тиешелүү көрсөткүч 0,6дан 1 миң тоннага чейинки продукция чегинде болгон.

5. 2020–2023-жылдар аралыгында Кыргыз Республикасында балык өндүрүшүнүн тез өсүшүнүн чечүүчү факторлору балык чарбалык ишмердикке олуттуу өздөштүрүлбөгөн суу ресурстарын тартуу болуп калды, бул өндүрүштүн масштабын кескин көбөйтүүгө, ошондой эле Кыргызстандан чыккан сапаттуу балыкка кеңири тышкы рыноктордо суроо-талаптын көп болушуна мүмкүндүк берди, ал өз кезегинде балык өстүрүүгө инвестициялардын агымына дем берди. 2024-жылы балык өндүрүүнүн төмөндөшү өндүрүштөгү жана башкаруудагы топтолгон чечилбеген көйгөйлөр менен байланыштуу болгон.

6. Кыргызстанда балык өстүрүү, балык көбөйтүү жана балык уулоо үчүн бериле турган суу көлмөлөрдүн жалпы аянты 700 304,8 га түзөт. Алардын 93 пайыздан ашык аянты – бул ири табигый көлдөргө кирген суу көлмөлөр. Калган суу көлмөлөр – бул суу сактагычтар, чакан көлдөр, он күндүк жана суткалык жөнгө салынуучу бассейндер (ОЖБ жана СЖБ), чакан көлмөлөр, башка суу объекттери.

Мындан тышкары балык чарбалык ишмердик үчүн маанилүү ресурс болуп Чу, Нарын, Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя жана башка ири дарыялардын жана Ысык-Көл көлүнүн суу чогултуучу бассейндери саналат. Бул бассейндердеги жогорку кирешелүү форель чарбаларын түзүү үчүн, ошондой эле ышкыбоздук жана спорттук балык уулоо үчүн потенциалы бар чакан дарыялардын (суу агымдарынын) жалпы саны 164 бирдикти түзөт.

7. Кыргызстандын ири табигый суу көлмөлөрүндө (Ысык-Көл жана Соң-Көл көлдөрү, Токтогул суу сактагычы) жашоочу балыктардын бардык түрлөрүнүн ичинен севан форели – гегаркуни, сиг, карп, судак, сазан, лещ жана башка түрлөрү өндүрмөлүк баалуулукка ээ. Бул суу көлмөлөрдүн тоюттук базасы көбүнчө аз өлчөмдөгү азыктандыруу заттары жана органикалык заттардын бир аз продукциясы бар олиготрофтук типте болот.

Дарыялардын бассейндеринин жана Ысык-Көл көлүнүн дарыя системасында товардык көлөмү жана сапаты жок жергиликтүү балыктардын түрлөрү жашайт. Ири табигый суу көлмөлөрдө балык запастарын системалуу илимий негизделген баалоолор азыркы убакта жүргүзүлбөйт. Бирок эксперттик баалоолор боюнча запастардын деңгээли өтө төмөн деңгээлге жеткен. Азыркы убакта Ысык-Көл жана Соң-Көл көлдөрүндө балык уулоого мораторий киргизилди. Саналып өткөндөр балык өндүрмөлүктү өнөр жай масштабында өнүктүрүүнү чектейт, бирок чакан масштабдагы балык уулоону жүзөгө ашырууга мүмкүндүк берет.

8. Азыркы убакта Кыргызстандын балык чарба комплексинде өнүктүрүү комплекстүүлүгүнө карата позитивдүү тренд байкалууда: өзүнүн балык тукумун көбөйтүүчү материалынын өндүрүшү өсүүдө, өндүрүүчү жабдууларды колдонуу менен балыктар үчүн сапаттуу тоюттарды өндүргөн ишканалар түзүлө баштады. Мындан тышкары ар түрдүү балык көбөйтүүчү жабдууларды өндүрүү, азырынча чакан масштабда болсо да акырындык менен өздөштүрүлүп жатат. Бул бүткүл балык чарба комплексинин өтө туруктуулугун камсыз кылат.

9. Жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультураларда карп, толстолоб, ак амур, судак, карась көбөйтүлөт. 2024-жылы бул ыкманын жардамы менен 3688,6 тонна балык өндүрүлгөн, бул бүткүл балык өндүрүшүнүн жалпы көлөмүнүн 13 пайызын түзөт. Балыктын орточо түшүмдүүлүгү – 100 ц/га. Аквакультуранын бул түрлөрү бардык жерде, анын ичинде балыктын негизги өндүрүүчүлөрү болуп саналган Чүй жана Ысык-Көл облустарынын чарбаларында кеңири колдонулат. Кыргызстандын бардык суу сактагычтарынын ресурсу ар кандай даражада жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультура үчүн дээрлик 100 пайызга өздөштүрүлдү.

10. Мамлекет тарабынан балык өндүрүү үчүн түзүлгөн жагымдуу жөнгө салуу шарттары өсүштүн маанилүү фактору болуп калды: балык өндүрүүчүлөрдүн суу ресурстарына жетүүсү үчүн жетишерлик жөнөкөй талаптар, балык чарбалык ишмердик үчүн суу көлмөлөрдү ижарага берүүнүн узак, 25 жылга чейин мөөнөттөрү. Кыргыз Республикасынын Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин (САЧКӨМ) Балык өнөр жай комплекси департаменти (БӨЖКД) ири ачык суу көлмөлөрдө балык запастарын өндүрүп чыгаруу жаатында пландарды жана иш-чараларды ишке ашырат. Ошондой эле мыйзамсыз балык уулоонун алдын алуу жана экологиялык талаптарды сактоо боюнча чаралар жүзөгө ашырылууда.

11. Кыргызстандагы балык чарба комплексин өнүктүрүүгө БӨЖКДнын балык чарбаларынын бизнес-ассоциациялары менен өз ара аракеттенүүсүнүн туруктуу механизмдери да жардам берет. Азыркы убакта ар түрдүү региондордо 4 ассоциация иштеп жатат, алар БӨЖКД менен активдүү кызматташып, балык өндүрүшүнүн көйгөйлөрүн жана бизнес-чөйрөнү жакшыртуу үчүн мыйзамдарды өркүндөтүү милдеттерин талкуулоого катышып келет. Балык өстүрүү кластерлерин түзүү боюнча иштер башталды, балык чарбаларынын адистери үчүн кайра даярдоо жана фермерлерге балык ишин окутуу мүмкүнчүлүгү түзүлгөн. Жүзөгө ашырылуучу чаралар ишкерлердин инвестициялык активдүүлүгүн жогорулатууга, даярдалган адистердин санын көбөйтүүгө жардам берүүгө тийиш.

12. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Жер ресурстары, кадастр, геодезия жана картография боюнча мамлекеттик агенттиктин алдындагы “Кыргызмамжердолбоорлоо” жерге жайгаштыруу боюнча мамлекеттик ишканасы (“Кыргызмамжердолбоорлоо”) менен кызматташтыкта БӨЖКД аквакультураны өнүктүрүү үчүн жарактуу болгон суу объекттерин картага түшүрүүгө арналган “Аквакультура жана балык уулоочулук” ГМС (геомаалыматтык системаны) иштеп чыкты. Мындан ары бул балык чарбалык ишмердикти жүзөгө ашыруу үчүн участокторду жайгаштырууну кыйла жакшы пландаштырууга мүмкүнчүлүк берет.

13. Өнүктүрүүнүн маанилүү фактору болуп БӨЖКДнын эл аралык уюмдар жана тармакты өнүктүрүүгө жардам көрсөткөн башка өлкөлөр менен активдүү өз ара аракеттенүүсү эсептелет. Кыргыз Республикасындагы Бириккен Улуттардын Азык-түлүк жана айыл чарба уюму (ФАО Кыргызстан) мамлекеттик жана жеке секторлордо балык тукумун көбөйтүүчү материалды өндүрүү үчүн кубаттуулукту көбөйтүүгө финансылык жардам көрсөттү, ФАО ошондой эле адистерди окутууда туруктуу техникалык жардам берип келет.

Корея Республикасынын Корей деңиз институту (мындан ары – KДИ) Тоң балык көбөйтүүчү заводунун базасында балык уулоочулук жана аквакультура борборун түзүүдө, ал фермерлерди системалуу түрдө даярдоого жана кайра даярдоого жана Кыргызстанда ишмердиктин бул түрүн өнүктүрүүнү илимий жактан колдоону күчөтүү үчүн илимий-практикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө көмөктөшөт.

14. Ошол эле учурда жетишилген жыйынтыктарга жана ишке ашырылган чараларга карабастан Кыргыз Республикасында балык чарбаларында өндүрүштүк ишмердикти жана биокоопсуздукту башкаруу, экспорттолуучу балыктын тамак-аш продукциясынын коопсуздугу жөнүндө регламенттин талаптарына шайкештигин камсыз кылуу, балык продукциясынын түрлөрү боюнча жана өлкөлөр боюнча экспорттун диверсификациясынын төмөндүгү, суу ресурстарын пайдалануунун натыйжалуу эместиги жана башка чечилбеген көйгөйлөр топтолуп калган.

Балык жана балык азыктарын керектөө деңгээли үй чарбасынын бир мүчөсүнө жылына бекитилген орточо физиологиялык ченем 9,1 кг болгон учурда болгону 1 кг түзөт. Бул Евразия экономикалык бирлигинин (ЕАЭБ) өлкөлөрүнүн ичинен эң төмөнкү көрсөткүч. 2023-жылга ЕАЭБдин маалыматы боюнча балык жана балык продукциясын керектөө Арменияда – 3 кг, Беларусияда – 14 кг, Казакстанда – 14 кг, Россияда – 22 кг түзөт. Калктын жан башына керектөөсүнүн дүйнөлүк орточо деңгээли 20,5 кг түзөт (2018–2020-жылдар). Балык жана балык азыктары көптөгөн маанилүү физиологиялык функцияларды камсыз кылуу үчүн зарыл болгон тамак-аш элементтеринин өзгөчө классын камтыйт. Бул продуктуларды жетишсиз керектөө калктын тамагынын сапатын начарлатат жана азык-түлүк коопсуздугунун деңгээлине терс таасирин тийгизет.

15. Бул Программанын максаты – балык чарба комплексин башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу, суу ресурстарын пайдаланууну жакшыртуу аркылуу Кыргыз Республикасында балык жана балык продукциясын өндүрүүнүн өсүшү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү.

Бул Программаны ишке ашыруунун натыйжасында 2029-жылы төмөнкүдөй негизги өндүрүштүк көрсөткүчтөргө жетүүгө болот:

1) аквакультурада товардык балыкты өндүрүүнүн көлөмү – жылына 68,5 миң тоннадан кем эмес;

2) майда масштабдагы балык уулоочулукта товардык балык өндүрүүнүн көлөмү – жылына 1,5 миң тоннадан кем эмес;

3) балык продукциясын экспорттоонун көлөмү – жылына 18 миң тоннадан кем эмес;

4) балык тукумун көбөйтүүчү материалды өндүрүүнүн көлөмү – жылына 100 млн даанадан кем эмес.

16. Кыргызстандын балык чарба комплексин мындан ары өнүктүрүү жана ушул Программанын максатына жетүү үчүн негизги факторлор болуп төмөнкүлөр саналат:

1) пайдалануу үчүн жеткиликтүү болгон жана азырынча толук өздөштүрүлбөгөн суу ресурстарынын молдугу. Балык өстүрүүдө аквакультураны өнүктүрүү үчүн эң чоң мүмкүнчүлүктөр бассейндерде жана садоктордо өстүрүү үчүн бар, жайыттык аквакультура жана балык өндүрмөлүк үчүн мүмкүнчүлүктөр азыраак;

2) балык жана балык азыктарын өндүрүүгө салынган инвестициялардын натыйжалуулугу ишкерлердин инвестициялык активдүүлүгүн жогорулатууга, өндүрүштүк капиталды көбөйтүүгө, технологиялар менен жабдууларды өркүндөтүүгө, квалификациялуу жумушчу күчтү тартууга жардам берет;

3) жумушчу күчтүн сапатын жакшыртуу, балык чарбаларында практикалык иш тажрыйбасын алган жана кадрларды даярдоо жана кайра даярдоо боюнча иш-чараларга катышкан адистердин санынын өсүшү;

4) балык продукциясын сатуу үчүн өздөштүрүлгөн жана жаңы потенциалдуу кеңири тышкы рыноктордун болушу, маркетингди жакшыртуу, электрондук соода инструменттерин колдонуу менен сатууну көбөйтүү мүмкүнчүлүктөрү;

5) инновациялар тууралуу маалыматка жеткиликтүүлүктүн жогорулашы, тышкы өнөктөштөр менен өз ара аракеттенүү, башка өлкөлөрдүн тажрыйбасын колдонуу мүмкүнчүлүгү.

17. Бул Программанын артыкчылыктары жана чаралары төмөнкү принциптер сакталган учурда жүзөгө ашырылат:

1) балык чарба комплексинин узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыз кылуу, экосистемалык мамиле;

2) балык өстүрүү, балык уулоо жана балык көбөйтүү максаттары үчүн суу көлмөлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу жана аларды пайдалануунун натыйжалуулугу;

3) мамлекеттик колдоонун туруктуулугу, көрсөтүлүүчү кызматтарды кеңейтүү жана сапатын жакшыртуу;

4) өндүрүшкө жана башкарууга инновацияларды киргизүү, башкаруу чечимдерин оптималдаштыруу;

5) жергиликтүү бийлик органдары жана калк менен өз ара аракеттенүү, региондук өнүктүрүүгө көмөктөшүү, социалдык багыттуулук.

18. Балык өндүрүү негизинен Чүй жана Ысык-Көл облустарында топтолгон, алардын үлүштөрү балык уулоо продукциясын өндүрүүнүн жалпы көлөмүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 68 пайызын жана 15 пайызын түзөт. Карп, сазан, ак толстолобик, ак амур, судак, карась өстүрүү жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультурада жүргүзүлөт. 2024-жылы суу сактагычтарда, ОЖБда, СЖБда 3688,6 тонна балык өндүрүлгөн, бул бүткүл балыкты жалпы өндүрүүнүн 18 пайызын түздү. Орточо балык өндүрүмдүүлүк 100 ц/га түзөт. Бул аквакультура түрлөрү бардык жерде, анын ичинде Чүй жана Ысык-Көл облустарынын чарбаларында – негизги балык өндүрүүчүлөрдө кеңири колдонулат. Кыргызстандагы ар кандай даражада жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультура үчүн колдонууга мүмкүн болгон бардык суу көлмөлөрдүн ресурсу дээрлик 100 пайызга өздөштүрүлгөн.

19. Жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультура ресурстары чектелүү чакан балык чарбалары үчүн салттуу ишмердик түрү болуп саналат, анткени алар мисалы, садоктук аквакультурага караганда кыйла аз капитал салымдарын талап кылат. Бул карп, сазан жана башка балык түрлөрүн өстүрүү үчүн аларды колдоонун жолдорун аныктоо зарылдыгы менен шартталат. Мындай чаралар азык-түлүк коопсуздугун сактоо үчүн арзан белок булагына карата өндүрүштү көбөйтүүгө жана жергиликтүү калкты иш менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

20. Азыркы убакта жайыттык жана жасалма көлмөлүк аквакультура үчүн дээрлик бардык жеткиликтүү суу көлмөлөр колдонулуп жатат. Бул суу көлмөлөрдүн басымдуу бөлүгү сугат максатында пайдаланылат, бул балык өстүрүүчүлүктүн мындай суу көлмөлөрдү өзүнүн негизги багыты боюнча – айыл чарба өсүмдүктөрүн сугаруу үчүн пайдалануу режиминен өтө эле көз карандылыгын күн мурун белгилейт. Жаңы көлмөлөрдү куруу бул максат үчүн жарактуу болгон жер участоктору менен чектелген жана көп финансылык чыгымдарды талап кылат.

Ушуга байланыштуу бул аквакультура түрлөрүндө өндүрүштүн өсүшүнүн негизги резерви болуп интенсификация, тукум көбөйтүүчү материалды жакшыртуу, тоюттандыруу, ветеринардык колдоону камсыз кылуу, ошондой эле балык өндүрүүчүлөрдү өндүрүштүк интеграциялоо саналат.

21. Тышкы рыноктордо суроо-талап көп болгон кубулжума форелди жана осетр балык түрлөрү бассейндерде, садоктордо, ошондой эле көлмөлөрдө өстүрүлөт. 2024-жылы 15734,4 тонна кубулжума форель жана 5 тонна осетр балыгы өндүрүлгөн. Бассейнде балык өстүрүүчүлүктө орточо балык өндүрүмдүүлүк 0,20 ц/м³ түзөт.

Бассейндерде форель өстүрүү – бул аквакультуранын эң тез өнүгүп жаткан сегменти, ал салыштырмалуу төмөн болгон баштапкы капиталдык чыгымдар жана балык өндүрүү үчүн ыңгайлуу суу агымдарынын жана балык чарбасын жайгаштыруу үчүн жерлердин болушу менен шартталган. Бассейндерди куруу үчүн азыркы убакта дарыя бассейндеринин жана Ысык-Көл көлүнүн дарыя системасынын бардык жетүүгө оңой участокторунун 30–40 пайызы өздөштүрүлгөн. Ири суу көлмөлөрдө жайгаштырылуучу садоктордо балык өстүрүү Күрпсай, Орто-Токой, ошондой эле Токтогул суу сактагычтарында колдонулуп келе жатат, ал жерлерге садоктор акыркы жылдары гана орнотулган. Бардык суу көлмөлөрдө орнотулган садоктордун жалпы саны 100дөн ашпайт. Садоктук балык өстүрүүдө орточо балык өндүрүмдүүлүк 0,20 ц/м³ түзөт. Садокторду жайгаштырууга мүмкүн болгон жана уруксат берилген бардык суу көлмөлөрдүн ресурсу 5–10 пайыз гана колдонулган.

22. Экспортко багытталган форель өстүрүүдө өндүрүлүүчү продукцияны тамак-аш продукциясынын коопсуздугу жөнүндө регламенттин талаптарына шайкеш келтирүүнү камсыз кылуу, ветеринардык коопсуздук ченемдерин сактоо көйгөйлөрү курч бойдон калууда. Коопсуздук критерийлерине шайкеш келбегендиктен Кыргызстандан балыкты ташып кирүүгө башка өлкөлөр тыюу салган учурлар болгон. Акыркы убакта бассейндерде форель өстүргөн көптөгөн балык чарба субъекттери бир суу агымынан сууну пайдаланган учурда балыктардын вирустук ооруларынын жайылышынан коргонуу деңгээли төмөн болгондуктан зыян тартышты. Бул өндүрүштүн туруктуулугуна, жүзөгө ашырылган инвестициялардын жана өндүрүштүк жетишкендиктердин туруктуулугуна коркунуч жаратты.

23. Форель өндүрүүчүлөр азыркы убакта өз өндүрүшүн кармап туруу үчүн кымбат баалуу импорттук өндүрүштүк ресурстарга, баарынан мурда көп өлчөмдөгү белокту камтыган тоюттарга жана уруктандырылган икраларга көз каранды. Балыктын өздүк наркындагы сапаттуу импорттук тоюттардын нарктык үлүшү 70 пайыздан ашышы мүмкүн.

Өндүрүштүн импорттук факторлордон көз карандылыгын азайтуу маселесин жана аны менен байланышкан акыркы продукциянын өздүк наркын төмөндөтүү маселесин чечүү, ошондой эле башкаруунун кыйла өздөштүрүлгөн ыкмаларын киргизүүнүн жана колдонуунун эсебинен балык чарба субъекттеринин натыйжалуулугун жогорулатууга дем берүү зарыл.

24. Садоктук балык өстүрүү садокторду орнотууга коюлган колдонулуп жаткан чектөөлөрдүн кесепетинен сугат багытындагы ири суу сактагычтарда гана өнүгүп жатат. Бул садокторду жайгаштырууда жана пайдаланууда техникалык кыйынчылыктарды (суунун деңгээлинин өтө өзгөрүүлөрүнө, шамалга, толкундарга, агымга ж.б. ыңгайлашуу) көбөйтөт, бул балык өстүрүү жабдууларынын кымбат жана татаалдыгы менен бирге бул аквакультура түрүнө чакан балык чарба субъекттеринин жетүү мүмкүндүгүн чектейт.

25. Өндүрүштүн масштабы боюнча балык чарбаларын төмөнкүдөй бөлүүгө болот: жылына 50 тоннага чейин товардык балык өндүргөн чакан чарбалар – 224 бирдик, 100 тоннага чейин өндүргөн орто чарбалар – 46 бирдик жана 100 тоннадан ашык өндүргөн ири чарбалар – 11 бирдик. Саны 80 %ды түзгөн чакан чарбалар – бул эреже катары, көптөгөн рыноктук тобокелдиктерге дуушар болгон, өндүрүштүк жана финансылык мамиледе туруктуу эмес балык өндүрүүчүлөр. Жалпы саны 20 %га чейинкини түзгөн ири жана көптөгөн орто чарбаларда гана аквакультурада балыкты өндүрүү технологияларын өздөштүрүүдө белгилүү бир жетишкендиктер бар, алар кыйла сапаттуу балык тукумун көбөйтүүчү материалды колдонот, тоюттандыруу жакшыртылган, ветеринардык талаптардын сакталышына көбүрөөк көңүл бурат, берүүчүлөр жана керектөөчүлөр менен туруктуу байланыш түзүлгөн. Мунун баары мындай чарбаларга өндүрүмдүүлүктү жана продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн акырындап жогорулатууга мүмкүндүк берет.

26. Аквакультураны өнүктүрүүнү колдоо Кыргызстанда өздөштүрүлгөн аквакультура түрлөрүн мындан ары өнүктүрүүгө багытталат. Форель өстүрүү негизги экспортко багытталган сегмент катары өндүрүштүн өсүү темпин сактоого жана Кыргызстанды ири жогорку сапаттагы балык продукциясын экспорттоочулардын катарына кошууга тийиш.

27. Балык чарбаларында ар түрдүү вирустук оорулардын тез-тез пайда болушу антибиотиктердин туура эмес колдонулушу жана ЕАЭБ өлкөлөрүндө экспорттук рынокторду жоготуу менен дагы да күчөп жатат. Ооруларды диагноздоо жана балык менен балык продукциясын ветеринардык сертификаттоо боюнча кызматтарды көрсөтүү үчүн ветеринарлардын жетишсиздиги балык өстүрүүчү фермерлердин оорулардын чыгууларын токтотуу жана ички жана тышкы рынокторго жетүү боюнча мүмкүнчүлүктөрүн дагы көбүрөөк чектейт.

Ушуга байланыштуу фермаларда биокоопсуздук деңгээлин жогорулатуу жана балыктардын ооруларын диагноздоо жана ден соолугун башкаруу боюнча мамлекеттик жана жеке ветеринарлардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын жакшыртуу өндүрүштү сактап калуу жана тармакты андан ары өнүктүрүү үчүн өтө маанилүү.

28. Өндүрүштү башкаруунун алдынкы ыкмаларын жайылтууну, анын ичинде ветеринардык ченемдердин, экологиялык тобокелдиктерди азайтуу үчүн ченемдердин балык чарба субъекттери тарабынан сакталышын камсыз кылуу зарыл. Бул максатта колдонуудагы ченемдер, эрежелер кайра каралат жана толукталат, жаңылары, ошондой эле аквакультурада балык чарба субъекттерине карата сунуштамалар иштелип чыгат, алар өндүрүштүк-технологиялык процессти толук камтыйт, анын ичинде аквакультураны уюштуруу жана жүргүзүү, балык чарбаларында товардык балыкты жана балык тукумун көбөйтүүчү материалды өстүрүү, тоюттарды өндүрүү, балык өстүрүү жабдууларына карата талаптар жана башкалар.

Бул ченемдерди, эрежелерди сактоо балык чарба субъекттеринин ички жана тышкы рыноктордо натыйжалуулугун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жардам берет. Субъекттердин бул талаптарды аткаруу милдети БӨЖКД тарабынан балык чарбалык ишмердик үчүн суу көлмөлөрдү пайдаланууга укуктар берилген учурда макулдашуунун курамдык бөлүгү болууга тийиш. Балык чарбаларынын ченемдерди, эрежелерди жана сунуштамаларды түшүнүүсү жана аткарууга аракеттенүүсү профилдик окуу жайларынын жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн катышуусу менен жүргүзүлүүгө тийиш болгон маалымат берүү жана окутуу чараларына жардам берет.

29. Балыктардын ден соолугун башкарууну жакшыртуу, ооруларды диагноздоо жана мониторинг жүргүзүү жолу менен балык чарба субъекттеринде биокоопсуздук деңгээлин жогорулатуу суу жаныбарларынын оорулардан жана чарба жүргүзүүнүн туура эмес ыкмаларынан улам өндүрүштүк жоготууларын азайтууну камсыз кылат. Бул максатта балык чарбаларында, өзгөчө инкубациялык цехтерде, питомниктерде жана жетилте өстүрүүнү жана өстүрүп чоңойтууну жүзөгө ашыруучу өндүрүштөрдө биокоопсуздукту башкаруу ыкмалары иштелип чыгат. Бул ыкмалар чарбаларга өндүрүштүк процесстерди жүзөгө ашырууда биологиялык тобокелдиктер менен байланышкан, балыктардын жашоо чөйрөсүнүн начарлыгынан, сапатсыз тоюттарды, ошондой эле иммунитети төмөн талаптарга шайкеш келбеген балыктын урук тукумун көбөйтүүчү материалын колдонуудан улам келип чыккан балыктардын оорусунун негизги факторлорун жоюу боюнча чараларды жүзөгө ашырууга жардам берет. Балык ооруларынын алдын алуу жана мониторинг жүргүзүүгө карата, ооруларды аныктоо жана балыктын өлүмдүүлүк кесепеттерин жоюу ыкмаларына, карап-багуу, балыктын ички жана тышкы которуу ыкмаларына карата, ошондой эле балык чарба субъекттериндеги инвентардын жана жабдуулардын тазалыгына, суунун сапатына жана температурасына мониторинг жүргүзүүгө жана башкаларга карата талаптарды аныктоо керек. Чарбалардын адистерин балыктын ден соолугун жана биокоопсуздукту башкаруу ыкмаларына үйрөтүү жана маалымат берүү жакшы натыйжаларга жетүүгө жардам берет. Оору тобокелдиктерин кыскартууга, натыйжада дени сак жана сапаттуу балык өстүрүүгө балыктар үчүн тоюттардын жана балык тукумун көбөйтүүчү материалдын сапатын контролдоо боюнча кошумча чаралар да жардам берет.

30. Ветеринардык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу үчүн ветеринардык диагностиканы жакшыртуу керек. Бул максатта ченемдик укуктук база өркүндөтүлөт, фермаларда ооруларды диагноздоо жана мониторинг жүргүзүү жана биокоопсуздук үчүн нускамалык негиз катары стандарттык операциялык жол-жоболор (СОЖ-ветеринария) иштелип чыгат жана колдонулат, мамлекеттик ветеринардык кызматтардын кызматкерлерине балык ооруларын аныктоо, фермаларда балыктын ден соолугун жана биокоопсуздукту башкаруу боюнча окутуулар өткөрүлөт. Милдеттерди чечүүнүн комплекстүүлүгү, балык чарба субъекттеринин өндүрүштүк ишмердигин жана биокоопсуздукту башкарууну жакшыртуу Иш-чаралар планын кабыл алууну камсыз кылат, ал өндүрүштүк-технологиялык процесстерди стандартташтыруу жана регламенттөө, балыктын ден соолугун жана биокоопсуздукту башкарууну жакшыртуу, ветеринардык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жана жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу боюнча чараларды камтууга тийиш.

31. Кыргызстанда балык жана балык азыктарына байкоо жүргүзүү системасын киргизүү балык продукциясынын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча чараларды толуктоо көз карашынан алганда да, ошондой эле анын тышкы рыноктордун, экспорттун өсүү жана сатуу рынокторун диверсификациялоо талаптарына шайкеш келиши үчүн да зарыл жана актуалдуу чара болуп саналат. Байкоо жүргүзүү стандарты боюнча товарларды, анын ичинде балык продукциясын берүү бардык өнүккөн жана көптөгөн өнүгүп келе жаткан рыноктор үчүн норма болуп саналат. ЕАЭБ өлкөлөрүндө 2021-жылдын февралында 2019-жылдын 29-майындагы “Евразия экономикалык бирлигинин бажы аймагына ташып келинген товарларга байкоо жүргүзүү механизми жөнүндө” макулдашуу күчүнө кирген. Балык жана балык продукциясына байкоо жүргүзүү системасын иштеп чыгуу жана киргизүү боюнча чаралар САЧКӨМдө да каралган.

32. Балык чарба комплексине икра, жаш балыктар, тоюттар жана тоют ингредиенттери сыяктуу продуктулардын жана материалдардын келип чыгуу булактарын аныктоо үчүн, ошондой эле жөнгө салуучу органдар бул продуктунун конкреттүү жайгашкан жерин жана жашоо тарыхын аныктоо үчүн колдо болгон маалыматты колдонуу менен түз жана кайра артка жиберүүгө байкоо жүргүзүү үчүн балык продукциясына байкоо жүргүзүү системасын киргизүү керек.

Бул максатта товарларга байкоо жүргүзүү боюнча жалпы өлкөлүк пландарга интеграцияланган иш-чаралар планын кабыл алуу керек, ал байкоо жүргүзүү стандарты боюнча балык продукциясын берүүнү камсыз кылуу үчүн балык чарба комплексине системаны киргизүү боюнча бардык негизги этаптарды жана чараларды камтыйт. Мындан тышкары балыкты кайра иштетүүчү ишканаларга мониторинг жүргүзүү жана балык азыктарын сертификаттоо боюнча чараларды көрүү керек.

33. Ветеринардык-санитардык экспертиза кызмат көрсөтүүлөрүн жакшыртуу жана балык продукциясынын сапатын контролдоо үчүн нускамалык документтер катары балык жана балык продукциясын контролдоо үчүн тийиштүү стандарттык операциялык жол-жоболор кабыл алынууга, ошондой эле адистерди окутуу жүргүзүлүүгө тийиш. Ошондой эле балыкка мониторинг, экспертиза жүргүзүү жана сертификаттоо процесстерин ЕАЭБдин балык продукциясына карата техникалык талаптарына ылайык жакшыртуу зарыл.

34. Балык жана балык азыктарын ветеринардык диагностикалоо жана ветеринардык-санитардык экспертиза жүргүзүү кызмат көрсөтүүлөрүн жакшыртуу боюнча чаралар Ветеринардык диагностика жана экспертиза борборунун (ВДЭБ) лабораториялык-диагностикалык потенциалын балык чарбалары тарабынан мындай кызмат көрсөтүүлөргө болгон суроо-талапка жооп берген жана мындай кызмат көрсөтүүлөргө карата ЕАЭБдин талаптарына шайкеш келген деңгээлге чейин тийиштүү жогорулатуу менен толукталууга, Кыргыз Республикасынын балык чарбалары үчүн экономикалык жана физикалык жактан жеткиликтүү болууга тийиш.

35. Өндүрүштү интенсификациялоонун эсебинен жайыттык аквакультурада балык өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга жана өндүрүштүн көлөмүн көбөйтүүгө жетишүү зарыл. Өндүрүштү интенсификациялоонун негизги фактору Кыргыз Республикасынын суу көлмөлөрүнө жана жаратылыш-климаттык зоналарына ылайыкташтырылган балык тукумун көбөйтүүчү материалды жакшыртуу боюнча чаралар болот. Жайыттык балык өстүрүү үчүн сапаттуу балык тукумун көбөйтүүчү материалды өндүрүү жана ачык суу көлмөлөрдө балыктандыруу боюнча план иштелип чыгат.

36. Балыктын өндүрмөлүк түрлөрү менен суу көлмөлөрдү балыктандырууну жайыттык аквакультураны жана чакан масштабдуу балык уулоону өнүктүрүүнү колдоо үчүн жетиштүү көлөмдөрдө жеке секторду тартуу жана өстүрүлгөн жашоого жарамдуу жаңы чабактардын үлүшүн акырындап көбөйтүү аркылуу мамлекеттик балык көбөйтүүчү ишканалардын күчтөрү менен жүзөгө ашыруу керек. Тиешелүү чыгымдардын ордун толтурууну жана өнүктүрүүнү камсыз кылган бул иштин экономикалык жагымдуулугунун механизми келечекте бул максат үчүн түзүлгөн ар кандай булактардан каржылоо системасына негизделүүгө тийиш.

37. 1-бөлүмдүн “Аквакультураны өнүктүрүүнү колдоо” милдеттерин аткаруу төмөнкүдөй жыйынтыктарга жетүүгө жардам берет:

1) өндүрүштүк көрсөткүчтөрдүн жакшырышы, балык чарба субъекттеринин өндүрүштүк ишмердигинин узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыз кылуу;

2) балыктын ооруу жана өлүм тобокелдиктерин азайтуу, балык өндүрүшүнүн айлана-чөйрөгө терс таасирин азайтуу;

3) балык продукциясынын коопсуздугун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу;

4) жайыттык аквакультурада балык өндүрүүнүн натыйжалуулугун жана туруктуулугун арттыруу.

38. Кыргызстанда спорттук жана ышкыбоздук балык уулоо активдүү өнүгүүдө. 2024-жылы потенциалдуу ышкыбоз балыкчылардын саны болжол менен 100 000 адамды түздү, бирок алар тарабынан ышкыбоздук жана спорттук балык уулоого болгону 10 021 уруксат сатып алынган же жалпы санынын 10 пайызы гана алган. Уруксаттарды сатуу көрсөткүчүнүн төмөндүгү мыйзамсыз жана жөнгө салынбаган балык өндүрмөлүктүн деңгээлинин өтө жогору экендигин далилдейт. Кыргыз Республикасынын Мергенчилер жана балыкчылар коомдорунун бирикмеси менен БӨЖКДнын балык уулоочулукту башкарууну жакшыртуу үчүн пайдаланылышы мүмкүн болгон акча каражаттарын албай калышы мунун натыйжасы болуп саналат.

39. Өндүрмөлүк балык уулоодо өлкө эгемендүүлүк алгандан кийинки мезгилде пайда болгон көйгөйлөр сакталууда, аларга мыйзамсыз өндүрмөлүктүн кыйла өсүшү, балык уулоонун кыйратуучу куралдарын жана ыкмаларын колдонуу, суу көлмөлөрдү балыктандыруу көлөмүнүн кыскарышы жана башкалар кирет. Ысык-Көл көлүнө жырткыч балыктардын породаларын киргизүү, кубулжума форелдин көлдүн бардык акваториясына таралышына алып келген аны өстүрүү үчүн садокторду орнотуу да балык запастарынын, баарынан мурда эндемикалык түрлөрдүн санынын кыскарышына түрткү болду. Мамлекеттик мекемелер тарабынан көрүлгөн чаралар балык запастарына олуттуу зыян келтирүүнү улантып жаткан браконьерликти олуттуу түрдө жок кыла алган жок. Балык запастарын жасалма түрдө өндүрүп чыгаруу көлөмү жана ыкмалары тез калыбына келтирүү үчүн жетишсиз. Ысык-Көл жана Соң-Көл көлдөрүндө балык уулоого, Ысык-Көлдө кубулжума форель өстүрүү үчүн садокторду орнотууга бир нече жолу тыюу салуулар азырынча күтүлгөн натыйжаларды бере элек.

40. Ышкыбоздук жана спорттук балык уулоо ышкыбоз балыкчылар үчүн жогорку кызыгууну жаратат. Бирок жөнгө салууда жана аткарууда балык уулоо ченемдеринин, эрежелеринин жетишсиздигинен улам балык запастарын сактоо жана көбөйтүү, ошондой эле балык ресурстарын пайдалануу үчүн кыйла негиздүү тарифтерди колдонуу бөлүгүндө мамлекеттик жана коомдук кызыкчылыктарды сактоо камсыздалбай келет.

41. Балык чарбасын өнүктүрүүгө колдоо көрсөтүү чаралары чакан масштабдагы жана спорттук-ышкыбоздук балык уулоочулукту өнүктүрүүгө багытталат, бул жергиликтүү калкты жумуш менен камсыз кылууну жана туризмди өнүктүрүү үчүн чоң мааниге ээ болуп саналат.

42. Чакан масштабдуу балык уулоо субъекттеринин ишин камсыз кылуу үчүн ири суу көлмөлөрдөгү балык запастарын калыбына келтирүүнү камсыз кылуу зарыл. Бул максатта ишке ашырылып жаткан суу көлмөлөрдү балыктандыруу чараларынын өндүрүштүк жана биологиялык натыйжалуулугунун жетишсиздигинин суу көлмөлөргө коё берилген жаш балык чабактарынын көлөмүнүн жетишсиздиги, жашап кетүү көрсөткүчүнүн төмөндүгү, балык уулоону чектөөнүн жана квоталаштыруунун кемчиликтери, браконьерлик сыяктуу себептери четтетилүүгө тийиш. Милдеттердин масштабы ири көлмөлөрдөгү (Ысык-Көл жана Соң-Көл көлдөрү, Токтогул, Киров, Орто-Токой, Базар-Коргон суу сактагычтары) балык уулоочулукту башкаруу боюнча экономикалык жактан негизделген көп жылдык комплекстүү иш-чаралар планын кабыл алууну талап кылат, анда саналып өткөн проблемаларды чечүү боюнча чаралар гана эмес, ошондой эле суу көлмөлөрдөгү балыктардын түрлөрү боюнча курамын жөнгө салуу боюнча чаралар, атап айтканда, Ысык-Көлдө балыктын эндемикалык түрлөрүн сактап калуу зарылдыгы камтылат.

43. Балык уулоону чектөөлөрдө жана квоталарда компетенттүү мекемелер тарабынан негизделген балык запастары жөнүндө маалыматтар эске алынууга тийиш, ал эми запастар жөнүндө илимий же эмпирикалык маалыматтар чектелүү болгон учурларда, экологиялык туруктуу өнүгүүгө жетишүү максатында балык уулоочулукту башкарууда өзгөчө сактык принцибине негизделиши керек. Браконьерликке каршы күрөш ведомстволор аралык чаралардын көрүлүшүн талап кылат, алар кыйла натыйжалуу болууга тийиш.

44. Чакан масштабдагы балык уулоону колдоо үчүн балык чарба субъекттерине балык уулоо участокторун орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү пайдалануу укуктарын берүү системасы өркүндөтүлөт, мындай учурлар үчүн иштелип чыккан ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар тарабынан өндүрмөлүк ишти, балык уулоонун илимий негизделген квоталарынын сакталышын контролдоонун натыйжалуу чараларын көрүүдө чакан масштабдагы балык уулоочулук үчүн натыйжалуу өндүрүштүк моделдерди колдонууга колдоо көрсөтүлөт.

Ошондой эле, балык уулоочулукту жергиликтүү бийлик органдары менен биргелешип башкаруу механизмдерин ишке ашыруу максатка ылайыктуу, бул алардын аймагында иш жүргүзгөн балык чарба субъекттерин башкарууга жана алардын укуктарын коргоо механизмдерине багытталат.

45. Жергиликтүү бийлик органдарынын кызыгуу менен катышуусунда балык уулоочулукту биргелешип башкаруунун алкагында балык уулоо участокторуна орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү пайдалануу укуктарын берүү, чектөө жана квоталоо боюнча чараларды эске алып, балык уулоочулукту башкаруу пландарын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу ушул балык уулоочулук секторуна инвестицияларды тартууга дем берүүгө жана балык запастарын туруктуу пайдаланууну камсыз кылууга өбөлгө түзөт.

46. Ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулукту товардык продукцияны өндүргөн балык уулоочулуктун башка секторлорунун өнүктүрүү милдеттери менен өз ара байланышта натыйжалуу өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жана балык уулоочулукту башкаруу боюнча иш-чараларды каржылоо үчүн туруктуу финансылоо булагын түзүү зарыл.

Бул максатта балык запастарынын туруктуулугун, белгиленген пайдалануу эрежелеринин сакталышына контроль жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу, ошондой эле кармалган балыктын адекваттуу ордун толтурууну камсыз кылуу үчүн ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулук үчүн суу көлмөлөрдү берүүнүн колдонуудагы уруксат системасы суу көлмөлөрдү пайдалануу шарттарын жана тарифтерди жакшыртуу бөлүгү боюнча өркүндөтүлөт. Чогулган каражаттар балык запастарынын көлөмүнө жана биологиялык абалына мониторинг жүргүзүүгө, чакан масштабда балык уулоо үчүн суу көлмөлөрдү балыктандыруу пландарын колдоого, ошондой эле балык уулоо эрежелерин сактоо жана мыйзамсыз балык уулоону кыскартуу боюнча контролдоо-көзөмөлдөө ишине жумшалышы керек.

47. Ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулукту өнүктүрүү көптөгөн кызыкдар тараптардын, анын ичинде коомдук уюмдардын, жергиликтүү бийлик органдарынын, эс алуу жана туризм мекемелеринин, ошондой эле балык уулоочулуктун ушул багытын өнүктүрүүгө кызыккан башка тараптардын катышуусун талап кылат. Аларга белгиленген ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулук эрежелеринин сакталышына байкоо жүргүзүү боюнча айрым укуктар берилиши мүмкүн.

48. “Балык уулоочулукту өнүктүрүүнү колдоо” 2-бөлүгүнүн милдеттерин аткаруу төмөнкүдөй натыйжаларга жетүүгө өбөлгө түзөт:

1) ири суу көлмөлөрдө балык запасын чакан масштабдагы балык өндүрмөлүктүн туруктуулугун камсыз кылуучу биологиялык туруктуу деңгээлге чейин көбөйтүү, Ысык-Көлдөгү балыктын эндемикалык түрлөрүн сактоого көмөк көрсөтүү, аймактардагы экологиялык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүү;

2) ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулукту өнүктүрүү, балык уулоочулукту башкаруу боюнча иш-чараларды каржылоо үчүн туруктуу финансы булагын түзүү.

49. Суу көлмөлөрдү ижарага узак мөөнөткө (25 жылга чейин) пайдалануу укугун алган айрым балык чарбалары аларды жетишсиз деңгээлде пайдаланууда, атап айтканда инвестициялардын көлөмү аз, өндүрүштө эскирген технологиялар колдонулат, сапаты төмөн болгон балык тукумун көбөйтүүчү материал, ж.б. пайдаланылууда. Бул чарбанын өзүндө балык өндүрүүнүн көлөмүнө терс таасирин тийгизет. Ушуга байланыштуу, балык чарбаларын суу ресурстарын кыйла сарамжалдуу пайдалануу аркылуу өндүрүштү кеңейтүүгө жана натыйжалуулугун жогорулатууга түрткү берүүчү чечимдер табылышы керек.

50. Азыркы учурда айрым балык чарбаларынын ортосунда өндүрүштүк чынжырдын алкагында белгилүү адистешүүгө жетишкен натыйжалуу өндүрүштүк түз байланыштарды түзүү мисалдары бар. Бирок чарбаларды кооперативдерге бириктирүү же кластердик курамда иш жүргүзүү азырынча кеңири тарала элек. Өндүрүштүк түз байланыштардын деңгээлинин төмөн болушу экспорт үчүн бирдей коопсуз жана сапаттуу балык продукциясынын ири көлөмдөгү товардык партияларын бардык тараптар үчүн пайдалуу болгудай түзүүгө мүмкүндүк бербейт. Балык чарба субъекттерин өз продукциясын рынокко чыгарууда жана сатууда жалпы пайдага жетишүү кызыкчылыктары үчүн бириктирүүгө багытталган интеграцияны тездетүү чараларын аныктоо зарыл.

51. Бир суунун агымын пайдаланып жаткан балык чарбаларынын аймактык жайгашуусу көп учурда биологиялык коопсуздукту камсыз кылуу талаптарына туура келбейт. Чектелген аймакта тыгыз жайгашкан жана бир суунун агымына көз каранды болгон балык чарба субъекттерин мейкиндиктик уюштурууну комплекстүү пландоо боюнча чечимдер, ошол пландарга ылайык суу агымын балык өндүрүү үчүн пайдаланууга уруксаттарды берүү зарыл.

52. Суу көлмөлөрдү балыктандыруу боюнча ар жылдык пландарды колдоо багытында өндүрүштүк кубаттуулуктарды калыбына келтирүү боюнча белгилүү бир жылыштар болгонуна карабастан, өлкөдө чакан масштабдагы балык уулоочулукту өнүктүрүүнү колдоо үчүн зарыл болгон, балыктандыруу үчүн жеткиликтүү болгон чабактардын саны дагы эле төмөн бойдон калууда. Учурдагы практикадан жана башка мүмкүнчүлүктөрдүн жоктугунан улам, суу көлмөлөрдү балыктандыруу орточо салмагы төмөн болгон чабактарды коё берүү жолу менен жүргүзүлүүдө, бул алардын жашап кетүү деңгээлинин төмөн болушуна алып келет. Бул балык ресурстарын жасалма жол менен калыбына келтирүү чараларынын натыйжалуулугуна терс таасирин тийгизип, балык чарбасынын өнүгүшүн токтотууда.

Учурда суу көлмөлөрдү балыктандыруу үчүн финансы каражаттары чектелүү. Бюджеттик финансы каражаттары негизинен “Кыргыз балык чарбасы” мамлекеттик ишканасынын (“Кыргыз балык чарбасы” МИ) курамындагы “Тоң балык көбөйтүүчү заводу” мамлекеттик ишканасынын штаттык санын күтүү үчүн гана бөлүнөт. Балыктандыруу пландарын ишке ашыруу үчүн туруктуу финансылык негиз түзүүгө багытталган натыйжалуу чараларды көрүү зарыл.

53. Суу ресурстарын пайдалануу, мыйзамсыз балык уулоого каршы күрөшүү жаатындагы жарым-жартылай кайчылаш милдеттерге байланыштуу мамлекеттик бийлик органдары көп учурда бири-биринен обочолонуп иштешет, балык чарба комплексин өнүктүрүү маселелерин чечүүдө маалымат алмашуу жана координациялоо минималдуу жүргүзүлөт. Бул алардын иш-аракеттеринин начар координацияланышына, натыйжалуу башкарууну тийиштүү деңгээлде камсыз кылууга мүмкүн эместигине алып келет.

Суу көлмөлөрдү пайдаланууга укуктарды берүүнү өнүктүрүүнү жана аквакультура жаатындагы талаптарды сактоо боюнча айкалышкан иш аракеттерди пландаштырууга карата иш-аракеттерди жалпы координациялоо өзгөчө мааниге ээ. Башкаруу чечимдерин кабыл алуунун жана уруксат берүү шарттарын сактоонун кыйла жакшыртылган процесстерин колдоо үчүн мамлекеттик мекемелердин ортосундагы өз ара кызматташууну да жакшыртуу талап кылынат.

54. Акыркы бир нече жылда салттуу тышкы рыноктордогу кырдаалдын олуттуу өзгөрүшүнө байланыштуу, өндүрүлгөн продукцияны сатуу маселеси курчуп баратат. Бул көйгөй масштабдуу болгондуктан, көйгөйдү балык чарбасынын субъекттеринин гана күчү менен чечүүгө мүмкүн эмес, балык продукциясын сатуу рынокторун диверсификациялоо жана бул рынокторго чыгуунун наркын төмөндөтүү үчүн мамлекеттик органдардын жигердүү жана туруктуу кийлигишүүсү талап кылынат.

55. Балык уулоочулукту башкаруу системасынын жана аквакультуранын натыйжалуулугун жогорулатуу ушул Программаны аткаруу үчүн зарыл болгон балык чарбасын башкаруу жаатындагы мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашыруу боюнча функцияларды жүзөгө ашыруучу БӨЖКДнын милдеттерин, функцияларын, ыйгарым укуктарын өркүндөтүүгө жана мамлекеттик органдарды ведомстволор аралык координациялоону жакшыртууга багытталат.

56. Балык чарба субъекттерин ижарага алынган суу ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга, белгиленген балык уулоочулук жана балык өстүрүүчүлүк эрежелерин сактоого, көрсөтүлгөн иштин түрүн жүзөгө ашырууда максималдуу натыйжаларга жетүүгө көбүрөөк шыктандыруу үчүн шарттарды түзүү зарыл.

Бул максатта суу көлмөлөрдү балык чарбалык ишмердик үчүн пайдаланууга берүү шарттары өркүндөтүлөт, алар пайдалануу укугун берүү ыкмасы гана эмес, балык чарба субъекттерин белгиленген эрежелердин алкагында натыйжалуу иш жүргүзүүгө, өндүрүштү кеңейтүү үчүн инвестиция салууга шыктандыруучу инструмент да болушу керек. Жаңы келишимдерде аквакультуранын инкубациялык цехтерде, бассейндик же садоктук чарбаларда балык өстүрүү сыяктуу конкреттүү түрлөрүнүн өзгөчөлүктөрү, изилдөөлөр жана жаңы иштеп чыгуулар, тоют өндүрүшү жана башкалар эске алынууга тийиш. Келишимдердин аткарылышына контролду күчөтүү максатында келишимде өткөн мезгил үчүн белгиленген иштин көрсөткүчтөрү аткарылган шартта, келишимди жыл сайын милдеттүү түрдө узартуу механизми киргизилиши керек. Узартуунун шарттары иштин түрүнө жараша айырмаланышы мүмкүн, бирок милдеттүү түрдө ченемдердин сакталышы, өндүрүш ишинин эрежелери, иштин натыйжалары жөнүндө, атап айтканда өндүрүштүн деңгээли жөнүндө отчеттор, колдонулган химикаттар, өндүрүш ишинин ченемдеринин, эрежелеринин, сунуштамалардын аткарылышы, суунун сапатына мониторинг жүргүзүүнүн маалыматы ж.б. камтылышы керек. Балык чарба субъекттерине бул жаңылыктарды аткарууда административдик жүктү азайтуу максатында “Бирдиктүү терезе” системасын киргизүү максатка ылайык.

57. Балык чарба субъекттерин аймактык-мейкиндиктик уюштурууну жакшыртуу – бир суунун агымындагы сууларды пайдаланууда чарбалардын биологиялык коопсуздук тобокелдиктерин азайтууга жана интеграциялоо үчүн мыкты шарттарды түзүүгө өбөлгө түзөт.

Жердин бир контурунда тыгыз жайгашкан жана ири масштабдагы балык чарбалык ишмердикке потенциалы бар балык чарба субъекттерин аймактык-мейкиндиктик уюштурууну оптималдаштыруу үчүн аймактык-мейкиндиктик пландоо (АМП) ыкмаларын жана инструменттерин колдонуу, кадастрдык карталарды иштеп чыгуу зарыл. Бул өндүрүштүк, экологиялык-биологиялык жана социалдык аспекттерди, анын ичинде ветеринардык-санитардык ченемдердин талаптарын, балык чарба субъекттерин пландоого жана буфердик зоналарга карата талаптарды, жаңы чарбаларды долбоорлоо же иштеп жаткан чарбаларды реконструкциялоого карата балык өстүрүүчүлүк-биологиялык ченемдерди жана талаптарды эске алуу менен балык чарбаларын кыйла сарамжалдуу аймактык уюштурууну, бир суунун агымын пайдаланууда балык чарбаларынын биологиялык коопсуздук боюнча тобокелдиктерин азайтууну камсыз кылат. Балык чарба субъекттерин аймактык-мейкиндиктик уюштурууну оптималдаштырууда аквакультураны өнүктүрүү ресурстарын кеңейтүү максатында, балык чарба субъекттеринин аймактык-кеңдиктик уюштурулушун оптималдаштыруу учурунда, эгерде ал жайыттарды пайдаланууга тоскоол болбосо жана жерлердин абалына же экологиялык кырдаалга терс таасир этпесе, жайыт жерлеринде балык чарбалык ишмердикти жүзөгө ашыруу мүмкүнчүлүгү каралышы керек.

58. Өндүрүүчүлөрдү, алардын ичинен чакан, аз өндүрүштүү жана финансылык жактан туруксуз чарбаларды интеграциялоо колдоого алынууга тийиш. Колдоо балык чарба субъекттеринин менчик укуктарын жоготпой туруп, алардын функцияларын бириктирүү аркылуу кластерлерди түзүү жолу менен же менчик объекттерин интеграциялоо жолу менен – чарбалардын мүлкү жана ресурстарынын бириктирилиши аркылуу ишке ашырылышы мүмкүн. Чарба жүргүзүүнү мейкиндиктик-экономикалык уюштуруунун ар

бир конкреттүү долбоору үчүн интеграциянын натыйжалуу формалары аныкталышы керек, алар катышуучулар үчүн жетиштүү түрткү берип, өндүрүштү жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн масштабдарын көбөйтүүнүн, балык продукциясын өндүрүү жана сатуу процессинин ар кандай баскычтарын бириктирүү аркылуу камсыз кылат жана интеграциялык чынжырда экономикалык мамилелердин теңсиздигин азайтат. Бул максатта, өндүрүштү жана атаандаштыкты жогорулатуу үчүн иштеп жаткан балык чарбаларын кластерлерге/кооперативдерге ыктыярдуу бириктирүү боюнча план, ошондой эле фермерлерге бириктирүү жана экспорт менен ички керектөөчү үчүн продукциянын ири партияларын түзүү маселелерин чечүүдө финансылык дем берүү жана техникалык жардам көрсөтүү боюнча чаралар иштелип чыгат. Чакан балык чарбаларын колдоо жана алардын өз аймагында туруктуу өнүгүшүнө көмөктөшүү үчүн жергиликтүү бийлик органдарынын потенциалын күчөтүү балык чарба субъекттерин бириктирүүгө шарт түзөт.

59. Чарбаларды ири дарыялардын жана ири суу көлмөлөрдүн суу топтолгон бассейндерине байланыштыруу менен аймактык-мейкиндиктик уюштуруу жана балык чарба субъекттерин өндүрүштүк интеграциялоо боюнча чаралар биринчи кезекте Чүй жана Ысык-Көл облустарында балык уулоочулукту башкаруу үчүн колдонуу максатка ылайык, бул чаралар балык продукциясын негизги өндүрүүчү ушул региондордо балык өндүрүшүнүн комплекстүү өнүгүшүнө өбөлгө түзөт.

60. “Кыргыз балык чарбасы” МИ балык чарба комплексин өнүктүрүү үчүн жана баарынан мурда балык чарба багытындагы ачык суу көлмөлөрдү балыктандыруу боюнча иштер үчүн уставда каралган кызмат көрсөтүүлөрдүн бардык тизмегин аткаруу үчүн потенциалга ээ болууга тийиш.

“Кыргыз балык чарбасы” МИнин өндүрүмдүүлүгүн жана инвестициялык жагымдуулугун жогорулатуу максатында ишкананын икраны инкубациялоодо жана ачык суу көлмөлөрдү балыктандырууда олуттуу чыгымдардын ордун жабууга мүмкүндүк берүүчү, экономикалык жактан негизделген иштөө моделин иштеп чыгуу зарыл. Моделде “Кыргыз балык чарбасы” МИге кирген балык чарбаларынын аймактык чачырандылыгы, алар жүргүзгөн балык чарба ишинин түрлөрү, ошондой эле суу көлмөлөрдүн өзгөчөлүктөрү эске алынууга тийиш. “Кыргыз балык чарбасы” МИ үчүн каржылоонун айкалышкан механизмдерин пайдалануу мүмкүнчүлүгү, анын ичинде суу көлмөлөрдө балык уулоого уруксаттарды төлөөгө балыктандыруунун наркынын бир бөлүгү, ышкыбоздук жана спорттук балык уулоочулукка уруксат берүүдө алынган кирешелердин бир бөлүгү, донордук каражаттарды тартуу жана башкалар аныкталууга тийиш. Жеке сектордун балык өстүрүү ишине жана суу көлмөлөрдү балыктандырууга кызыгуусун арттыруу максатында “Кыргыз балык чарбасы” МИ үчүн мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмин колдонуу мүмкүнчүлүгүн аныктоо зарыл. КДИнин колдоосу менен түзүлүп жаткан “Тоң балык көбөйтүүчү заводу” МИнин базасында Балык уулоочулук жана аквакультура борборун тезинен ишке киргизүү мамлекеттик ишканалардын потенциалын чыңдоого өбөлгө түзөт.

61. Ата мекендик өндүрүштөгү балык продукциясын ички рынокто сатууну көбөйтүү максатында бул продукцияны ири керектөөчүлөр – Кыргыз Республикасынын Куралдуу күчтөрүнүн, Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин мекемелерине өздүк курамды чен азыгы менен камсыздоо үчүн, билим берүү уюмдарына мектеп жана мектепке чейинки мекемелердин окуучуларын тамак-аш менен камсыз кылуу үчүн, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматынын түзөтүү мекемелерине камактагы адамдарды тамак-аш менен камсыздоону уюштуруу үчүн жеткирүү боюнча узак мөөнөттүү өз ара пайдалуу мамилелер түзүлүшү керек. Балык продукциясын ири партияларда жеткирүүгө кластерлерге, кооперативдерге бириккен чарбалар, ошондой эле балык продукциясын ири өндүрүүчүлөр катыша алышат.

62. Кыргыз Республикасынын калкынын балык продукциясын керектөөсүн жогорулатууга дем берүү, балыкты тамак-аш рационуна көбүрөөк киргизүү зарыл. Бул үчүн калктын ата мекендик өндүрүштөгү балык жана балык азыктарына болгон ички суроо-талабына талдоо жүргүзүлүп, калк арасында балыкты пайдалуу азык катары (энергетикалык баалуулугу жана сиңимдүүлүгү) гана эмес, организмди толук кандуу өнүктүрүүчү, ар кандай ооруларга туруштук берүү жөндөмдүүлүгүн жогорулатуучу каражат катары керектөөнүн маанилүүлүгүн түшүндүрүү зарыл болгон маалыматтык кампания өткөрүлүшү керек.

63. Экспортту колдоо боюнча чаралар Кыргызстандан чыгарылган балык продукциясынын экспорттук рынокторун диверсификациялоону жана аларды өздөштүрүүдө балык чарба субъекттеринин чыгымдарын минималдаштырууну камсыздашы керек. Бул максатта тиешелүү маркетингдик изилдөөлөр жүргүзүлөт, балык продукциясын экспорттоочуларды колдоо механизми түзүлөт, бул механизм мамлекеттик мекемелердин көбүрөөк катышуусу үчүн укуктук-ченемдик базаны өнүктүрүүнү, балык чарба комплекси ишканаларынын экспортун илгерилетүү үчүн ар кандай мезо деңгээлдеги уюмдарды (юридикалык, консалтингдик компаниялар ж.б.) маалымдоо жана стимулдаштыруу чараларын камтыйт.

64. Азыркы учурда БӨЖКД балык чарба комплексинин ишине, продукциянын байкоого алынышын жана башкаларга тийиштүү бардык документтерди андан ары оптималдаштыруу жана координациялоо үчүн санариптештирүү программасын ишке киргизүүнү координациялоо процессинде турат.

Бул маселени чечүү ведомстволор мекемелер аралык башкарууну жана Программанын аткарылышынын бардык аспекттери, балык жана балык продукциясын өндүрүүгө катышкан субъекттердин абалы тууралуу (балык чарбаларынын ээлери, аквакультура жана балык уулоого уруксаттар, өндүрүштүк маалыматтар, импорт/экспорт, байкоого алуу жана бузуулар жөнүндө маалыматтар) реалдуу убакыт режиминде маалымат алмашууну жеңилдетет. Ошондой эле бул мониторинг жүргүзүүгө жана кыйла негиздүү чечимдерди кабыл алууга өбөлгө түзөт. Мындай ишти улантуу үчүн санариптештирүү долбоорун ишке ашырууда финансылык жана техникалык колдоо көрсөтүү зарыл Санариптештирүүнүн алкагында балык чарбасын өнүктүрүүгө ылайыктуу суу көлмөлөрдүн мамлекеттик реестрлерин жаңыртуу, ГИС маалымат базасын/балык чарбасынын маалыматтык системасын колдонуу менен алардын өндүрүмдүүлүгүн кадастрдык баалоо жүргүзүү максатка ылайык. Ички жана тышкы соодада санариптештирүү мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу, балык чарба субъекттерин виртуалдык соода аянтчаларын (маркетплейстерди) колдонууга үйрөтүү, рыноктогу баалар жөнүндө маалыматка реалдуу убакыт режиминдеги жеткиликтүүлүк экспортту колдоонун маанилүү компоненттери болуп саналат.

65. Өнүгүүнү башкаруунун натыйжалуулугу үчүн базалык шарттарды камсыз кылуу максатында БӨЖКДнын милдеттерин, функцияларын жана ыйгарым укуктарын ушул Программанын милдеттерине ылайыкташтыруу зарыл. Бул максатта БӨЖКД тарабынан балык өндүрүшүнө функционалдык талдоо жүргүзүлөт, анын негизинде ушул Программаны ишке ашыруу үчүн милдеттер, ыйгарым укуктар жана ресурстар кайра бөлүштүрүлөт, ошондой эле ченемдик укуктук база кайра каралат. Ушул Программаны ишке ашыруу боюнча бардык аракеттерди жалпы координациялоо үчүн жоопкерчиликти балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүү жаатындагы ыйгарым укуктуу орган катары БӨЖКДга өткөрүп берүү зарыл.

66. Браконьерликке каршы күрөшүү үчүн БӨЖКДнын айлана-чөйрөнү, жаратылыш ресурстарын, анын ичинде биоресурстарды коргоо чөйрөлөрүндө мамлекеттик саясатты иштеп чыгууну, ишке ашырууну жана координациялоону жүзөгө ашыруучу аткаруу бийлигинин ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы менен өз ара аракеттенүүсүн жакшыртуу зарыл. Бул максатта браконьерликке каршы күрөшүүнү жүзөгө ашыруучу бардык мамлекеттик органдардын милдеттерин жана функцияларын эске алуу менен, аларды ушул мамлекеттик органдардын иш-аракеттер (чаралар) планына кошуу үчүн, аларды координациялоо боюнча чаралар иштелип чыгат.

67. САЧКӨМ жетектеген жана курамына бардык негизги жооптуу мамлекеттик ведомстволордун өкүлдөрү кирген, жогорку деңгээлдеги консультативдик комитет түзүү менен Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан иш-аракеттерди координациялоо күчөтүлөт. Комитетке ушул Программаны жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн программаларынын чараларын ишке ашырууда координациялоо милдети жүктөлөт;

68. “Балык уулоочулукту жана аквакультураны башкаруу системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу” 3-бөлүмүнүн милдеттерин аткаруу төмөнкүдөй натыйжаларга жетишүүгө өбөлгө түзөт:

1) балык чарба субъекттерин өндүрүштүк интеграциялоонун өсүшү үчүн шарттарды түзүү, аквакультурада аймактык-мейкиндиктик уюштурууну оптималдаштыруу;

2) ижарага алган суу ресурстарын натыйжалуу пайдаланууну жогорулатуу үчүн балык чарба субъекттеринин шыктануусун жогорулатуу, инвестицияларды салуу, белгиленген балык уулоочулук жана балык өстүрүү эрежелерин сактоо;

3) мамлекеттик балык көбөйтүүчү ишканалардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, мамлекеттик жана жеке ишканалардын балык чарба багытындагы ачык суу көлмөлөрдү балыктандыруу боюнча иши үчүн туруктуу экономикалык негиз түзүү, инкубациялык өндүрүшкө инвестиция салууга түрткү берүү;

4) балык продукциясын ички рынокто сатууну көбөйтүү жана экспорттун өсүшү;

5) балык чарба комплексинде санариптештирүү деңгээлин жогорулатуу, ушул Программаны аткаруунун бардык аспекттери жөнүндө реалдуу убакыт режиминде ведомстволор аралык маалымат алмашууну жакшыртуу;

6) БӨЖКДнын милдеттерин, функцияларын жана ыйгарым укуктарын жана аларды координациялоону ушул Программанын милдеттерине адаптациялоо, ушул Программаны ишке ашырууда ведомстволор аралык координациялоону жакшыртуу.

69. Бул Программаны толук көлөмдө ишке ашырууда төмөнкүдөй негизги натыйжаларга жетишүү күтүлөт:

1) аквакультураны өнүктүрүү боюнча чаралар аркылуу балык өндүрүүнүн өсүшү ички рынокту балык продукциясы менен толтурууга жана экспортту кеңейтүүгө шарт түзөт. Ички керектөөчү үчүн бул балыктын жеткиликтүүлүгүнө алып келип, Кыргызстанда үй чарбасынын мүчөсүнүн балык жана балык азыктарын керектөөнүн жылдык көрсөткүчүн жакшыртат. Балык чарбалары үчүн финансылык-экономикалык абалды бекемдөөгө, инвестициялардын өсүшү үчүн каражат топтоо мүмкүндүгүн берет.

2) чакан масштабдуу жана спорттук-ышкыбоздук балык уулоочулуктун өнүгүшү айылдык региондордун калкынын иш менен камсыз болуусун жогорулатууга, кирешелүү жана жогорку маржиналдуу иштин жаңы түрлөрүн түзүүгө өбөлгө түзөт, туризмдин өнүгүшүнө, өзгөчө туристтик инфраструктурасы өнүккөн, туристтерди көп санда кабыл алуучу зоналарга оң таасирин тийгизет;

3) балык чарба комплексин башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу Кыргызстандын балык чарба комплексин мындан ары өнүктүрүү үчүн негизги факторлорду, анын ичинде бай суу ресурстарын толук жана натыйжалуу пайдаланууну кыйла жакшыртууга мүмкүндүк берет. Балык жана балык продукциясын өндүрүү үчүн шарттардын жакшыртылышы ишкерлердин инвестициялык активдүүлүгүнүн өсүшүнө, өндүрүштүк капиталдын көбөйүшүнө, өндүрүш үчүн технологиялар менен жабдууларды жакшыртууга, экспорттун өсүшүнө жана ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн позицияларын балык продукциясын негизги тышкы сатуу рынокторунда бекемдөөгө алып келет.

70. Бул Программаны ишке ашыруу аквакультура жана балык уулоо секторун мамлекеттик органдар тарабынан жөнгө салууга олуттуу өзгөртүүлөрдү талап кылат. Бардык тийиштүү ведомстволордун макулдашылган иши жана аквакультура менен балык уулоо секторлорун башкарууга жана жөнгө салууга жооптуу алдынкы орган катары БӨЖКДны колдоо өтө маанилүү. Мамлекеттик органдардын ортосунда маалымат алмашуунун жоктугу, САЧКӨМдө санариптештирүүнүн жетишсиз деңгээлде киргизилиши ушул Программанын максаттарын натыйжалуу ишке ашырууга жана башкарууга тоскоолдук жаратышы мүмкүн.

71. Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге мүчө болушу мүмкүнчүлүктөрдү гана түзбөстөн, балык продукциясынын коопсуздугуна карата талаптарды да күчөтөт. ЕАЭБ санитардык жөнгө салуусуна ылайык санитардык ченемдер менен эрежелерге жооп бербегендиктен форелди экспорттоого тыюу салынуусу балык чарбаларынын олуттуу бөлүгү үчүн экзистенциалдык тобокелдик жаратат. Балык продукциясын ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин рынокторуна кайра экспорттоону калыбына келтирүү үчүн биокоопсуздук, балыктардын ден соолугун башкаруу жана ветеринардык санитария маселелерин чечүү мамлекеттик органдардын жана жеке сектордун жогорку деңгээлдеги координациясын талап кылат. Иш-аракеттердин өз убагында аткарылбагандыгы, ушул Программаны ишке ашырууда координациялоо проблемалары экспортко тыюу салуунун узартылышына алып келип, балык чарбаларынын банкрот болушуна жана негизги экспорттук продукт болуп саналган форель өндүрүшүнүн кыскарышына алып келиши мүмкүн.

72. Жеке сектордо инвестициялык чечимдерди кабыл алуу аквакультура жана балык уулоо секторлорун өнүктүрүүгө таасир этүүчү көптөгөн тышкы факторлордон, анын ичинде макроэкономикалык жана социалдык-экономикалык факторлордон көз каранды. Акыркы жылдарда Кыргыз Республикасынын экономикасынын жана социалдык чөйрөсүнүн туруктуу жана динамикалуу өнүгүшү келечекте бул тренддин сакталышына чоң ишеним артат. Бирок өлкөнүн экономикасынын тышкы факторлордон өтө көз карандылыгы, алар жагымсыз өзгөргөн учурда ушул Программаны ишке ашырууга жана балык өстүрүүчү материалдарды өндүрүүгө, балык тукумун көбөйтүүчү материалды өндүрүүгө, балык уулоочулукту жана аквакультураны өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши мүмкүн.

73. Климаттын өзгөрүшү көбөйүү мезгилинин өзгөрүшүнө, ошондой эле балыктын өсүшүнө жана балык чарбаларынын өндүрүмдүүлүгүнө таасирин тийгизиши мүмкүн. Мындай тобокелдиктерди жана коркунучтарды четтетүү климаттын өзгөрүүсүнүн таасирине сапаттык жана сандык баа берүүнү, зарыл болгон учурда ушул Программанын максаттарына жетүүгө терс таасир этиши мүмкүн болгон тобокелдиктерди жоюу же олуттуу азайтуу үчүн кошумча чараларды иштеп чыгууну талап кылат.

74. Бул Программаны ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баалоо кабыл алынган индикаторлорду пайдалануу менен системалуу түрдө жүргүзүлөт. Ушул Программанын максаттарына жетүүдө жана милдеттерди чечүүдө жетишилген прогресс талданууга, начар жактары жана кемчиликтери аныкталууга тийиш. Бул ушул Программаны ишке ашыруунун ар жылдык пландарын өркүндөтүүгө мүмкүндүк берет.

Бул Программага мониторинг жүргүзүү жана баалоо үчүн жооптуу жетектөөчү орган болуп БӨЖКД саналат. Бул ишти жүзөгө ашырууда каржылоо булактары болгон учурда өкмөттүк эмес уюмдар да тартылышы мүмкүн. Мониторинг жүргүзүү жана баалоо үчүн маалымат булактары болуп мамлекеттик статистика органдарынын, САЧКӨМдүн райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыктарынын (РАӨБ) жана башка мамлекеттик мекемелердин маалыматтары саналат. Бул Программанын аткарылышын баалоо үчүн балык өндүрүүчүлөрдөн жана республиканын облустарынын жана региондорунун калкынан алынган маалыматтар да колдонулушу мүмкүн.

75. Бул Программанын иш-чараларын каржылоого жана балык продукциясын өндүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетүүгө жалпы муктаждык 380,8 млн сомду түзөт. Каржылоо мүмкүнчүлүктөрү 350,0 млн сомду түзөт. Финансылык ажырым

30,8 млн сомду түзөт. Каржылоо мүмкүнчүлүктөрү азыркы убакта Тоң балык көбөйтүүчү заводунун базасында Балык уулоочулук жана аквакультура борборун түзүү долбоорун ишке ашырып жаткан 350 млн сом өлчөмүндө КДИнин каражаттары менен шартталган. Жетишпеген 30,8 млн сом өлчөмүндөгү каражаттарды каржылоо булактары өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн жана демөөрчүлөрдүн финансылык ресурстары болот. Азыркы убакта каржылоо азырынча ырастала элек. Ошол эле учурда БӨЖКД көп жылдардан бери донордук уюмдар жана демөөрчүлөр менен туруктуу өз ара аракеттенип келет жана ар кандай долбоорлорду ишке ашырууда ар тараптуу, анын ичинде финансылык жана техникалык жардам алып келет. Алдыда турган мезгилде мындай өз ара аракеттенүү улантылат.

Аквакультура – контролдонуучу жана/же башкарылуучу шарттарда суу организмдерин, анын ичинде балыктарды, моллюскаларды, рак сымалдууларды жана суу өсүмдүктөрүн көбөйтүү боюнча ишмердик; бассейндик аквакультура – өнөр жайлык ыкма менен даярдалган же бетонду, айнек буланы, башка материалдарды колдонуу менен курулган, ошондой эле жерде казылган бассейндерде товардык балык продукциясын көбөйтүү; браконьерлик – суу организмдерин, анын ичинде балыктарды тиешелүү уруксатсыз тыюу салынган жерлерде тыюу салынган мөөнөттөрдө же тыюу салынган куралдар жана ыкмалар менен мыйзамсыз кармоо; ышкыбоздук балык уулоо – киреше алуу максатын көздөбөстөн, активдүү эс алууда муктаждыкты канааттандыруу жана (же) жеке муктаждыктар үчүн балык уулоо продукциясын алуу үчүн балык уулоо эрежелерин сактоо менен БӨЖКДнын уруксаты боюнча жүзөгө ашырылуучу балык уулоо; чакан масштабдуу балык уулоо (балык өндүрмөлүк) – чакан чарбалардын кийин сатып өткөрүү үчүн ачык суу көлмөлөрдөн балыктарды, башка суу биоресурстарын издөө, кармап алуу (уулоо) боюнча иши; олиготрофтуу суу көлмө – алгачкы өндүрүмдүүлүктүн деңгээли төмөн (биогендик элементтердин курамы төмөн) болгон суу көлмө; жайыттык аквакультура – табигый тоюттук базанын эсебинен жүргүзүлгөн семирүү үчүн ачык суу көлмөлөргө кийин коё берүү менен уруктандыруудан чабак баскычына чейин жасалма шарттарда балык өстүрүү; сактануу принциби (сактык мамиле) – экологиялык туруктуу өнүктүрүүгө жетишүү максатында чечимдерди кабыл алуу процессинде жетекчиликке алуу үчүн арналган эрежелердин бөлүгү; жасалма көлмө аквакультура – адам тарабынан контролдонуучу шарттарда жасалма көлмөлөрдө жана суу толгон карьерлерде товардык балык продукциясын көбөйтүү; садоктук аквакультура – табигый же жасалма курулган суу көлмөлөрдө орнотулган садоктук курулмаларда (садоктордо) өнөр жайлык ыкма менен даярдалган товардык балык продукциясын көбөйтүү; байкоо жүргүзүү системасы – өндүрүүнүн, кайра иштетүүнүн жана бөлүштүрүүнүн бардык баскычтарында тамак-аш азыктары катарында колдонуу үчүн арналган же болжол кылынган тамак-аш продукциясынын, тоюттардын, жаныбарлардын жана жаныбарлардан алынган компоненттердин кыймылын, жайгашкан жерин жана келип чыгышын көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгү; балык уулоочулукту биргелешип башкаруу – ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган белгилүү бир милдеттерди чечүүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу максатында, так кайтарым байланыш шартында башка кызыкдар субъекттер менен белгилүү бир укуктарды жана милдеттерди бөлүштүргөн башкаруу системасы; спорттук балык уулоо – жарышуучулук принцибине негизделген жана атайын эрежелер боюнча ишке ашырылуучу суу биоресурстарын жашоо чөйрөсүнөн алуу менен же албоо менен байланыштуу болгон спорттук иш.