ƟЗБЕК ТИЛИН ЭНЕ ТИЛИ КАТАРЫ ОКУТУУНУН СТАНДАРТЫ (5-9, 10-11-КЛАССТАР) (КР Билим берүү жана илим министрлигинин бекитилген)

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕРҮҮ ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ

ƟЗБЕК ТИЛИН ЭНЕ ТИЛИ КАТАРЫ ОКУТУУНУН СТАНДАРТЫ

(5-9, 10-11-КЛАССТАР)

Түзүүчүлөр: Мирзоҳидова М., филология илимдеринин доктору, профессор, Махсумханов С., филология илимдеринин доктору, Абулқосимова Х., өзбек тил жана адабияты мугалими, Халмуратова М., өзбек тил жана адабияты мугалими.

, Бишкек-2014

МАЗМУНУ

Документтин макамы жана түзүлүшү

2.1. Эне тилин окутуунун максаты жана милдеттери

2.2. Эне тилин окутуунун методологиялык негиздери

2.3. Предметтик билгиликтер

2.4. Предметтик жана түйүндүү билгиликтердин байланышы

2.5. Мазмундук түзүм. Окуу материалдарынын мазмундук түзүмдөргө жана класстарга жараша бөлүштүрүлүшү

3.1. Окуучулардын билиминен күтүлүүчү натыйжалар (баскычтар жана класстар боюнча)

3.2. Окуучулардын жетишкендиктерин баалоонун негизги стратегиялары

4.1. Ресурстук камсыздоого коюлуучу талаптар

4.2.Мотивдештирүүчү окутуу чөйрөсүн түзүү

Сөздүк Колдонулган адабияттар

1.2.Документтин макамы жана түзүлүшү

Бул стандарт Кыргыз Республикасынын жалпы билим берүүчү мектептеринин 5-9 жана 10-11-класстарында эне тилин (өзбек тилин) окутуунун негизги окуу-нормативдик документи катары КРнын Билим берүү мыйзамына негизделип иштелип чыкты. Стандартты иштеп чыгууда КРнын Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан бекитилген жаңы окуу планында көрсөтүлгөн окуу жүктөмдөрүнүн көлөмү эске алынды. Аталган стандарт өзбек тилин эне тили катары окутуунун негизги стратегиясы, урунттуу приоритеттүү багыттарын аныктайт, мектеп окуучуларына эне тилинин каражаттары аркылуу билим берүү, тарбиялоо жана өнүктүрүү маселелерин чечүүгө багытталат, ошону менен бирге, кыргыз тилин окутуунун өзөктүү курсун белгилейт. Стандарт, негизинен, аталган предмет боюнча окуу программасын иштеп чыгуунун мазмунун, өлчөмүн жана өзөгүн аныктап берет жана ага негиз болуп кызмат кылат. Анын негизинде окуу программалары түзүлөт, окуу китептерди жазууда да дал ушул стандарттын көлөмүндө окуу материалдарынын мазмуну түзүлөт. Стандартта көрсөтүлгөн окуу материалдарын берүүнүн структурасы, таяныч принциптери, урунттуу компетенттүүлүктөр, окутуудан алынган натыйжалар эне тилинен билим берүүнүн бүткүл мазмунун, өзөгүн аныктоо менен, андан алынган натыйжаларды талдап жана баалоонун стратегияларын аныктайт. Ошону менен бирге, окуу материалдарынын курстарга бөлүштүрүү өлчөмдөрү, андагы уланмалуулук, ал курстарынын сааттарынын көлөмү да так аныкталып көрсөтүлгөн. Эне тилин окутуунун бул стандарты бүтүн логикада түзүлгөн документ, ал үч негизги бөлүктөн турат, т.а. жалпы маселелерден, окуу материалдарынын негизги мазмуну, алардын класстарга жана сааттарга бөлүнүшү жана окуучулардын билим жетишкендиктерин баалоо. Мындагы негизги жана өз ара логикалык байланышта турган үч өзгөчөлүктүү компонетти бөлүп көрсөтүүгө болот: мурдагы стандартка караганда окутуунун компетенттүүлүккө багытталышы жана негизги компетенттүүлүктөрдүн (тилдик, коммуникативдик жана маданий) талаптагынын ачык көрсөтүлүшү; окутуудан алынуучу натыйжалардын так жана даана белгилениши; окуучулардын жетишилген теориялык жана практикалык ийгиликтерин обьективдүү баалоо багыттарынын сунушталышы.

Негизинен, эне тили окуучунун негизги турмуштук куралы жана рухий дүйнөсүн калыптандыруунун баалуу каражаты болуп саналат. Бул багытта ал тилге тиешелүү болгон адамдын өмүрүндө эне тилинен артык кызмат кылар эч кандай тил да, каражат да болбойт. Ошондуктан, эне тили окуучу үчүн ар тараптуу кызмат кылуучу негизги окуу предмети болуп эсептелинет. Ал эмнеден көрүнөт?

1.Турмушта өз ара карым-катнаш куралынын милдетин аткарат;

2.Дүйнөнү таануунун жана аны чагылдырып түшүнүүнүн каражаты;

3.Инсандык жактан интеллектти өстүрүүнүн жана жан дүйнөсүн байытуунун куралы;

Ɵзбек тили предмети дал ушул кызматтарды аткаруу менен, окуучунун инсан катары ар тараптан калыптануусунун пайдубалы да болуп берет, анткени эне тилинде ой жүгүртүүсү өсүү менен башка бардык окуу предметтерин талаптагыдай өздөштүрүүнү шарттайт. Эне тилинде бала сабаттуу болбой, эне тилинде билим сапатына ээ болбой окуучу башка предметтерди сабаттуу өздөштүрүүсү мүмкүн эместиги практикада белгилүү. Ошондуктан, эне тилинде окуучуну сабаттуулукка жеткирүү, жазуу, оозеки компетенттүүлүктөрүн өстүрүү анын инсан катары турмушта ийгиликтүү жашоосун камсыз кылуучу күчкө эгедер кылууга барабар. Ушул багыттарга жараша стандарта белгиленген окуу курсу төмөндөгүдөй үч өз алдынчалуу багытты карманды: өзбек тилинин системасы (фонетика, лексика, грамматика); орфографиялык жана пунктуациялык эрежелер; байланыштуу кеп, кеп маданияты жана стилистика. Мына ушул багыттар, логикалуу түрдө алганда, эне тилинен мектептик билим берүүнүн негизги мазмунун да, негизги өзөгүн да бирдей даражада түзүп турат. Ошентсе да, ар убакта эне тили сабактарында окуучулардын теориялык билимин түптөөгө көбүрөөк басым коюлуу менен, алар мектепти аяктаганда эне тилинде жетишердик компетенттүүлүккө ээ болбой чыгып жаткандыгы жыш учуроодо. Ал эмнеден? Ал жогоруда белгиленгендей, грамматикага ашыкча көңүл бурулуу менен, анын материалдары байланыштуу кептин жана кеп маданиятынын материалдарынан бөлүнүп окутулуусунун эсебинен, окуучулардын жазуу жана оозеки түрдөгү практикалык (функционалдык) сабаттуулугун калыптандырууга аз убакыт бөлүнүп жүргөндүгүнүн кесепеттери болуп саналат. Мунун өзү баланын мектептеги башка окуу предметтерин талаптагыдай окуп-үйрөнүүгө жасалма тоскоолдуктарды түзөрүн көрсөтүп отурат. Окуучулардын практикалык сабаттуулугун көтөрүү маселеси көбүнчө эсе методикалык адабияттарга калтырылып келгени – эне тили окуу предметин окутуудагы бир кемчилик болуп келатканы илимий жактан жаңылыштык экенин да практика далилдеп отурат. Сабакта окуучу эне тилинде грамматикалык-фонетикалык материалдарды, орфографиялык жана пунктуациялык эрежелерди өздөштүрүп жатканда сөзсүз түрдө, байланыштуу кеп менен кеп маданиятынын материалдары менен жуурулуштуруп өтүүнү практикалоо – дал ушул стандартта алгач ирет илимий-методикалык жактан ачык көрсөтүлдү. Мунун өзү – грамматиканы өздөштүрүү сабагы – байланыштуу кепти өстүрүү жана кеп маданиятына үйрөтүү сабагы болуусу керек, -деген методикалык жобону алдыга койду. Андай болсо, окуу программасын жазууда грамматиканын ар бир сабагы байланыштуу кеп менен кеп маданиятынын материалдары менен логикалык түрдө байланышта берилүүсү тийиш экенин көңүлгө салат. Мунун өзү буга чейин иштеп келген окуу программасынын ички логикалык структурасын түп-тамырынан тарта өзгөртүү, эне тилин мектепте окутуу концепциясын жаңылоо зарылдыгын алдыга коёт. Тактап айтканда, анын ички модели – грамматика +байланыштуу кеп жана кеп маданияты-деген багытта түзүлүүсү шарт. Албетте, байланыштуу кептин материалдарын берүүдө ар бир грамматикалык тема өтүлгөндө, ал кептин курулуш материалы катары эсептелинүү менен, текстти сабаттуу жазуу (жат жазуу), текстти талдоо жана кайра түзүү (баяндама) жана жаңы текст түзүү (дилбаян) жазуу ишмердүүлүктөрү бирге жүргүзүлүүгө тийиш. Ал эми, кеп маданиятын грамматикалык материалдар менен бирдикте байланыштырып өтүүдө, анын төмөндөгү компоненттери толук түрдө эске алынууга тийиш:

- кептин тазалыгы (эне тилинде таза сүйлөө жана жазуу ишмердүүлүгү);

- кептин тактыгы (эне тилинде так ой жүгүртүү менен жазуу жана сүйлөө ишмердигине ээ болуу);

-кептин тууралыгы (туура жазуу жана туура сүйлөө эрежелерине жараша эне тилинде туура жазуу жана туура сүйлөө ишмердигине ээ болуу);

- кептин логикалуулугу (эне тилинде сүйлөм курулушун туура өздөштүрүү менен, логикалуу сүйлөп, жаза алуу ишмердигин өздөштүрүү);

-кептин орундуулугу жана адеби (чөйрөгө ылайык эне тилинде орундуу жана адептүү сүйлөө ишмердүүлүгүнө жетишүү); -кептин көрктүүлүгү, эмоционалдуулугу жана байлыгы (эне тилинин кеңири жана бай лексикалык корун өздөштүрүү, аны кырдаалдарга жараша ыктуу колдоно алуу, чебер сүйлөө жана жазуу ишмердигине ээ болуу). Ушул максаттарды көздөп, 11-класстын окуу курсуна кеп маданияты жана стилистика деп аталган курс өзбек тилин окутуунун структурасына киргизилди. Эгер, эне тилинде инсан мына ушундай сапаттуу сүйлөп жана жаза билүүгө тийиш деген талапты коё турган болсок, анда мектепте өзбек тилин окутуу иши – мына ушундай талаптарды жүзөгө ашырууга багытталышы талап кылынат. Ал – илимий-методикалык да, турмуштук да талап болуп саналат. Албетте, ал талаптар эне тилин окутуунун максаттары менен милдеттерин аныктоого негиз болуп берет. Кыргызстанда өзбек тили өзбек улуту үчүн гана эне тили болуп эсептелет. Өзбек тили өзбек эли үчүн тек гана баарлашуу каражаты эмес, керек болсо түшүнүү куралы жана маданияттар аралык диалог. Муну менен бирге өзбек тилде сүйлөгөндөрдүн көпчүгүк бөлүгү республиканын түштүк тарабына таандык. Өзбек тили Кыргыз республикасынын түштүк тарабынын чоң аймакты өзүнө камтыган тилдик, улуттук маданий баалуулуктарды сактоого жана эне тилди өнүктүрүүгө кызмат кылат. Кыргызстанда жашаган өзбек эли үчүн мамлекеттик тилди үйрөнүү көйгөй эмес. Себеби өзбек жана кыргыз тили орток тил бүлөөсүнө кирет. Эне тилин үйрөнүү жаш муундарга кыргыз тилинин лексикасын, семантикасын, грамматикасын үйрөнүү, муну менен бирге кыргыз элинин маданиятын, үрп-адаттарын жана каада-салттарын үйрөнүүгө оңой жана ыңгайлуу. Окуучу өз эне тилин жакшы билгенде гана кыргыз тилинин тил бирдигиндеги структуралык, маанилик жана фукнкционалдык өзгөчөлүгүн мыкты түшүнүшү мүмкүн.

2.1. Эне тилин окутуунун максаты жана милдеттери

2.1.1. Эне тилин 5-9-класстарда окутуунун максаты жана милдеттери.

Максаты: окуучуларды өзбек тилинин лексикалык-грамматикалык байлыгын оозеки жана жазуу кебинде активдүү колдоно билүүгө, кеп ишмердүүлүктөрүнүн бардык түрлөрүндөгү компетенттүүлүктөрүнө ээ болууга, кеп маданиятынын нормаларын кебинде туура сактоого үйрөтүү. Милдеттери: Таанып-билүүчүлүк. Окуучуну эне тилинин өз жашоо-турмушундагы, коомдогу, ишмердигиндеги орду менен маанисин так аныктап, билүүгө үйрөтүү. Эне тилин дүйнөнү таанып-билүүнүн каражаты жана чындыкты чагылдыруунун куралы, ошондой эле башка окуу предметтери боюнча билим алуунун да куралы катары колдонууга көнүктүрүү. Тил жана кеп, тил жана аң-сезим, тил жана ойлоо, тил жана маданият түшүнүктөрүнүн ажырагыс биримдигин жеткилең түшүндүрүү. Ɵзбек тилинин фонетикалык системасын лексико-фразеологиялык байлыгын, грамматикалык түзүлүшүн, орфографиялык, пунктуациялык жана орфоэпиялык нормалары менен эрежелерин практикалык негизде өздөштүрүп, өз кебинде колдонууга үйрөтүү. Окуучуну эне тилинин тил бирдиктеринин маанисин жана функцияларын толук аӊдап билүүгө, эне тилиндеги кубулуштарды, фактыларды талдай алууга үйрөтүү; оозеки жана жазуу кебиндеги өзбек адабий тилинин нормаларын сактоого машыктыруу. Жүрүм-турумдук. Окуучуну кеп ишмердүүлүгүнүн бардык түрлөрүн (сүйлөө, угуу, окуу жана жазуу) жана сүйлөшүү, баарлашуунун ар кандай чөйрөлөрүндөгү кептик жүрүм-турумдук маданиятын толук билүүгө жана колдонууга үйрөтүү. Ар кандай чөйрөдө жана тематикада оозеки-жазуу түрүндө сабаттуу сүйлөө-жазуу маданиятына үйрөтүү. Өзүнүн оозеки жана жазуу кебин өз алдынча текшере алууга, сын көз менен карап, аны дайыма өркүндөтүү жөндөмүнө ээ кылуу. Баалуулук. Окуучуну эне тилин улуттук улуу дөөлөт, сыймык, маданият катары кабыл алып, аны тарыхый-руханий мурас деп таанып, аны менен сыймыктанууга, коргоого жана колдонууга көнүктүрүү. Эне тили аркылуу улуттук баалуулуктарды, жалпы адамзаттык рухий дөөлөттөрдү өздөштүрүүгө, барктап-баалоого үйрөтүү.

2.1.2. Эне тилди 10-11-класстарда окутуунун максаты жана милдеттери.

Максаты: окуучуларды жазуу жана оозеки кеп ишмердүүлүктөрүн өркүндөтүү, баарлашуунун бардык чөйрөлөрүндө эне тилиндеги кеп маданиятынын чен-өлчөмдөрүн туура сактоого, көп тилдүү, көп маданияттуу коомдо эне тилинин тилдик-маданий баалуулуктарын барктай билүүгө көнүктүрүү. Милдеттери: Таанып-билүүчүлүк. Окуучунун (бүтүрүүчүнүн) эне тилин дүйнөнү таанып-билүүнүн, чындыкты чагылдыруунун, таалим-тарбия алуунун каражаты катары толук таанып-билип, өз ишмердүүлүгүндө толук кандуу колдоно билүүсүнө жетишүү. Кеп ишмердүүлүгү менен ойлоо ишмердүүлүгүн биримдигин, кеп ишмердүүлүгүн кеп маданияты менен тыгыз байланышта колдоно алуу, пикир алышуудагы алардын маанисин, барк-баасын тереӊ аӊдап-билип, турмушта колдоно билүү көндүмдөрүн калыптандыруу. Тексттин коммуникативдик табиятын терең өздөштүрүү, текст талдоонун жана текст түзүүнүн мыкты көндүмдөрүн калыптандыруу. Кептин стилдери, алардын өзгөчөлүктөрү тууралуу теориялык жетиштүү маалыматтарды алуу, практика жүзүндө текстти талдоого, мазмунун өркүндөтүп кайра түзүүгө жана жаӊы текст жаратууга көнүктүрүү. Оозеки кептеги орфоэпиянын, жазуу кебиндеги орфография менен пунктуациянын жана да адабий тидин нормаларын сактоонун зарылдыктарына бекем ынандыруу. Жүрүм-турумдук. Кеп ишмердүүлүгүнүн бардык түрлөрүн (сүйлөө, угуу, окуу жана жазуу) жогорку деӊгээлде колдонууга, сабаттуу жаза билүүгө, коомдук чөйрөдө маданияттуу сүйлөөгө көнүктүрүү. Тил бирдиктерин эркин жана аӊ-сезимдүү түрдө оозеки-жазуу кебинде колдонууга, өз пикирин, көз карашын толук билдирип, далилдөөгө, тил каражаттарын сүйлөшүүнүн максаты менен милдетине, чөйрө менен жагдай-шартына жараша орундуу колдоно билүүгө машыктыруу. Окуучуну өз кеп ишмердүүлүгүнө көӊүл буруп, аны өз алдынча өркүндөтүүгө болгон жөндөм-көндүмдөрүн бекемдөө. Баалуулук. Ɵзбек тилин эне тил катары баалап, аны менен сыймыктанып, өзүн-өзү, өз улутун, мекенин, дүйнөнү таанып-билүүнүн кубаттуу куралы, соолбос булагы катары эне тилин кастарлап, илим-билимди, кесипти өздөштүрүп, жан дүйнөсүндө аларды өздөштүрүүнүн каражаты катары колдонуу көндүмдөрүн өркүндөтүү.

2.2. Эне тилин окутуунун методологиялык негиздери

Ɵзбек тилин эне тил катары окутуу-үйрөтүү иштери педагогика илиминин жалпы, атайын жана жеке методологиясынын жоболоруна негизделет. Аны менен бирге, эне тилди окутууга болгон түшүнүк-мамиледе инсанга багыттап окутууга өзгөчө көӊүл бурулат, окутуу-үйрөтүүнүн жалпы мазмуну төмөнкүлөрдү камтыйт. Биринчи, эне тилин окутууну социалдаштыруу. Эне тилди окутууну социалдаштыруу реалдуу социалдык-турмуштук, коомдук азыркы суроо-талаптарга, муктаждыктарга жараша аныкталат. Азыркы өзбек тили – өзбек элинин улуттук тили, Кыргыз Республикасынын өзбек этносундагы жарандардын тили, окуучулардын өзбек (эне) тили окуу предмети, башка окуу предметтерин окуп-үйрөнүүнүн негизи болуп кызмат кылат. Мектеп окуучусу эне тилин дүйнөнү таанып-билүүнүн, таалим-тарбия алуунун каражаты, өзүн-өзү таанып-билүүсүнүн, келечек максаттарын аныктоонун жана ага жетүүнүн кубаттуу куралы катары кабылдап, тилдик-кептик маалыматтарды жетишерлик өздөштүрүп, аларды өз кебинде колдоно алуусуна жетиштирүү максаты коюлат. Экинчи, эне тилин окутууну гумандаштыруу. Мында эне тилди окутуу процессиндеги мугалим менен окуучунун, окуучу менен окуучунун мугалим менен ата-эненин ж.б. мамилелерин, карым-катышын, кызматташууларын бирин-бири сыйлаган, түшүнгөн, колдогон алда канча гумандуу, маданияттуу деңгээлге жеткирүү талабы алдыга чыгат. Ɵзбек тили мугалими теориялык-лингвистикалык билимдердин жыйындысын берүүчү адис эмес, ал – окуучулардын эне тили боюнча алуучу билим, билгичтик, көндүмдөрүнүн зарыл экендигин ынандырып-тастыктаган, аларды өздөштүрүүгө багыт берип, каражат-булагын ачып көрсөтүп, шарт түзүп, уюштуруучу субъект. Ал эми окуучу билимдердин жыйындысын алуучу, жыйноочу обьект гана эмес. Окуучу – социалдык-турмуштук суроо-талаптарга, жеке керектөөлөрүнө, муктаждыктарына жараша тилдик-кептик көндүмдөрдү өздөштүрүүчү субьект. Эне тили сабагы – эки тараптын (мугалим–окуучу) бирин-бири сыйлаган, бири-бирине ишенген, биргелешкен бир максатты көздөгөн бирдиктүү чыгармачыл жана жаратмандык иш-аракеттеринин ишке ашуу процесси. Ал максаттуу, жандуу жана эмоционалдуу сүйлөшүүгө негизделет. Мындай жандуу, кызыктуу эне тили сабагын уюштуруп, өткөрүүдө интерактивдүү методдор, дидактикалык-кырдаалдык оюндар, тексттер ж.б. маанилүү роль ойнойт. Үчүнчү, эне тилин окутууну ааламдаштыруу. Бул эки багытта ишке ашырылышы талап кылынат. Биринчиси, эне тилин окутууда жалпы эле тилди окутуу боюнча дүйнөлүк деӊгээлде иштелип чыккан коцепцияларды, технологияларды, критерийлерди ж.б. алардын соӊку жетишкендиктерин, тажрыйба-табылгаларын өзбек этноилимдеринин тыянак-сунуштары менен эриш-аркак колдонуу. Экинчиси, эне тилибиздин турмуш-тиричиликтин жеке, коомдук ишмердүүлүктүн бардык чөйрөлөрү менен түрлөрүн, улуттар аралык жана эл аралык карым-катнаштарды тейлөө маданиятын, мүмкүнчүлүктөрүн дүйнөлүк өнүккөн тилдердин колдонуу деӊгээлине чейин көтөрүүгө аракет кылуу, көп тилдүү, көп маданияттуу чөйрөлөрдө татыктуу ордун алуусуна кам көрүү. Окутуу-үйрөтүү иштеринде бул маселеге артыкчылыктуу маани берүү. Ɵзбек тилин эне тил катары окутууга коммуникативдик-ишмердүүлүк мамиле жасалып, окутуунун мазмундук өзөгүн текст түзүүсү, ал эми сабак процесси жандуу сүйлөшүү, талдоо, талкуулоо, текст түзүү иштери аркылуу жүргүзүлүшү кажет. Текст тилдик-кептик бирдик болуу менен бирге эле, ал дидактикалык да бирдик болуп саналат. Текст эне тилди окутуунун маанилүү эки багытын: тил системасын таанып-билүүгө жана сүйлөшүүнүн норма-эрежелерин, түрдүү кырдаалдарда кептик жүрүм-турумдун үлгүсүн бириктирип үйрөтүүгө шарт түзөт. Бул шартта текст тилдик системаны тейлеген мыйзам, нормаларды ж.б. тилдин функционалдык маанилери аркылуу өздөштүрүүгө өбөлгө болот. Функционалдык стилдердин түрлөрүнө жараша тексттерди класстар боюнча колдонуунун болжолдуу пайыздык катышы 1-таблицада берилди.

Класстар

Сүйлөшүү

Көркөм

Публицистика

Окуу-илимий

Иштиктүү стиль

5-7

5%

45-50%

30-35%

10%

5%

8-9

5%

30-35%

25-30%

15-20%

15%

10-11

5%

15-20%

30-35%

20-25%

20%

Эне тилин окутууда элдик педагогиканын «жакшы сүйлөгөнгө сүйлөп гана үйрөнүүгө болот», «жакшы ойлонсоң, жакшы сүйлөйсүң» деген накыл-насаатын, улуттук этникалык-тилдик өзгөчөлүктөрүн эске алуу талабы да коюлат. Орто мектепти бүткөн окуучу кеп ишмердүүлүгү – бул адам баласынын жеке, жалпы жана бардык ишмердүүлүктөрүнүн ажырагыс бөлүгү, компоненти экендигине бекем ынанууга тийиш. Кеп ишмердүүлүгүн өстүрүп-өркүндөтүү ой-жүгүртүүгө, ой жүгүртүү аң-сезимге, ал таанып-билүүгө, ал эми таанып билүү кызыгууга, умтулууга байланыштуу, атүгүл көз каранды. Демек, өзбек тилин окутууда окуучунун кеп ишмердүүлүгүн өркүндөтүү менен анын өзүн-өзү таанып-билүүсү, инсан катары калыптануусу, коомго, коомдогу социалдык-турмуштук жагдай-шарттарга жараша өз көз карашынын иштелип чыгышы, коллективде жашоого көнүгүүсү, турмуштук, ишмердүүлүк максатын аныктап, ага жетүүгө өбөлгө түзүлүшү, жеке суроо-талаптарын, муктаждыктарын канагаттандырууга жол табышы, тилди баарлашуунун максаты менен кырдаалына жараша колдоно билүүсү сыяктуу турмуштук зарыл компетенцияларга ээ болуусун камсыз кылуу маселелери чечилүүгө тийиш.

Окуу ресурстарын тандоонун жана окутуунун принциптери

Ɵзбек тилин окутуунун стандарты окутуунун жалпы дидактикалык принциптерине (илимийлүүлүк, жеткиликтүүлүк, табигыйлык, ырааттуулук, көрсөтмөлүүлүк ж.б.) жана жеке предметтик принциптерге негизделет. Предметтик принциптер эне тилди өздөштүрүүнүн мыйзам-ченемдеринен келип чыгат. Коммуникативдик принцип; Тил жана ойлоонун биримдиги принциби; Окуучулардын сүйлөшүү практикасынан тексттин теориясына өтүү принциби; Интеграциялык принцип; Стратегиялык принцип; Тил, кеп жана текстти биримдикте окутуу принциби. Коммуникативдик-ишмердүүлүк багытты ишке ашырууну камсыз кылуучу төмөндөгүдөй окуу ресурстарын тандоо принциптери да эске алынат: Дүйнө таануучулук принцип тилди дүйнө таанууну калыптандыруучу каражат катары, анын келип чыгышы, тарыхый өнүгүшү, функциялары, системалуулугу, тилдердин көп түрдүүлүгү, жазуу-сызуунун келип чыгышы, өзбек эли, тарыхы, маданияты, өзбек адабий тили жана аны коомдук турмуштун бардык чөйрөлөрүндө колдонуу, өнүктүрүү, сыймыктануу, коргоо ж.б. маалыматтарды камтыган окуу материалдарын (тексттерди) тандоону талап кылат. Системалык-функционалдык принцип кептин түрдүү типтерине жараша тандалган жана түрдүү стилдердеги тексттерди колдонууну көңүлгө алат. Ал аркылуу окуучулардын кеп ишмердүүлүктөрүн өркүндөтүүнүн теориялык жана практикалык негиздерин үйрөтүү, өзбек адабий тилин баарлашууну ишке ашыруучу, информация сактоону камсыз кылган система катары туюндурган негизги түшүнүктөрдү тандоо, өздөштүрүү ишке ашат. Эстетикалык принцип эне тилдин байлыгын, анын көркөм сөз каражаттарын, кеп маданиятын, тексттин этикалык, эстетикалык жагдайларын талдап үйрөнүүнү талап кылат. Аларды өздөштүрүү менен окуучунун кебинин көркөм, орундуу, эмоционалдуу болуусун, кеп ишмердүүлүгүн сапаттуу өркүндөтүүнү көздөйт. Предмет аралык принцип өзбек тилин окутуунун мазмунуна башка окуу предметтеринин материалдарын киргизүүнү, ал аркылуу окуучунун предметтер боюнча билимдерин тереӊдетүү, бышыктоо максатын көздөйт. Практикалык принцип эне тилдин практикалык негиздерине басым коюп, төмөнкүдөй милдеттерди чечет:

– тилдик фактыларды (жана тексттерди) талдоо, өздөштүрүү, классификациялоо, оңдоо, толуктоо, кайра түзүү, өз алдынча текст түзүү сыяктуу көндүмдөрдү калыптандырууга багытталган окуу материалдарын тандоо;

– керектүү маалыматтарды табуу, текст менен иштөө, баалоо, кайра иштеп чыгуу, кырдаалдар жана чөйрөгө ылайык маек куруу, өз пикирин, тыянагын билдирүү;

– окуучулардын түйүндүү жана предметтик компетенттүүлүктөрүн калыптандырууга багытталган окуу ишмердүүлүгүнүн формаларын, методдорун жана каражаттарын практикада колдонуу ж.б.

2.3. Предметтик билгиликтер

Предметтик билгиликтерди аныктоодо авторлор төмөнкүлөрдү эске алышты: Кептик-ой жүгүртүүчү ишмердүүлүгү төмөнкүдөй фазаларга ээ: мотив– максат – багыт алуу – пландаштыруу – ишке ашыруу – текшерүү; Кептик ишмердүүлүк процессинде сүйлөөчүнүн кебинде колдонулган грамматикалык категориялар жана угуучунун кебиндеги грамматикалык категориялар шайкештикте болот; Адамдын кеби анын дүйнө таанымын жана маданий деңгээлин чагылдырат. Мына ушуга байланыштуу эне тилин окуп-үйрөнүүдө ээ болуучу төмөнкүдөй жалпы билгиликтер белгиленди: тил таануучулук – тилдин системасын, тактап айтканда, тилдин түзүлүшү, анын категориялары тууралуу билимге ээ болуу, анын ичинде орфографиялык жана пунктуациялык сабаттуулукка жетишүү; кептик– кептик кырдаалдарга жана тилдик нормаларга ылайык жазуу жана оозеки формада карым-катнашты ишке ашыруу, өзүнүн кептик мүмкүнчүлүктөрүн өркүндөтөт жана сөздүк корун байытуу, байланыштуу кебин, сүйлөө, жазуу маданиятын өркүндөтөт; маданият таануучулук – тилдин улуттук-маданий өзгөчөлүгүн үйрөнөт, тил аркылуу элдин улуттук баалуулуктарын таанып-билет, элдик жана этномаданий лексиканы өздөштүрөт. Эми булардын ар бирин кененирээк түшүндүрсөк, тилдик компетенттүүлүккө ээ болуу өзүнө буларды камтыйт:

– 11-классты бүтүрүүчү эне тилинин жеке жана жалпы мыйзамдарын чагылдыруучу нормалар жана эрежелер боюнча билимге ээ болот, лингвистикалык маалыматтарды талдап -түшүндүрө алат, аналитикалык ой жүгүртүү көндүмдөрүнө ээ болот дегенди билдирет;

тилдик бирдиктердин, тилдин системасындагы алардын функцияларын тексттеги ролу менен байланышта түшүнөт; лингвистикалык түшүнүктөрдү, алардын кептеги функциялары менен маанилерин тексттин стилдерине ылайык комплексттүү түшүнүшөт; тилдик бирдиктердин синонимдештигин, структурасын, семантикасын тексттин стилдерине жараша айырмалай алышат; кептин оозеки жана жазуу формаларынын өзгөчөлүктөрүн айырмалай билишет; окуп үйрөнгөн орфограммалардын жана пунктуациялык эрежелердин көлөмүнө ылайык орфографиялык жана пунктуациялык көндүмдөргө ээ болот. Кептик компетенттүүлүккө ээ болуу булар менен түшүндүрүлөт:

– мектептин бүтүрүүчүсү (сүйлөөчү-угуучу) карым-катнаштык негизде аткарылуучу милдеттерди аныктоого, тилди пикир алышуунун ар кыл кырдаалдарында оозеки жана жазуу формасында пайдаланууга, өзүнүн сөздүк корун байытуу менен кептик мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө жөндөмдүү дегенди билдирет.

карым-катнаштын (коммуникациянын) максатына ылайык жүрүп жаткан сүйлөшүүнүн же текстеги ойдун предметин жана темасын түшүнөт жана түшүндүрүп бере алат; тексттеги негизги идеяны жана кошумча маалыматтарды бөлүп көрсөтүп, аларды талдап салыштырат; мазмунуна ылайык тексттердин функционалдык-семантикалык типтерин, кептин ар кыл түрлөрүн, тексттин жанрлары менен стилдерин айырмалайт жана оозеки, жазуу жүзүндө пайдалана алат; адабий тилдин (стилдердин) нормаларына, пикир алышуунун максатына (кептик кырдаалдарга) ылайык текст түзөт; текстти ар кыл стилдик айырмачылыктарына (бир стилдеги текстти экинчи стилге айландыруу), түрдүү эмоционалдык жагдайларга (тондорго) ылайыктап кайрадан түзөт. Маданият таануучулук компетенттүүлүккө ээ болуу булар менен түшүндүрүлөт: мектеп бүтүрүүчүсү эне тилин жетик өздөштүрүү аркылуу социалдык- маданий- кептик шартты жана тарыхый-маданий контекстти эске алууга жөндөмдүү дегенди билдирет, б.а.: коомдо жүрүм-турумдун нормаларына ылайык баарлашуунун да социалдык ролу менен маани-маӊызын түшүнө алат; элдин маданий мурасынын маанилүү бөлүгү катары тилге жекече мамилесин билдирет; кеп адебинин нормаларына ээ болот.

2.4. Предметтик жана түйүндүү билгиликтердин байланышы

Түйүндүү билгиликтер (маалыматтык, социалдык-коммуникативдик, өзүн-өзү уюштуруу жана көйгөйлөрдү чече билүүчүлүк) кыргыз тили сабагында предметтик: тил таануучулук, кептик жана маданият-таануучулук билгиликтер аркылуу калыптанат (2-чиймени караңыз). 2-чийме.Предметтик жана түйүндүү билгиликтердин байланышы

Турмуштук кырдаалдардан алынган кызыктуу тексттерди окуучулардын окуу (угуу) жана талкуулоо аркылуу ой жүгүртө билүү жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүү, ал тексттердин мазмунундагы таанытуучу жана тарбиялык баалуулук багыттарды аныктап-талдоого окуучуларга көмөктөшүү-негизги иш-аракеттерден болуп саналат. Ал тексттерди сынчыл көз караш менен баалоо да абдан маанилүү, анткени ал тексттерден маалыматтарды табууга, башкалардын пикирлерин уга билүүгө жана өз пикирин калыптандырууга, түрдүү көз караштарды салыштырууга үйрөтөт. Бай сөздүк корго ээ мектеп окуучусу өз оюн эркин жана так билдирүүгө жөндөмдүү болуу менен ар түрдүү кырдаал жана карым-катнаштын чөйрөлөрүндө жазуу жана сүйлөө аракеттери аркылуу көп ийгиликтерге жетишет. Эне тили боюнча карым-катнаштын маданиятына жетишүү бул – башка элдердин да маданиятын сыйлоо сезимин өнүктүрүүнү жөнгө салат. Предметтик билгиликтерди аныктоодо авторлор төмөндөгүлөрдү: кеп-ой жүгүртүү ишмердиги «мүдөө – максат – багыт алуу – пландоо – жүзөгө ашыруу – көзөмөлдөө» ирээти менен жүрөрүн; кеп ишмердигинде сүйлөөчүнүн кебинде колдонулган грамматикалык котегориялар жана угуучунун кебиндеги грамматикалык категориялар шайкештикте болорун эске алышты. Буга негизденип байланыштуу кептик, тил таануучулук жана маданият таануучулук билгиликтер бөлүнүп алынды.

- Кептик билгилиги – кеп ишмердигинин негизги 4 түрүндөгү (сүйлөө, угуу, окуу, жазуу) билгичтиктерди өнүктүрүүнү жүзөгө ашырат.

- Тил таануучулук билгилиги аркылуу – негизги мектеп үчүн тандап алынган темаларга, баарлашуу чөйрөлөрү менен кырдаалдарына жараша тилдик (фонетикалык, орфографиялык, лексикалык, грамматикалык) каражаттарды колдоно билүү, үйрөнүлүп жаткан тилдеги өзгөчөлүктөр жөнүндө билимдерди, ойду туюнтуучу ар түрдүү ыкмаларды өздөштүрүүгө жетишилет.

- Билгичтиктерди өнүктүрүүдө маалымат алуу жана алган маалыматтарды башкаларга өткөрүп берүү үчүн тилдик каражаттардын жетишсиздиги эске алынат. Мындай учурда реалдуу баарлашуу шартында жетишпеген билимдердин ордун толуктоо үчүн катнаш стратегияларын колдоно билүү зарыл болот.

Азыркы заманбап методиканын өзгөчөлүгү окуу процессинин шарттарын табигый катнаш шарттарына жакындатууга умтулуу менен мүнөздөлөт. Андыктан мугалим менен окуучунун эки тараптуу, биргелешкен чыгармачыл ишмердигинин натыйжасында предметтик (тил таануучулук, кептик жана маданият таануучулук) билгиликтерди калыптандырууга зор маани берилет. Предметтик билгиликтер окуучулардын чыныгы муктаждыктарына, катнаш үчүн зарыл жана өз ара макулдашылган билгичтиктеринин мүмкүнчүлүгүнө жараша аныкталып, маалыматтык, социо-катнаштык, өз ишмердигин уюштурууга жана маселе чечүүгө байланышкан орчундуу билгиликтерди калыптандырууга шарт түзөт.

2.5. Мазмундук түзүм. Окуу материалдарынын мазмундук түзүмдөргө жана класстарга жараша бөлүштүрүлүшү

Ɵзбек тили предметинин мазмуну жөнөкөйдөн татаалга кеткен өз алдынча системаны түзүп турат. Ал өзбек тилин эне тили катары окутуунун негизги багыттары катары эсептелинет жана ал мугалим менен окуучуга предмет боюнча түшүнүктү жалпылап жана бүтүндүгүн түшүндүрөт. Ɵзбек тилинин мазмунунун өзөгүн төмөндөгү бөлүктөр түзөт: -сөз, анын тилдеги жана кептеги орду; -сүйлөм, анын тилдеги жана кептеги орду; -байланыштуу кеп, кептин түрлөрү, текст жана стилдер; -орфография; -пунктуация. Бул мазмундук өзөк окутуунун бардык этаптарын аралап өтүүчү сызыкты түзөт жана ар бир класстын тиешелүү учурларында ачылып берилет. Курс өзбек тилин башталгыч класстардан тартып окутуунун логикалык уландысы болуп саналат, т.а. жалпы мазмун, окуп-үйрөнүүнүн формалары менен методдору уланмалуулук принцибинин негизинде түзүлгөн. Курс төмөндөгүдөй этаптарга бөлүнөт: Аталган курстардын урунттуу мазмуну төмөндөгүдөй: 1-этап. 5-7-класстар: морфология курсу. Бул этапта текст жөнүндө, тил бирдиктери: сөз, сөз айкаштары, сүйлөм, алардын кептеги кызматы жөнүндө маалыматтар кайталанат, тереңдетилет. Фонетика, орфоэпия жана графика боюнча («сөз жана анын тыбыштык кабы (кабыгы)») маалыматтар өзүнчө бөлүктөр менен берилет. 2-этап. 8-9-класстар: синтаксис курсу. 3-этап. 10-11-класстар: лексика жана грамматика боюнча материалдарды жалпылоо, системалоо ишке ашат, мындан сырткары, байланыштуу кеп, кептин түрлөрү, текст жана стилдер тереңдетилет. Окуу курсунун мазмунунун түшүндүрмөсү: Мазмундук өзөктүн биринчи, т.а. “Сөз, анын тилдеги жана кептеги орду” аттуу бөлүгүндө сөздүн мааниси, кептеги ролу, сөз түркүмдөрү, алардын түрлөрү, кептеги кызматы ачылып берилет; “Сүйлөм жана анын кептеги орду” аттуу бөлүгүндө сөз айкашы, сүйлөм, алардын түрлөрү, сүйлөмдүн кептеги коммуникативдик кызматы ачылып берилет; «Байланыштуу кеп, кептин түрлөрү, текст жана стилдер» (5-11-кл.) аттуу бөлүгүндө байланыштуу кеп, кептин түрлөрү, текст, анын түзүлүшү жана стилдер тууралуу түшүнүк берилет жана окуучулардын байланыштуу кебин өтүктүрүү, текст түзүп жазуу-сүйлөө ишмердүүлүгүн өркүндөтүү иштери аткарылат; Орфография (5-11-кл.) бөлүгүндө окуучулардын орфографиялык сабаттуулугу бекемделинет; Пунктуация (5-11-кл.) бөлүгүндө окуучулар сүйлөмдөрдү жазуудагы сабаттуулугу бекемделинет. Бул этаптардын ар биринин өзөгүн байланыштуу кеп, кептин түрлөрү жана стилдер, кеп ишмердүүлүгүнүн төрт түрү (угуу, сүйлөө, окуу, жазуу) аралап өтөт. Ал материалдар жөнөкөйдөн татаалга кеткен системалык ырааттуулук менен ар бир этапта ар бир класста грамматикалык-лексикалык материалдар менен бирге жуурулуштуруп сунушталып отурат. 2.6. Орфографиялык жана пунктуациялык минимумдар

Орфографиялык минимум Уңгуда үндүү жана үнсүздөрдүн туура жазылышы. Уңгуга мүчөлөр уланганда жумшак үнсүздөрдүн каткалаң үнсүздөргө айланышы жана анын туура жазылышы. -ли жана –лик, -чи, -чилик мүчөлөрүнүн жазылышы. -ла жана –илла мүчөлөрүнүн жазылышы . -дай жана –дек мүчөсүнүн жазылышы. -ники мүчөсүнүн жазылышы ъ жана ь белгилеринин сөздөрдө колдонулуу орундары. Үнсүздөрдөн кийин келган уңгу мүчөсүнүн туура жазылышы Бе-, сер-, ба-, но- уйгудан мурда келген мүчөлөрүнүн туура жазылышы Энчилүү аттарда баш тамга. Жөндөмө мүчөлөрү –нинг, -ни, -га, -да, -дан. Таандык мүчөлөр –им, -инг, -и, -имиз, -ингиз, -и ёки –ларининг жазылышы. Энчилүү зат атоочтордо-боз, -гар, -кар, -гич, -дош, -зор, -чи, -дош, -кор, -каш, -бон, -боз, -хон, -дўз мүчөлөрүнүн жазылышы. Буюм-нерсе зат атоочторду жасоочу мүчөлөр -гич(-кич, -қич, -ғич), -к,-ак, -иқ, -ма Жер-суу атын жасоочу –зор, -лоқ, -истон мүчөлөрүнүн жазылышы. Кош, кошмо жана кыскартылган зат атоочтордун жазылышы. Сер-, но- уйгудан мурда келген мүчөлөрүнүн жазылышы. Сын атоочтордо –сиз, -кор, -дор, -чан, -мас, -ғайри, -симон, -ий, -вий, -ма мүчөлөрүнүн жазылышы. -ли сын атооч жасоодо көп колдонулуусу аффикс жана анын жазылышы. -ги, -қи, -ки аффикстери жана алардын жазылышы. Этиштин чактарында мүчөлөрүнүн колдонулушу жана жазылышы. Этиштин терс формаларынын жазылышы. Чак мүчөлөрүнүн жазылышы. Этиш жасоочу мүчөлөрдүн жазылышы. Тактоочтордо мүчөлөрүнүн колдонулушу жана жазылышы. у ва ў, о ва ў үндүүлөрүнүн үнсүздөрдүн жардамында маани жагынан айырмаланышы жана уңгуда (бур-бўр, бор-бўл сөздөрүнүн туура жазылышы) Кошмок сөздөрдүн жазылышы.. Кош сөздөрдүн жазылышы. Кыскартылган сөздөрдүн жазылышы Кош сөздөрдүн жазылышы. Мисалы, ош-пош, чой-пой. Эгер кош сөздөр ортосунда –у, -ю жүктөмөлөрү колдонулса сызыкча коюлбайт. Ёшу қари, каттаю кичик каби Катыштык сын атооч мүчөлөрүнүн жазылышы Этиштин ыңгайлары жана катыштык мүчөлөрүнүн жазылышы. Сан атоочтордо –инчи (-нчи), -та, -тача, -тадан, -лаб, -дан мүчөлөрүнүн жазылышы. -та мүчөсү жазылганда уңгудагы р үнсүзүнүн т га айланышы жана жазылышы. Мисалы, бир+та – битта сыяктуу. Сан атоочтордо дона сөзүнүн колдонулушу жана жазылышы Эркин маанини түшүндүрбөгөн ат атоочтордун кошулуп жазылышы. Мисалы, аллақачон, аллаким Эки бөлүгү тең маанини берип, эркин колдонулушу мүмкүн болгон ат атоочтордун жазылышы. Масалан, ҳеч нарса, ҳеч қачон. Кош жана кайталанма ат атоочтордун ортосунда сызыкчанын коюлушу. Ат атоочтор, сан атоочтор жана сын атоочтордо орфограммалар. Этиштик уңгуда –ган, -ётган, -р, –ар, -диган, -мас мүчөлөрүнүн жазылышы. Тактоочто –гани мүчөсүнүнг –гали шекилинде келип жазылыш жагдайы. Тактоочтордо этиштин уңгусуна –б, -иб, -а(-й), -гач(-кач, -қач), -гунча (-кунча, -қунча) мүчөлөрүнүн жазылышы. Кыймыл аракетте -ув,-в, -иш, -ш мүчөлөрүнүн жазылышы. Сөз жасоочу мүчөлөрдүн жардамы менен тактоочтун жасалышы жана жазылышы. Тактоочтордо –ча, -ларча, -часига, -лигича, -лаб, -она. –ан, -лай, -инча мүчөлөрүнүн жазылышы. Сөздөрдү кошуу менен түзүлгөн тактоочтордун жазылышы. -ми, -чи, -гина, -а(-я, -у (-ю), -да, -ку мүчөлөрү менен, фақат, ҳам, ҳаттоки сөздөрүнүн жардамынжа жүктөмөлөрдүн колдонулушу жана жазылышы. Илеп сөздөрдүн жазылышы.

Пунктуациялык минимум

Жай сүйлөм, суроолуу сүйлөм, илептүү сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Ээ жана баяндоочтун ортосундагы сызыкча. Сүйлөмдүн уюшма бөлүктөрүнүн ортосундагы тыныш белгилери. Илептүү сүйлөмдөрдө тыныш белгилер. Кириш сөздүү сүйлөмдөрдө тыныш белгилер. Көчүрмө жана өздөштүрмө сүйлөмдөрдөдүн тыныш белгилери. Жуп жана кайталанган сөздөрдүн сызыкча менен жазылышы.

Жуп жана кайталанган ат атоочтордун сызыкча менен жазылышы. Иш кагаздар стилиндеги сүйлөм жана тексттин тыныш белгилери. Атактуу аттардын тырнакча мене ажыратылышы. Кошмо сын атоочтордун кошулуп жана дефис менен жазылышы. Кошмо сүйлөмдө ажыратуучу тыныш белгилер. Жазууда сыпатташтардын ажыратылып жазылышы. Жалгыз сыпатташтарда тыныш белгилер. Тактоочтордо тыныш белгилери. Аммо, лекин, бироқ, чунки байламталарынын колдонулушу жана жазылышы. Билан, учун, сари, орқали, сайин сингари, каби көмөкчүлөрүнүн башындагы сөздөр менен бирге колдонулушу жана алардын жазылышы. Жөнөкөй сүйлөмдөгү сызыкча. Уюшма бөлүктүү сүйлөмдөрдүн арасындагы тыныш белгилери. Сүйлөмдө жалпылоочу сөздөрдү колдоодо кош чекит жана сызыкча. Кайрылуу, кириш сөз жана илептерде тыныш белгилери. Татаал бөлүктүү сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Көчүрмөнү берүүдө тыныш белгилери. Багыныңкы татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Тең байланыштагы татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Байламтасыз байланыштагы татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Түрдүү байламталуу татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Тең жана тең байланыштагы байламталарды колдонуудагы тыныш белгилери. Иш кагаздардын пунктуациясынын белгилери жана ырасмийлештирүү. Башка бирөөнүн оюн берүүдө тыныш белгилери; байланыштуу текстте тыныш белгилери. Тексттерде маанилүү бөлүктөрдү берүүдө абзац пунктуация белги катары. Окуу материалынын мазмундук багыты жана класстар боюнча бөлүштүрүлүшү

№

Мазмундук багыты

5-класс

6- класс

7- класс

8- класс

9- класс

1

Текстик речь (кеп)

Коомдук жашоодогу тилдин ролу Текст тиби, белгилери.

Тил жана маданият Тексттердин аралаш типтери.

Өзбек тилинин пайда болуусу жана өнүгүүсү

Азыркы өзбек тили

Тил өнүгүүчү система катарында

Текст Сүйлөшүү жана китептик (книжный) стилдери Тексттин илимий жана көркөм стилдери

Текст Иш кагаздар жана илимий стилдердин тил каражаттары

Текст Публистикалык стилдердин тил каражаттары

Текст Көркөм, иш кагаздар, илимий жана публистикалык стилдердеги жөнөкөй сүйлөмдөрдүн синтаксиси

Текст Көркөм, иш кагаздар, илимий жана публистикалык стилдердеги жөнөкөй жана татаал сүйлөмдөрдүн синтаксиси

2

Сүйлөмдүк речь

Сөз айкаштарынын түрү

Сөз айкаштарынын байланыш түрлөрү

Жөнөкөй сүйлөм жана анын түрлөрү (баш жана айкындооч мүчөлөр, уюшма сүйлөмдөр, үндөлмөлөр, кириш сөздөр)

Жөнөкөй сүйлөм (айкындооч мүчөлөр, уюшма сүйлөмдөр, каратма жана кириш сөздөр)

Жөнөкөй сүйлөм (сын атооч жана тактоочтун обороттору)

Жөнөкөй сүйлөм жана анын түрлөрү. Уюшма сүйлөмдөрдө жалпылагыч сөздөр. Ажыратылган сүйлөм булактары(аныктоочтор, эскерткичтер, толуктоочтор, бышыктоочтор жана ушул сыяктуулар) Кириш сүйлөмдөр.

Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн байланыш каражаттары

Татаал сүйлөм: ТС көчүрмө сүйлөмдөр менен

Татаал сүйлөм. ТБТС, ББТС, ББТС(тең байланыштагы татаал сүйлөм, багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм, байламтасыз байланыштагы татаал сүйлөм жана түрдүү байланыштагы сүйлөм)

Көчүрмө жана өздөштүрмө сүйлөм Этикеттүү диалог

Көчүрмө жана өздөштүрмө сүйлөм Диалог жана монолог

Көчүрмө жана өздөштүрмө сүйлөм. Цитата.

3

Нутқда Сөз

Сөз жана тыбыш (фонетика, графика жана орфография, орфоэпия)

Сөз жана анын лексикалык мааниси Көп маанилүү, синонимдер, антонимдер, омонимдер

Сөз жана анын лексикалык мааниси Архаизмдер, историзмдер, өздөштүрүлгөн сөздөр, профессионализмдер, диалектизмдер, неологизмдер, фразеологизмдер. сөздөрдүн маанисинин өзгөрүү түрлөрү

Сөздөрдүн жасалышы. Морфемалар жана анын түрлөрү. Сөздөрдүн морфемдик талдоосу. Сөздөрдүн жасалышынын негизги усулдары(уңгуга мүчөлөрдүн улануу жолу менен, сөзгө сөз кошуу жолу менен)

Сөздөрдүн жасалышы Түпкү жана жасама негиз. Морфемика жана сөз жасалышы боюнча талдоо. Татаал кыскартылган сөздөр.

Сөз түркүмдөрү Эркин сөз түркүмдөрү (зат атооч, сын атооч, этиш)

Сөз түркүмдөрү Эркин сөз түркүмдөрү (сан атооч, ат атооч)

Сөз түркүмдөрү Эркин сөз түркүмдөрү (сыпатташ, тактооч) Жардамчы сөз түркүмдөрү

4

Орфография

Үндүү жана үнсүздөр, Ъ жана Ь белгилери; Жумшак жана каткалаң үнсүздөрдүн жазылышы; И жана у үндүүлөрүнүн айтылышы жана жазылышы. А,о жана ў, э үндүүлөрүнүн айтылышы жана жазылышы. Е, ё, ю, я үндүүлөрүнүн айтылышы жана жазылышы. Ҳ жана х үнсүздөрүнүн айтылышы жана жазылышы. Басым жана басымсыз муун.

Үндүү жана үнсүздөр, Ъ жана Ь белгилери;

Катар келген үнсүздөр; Катар келген үндүүлөр

Нг, ж жана ц тамгаларынын жазылышы Ъ жана ь белгилеринин колдонулушу

Эркин жана жардамчы сөз түркүмдөрүнүн туура жазылышы Зат атооч Сын атооч Этиш

Эркин жана жардамчы сөз түркүмдөрүнүн туура жазылышы Сан атооч Ат атооч

Эркин жана жардамчы сөз түркүмдөрүнүн туура жазылышы Сыпатташ Тактооч Жандооч Байламта Жүктөмө Үндөмө

5

Пунктуация

Сүйлөмдүн аягындагы тыныш белгилери

Жөнөкөй сүйлөм Ээ жана баяндоочтун ортосуна коюлчу сызыкча. Уюшиқ бўлакли, ундалмали, кириш сөзли жөнөкөй сүйлөмдөрдө тыныш белгилери

Жөнөкөй сүйлөм Иш кагаздар стилиндеги сүйлөм жана тексттерде тыныш белгилери

Жөнөкөй сүйлөм Жазууда сын атоочтук жана тактоочтук оборотторду белгилөө. Жеке тактоочторду белгилөө. Илептүү сүйлөмдөрдө илеп белгилери.

Жөнөкөй сүйлөм Жөнөкөй сүйлөм сызыкча. Уюшма булактуу сүйлөмдөрдө үтүр. Жалпылоочу сөздү сүйлөмдөрдө кош чекин жана тире. Салыштырмалуу шекилдеги сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Илептүү, кириш сөздүү жана үлептүү сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Эскертүүчү сөздөрдө тыныш белгилери.

Татаал сүйлөм Татаал сүйлөмдүн ортосундагы үтүр

Татаал сүйлөм. Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Тең байланыштагы татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Байламтасыз татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери. Аралаш татаал сүйлөмдөрдө тыныш белгилери.

Көчүрчө жана өздөштүрүлгөн сүйлөм Көчүрчө жана өздөштүрүлгөн сүйлөмдөрдө тыныш белгилери

Көчүрчө жана өздөштүрүлгөн сүйлөм Көчүрчө жана өздөштүрүлгөн сүйлөмдөрдө тыныш белгилери

3.1. Окуучулардын билиминен күтүлүүчү натыйжалар (баскычтар жана класстар боюнча)

Тѳмѳнкү таблицада класстар боюнча күтүлүүчү натыйжалар кѳрсѳтүлгѳн. Биринчи цифрада класстар берилген, экинчи цифрада мазмундуу багыт, үчүнчү – предметтик компетенттүүлүк, тѳртүнчү – күтүлүүчү натыйжа.

Масалан 5.2.1.1. – бу: “5” – бешинчи синф “1” – мазмуний йўналиш “Нутқда матн” “1” – тилни билиш компетентлиги “1” - кутилган натижа

Масалан 7.3.3.1 – бу: “7” – еттинчи синф “3” – “Нутқда сўз”мазмуний йўналиши “3” – маданиятни билиш компетентлиги “1” – кутилган натижа

Масалан 9.2.2.1. – бу: “9” – тўққизинчи синф “2” – “Нутқда гап”мазмуний йўналиш “2” – нутқий компетентлик “1” – кутилган натижа

№

Мазмуний йўналиш

5-синф

6-синф

7-синф

8-синф

9-синф

1

Нутқда матн

5.2.1.1. Матн структураси, унинг турлари(тасвир, ривоя, муҳокама) ва нутқ услублари(сўзлашув, бадиий, илмий ) ҳақида тасаввурга эга.

6.1.1.1. Нутқнинг расмий-идоравий илмий услубларидаги матнларни фарқлайди.

7.1.1.1.Оммабоп услубдаги матнларни аниқлайди.

8.1.1.1.Нутқнинг расмий-идоравий, бадиий, илмий ва оммабоп услубларининг стилистик хусусиятларини тушунтиради.

9.1.1.1. Нутқнинг расмий-идоравий, бадиий, илмий ва оммабоп услубидаги матнларни стилистик таҳлилларини бажаради.

5.1.2.1. Матн структураси, унинг тур ва услублари(сўзлашув, илмий ва бадиий)ўқув дастурлари томонидан берилган жанрлар доираси ҳақидаги оғзаки ва ёзма нутқни қўллайди.

6.1.2.1. Ўқув дастурлари томонидан берилган жанрларда шахсий матнларни яратишда нутқнинг расмий-идоравий ва илмий услубларининг тил хусусиятларини қўллайди.

7.1.2.1.Ўқув дастурлари томонидан берилган жанрларда шахсий матнларни яратишда оммабоп услубнинг тил хусусиятларини қўллайди.

8.1.2.1. Содда гап синтаксиси бўйича маълумотлардан фойдаланиб, ўқув дастурлари томонидан берилган жанрларнинг расмий-идоравий, бадиий, илмий ва оммабоп нутқ услубларидаги шахсий матнларни тузади.

9.1.2.1.Содда ва қўшма гап синтаксиси бўйича маълумотлардан фойдаланиб, ўқув дастурлари томонидан берилган жанрларнинг расмий-идоравий, бадиий, илмий ва оммабоп нутқ услубларидаги шахсий матнларни тузади.

2

Нутқда гап

5.2.1.1.Содда гапнинг коммуникатив функцияси, тузилиши, интонацияси, турлари ва қўшма гапдаги алоқа воситалари ҳақидаги тасаввурга эга.

6.2.1.1.Кўчирма ва ўзлаштирма гапни фарқлайди, содда гапнинг ҳар хил турларининг структурасини тушунтиради.

7.2.1.1.Сифатдош ва сифатдош оборотли, равишдош ва равишдош оборотли гапларни аниқлайди.

8.2.1.1.Ўзгалар нутқини бериш усуллари ҳақидаги тасаввурга эга, содда гапнинг барча турларининг таҳлилини амалга оширади.

9.2.1.1.Қўшма гапнинг коммуникатив функцияси, тузилиши, интонацияси, турлари ҳақидаги тасаввурга эга.

5.2.2.1.Содда гапнинг коммуникатив функцияси, тузилиши, интонацияси, турлари ҳақидаги оғзаки ва ёзма нутқ маълумотларидан фойдаланади.

6.2.2.1.Кўчирма гапни ўзлаштирма гапга айлантиради, тузилиши, интонацияси ва турлари ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиб содда гап тузади.

7.2.2.1.Сифатдош ва сифатдош оборотли, равишдош ва равишдош оборотли гаплар тузади.

8.2.2.1.Содда гапнинг барча турларини тузади, кўчирма гапни ўзлаштирма гапга айлантиради.

9.2.2.1.Коммуникатив вазифасига мувофиқ қўшма гапнинг ҳар хил турларини тузади.

5.2.3.1.Кундалик мулоқотнинг одоб нормаларини билади.

6.2.3.1.Мулоқот ҳолати билан мувофиқ бўлган тил воситаларидан фойдаланади.

7.2.3.1. “Яхши” нутқни яратиш учун сифатдош ва равишдош оборотли конструкцияларнинг маъносини тушунишини намойиш этади.

8.2.3.1.Нутқ нормалари, унинг услублари билан мувофиқ содда гап конструкцияларидан фойдаланади.

9.2.3.1. Нутқ нормалари, унинг услублари билан мувофиқ қўшма гап конструкцияларидан фойдаланади.

3

Нутқда сўз

5.3.1.1.Сўзнинг фонетик, маъновий, морфем таркиби, сўз ясашнинг асосий усуллари ва мустақил сўз туркумлари(от, сифат, феъл) ҳақида маълумотга эга.

6.3.1.1.Сўзнинг келиб чиқиши ва яхлит лексик маъноси бўйича тавсифлайди, мустақил сўз туркумлари(сон, олмош) ҳақидаги маълумотга эга.

7.3.1.1.Мустақил(сифатдош, равишдош, равиш, ҳолат категорияси) ва ёрдамчи (кўмакчи, боғловчи, юклама, модал) сўз туркумлари ҳақидаги маълумотга эга

8.3.1.1.Сўзни тил ва нутқнинг маъновий бирлиги сифатида тавсифлайди

9.3.1.1. Сўзни тил ва нутқнинг маъновий бирлиги сифатида тавсифлайди

5.3.2.1.Сўзларни орфоэпик, сўз ясалиши ва лексик меъёрлар билан мувофиқ равишда оғзаки ва ёзма нутқда ишлатади; от, сифат, феълларни уларнинг грамматик тавсифлари ва матний вазифалари билан мувофиқ равишда қўллайди

6.3.2.1.Сўзларни уларнинг келиб чиқиши ва ифодалилик даражасини инобатга олиб оғзаки ва ёзма нутқда қўллайди

7.3.2.1.Сифатдош, равишдош, равиш, ҳолат категорияси ва ёрдамчи сўз туркумларини уларнинг грамматик тавсифлари ва матний функциялари билан мувофиқ равишда фойдаланади.

8.3.2.1.Турли сўз туркумига оид сўзларни уларнинг грамматик тавсифлари ва матний функциялари билан мувофиқ равишда оғзаки ва ёзма ибораларда қўллайди

9.3.2.1. Турли сўз туркумига оид сўзларни уларнинг грамматик тавсифлари ва матний функциялари билан мувофиқ равишда оғзаки ва ёзма ибораларда қўллайди

5.3.3.1.Ўзбек тилидаги мақол, матал, ҳикматли сўзлар ва ибораларнинг маъносини тушунади

6.3.2.1.Ўзбек маданиятининг предмет ва кўринишларини англатувчи сўзларнинг маъносини тушунади

7.3.3.1.Ибораларни тузишда мустақил сўз туркумларининг ролини тушунади

8.3.3.1.Миллий-маданий компонентли сўз ва ибораларнинг ролини тушунади

9.3.3.1. Миллий-маданий компонентли сўз ва ибораларнинг ролини тушунади

4

Орфография

5.4.1.1.Ўрганилган қоидаларни ёзувда 5-синфнинг орфографик минимуми доирасида қўллайди

6.4.1.1.Ўрганилган қоидаларни ёзувда 6-синфнинг орфографик минимуми доирасида қўллайди

7.4.1.1. Ўрганилган қоидаларни ёзувда 7-синфнинг орфографик минимуми доирасида қўллайди

8.4.1.1.Ёзувда ўрганилган орфографик қоидаларни қўллайди

9.4.1.1. Ёзувда ўрганилган орфографик қоидаларни қўллайди

5

Пунктуация

5.5.1.1.Тиниш белгиларини гап структураси ва ибора маъносига мувофиқ 5-синф пунктуацион минимум доирасида ишлатади

6.5.1.1. Тиниш белгиларини гап структураси ва ибора маъносига мувофиқ 6-синф пунктуацион минимум доирасида ишлатади

7.5.1.1. Тиниш белгиларини гап структураси ва ибора маъносига мувофиқ 7-синф пунктуацион минимум доирасида ишлатади

8.5.1.1. Тиниш белгиларини гап структураси ва ибора маъносига мувофиқ 8-синф пунктуацион минимум доирасида ишлатади

9.5.1.1. Тиниш белгиларини гап структураси ва ибора маъносига мувофиқ 9-синф пунктуацион минимум доирасида ишлатади

Таълимнинг кутилган натижалари ва индикаторлар 5-синф (Намуна)

№

Мазм. йўнал.

Мақсад ва индикаторлар

1-даража

2-даража

3-даража

1.

Нутқда матн

5.1.1.1.Матн структураси, унинг турлари(тасвир, ривоя, муҳокама) ва нутқ услублари(сўзлашув, бадиий, илмий) ҳақидаги тасаввурга эга

Матн белгиларини айтади

Ўқув матнининг структуравий қисмларини айтади Ўқув матни мавзусини айтади Матн барча турларининг белгиларини айтади Ўрганилган нутқ услубларининг белгиларини айтади

Матнни матн бўлмагандан фарқлайди Ўқув матнининг структуравий қисмлари, асосий маъносини, асосий ва иккинчи даражали маълумотни ажратади Ўқитувчи раҳбарлигида ўқув матнининг турини яратади Ўқитувчи раҳбарлигида ўқув матнининг турини аниқлайди Ўқитувчи раҳбарлигида нутқнинг сўзлашув ва китобий услубларини фарқлайди

Нотаниш матннинг асосий маъноси, структуравий қисмлари, асосий ва иккинчи даражали маълумотларни ажратади Нотаниш матннинг содда режасини мустақил яратади Нотаниш матннинг турини мустақил аниқлайди Нутқнинг сўзлашув ва китобий услубларини мустақил фарқлайди

5.1.2.1. Матн структураси, унинг тур ва услублари(сўзлашув, илмий ва бадиий)ўқув дастурлари томонидан берилган жанрлар доираси ҳақидаги оғзаки ва ёзма нутқни қўллайди.

Китобий услубдаги таклиф қилинган матнларни мазмунини мувофиқ бўлган лексика ва жанр спецификасини сақлаш билан айтиб бера олади Намунага қараб шакли ўзгартирилган матнни такомиллаштиради

Ўқитувчи томонидан берилган бошқа ўхшаш мавзуга оид намунага ўхшаш ўзининг матнини яратади Ўқитувчи раҳбарлигида иншога тўпланган материални гуруҳлашни, айтилганларни умумлаштиришни, хулосалар қилишни билади Таклиф қилинган алгоритм бўйича шакли ўзгартирилган матнни такомиллаштиради

Ибора/матн мавзусини ва унинг ёритилишига оид ўзининг муносабатини мустақил аниқлайди Шакли ўзгартирилган матнни мустқил такомиллаштиради

5.1.3.1. Тилнинг жамиятдаги ролини тушунтиради

Таклиф қилинган ўқув ҳолатларида ролларга мувофиқ диалогга ёрдам кўрсатади Луғат ёрдамида матнлардаги миллий-маданий компонентларни акс эттирувчи сўзларнинг маъносини тушунтиради

Нутқда миллий-маданий компонент маъносидаги лексикадан фойдаланади Картина ва предметларни тасвирлашда халқнинг маданият ва анъаналарининг ўзига хос хусусиятларини белгилайди

Ўзбеклар табиати ва она ўлка табиати, ўз ватани ва бошқа мамлакатлар тарихини акс эттирувчи санъат асарларига ўз муносабатини ифода қилади, унинг ҳаётида илмий билимларнинг фойдаси ҳақидаги жумлаларни тузади

2

Нутқда гап

5.2.1.1.Содда гапнинг коммуникатив функцияси, тузилиши, интонацияси, турлари ва қўшма гапдаги алоқа воситалари ҳақидаги тасаввурга эга

Берилган намуна бўйича сўз бирикмалари, уюшиқ бўлакли, ундалмали, кириш сўзли содда гапларни, қўшма гаплардаги алоқа воситаларини тавсифлайди

Берилган алгоритм бўйича сўз бирикмалари, уюшиқ бўлакли, ундалмали, кириш сўзли содда гапларни тавсифлайди

5.2.2.1. Содда гапнинг коммуникатив функцияси, тузилиши, интонацияси, турлари ҳақидаги оғзаки ва ёзма нутқ маълумотларидан фойдаланади

Берилган намуна бўйича сўз бирикмалари, уюшиқ бўлакли, ундалмалари, кириш сўзли содда гапларни, ўрганилган алоқа воситалари билан қўшма гаплар тузади

Берилган алгоритм бўйича сўз бирикмалари, уюшиқ бўлакли, ундалмалари, кириш сўзли содда гапларни, ўрганилган алқа воситалари билан қўшма гаплар тузади

Мустақил равишда сўз бирикмалари, содда гап, қўшма гапни коммуникатив вазифасига мувофиқ турини танлайди

5.2.3.1.Кундалик мулоқотнинг этикет нормаларини билади

Таниш нутқий ҳолатда ўзбек тили нутқий этикетининг серунум қўлланадиган оборотларидан фойдаланади

Ўзгарган нутқий ҳолатда ўзбек тилидаги нутқ этикетининг серунум оборотларидан ҳақли равишда фойдаланади

Нутқий ҳолат билан мувофиқ равишда ўзбек тилида нутқ этикет оборотларини мустақил танлайди

3

Нуқтда сўз

5.3.1.1.Сўзнинг фонетик, маъновий, морфем таркиби, сўз ясашнинг асосий усуллари ва мустақил сўз туркумлари(от, сифат, феъл) ҳақида маълумотга эга

Ҳарф ва товушларни фарқлайди Сўз маънога эга ва у маъноли қисмлардан иборат эканлигини тушунаётганлигини намойиш этади Сўзларнинг асосий ясалиш усулларини айтади Ўрганилган мустақил сўз туркумлари категорияларини айтади

Ўқитувчи раҳбарлигида сўзнинг фонетик, морфем, сўз ясалиши ва лексик таҳлилини бажаради Ўқитувчи раҳбарлигида ўрганилган сўз туркумларининг морфологик таҳлилини бажаради

Мустақил равишда сўзнинг фонетик, морфем, сўз ясалиши ва лексик таҳлилини бажаради Мустақил равишда ўрганилган сўз туркумларининг морфологик таҳлилини бажаради

5.3.2.1.Сўзларни орфоэпик, сўз ясалиши ва лексик меъёрлар билан мувофиқ равишда оғзаки ва ёзма нутқда ишлатади; от, сифат, феълларни уларнинг грамматик тавсифлари ва матний вазифалари билан мувофиқ равишда қўллайди

Унли, ундош товушларни ва уларнинг сўздаги мувофиқлашишини, шунингдек серунум сўзларни тўғри талаффуз қилади Таниш нутқий ҳолатда сўзларни уларнинг лексик ва грамматик маъноларига мувофиқ қўллайди Нутқдаги ўрганган синонимлар ва антонимлардан фойдаланади Намуна бўйича сўзларни эмоционал-баҳолаш қўшимчалари билан ишлатади От, сифат ва феълларни асосий ва иккинчи даражали бўлаклар ролида намуна бўйича ўрганилган синтактик конструкцияларда қўллайди

Янги сўзларни тўғри талаффуз қилади Сўзларни уларнинг лексик ва грамматик маъноларига мувофиқ, синонимлар, антонимларни ўзгарган нутқий ҳолатда қўллайди Ўқитувчи раҳбарлигида синонимларни матнда гапларнинг алоқа воситаси сифатида ва ноўрин такрорийликни бартараф этиш воситаси сифатида қўллайди Сўзларни эмоционал-баҳолаш қўшимчалар билан ишлатади От, сифат ва феълларни асосий ва иккинчи даражали бўлаклар ролида алгоритм бўйича ўрганилган синтактик конструкцияларда қўллайди

Мустақил равишда сўз ва сўз шаклларини уларнинг лексик ва грамматик маъноларига мувофиқ, синонимлар, антонимларни ўзгарган нутқий ҳолатда танлайди Матнда гапларни боғлаш ва ноўрин такрорийликни бартараф этиш учун синонимларни мустақил равишда танлайди От, сифат ва феълларни асосий ва иккинчи даражали бўлаклар ролида турли синтактик конструкцияларда ўринли қўллайди

5.3.3.1.Ўзбек тилидаги мақол, матал, ҳикматли сўзлар ва ибораларнинг маъносини тушунади

Таниш нутқий ҳолатда ўзбек тилида ўрганилган мақол, матал, ҳикматли сўзлардан фойдаланади

Ўзгарган нутқий ҳолатда ўзбек тилидаги ўрганилган мақол, матал, ҳикматли сўзлардан ҳақли равишда фойдаланди

Нутқий ҳолатга мувофиқ серунум мақол, матал, ҳикматли сўзлар ва ибораларни мустақил танлайди

4

Орфогра фия

5.4.1.1.Ўрганилган қоидаларни ёзувда 5-синфнинг орфографик минимуми доирасида қўллайди

Таниш белгиларга кўра ўрганилган орфограммаларни аниқлайди Ўқув матнларида ўрганилган орфограммалар билан сўзларни тўғри ёзади

Ўрганилган орфография қоидаларини қўллаш учун бир ўзакли ва текшириладиган сўзларни танлайди

Орфографик хатоларни топади ва тузатади

5

Пунктуа Ция

Гапда тиниш белгилари билан ажратиш зарур бўлган маъновий парчаларни (икки ёки ундан ортиқ грамматик асослар, уюшиқ бўлаклар, ундалмалар, кириш сўзлар)топади Ўқитувчи раҳбарлигида ўрганилган қоидалар билан мувофиқ равишда тиниш белгиларини қўяди

Ўрганилган конструкцияларда тиниш белгининг ўрни ва танловини асослайди Берилган алгоритм бўйича ўрганилган қоидаларга мувофиқ тиниш белгиларини қўяди

Мустақил яратган матнларда тиниш белгининг ўрни ва танловини асослайди Пунктуацион хатоларни топади ва тузатади

3.3. Окуучулардын жетишкендиктерин баалоонун негизги стратегиялары

Ɵзбек тили сабагындагы билимдин натыйжасын баалоо окутуп үйрѳтүүнүн формалары жана методдорунун максаты менен тыгыз байланышта. Баалоонун максаты- күтүлүп жаткан билимдин чыныгы натыйжаларына карата аныктоо. Окуучулардын билимин баалоодо мугалим окутуунун методдоруна жана формаларына жараша түрдүү методдорду колдонот. Баалоонун негизги принциптери Окуучуларды баалоодо мугалим калыстык, ишеничтүүлүк, жарамдуулук сыяктуу негизги принциптерди жетекчиликке алышы зарыл. Калыстык. Калыстык принципи бардык окуучулар бирдей шартта окшош сыноодон ѳтүшүн талап кылат. Маалыматтарды текшкрүү калыстыгы мугалим үчүн дагы, бардык окуучулар үчүн дагы баалоонун бирдей критерийлеринин болушун туюндурат. Ишеничтүүлүк. Ишеничтүүлүк принциби ошол эле белгини кайталап ѳлчѳѳдѳ бирдей натыйжа алууга мүмкүнчүлүк берген педагогикалык баалоонун тактыгын билдирет. Жарамдуулук - бул башка нерсе эмес, чын эле ѳлчѳѳгѳ тийиш болгон нерсе ѳлчѳнүп жаткандыгын кѳрсѳткѳн баалоо усулунун аныктыгы. Баалоонун түрлѳрү Окуучулардын билим алуудагы жетишкендиктери менен ѳсүшүн ѳлчѳѳ үчүн баалоонун үч түрү колдонулат: диагноздоочу, калыптандыруучу жана жыйынтыктоочу. Диагностикалык баалоо Прогресске баа берүү үчүн мугалим окуу жылы ичинде жетишилген натыйжалар менен окуучунун билгиликтеринин баштапкы калыптануу деңгээлине салыштыруу жүргүзѳт. Диагноздоочу баалоонун натыйжалары сыпаттоо түрүндѳ катталып, жалпыланат жана мугалимдин окутуу милдеттерин аныкташына, окуучуга берилүүчү тапшырмаларды берүү жолу менен окуу процессине түзѳтүүлѳрдү киргизишине жана анын ѳркүндүтүшүнѳ негиз болот. Калыптандыруучу баалоо Калыптандыруучу баалоонун максаты - окуучунун жетишкендиги менен материалды жекече ѳздѳштүрүү ѳзгѳчѳлүктѳрүн аныктоо, ошондой эле окуучунун ийгиликке жетиши үчүн сунуштарды иштеп чыгуу. Мугалим калыптандыруучу баалоону окутуунун жүрүшүнѳ жараша ѳз убагында түзѳтүү, пландоого ѳзгѳртүү киргизүү үчүн пайдаланат. Окуучунун жѳндѳм деңгээли эмес, ал аткарган конкреттүү иш бааланат.Окутуунун аралык натыйжаларын баалоодо окуучулардын ѳзгѳчѳлүктѳрү (ишти аткаруу тездиги, теманы ѳздѳштүрүү жѳндѳмү ж.б) эске алынып, окуучулардын жетишкендиктери менен ѳсүштѳрүнѳ кѳңүл бурулат. Окуучунун ѳсүшү билим берүү тармагы менен предметтердин алкагында окутуу максаты болуп саналган белгилүү натыйжаларга жетүү катары аныкталат. Журналга баа зарылдыгына карай коюлат (катталат), мугалим окуучунун жекече ѳсүшүнѳ жүргүзгѳн байкоолорун белгилейт. Жыйынтыктоочу баалоо

Жыйынтыктоочу баалоо окутуунун ар бир баскычында пландалуучу натыйжаларга окуучулардын жетишүү даражасын аныктоо үчүн кызмат кылып, утурумдук, аралык жана жыйынтыктоочу баалодон түзүлөт. жекече аткарылган тапшырмаларды утурумдук баалоо баа берүү ченемдери (туура чечимдердин саны, кетирилген катарлардын саны, тариздөө эрежелеринин сакталышыж.б.) менен мугалим жана/же окуучулардын өздөрү берген өзүнчө ишти аткаруу критерийлерине жараша жүргүзүлөт. Мугалим окуучулардын окуу материалын өздөштүрүүдөгү өзгөчөлүктөрүнө жараша утурумдук баалоо жүргүзөт. Аралык баалоо предметтик куррикулумда аныкталган иштердин түрүнүн негизинде жүргүзүлөт. Кат жүзүндөгү иштер/булактар менен иштөө; Оозеки жооп /жүзачар; Долбоор, изилдөѳ иши, иштердин бөтөнчө түрлөрү; Портфолио (жетишкендиктер папкасы) ж.б. Иштердин бардык түрлөрү баалоо критерийлеринин негизинде бааланып, милдеттүү болуп саналат жана мугалим тарабынан баалоо планын иштеп чыгууда алдын ала пландалат. Жыйынтыктоочу баалоо мектеп календарына (чейрек, жарым жылдык, окуу жылы ылайык) жүргүзүлүп, аракеттеги ченемдер менен баалоонун иштелип чыккан критерийлерге жараша кат жүзүндөаткарылат. Милдеттүү иштердин түрлөрүнүн саны жана жыйынтыктоочу баалоодогу салыштырма катыш окутуу баскычтары менен предметтердин өзгөчөлүгүн эске алуу менен аныкталат. Иштердин формасынын ар түрдүүлүгүн мугалим окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрун эске алып аныктайт.

3.4. Баалонун типтери

Билим берүү тутумунда милдеттери менен айырмалануучу педагогикалык баалоонун эки түрү колдонулат: ченемдик жана критерийлик. Айрым окуучулардын билимдерин ченемдик баалоо окуп жаткандардын өзүнчө тобунун даярдык деңгээлине карата жүргүзүлөт. Анын максаты – айрым окуучулар менен калган окуучулардын ортосунда билимдерин иш жүзүндө салыштыруу. Айрым окуучулардын билимдерин кртерийлик баалоо белгиленген стандарттарга ылайык жүргүзүлөт. Анын максаты белгиленген стандарттарга ылайык айрым окуучулардын жетишкен натыйжаларын сыпаттоо. Баалоонун бул эки түрү бири бирин жокко чыгарбайт, педагогикалык практикада ченемдик дагы, критерийлик дагы баалоо зарыл. Мугалим баалоонун кайсы түрүн колдонуу керктигин аныктоо үчүн баалоонун максатын эске алышы абзел. Эгер ар бир окуучунун окуу материалынын маанилүү бөлүгүн өздөштүргөн-өздөштүрбөгөндүгүн аныктоо зарылболсо, бул учурда баалоонун критерийлик түрүн колдонуу шарт. Предмет боюнча мектеп олимпиадасына катыштыруу үчүн класстан бир нече окуучуну тандап алуу зарыл болгондо сөзсүз баалоонун ченемдик түрү керек.

Баалоонун түрлѳрү, формалары жана типтери

Ɵзбек тили сабагында негизги иштерди баалоо критерийлери жана нормалары

Оозеки сурамжылоо Ɵзбек тилинде оозеки сурамжылоо окуучулардын билимин эсепке алуунун негизги жолу болуп саналат. Окуучунун толук жообу берилген темага байланыштуу, логикалык ырааттуу билдирүү, анын аныктамаларды, конкреттүү учурларда эрежелерди колдоно алуу жөндөмүн корсөтөт. Окуучулардын жообун сунушталган баалоо критерийлери:

1) жооптун суроого дал келиши;

2) жооптун далилдөөсү;

3) жооптун тил кооздугу.

Сунушталган нормативдер: Оозеки жооптун баалоо көрсөткүчүнүн таблицасы

Баа

Көрсөткүчтөр

“5” деген баа

Окуучу билимин жана ошол теманы түшүнгөнүн көрсөтөт:

1) тил түшүнүктөрүнө туура аныктамаларды берет;

2) өзүнүн ой пикирин негиздей алат, билимин практикада колдон алат, керектүү мисалдарды китептен эле келтирбестен, өз алдынча да түзө алат;

3) адабий тилдин нормаларында материалды иреттүү жана туура баяндайт.

“4” деген баа

Жооп “5” деген баадагы талаптарга дал келет, бирок өзү оңдогон 1, 2 катага, ырааттуулукта жана тил кооздугундагы баяндоодо 1-2 кемчиликке жол берет.

“3” деген баа

Окуучу билимин жана ошол теманын негизги жоболорун түшүнгөнүн көрсөтөт, бирок: материалды толук эмес баяндайт жана түшүнүктөрдү же эрежелерди так эмес аныктоого жол берет;

2) өз оюн жетишерлик терең жана ишенердик далилдей албайт жана өз мисалдарын келтире албайт;

3)материалды ирээти менен баяндабайт жана тил кооздугунда баяндоодо катага жол берет.

“2” деген баа

Окуучу ылайыктуу бөлүмдүн материалын көпчүлүк бөлүгүн билбегендигин көрсөтөт, эреже жана түшүнүктөрдү так жана кыска түшүндүрүүдө катага жол берет, материалды ирээтсиз баяндайт. “2” деген баа окуучуну даярдоодо кийинки материалды ийгиликтүү өздөштүрүүсүнө олуттуу тоскоол боло турган кемчиликтерин белгилейт.

“1” деген баа

Окуучу материалды толук билбегендигин жана түшүнбөгөндүгүн көрсөтөт.

Эскертүү. (“5”, “4”, “3”) деген баа бир эле жолу берилген жоопко гана эмес (окуучунун даярдануусун текшерүүгө белгилүү бир убакыт берилгенде), убакытка бөлүнүп берилген, башкача айтканда окуучу тарабынан берилген жооптордун жыйынтыгы, сабак аралыгында (ар бир сабакка балл чыгарылат), сабак учурунда окуучунун жооптору угулган гана эмес, анын билимин практикада колдонуу жөндөмдүүлүгүн текшерүү жүргүзүлгөн шартта. Жат жазуу Жат жазуу – бул орфографиялык жана пунктуациялык сабаттуулукту текшерүүнүн негизги формасы. Жат жазууга байланыштуу тексттерди колдонуу жөндүү, заманбап, адабий тилдин нормаларына жооп берген, ошол класстын окуучуларына мазмуну боюнча ылайыктуу болуш керек. Жат жазуу тексттерине болгон талаптар. Тексттин көлөмү 5-класс үчүн – 90-100 сөз, 6- класс үчүн – 100-110 сөз, 7- класс үчүн- 110-120, 8- класс үчүн-120-150, 9-класс үчүн- 150-170 сөз. Сөздөрдү эсептөөдө өз адынча жана көмөкчү сөздөр да эсепке алынат. Сөздүн көлөмү текшерүүгө мүмкүн болбогон жана текшерүүгө кыйын болгон жазылуулар менен, жазуу эрежелерине окуучулар атайы үйрөтүлүшкөн: 5- класс – 5 сөздөн ашык эмес, 6-7 класстар – 7 сөздөн ашык эмес, 8-9 класстар – 10дон ашпаган ар түрдүү сөздөр. Биринчи чейректин аягына чейин (ал эми 5-класста – биринчи жарым жылдыктын аягына чейин) тексттин көлөмү сакталат, кийинки класска сунушталат. Контролдук сөздүк жат жазуу текшерүүгө мүмкүн болбогон жана текшерүүгө кыйын болгон орфограммалар менен сөздөрдү өздөштүрүүсүн текшерет. Ал төмөнкү сөз көлөмүнөн турушу мүмкун: 5-класс үчүн – 15-20, 6-класс үчүн -20-25, 7-класс үчүн 25-30, 8- класс үчүн- 30-35, 9-класс үчүн 34-40. Белгилүү бир темадагы жат жазуу ошол теманын орфограмма же пунктограммалардын негизги формаларын кошуш керек, жана да мурда жетишкендиктеринин бекемдигин табуусун камсыз кылат. Контролдук жат жазуу үчүн ошол темада окутулуп жаткан орфограмма жана пунктограммалар 2-3 учур менен бериле турган тексттерди тандоо керек. Мурда үйрөнгөн орфограмма жана пунктограммалардан негизгиси эле кошулат, алар 1-3 учур менен берилиш керек. Жалпы алганда текшерилген орфограмма жана пунктограммалардын көлөмү 5- класста-12 ар түрдүү орфограмма жана 2-3 пунктограмма, 6-класста 16 ар түрдүү орфограмма жана 3-4 пунктограмма, 7-класста 20 ар түрдүү орфограмма жана 4-5 пунктограмма, 8-класста 24 ар түрдүү орфограмма жана 10 пунктограмма, 9-класста 24 ар түрдүү орфограмма жана 15 пунктограммадан ашпаш керек. Контролдук жат жазуунун текстине жетишерлик өлчөмдө бекемделип, кайта дагы үйрөтүлгөн гана орфограммалар кошулуш керек (мурдагы 2-3 сабактан кем эмес). Сунушталган нормативдер: Жат жазууну баалоо көрсөткүчүнүн таблицасы

Баа

Көрсөткүчтөр

“5” деген баа

Катасыз иш же 1 одоно эмес орфографиялык, 1 одоно эмес пунктуациялык же 1 одоно эмес грамматикалык катасы бар болсо.

“4” деген баа

2 орфографиялык жана 2 пунктуациялык, же 1 орфографиялык жана 3 пунктуациялык каталар, же 4 пунктуациялык ал эми орфографиялык каталардын жок болгонунда. “4” деген баа 3 орфографиялык катада коюлушу мүмкүн, эгер алардын арасында бир типтегилер болсо. Аны менен бирге 2 грамматикалык катага да жол берилет.

“3” деген баа

4 орфографиялык жана 4 пунктуациялык каталар, же 3 орфографиялык жана 5 пунктуациялык каталар, же 7 пунктуациялык ал эми орфографиялык каталардын жок болгонунда. 5-класста “3” деген бааны 5 орфографиялык жана 4 пунктуациялык каталарда коюуга уруксат берилет. “3” деген баа 6 орфографиялык жана 6 пунктуациялык катада коюлушу мүмкун, эгер алардын арасында бир типтүү жана одоно эмес каталар бар болсо. Анын менен бирге 4 грамматикалык катага да жол берилет.

“2” деген баа

7 орфографиялык жана 7 пунктуациялык каталар, же 6 орфографиялык жана 9 пунктуациялык каталар, же 8 орфографиялык жана 6 пунктуациялык каталар.

“1” деген баа

“2” деген баага караганда каталардын санынын көптүгү.

Эскертүү. Жат жазууну баалоодо оңдолот, бирок катасы эсептелинбейт:

1) сөз ташууда;

2) мектеп программасына кирбеген эрежелерге;

3) али үйрөнбөгөн эрежелерге;

4) жазуудагы жаңылыштык - туура эмес жазылуулар.

Жат жазууларды баалоодо катанын өзгөчө сапатын эсептөө маанилүү. Каталар арасында одоно эмес, мындайча айтканда сабаттуулукту мүнөздөй турган олуттуу мааниге ээ болбогондорун белгилей кетиш керек. Каталарды эсептөөдө эки одоно эмес ката бир катага эсептелинет. Одоно эмес каталарга төмөнкүлөр кирет:

1) эрежеден тышкары

2) баш тамганын, энчилүү аттардын жазылышы;

3) бир тыныш белгинин ордуна экинчиси коюлган учурда;

4) айкалышып турган белгилердин бирин калтырып кетүү же ырааттуулугун бузуу.

Катанын бир типтүү жана кайталана берүүчүлүгүн эске алуу керек. Эгерде ката бир эле сөздө же бир уңгу сөздүн уңгусунда кайталана берсе, анда ал бир катага эсептелинет. Бир типтүү деп бир эреже бузулган катаны эсептейбиз, эгер туура жазылуунун тандоо шарты ошол сөздүн грамматикалык жана фонетикалык өзгөчөлүктөрүнөн турса.

1) Бир сөздүн туура жазылышын табыш үчүн башка (бир уңгу) сөздөрдү же анын формасын тандоо керек болгондо бир типтүү ката болуп эсептелинбейт.

2) Биринчи үч бир типтүү каталар бир ката болуп эсептелет, кийинки ар бир ошол сыяктуу ката өз алдынча ката болуп эсептелинет.

3) Эгерде бир сөздө текшерүүгө мүмкүн болбогон орфограммалар менен кошо 2 жана андан ашык катага жол берилсе, анда бардыгы бир ката болуп эсептелинет.

Сунушталган нормативдер: Контролдук сөздүк жат жазууну баалоо көрсөткүчүнүн таблицасы

“5” деген баа

Ката жок

“4” деген баа

1-2 ката

“3” деген баа

3-4 ката

“2” деген баа

7 катага чейин

“1” деген баа

7 катадан ашык

Текшерүү иши ( грамматикалык тапшырмасы бар жат жазуу) Жат жазуу жана кошумча (фонетикалык, лексикалык, орфографиялык, грамматикалык) тапшырмадан турган текшерүү ишинде, ар бир иштин түрүнө эки баа коюлат. Жат жазууну баалоодо жогоруда айтылган нормативдерди колдонуу керек. Грамматикалык тапшырмаларды аткарууда жол берилген орфографиялык, пунктуациялык жана грамматикалык каталар, жат жазууга баа коюп атканда эсептелинет. Сунушталган нормативдер: Грамматикалык тапшырманы баалоо көрсөткүчүнүн таблицасы

“5” деген баа

Тапшырма туура аткарылган

“4” деген баа

Тапшырманын ¾ кем эмес бөлүгү туура аткарылган

“3” деген баа

Тапшырманын жарымынан кем эмеси туура аткарылган

“2” деген баа

Тапшырманын жарымдан кем туура аткарылган

“1” деген баа

Бардык тапшшырмалар ката аткарылган

Дил баяндар жана баяндамалар

Дил баяндар жана баяндамалар - окуучулардын кептик компетенттүүлүк түзүлүш деңгээлин текшерүүнүн негизги формалары болуп эсептелинет. Дил баян жана баяндоолордун жардамы менен теманы ачып берүү жөндөмдүүлүгү; тил каражаттарынын стиль, тема жана өз оюн айтуу милдеттери менен дал келиши текшерилет; тил нормаларынын жана туура жазуу эрежелеринин сакталышы. Баяндама тексттеринин талаптары Толук баяндоонун текстинин болжолдуу көлөмү: 5- класста -100-150 сөз 6-класста – 150-200, 7-класста – 200-250, 8-класста- 250-350, 9-класста- 350-450 сөз. Жыйынтыктоо контролдук баяндаманын текстинин көлөмү 8-9 класстарда мындай сабактарда даярдоо иштери жүргүзүлбөгөнүнө байланыштуу 50 сөзгө көбөйүшү мүмкүн.

Дил баян жана баяндоолорду сунушталган баалоо критерийлери:

А) мазмуну

Темага мазмундун, негизги ойдун дал келиши; Теманы оригиналдуу ачып берүүсү; Фактыларга негизделген материалдардын аныктыгы; Баяндоонун ырааттуулугу.

Б) кептик кооздугу:

Сөздүктүн жана грамматикалык сөздүн түзүлүшүнүн ар түрдүүлүгү; Стильдик бирдиктүүлүк жана кептин ачык – айкындуулугу; Тил каталарынын жана стилистикалык кемчиликтердин көлөмү. Бардык эле дил баяндар жана баяндоолор эки баа менен бааланат: биринчиси мазмуну жана кептин кооздугу үчүн коюлат (тил нормаларынын жана стилистикалык каражаттарынын тандоо эрежелеринин сакталышы), экинчиси – орфографиялык, пунктуациялык нормалардын жана грамматикалык каталардын сакталышына. Орфографиялык жана пунктуациялык сабаттуулук окуучу тарабынан кетирилген катанын санына карата бааланат. ( контролдук жат жазууну баалоо нормативдерин карагыла). Сунушталган нормативдер: Дил баяндар жана баяндоолордун баалоо көрсөткүчүнүн таблицасы

Көрсөткүчтөрү

Кептин кооздугу жана мазмуну

Грамматика

“5” деген баа

1. Иштин мазмуну толугу менен темага дал келет.

2. Чыныгы каталардын жоктугу.

3. Мазмуну ирети менен баяндалат.

4. Иш сөздүктүн байлыгы, ар түрдүү синтаксистик түзүлүштөрдү колдонулугандыгы, сөздөрдү колдонуунун тактыгы менен айырмаланат.

5. Жалпы алганда иште мазмунунда 1 жана 1-2 кептик кемчиликтерге жол берилсе.

Уруксат берилет: 1 орфографиялык, же 1 пунктуациялык, же 1 грамматикалык катага.

“4” деген баа

1. Иштин мазмуну негизинен темага дал келет(четке чыгуусу аз эле).

2. Негизинен мазмуну анык, бирок фактыга негизделген айрым учурай турган тактык эместиктер бар.

3. Ой пикирин иреттүү баяндоодо бир аз гана бузулуулар бар.

4. Кептин лексикалык жана грамматикалык түзүлүшү жетиштүү, ар түркүн болсо.

5. Иштин стилинин бирдиктүүлүгү жана кептин ачык-айкындыгы менен айырмаланат.

6. Жалпысынан иштин мазмунунда 2 ден ашык эмес жана 3-4тѳн ашык эмес кептик кемчиликтерге жол берилсе.

Уруксат берилет: 2 орфографиялык жана 2 пунктуациялык каталар, же 1 орфографиялык жана 3 пунктуациялык каталар, же 4 пунктуациялык каталар, орфографиялык каталар жок болсо, жана 2 грамматикалык каталар болсо.

“3” деген баа

1. Иште темадан олуттуу четке чыгууларга жол берилсе.

2. Иш негизинен ачык-айкын , бирок айрым тактык эместиктер бар болсо.

3. Иреттүү баяндоодо айрым бузулууларга жол берилсе.

4. Сөздүктүн жакырдыгы жана бир түрдүүлүгү колдонулган синтаксистик түзүлүшү, туура эмес сөздөрдүн колдонулушу кездешсе.

5. Иштин стили бирдикүүлүгү менен айырмаланат, кеп жетиштүү деңгээлде ачык-айкын эмес.

6. Жалпысынан иштин мазмунунда 4 дөн ашык эмес жана 5 кептик кемчиликтерге жол берилсе.

Уруксат берилет: 4 орфографиялык жана 4 пунктуациялык каталар, же 3 орфографиялык жана 5 пунктуациялык каталар, же 7 пунктуациялык каталар орфографиялык каталар жок болсо, жана 4 грамматикалык каталарга.

“2” деген баа

1. Иш темага дал келбейт.

2. Көп тактык эместиктерге жол берилсе.

3. Иштин бардык бөлүктөрүндө ойдун баяндоо ирети бузулса, өз ара байланыш жок болсо.

5. Тексттин стилдик бирдиктүүлүгү бузулган.

6. “ 3” деген баага караганда мазмунунда жана кепте кемчиликтер көп болсо.

Уруксат берилет: “3” деген баага караганда орфографиялык, пунктуациялык жана грамматикалык каталар көп болсо.

Эскертүү. Көрсөтүлгөн баалоо нормалары орто көлөмдөгү 4-5 барактуу дил баяндарга ылайыктуу. Дил баяндарды баалоодо өз алдынчалыгы, ойдун оригиналдуулугу, анын көркөмдүк жана кептик түзүлүшүнүн деңгээли эсептелинет. Оригиналдуу ойдун бар болушу, анын жакшы иш жүзүнө ашуусу бааны 1 балга көтөрүүгө мүмкүнчүлүк берет. 3 дөн ашык түзөтүү бар болсо эң жакшы баа коюлбайт. Текстте 5 катадан ашык түзөтүүлөр болсо (туура эмес жазылыштын туурага оңдоо) баа 1 балга төмөндөйт. Кыргыз тилиндеги иштин инновациялык түрлөрү жана аларды баалоо Окуу портфолиосу Окуу портфолиосу – бул окуучулардын жеке жетишкендиктерин белгилүү бир окуу учурда белгилөө жана топтоштуруу ыкмасы, жана да өзүн өзү анализдөө жана өзүн өзү баалоо ыкмасынын түзүлүшү. Портфолио ар түрдүү маалыматтан турган, бара бара ээ болгон тажрыйбаны жана окуучулардын жетишкендиктерин көрсөткөн жумушчу файлдык папкадан турат . Окуу портфолиосунун түпкү максаты – окуу прогрессинин жана жумшалган аракеттердин күтүлгөн натыйжаларга жетишүү күбөлүгү. Түзүү максатына карай портфолио ар түрдүү типтерге бөлүнөт. Портфолионун биринчи түрү - бул “жетишкендик папкасы”, анын максаты – окуучунун өз баалуулугун жогорулатуу жана анын ийгиликтерин чагылдыруу (окуудагы мактоо баракчалары, спортто, музыка, шахмат ж.б жетишкендиктери; ата энелерине алкыш баракчалары, жетишүүчүлүк табели, значок, медалдары ж.б). Экинчи түрү - “рефлексивдүү портфолио”, окуучунун өздүк өсүүсүнүн динамикасын көрсөткөн жана анын ишмердүүлүгүн жыйынтыктоону көзөмөлдөөгө сандык гана эмес сапаттык да планда жардам берген. Мисалы, мындай портфолиого окуучу дил баянынын черновигин, анын редактордук оңдотуусу менен вариантын, жана да дил баяндык жыйынтыктоо вариантын. Же анда кетирилген контролдук иш жана каталар үстүндө иштөө, жана да кошумча иштер (аткарылган көнүгүү, тест ж.б), окуучунун жыйынтыкка жетишүү жетишкендиктерин далилдеп турган, ошол текшерүү иш тарабынан көзөмөлгө алынган. Портфолионун үчүнчү түрү – проблемалуу-изилдөөчүлүк, реферат, илимий окуу иштер, семинар, конференцияда чыгуусуна даярдоочулук менен байланыштуу. Портфолионун ушул түрүндөгү бардык материалдардары белгилүү бир түрдө топтошкон болушу абзел. Мисалы: Рефераттын аталышы, варианттары (доклад, макалалар); Изилдөөнүн максаттары, жоболору жана пландары; Микротемалар, проблемалуу областтар; Талаш тартышты жараткан көз караштар; Фактылар, сандар, статистика; Цитаталар, афоризмдер; Изилдөөнүн натыйжалары жана жыйынтыктары; Адабияттын тизмеси. Портфолионун төртүнчү түрү – тематикалык, кандайдыр бир теманы, бөлүмдү, окуу курсун үйрөнүү процессинде пайда болгон. Бул портфолио белгилүү бир темадан теоретикалык (конспект, макалалардын тезиси ж.б) гана эмес, практикалык (ар түрдүү деңгээлдеги оордукта аткарылган көнүгүүлөр) маалыматты да камтыганга жардам берет. Портфолиону баалоонун сунушталган критерийлери:

А) мазмуну

Берилген материалдардын портфолионун түрүнө дал келиши; Берилген маалыматтык толуктугу; Берилген маалыматтын логикалык байланышуусу; Берилген материалдарды тандоодогу негиздүүсү;

Б) кооздолушу

Документтерди кооздоо эрежелерине дал келиши; Портфолио күтүүнүн системалуулугу жана үзгүлтүксүздүгү; Портфолиодо берилген маалыматтын ачык-айкындыгы; Тыкандык жана кооздоонун жасалышы; Сунушталган нормативдер: Баалоо көрсөткүчтөрүнүн таблицасы

Көрсөткүчтөр

Балл

Мазмуну

Жасалгалоосу

“5” деген баа

Бардык берилген материалдар портфолионун түрүнө туура келет. Материалдардын саны жана сапаты окуу прогрессин жана жумшалган күч аракеттердин үмүт кылган натыйжаларга толугу менен жетип көрүүгө уруксат берет. Материалдар рубрикалары менен топтошкон жана белгилүү бир иреттүүлүктө жайгашкан. Портфолиодо берилген материалдарды тандоо ачык-айкын жана компетентүүлүктүн түзүлүш деңгелдеринин 40/40/20 ара катыштыгы чагылдырат. Портфолиодо окуучунун өз билимин өркүндөтүүсүн чагылдырган кошумча маалыматтар да кошулган.

Титул барагынын, мазмунунун, эпиграфтын бар болуусу. Берилген материалдардын бирдиктүүлүк жана эстетикалык аяктоосу. Кол жазмаларынын тактыгы. Бардык материалдар керектүү библиографиялык маалыматтарды камтыйт.

“4” деген баа

80% ашуун материалдар портфолионун түрүнө дал келет. Материалдардын саны жана сапаты окуу прогрессин жана жумшалган күч аракеттердин үмүт кылган натыйжаларга жетип көрүүгө уруксат берет. Материалдар рубрикалары менен топтошкон жана белгилүү бир иреттүүлүктө жайгашкан. Портфолиодо берилген материалдарды тандоо ачык-айкын жана түзүлүш деңгелинин 40/40/20 ара катыштык компетенттүүлүгүн чагылдырат.

Титул барагынын, мазмунунун, эпиграфтын бар болуусу. Берилген материалдардын бирдиктүүлүк жана эстетикалык аяктоосу. Кол жазмаларынын тактыгы. Көпчүлүк материалдар керектүү библиографиялык маалыматтарды камтыйт.

“3” деген баа

Берилген материалдардын жарымынан көбү портфолионун түрүнө туура келет. Материалдардын саны жана сапаты окуу прогрессин жана жумшалган күч аракеттердин үмүт кылган натыйжаларга жетип көрүүгө уруксат берет. Материалдарды систематизациялоо аракети жумшалган. Портфолиодо берилген материалдарды тандоо жарым-жартылай ачык айкын жана түзүлүш деңгээлинин 60/30/10 ара катыштык компетенттүүлүгүн чагылдырат.

Титул барагынын, мазмунунун, бар болуусу. Берилген материалдарды жасалгалоодо аракет жасалган. Материалдардын жарымынан көбү керектүү библиографиялык маалыматтарды камтыйт.

“2” деген баа

Берилген материалдардын жарымынан азы портфолионун түрүнө туура келет. Материалдардын саны жана сапаты окуучунун сабактагы ишин көрүүгө уруксат берет. Материалдарды систематизациялоо аракети жумшалган. Портфолиодо берилген материалдар түзүлүш деңгээлинин 75/20/5 ара катыштык компетенттүүлүгүн чагылдырат.

Титул барагынын бар болуусу. Берилген материалдарды жасалгалоодо аракет жасалган. Айрым материалдар керектүү библиографиялык маалыматтарды камтыйт.

Эскертүү. Сунушталган критерийлер жана нормалар жетишерлик жогорку деңгээлдеги жалпылоосу бар жана мугалим үчүн багыт катары колдонулушу мүмкүн. Портфолионун белгилүү бир тибин баалоодо окуучуларга түшүнүктүү болгон критерийлер, нормалар жана толуктоолорду окуучулар менен макулдашылуусу зарыл. Мисалы, компетентүүлүктүн 40/40/20 өз ара түзүлүшү деп жетекчинин кол астында гана эмес, өз алдынча да бар болгон, жана да татаалдыктардын ар түрдүү деңгээлдери иштин белгилүү бир өлчөмү . Жана дагы калыс эместиктен кутулуудан жардам берүүчү баалоо барагын колдонуу сунушталат ( портфолионун баалоо барагын кара).

Таблица Портфолионун баалоо баракчасы

Баалоонун критерийлери

Портфолионун жакшы жактары

Портфолионун кемчиликтери

Бул таблица өз алдынча гана эмес, топто да толтурулса болот.

Окуу проектиси Окуу проектиси – бул алдын ала пландаштырылган натыйжанын абдан ылайыктуу ыкма менен жетишкендиктери жана белгилүү бир проблеманы чечүүгө багытталган окуучунун/ окуучулардын ишмердүүлүгү. Проект доклад, реферат, изилдөөлөрдүн жана окуучулардын өз алдынча чыгармачыл иштеринин башка түрлөрүнүн элементтерин, бирок проекттин натыйжасын жетүү ыкмасы катары кошо алат.

Окуу проектисинин сунушталган баалоо көрсөткүчтөрү жана критерийлери

Баалоо

Проекттин даярдалышы

Проекттин натыйжасы (отчет)

Проекттин презентациясы

Өз алдынча ишмердүүлүк: Максатка карай божомолдоо (проблема так сүрөттөлгөн, максат коюлган, милдеттер коюлган), Иш чаралардын милдеттерге жетүү планынын дал келиши; Иш аракеттердин аткарылуу ирээттиги жана мониторинги; Ар түрдүү булактар менен иштөө (биринчи, экинчи ирет болгон); Проект боюнча иш чаранын бүтүшү; Өз алдынчалык деңгээли

Жазуу түрүндөгү отчеттун мазмуну: Максатка карай божомолдоонун ачыктыгы, оңойлугу, конкреттүүлүүгү Теманын практикалык баалуулугу жана актуалдуулугу Берилген чечимдердин иштиктүүлүүгү Теоретикалык негиздүүлүк жана далилдөөчүлүгү Маалыматтын ачык айкындыгы (булактарга анын ичинде интернет -булактарына таянуу) Айтылган теманын толугу менен ачылышы

Эл алдына чыгып сүйлөөчү кептин мазмуну: Тема тандоодогу негиздүүлүк Берилген чечимдердин далилдөөчүлүгү жана иштиктүүлүгү Теоретикалык негиздүүлүк Кептин так, ачык, оңойлугу Көрсөтмөлүүлүктүн, видеокаттардын орундуулугу

Топто иштөөнүн иш чарасы: Кызматташтык жана өз ара жардам көрсөтүү Планды аткарууда жоопкечиликтерди бөлүштүрүү жана коюлган милдеттерге натыйжанын дал келиши Проекттин бардык баскычтарында катышуу

Отчетту жасалгалоонун сапаты: Материалдын түзүлүшүнүн проекттик форматка дал келиши; Графиканын, видеокатардын мазмунуна дал келиши; жасалгалоонун эстетикалык жактан кооздолушу

Чечендик чебердиги:

кептин публицистикалык кепке дал келиши, өзүн алып жүрүү манерасы, көрсөтмөлүүлүктү колдонуусу, убакытты сезүүсү, импровизациялоо, эреженин сакталышы (регламент)

Сырткы баа: Жасалган иштин анализи (көз карандысыз рецензиянын бар болушу)

Тема/ проблеманын билүү деңгээли (суроолорго жооптор): Жооптун конкреттүүлүгү, толуктугу жана далилдүүлүгү, Ынактык, Теманы ийгиликтүү ачып берүү үчүн суроолорду колдонуу жана иштин күчтүү тарабын демонстациялоо

Эскертүү. Сунушталган критерийлер жана нормалар жетишерлик бийик деңгээлдеги жалпылоосу бар жана мугалим үчүн багыт катары колдонулушу мүмкүн. Белгилүү бир проектти баалоодо окуучуларга түшүнүктүү болгон критерийлер, көрсөткүчтөр жана толуктоолорду окуучулар менен макулдашуу керек жана баалоо баракчасын иштеп чыгуу керек, ошонун негизинде жыйынтык баалар койулат.

Мисал Проекттин баалоо баракчасы ( үч балдуу шкала)

Проектке катышуучунун аты жөнү «___________»

Проектти даярдоо

Проекттин натыйжасы (отчет)

Проекттин презентациясы

Жыйынтыктоо баллы

Комментарийлер

Критерийлер*

1

2

3

4

1

2

3

4

1

2

3

4

*бул баалоо баракчасындагы критерийлердин саны белгилүү бир проект үчүн белгиленген критерийлердин санына дал келиши керек.

Жазуу ишинин текшерүү эрежелери Жазуу ишин текшерүү үчүн мугалим кандай каталар болот жана алардын шарттуу белгилерин билүү абзел.

1. мазмундагы каталар

[ ] - ашыкча бөлүгү ( ашыкча сөз, сүйлөм) V - калтыруу (ой, сөз, сүйлөм) Z (сызылган ) - абзац белгиленбеген Ф - фактынын негизиндеги ката же так эместик Л - логикалык ката Р - кептик ката С - стилистикалык ката

Фактыга негизделген каталарга материалды баяндоодогу маалыматтык (маанилеринин кошумча өзгөчөлүктөрү) тактыктын бардык бузулуштары кирет: фактыларды, аттарды бурмалоо, колдонулган булактардан, турмуш чындыгынан чегинүүсү, баяндап жазылган чындыктын абалынын жана чечмелөөнүсүнүн дал келбөөсү Логикалык каталарга мааниси бирдей эмес түшүнүктөрдүн окшоштуруусу, ой пикирин анчалык маанилүү эмес далилдер менен түшүндүрүү, бөлүк жана бүтүндүн аралыгы бузулуусу, түшүнүктөрдү чектөө жөндөмүнүн жоктугу, тарыхий ишкерлердин образын жана ойлоп чыгарылган каармандарды баш аламандыкка алып келген каталар кирет. Ар түрдүү түшүнүктөрдү бир бүтүнгө бириктире алуу жана салыштыруу жөндөмдүүлүгүнүн жоктугу, ойдун логикалык жайылтуусунун бузулуусу, себеп-натыйжа мамилелери, сүйлөмдөрдүн өз ара байланыштын жоктугу, аракет обьектисинин алмашуусу, логикалык дал келбеген түшүнүктөрдү бир катарга байланыштыруу каталар кирет. Кептик каталарга сөздүн ылайыксыз мааниде колдонулушу, лексикалык айкалышуунун бузулушу, ашыкча сөздүн колдонулушу (плеоназм), жакын бир маанилүү сөздөрдү колдонулушу (тавтология), кайталоолор, бөтөн стилдүү түсү бар сөздөрдү колдонуу, ар түрдүү тарыхий доорлордун лексикаларынын аралаштыруусу, синтаксистик конструкциялардын жакырдыгы жана бир түрдүүлүгү, сөздөрдүн жарамсыз ырааттуулугу, сүйлөм бөлүкчөлөрүнүн стилистикалык жана маңызы жагынан дал келбегендиктер кирет. Стилистикалык каталарга функционалдык стилдин бирдиктүүлүгүнүн талаптарынын бузулуусу. Адатынча текст бөлүктөрүн астын сызуу менен белгиленет. Жыйынтык баалардын чыгаруусу Жыйынтык баа (семестрдик, чейректик, жарым жылдык, жылдык) мурдагы баалардын орто арифметикалык саны катары механикалык түрдө коюлбаш керек. Аны аныктоодогу маанилүү ошол баанын чыгарылган убактысынан бардык көрсөткүчтөр боюнча фактыларга негизделген окуучунун натыйжалары. Жыйынтыктоо баасын чыгарууда өзгөчө маанини орфографиялык, кептик, пунктуациялык үйрөнүү деңгээлин чагылдыра турган бааларга берүү керек (ортодогу баалоо). Каталар үстүндө иштөөнү эсепке алганда чейрек (жыл) аралыгында көпчүлүк текшерүү жат жазуулары, дил баяндары, баяндамалары орфографиялык, пунктуациялык, кептик сабаттуулугу “2” жана “1” деген балга эсептелинсе, жыйынтык баа жакшы болушу мүмкүн эмес. Жыйынтык бааны чыгарууда, окуу жылдын аралыгында окуучулардын олуттуу мамилесине демилге бериш үчүн, алардын учурдагы жетишүүлүгүн эсепке алуу керек. Жогорку класстарда дил баяндарга болгон баалар, окуучулардын адабият жана алардын сабаттуулугун мүнөздөгөн класстык журналдарга адабият беттеринде (маңызы үчүн баа) жана орус тилинен (сабаттуулук үчүн баа) коюлат. Дил баяндар, баяндамалар, жат жазуулар үчүн баа качан текшерилбестигине карабай журналга өтүлгөн күнү катуу эсеп менен коюлат.

4.1. Ресурстук камсыздоого коюлуучу талаптар

Бала көрүү, угуу, кармап көрүү, тажрыйбада колдонуп көрүү аркылуу элестерди тезирээк аңдап, ал тууралуу ойлонуп, жыйынтык чыгарат. Иллюстрациялар, диафильм, портрет, пейзаж, схемалар баланын окуу материалды түшүнүүсүнө жардам берет. Аудио жазуулар аркылуу анын жаратмандыгы өнүгүүсү мүмкүн. Тажрыйбаларды жүргүзүүсү, кармап көрүүсү, колдонуп көрүшү аркылуу окуучуда ассоциациялаш, талдоо, жөндөмү, актоо жана каралоо сыяктуу көнүмүш жана жаңы жөндөмдөрү өсөт. Окуучу өз ишинин натыйжасын көргөндө жөндөм, ушул иштин автору, жаратмандыгына байланыштуу сезимдери калыптанат жана келечекте өз ордун табууга болгон ишеничи дагы артат. Окуучулардын көнүгүү жана зээндүүлүгүн өнүктүрүүгө таасир көрсөтүүчү ресурстарды 5 түргө бөлсө болот:

1. Көрүүгө болжолдонгон - видео кассеталар, слайддар, DVD дисктер, иллюстрациялар, сүрөттөр (портрет, пейзаж, интерьер, экстерьер), схемалар ж.б.у.с.

2. Угууга болжолдонгон - аудио кассеталар, уялдук телефондордогу мукамдар (музыкалар), магнитофон тасмаларына жазылган атактуу актёрлордун үндөрүнүн коштоосунда айтылган жомоктор, ыр саптары, обондуу ырлар ж.б.у.с.

3. Жазууга болжолдонгон - тест-карточкалар, тесттер, эсселер, түрдүү стилде, түрдүү басылма жана көркөм чыгармалардан алынган тексттер, каттар, баян, диктанттар ж.б.у.с.

4. Талдоо кылууга болжолдонгон – долбоорлор, тажрыйбалар, изденүүлөр, жыйнактар, энциклопедиялар ж.б.у.с.

5. Сүйлөөгө болжолдонгон – презентациялар, сахна көрүнүштөрү, топтогу иштер, көркөм чыгармалар ж.б.у.с.

Окутуу методдору Эне тилин окутууга карата коммуникативдик ишмердүүлүк мамиле интерактивдүү окутуудагы окуучулардын тынымсыз өз ара баарлашуулары, карым-катнаш жасоо менен пикир алышуулары аркылуу ишке ашырылат. Бул багытта окутуу ишин уюштуруу үчүн атайын зарыл шарттарды түзүү зарыл. Мындай учурда окуучулар өзүн-өзү, коомду жана дегеле дүйнөнү таанып билүү менен турмушка карата болгон туура көз караштары калыптанат жана предметтик, түйүндүү компетенттүүлүктөргө ээ болушат. Интерактивдик окутууда көп жактуу коммуникативдүүлүк, жагымдуу психологиялык кырдаал, окуп-үйрөнүүгө атайын ыңгайлуу педагогикалык шарттар түзүлөт. Интерактивдүү окутууга өз алдынча иштөө, жуп менен иштөө, топ менен иштөө, талкуулар, презентациялар кирет. Интерактивдүү окутуунун артыкчылыктары:

• окуучулар өздөрүн эркин сезип,”туура эмес жооп берип алам” деген коркунучтан алыс болуп, активдүүлүктөрү артат;

• ар бир окуучу өзүнүн жөндөмүн, шыгын, билимин көрсөтүүгө далалаттанат;

• жуп менен, топ менен иштегенге машыгышат;

• мугалим менен, бири-бири менен тыгыз карым-катнашта пикир алышуу ашат;

• окуучунун сынчыл ой жүгүртүүсү калыптанат;

• тапшырманы аткарууда бири-биринин тажрыйбаларын пайдаланууга, жаңы идеяларды жаратууга шарт түзүлөт;

• мугалим фасилитатор катары багыт берип, окуучу менен достук мамиледе болот.

Байкоо жана салыштыруу методу Байкоо жана салыштыруу методу окуучулардын кептик, тилдик, маданият таануучулук ошондой эле, маалыматтык жана социалдык-коммуникативдик компетентүүлүктөрүн калыптандырууга багытталат. Биргелешип окутуу Бул метод окуучуларга өз ара бири-бири менен маалымат алышып, баарлашууга, коюлган милдеттерди чечүү үчүн жамаатта, командада, топто өз ара мамилелешүүнүн ыкмаларына, өзүнүн көз карашын далилдей алуу менен талкууга катыша билүү маданиятына ээ болот. Алар кептик, социалдык-коммуникативдик жана өзүн өзү уюштуруу менен маселе чече билүүчүлүк компетенттүүлүктөрүн калыптандырууга багытталган. Буга акыл чабуулу (мээге чабуул), жупта, кичи топто иштөө, мозаика, ар кыл талкуулардын түрлөрү ж.б. кирет. Акыл чабуулу – бул кеңири колдонулган интерактивдик ыкмалардын бири. Мында темага байланыштуу ойго келген идеялардын бардыгын, сындалбастан иштелип чыгат. Акыл чабуулунда окуучулар эркин, ишкер абалда чыгармачылык менен жаңы идеяларды жарата алышат. Интеллектуалдык жактан өнүгүшөт. Маалыматты түшүнүп окуу көндүмүн өнүктүрүүчү методдор. Бул методдор текст менен иштөө үчүн жаңы ыкмаларды колдонууну көздөйт, бардык окуучуларды окуу процессине тартууга, өтүлүп жаткан темага кызыгууну жаратууга, ой жүгүртүү ишмердигин активдештирүүгө жардам берет. Аларга ИНСЕРТ, эки бөлүктүү күндөлүк, жуптарда окуу жана биргелешип корутунду чыгаруу, чаташкан логикалык чынжырчалар ж.б. кирет. Жазма кепти өнүктүрүүчү методдор. Текстти жаратуучу ар кандай жумуштар окуучуларда түшүнүүнүн терең денгээлин пайда кылат, аларда байкоо жүргүзүүгө кылдаттык менен мамиле жасоо өнүгөт, өз пикирин, жазуу ишинин өзгөчө мүнөзүн жаратууга жардам берет, өз ойлоруна, тажрыбасына урматтоо менен мамиле жасай башташат. Аларга беш-он мүнөттүк эсселер, дил баяндын элементтери менен изложение жазуу, аргементтүү эсселер жана башкалар кирет. Окуучулардын илимий-изилдөөчүлүк ишмердигин өнүктүрүүчү методдор. Эне тил сабактарында окуучуларды илимий-изилдөөчүлүк ишмердикке үйрөтүүгө төмөнкүлөрдү киргизсек болот: көйгөйдү коюу, көйгөйдү чечүүнүн жолдорун аныктоо, ишмердиктин жолдорун аныктоо, күтүлүүчү натыйжаны кыска жана так жазуу, жыйынтыктарды корсөтө билүү жана өзүн-өзү талдоо. Педагогикалык практикада долбоор методу, документ булактарын изилдөө, илимий жактан маанилүү материалдарды издөө жана топтоо, интервью, портфолио, концепция картасы ж.б. колдонуу ийгиликти жаратып жатат.

4.2.Мотивдештирүүчү окутуу чөйрөсүн түзүү

Эне тили — пикир алышуунун куралы, ойдун тикеден тике чындыгы катары көп кызматты өзүнө аркалаган көрүнүш. Ал карым-катнаштын каражаты болуу менен бирге эле чындыкты чагылдыруунун жана таанып билүүнүн куралы, ошондой эле, инсандын рухий жана интеллектуалдык жактан өнүгүүсүнө да шарт түзөт. Эне тилине канчалык деӊгээлде ээ болгондугу окуучунун башка предметтерди айрыкча экинчи тилди, чет тилдерди жана калган предметтерди өздөштүрүүдөгү ийгиликтеринен көрүнөт. Ошондой эле, аналитикалык ой жүгүртүүсүнүн өнүгүүсү да ушуга байланыштуу. Тил менен ой жүгүртүүнү бири-бирисиз элестетүү эч мүмкүн эмес. Алар өз ара жуурулушкан бир бүтүндүктү түзүп турат. Эне тили предмет катары мектепте үч аспектиде окутулат: 1) тилдин системасы; 2) орфографиялык жана пунктуациялык көндүмдөр; 3) кеп маданиятын өнүктүрүү. Эне тилин окутуунун максаты — мектеп бүтүрүүчүсү тилдик жана кептик нормаларга ылайык кептик ой жүгүртүүчүлүк ишмердүүлүккө ээ болуу менен маданий-адептик жактан да калыптануусун жөнгө салуу. Атап айтсак: тилдик компетенттүүлүктө - мектеп окуучусун тилдик бирдиктерди алардын тилдин системасындагы функциялары жана тексттеги ролу менен байланышта түшүнүүгө; лингвистикалык бирдиктерди функциялары, маанилери жана стилдери боюнча топтоштурууга; тилдик бирдиктерди түзүлүшү, мааниси жана стили боюнча айырмалоого; кептин оозеки жана жазуу формаларынын өзгөчөлүктөрүн салыштырууга; орфографиялык жана пунктуациялык ыкмаларга ээ кылууга окутуу. Кептик компетенттүүлүктө - мектеп окуучусун коммуникативдик милдеттерди аныктоого, тилди пикир алышуунун ар кыл кырдаалдарында оозеки жана жазуу формасында пайдаланууга, өзүнүн сөздүк байлыгын байытуу менен кептик мүмкүнчүлүктөрүн кеӊейтүүгө, мисалы: карым-катнаштын максатына ылайык кептин предметин жана темасын түшүнүүгө жана белгилөөгө; тексттеги биринчи жана экинчи орундагы маалыматтарды бөлүп көрсөтүүгө, аларды чындык менен салыштырууга; адабий тилдин (стилдердин) нормаларына, пикир алышуунун максатына (кептик кырдаалдарга) ылайык текст түзүүгө; текстти ар кыл стилдик талаптарга, ар кыл эмоционалдык жагдайларга ылайыктап кайрадан түзүүгө; коммуникативдик мазмунуна ылайык тексттердин функционалдык семантикалык типтерин, кептин ар кыл жанрындагы жана стилиндеги тексттерди айырмалоого жана пайдаланууга үйрөтүлөт. Маданий компетенттүүлүктө мектеп окуучусун пикир алышууга катышуу менен социалдык-кептик, маанилик жана тарыхый-маданий контекстти эске алуу менен сүйлөшүү маданиятынын нормаларына ээ болууга, коомдо калыпка түшкөн жүрүм-турумдун эрежелерине ылайык карым-катнаштын катышуучусунун социалдык ролун өзүнө кабыл алуу менен элдин маданий мурасынын маанилүү бөлүгү, ыйык баалуулукка айланган эне тилин урматтоого жана сактоого окутуп-тарбиялоо ж.б.

Глоссарий Белги - рақам, ҳарф ёки бошқа белги билан шартли ифодаланган ўқувчиларнинг ўқув ютуқлари. Баҳо-миллий меъёрий ва предмет куррикулумида белгиланган, ўқувчиларда компетентлиликнинг шаклланганлик даражасини сифатли аниқланмаси (ифодаси) Баҳолаш-ўқувчининг англаш фаолиятини кузатувчи жараён ўқитувчининг, синфнинг, мактабнинг ишини, шунингдек, таълим сифатини яхшилаш мақсадида ахборотни тўплаш, рўйхат қилиш ва интерпретациялашни тасвирлаш. Бу доимий(жараён) бўлиб, эришилган таълим натижаларининг режалаштирилганлари билан мослик даражасини аниқлашдан иборат. Индикатор – (1) кўрсаткич - Жараён боришининг ёки кузатиш объекти ҳолатининг сифат ёки миқдор тавсифи. (2) Режалаштирилган вазифаларнинг бажарилишидаги, фойдаланилувчи ресурсларни, олинган натижаларни ва уларни ташкил қилишга бўлган таъсирини, унинг компонентларини, бажарувчиларини ва ташқи муҳит омилларини назорат қилиш бўйича бошқарув тизимининг элементи. Концепция - 1.Қарашлар системаси, тушуниш, илмий концепция; 2.Асосий фикрлар, моҳият, мағиз. Компетентли-компетенцияларга эга. Компетенция-умумий кўринишдаги, шунингдек маълум кенг соҳадаги вазифаларни ҳал этишда амалий тажриба асосида муваффақиятли тарзда билим, кўникма, малакаларни қўллаш қобилияти. Коммуникация – мулоқот тушунчасига яқин, лекин кенгайтирилган тушунча. Жонли ва жонсиз табиатдаги системалар ўртасида ахборот алмашиши рўй берувчи алоқа. Критерийлар – бу шундай белгики, унинг асосида ниманидир баҳолаш, аниқлаш ёки таснифлаш амалга оширилади. Куррикулум – ўқув предметлари рўйхатини ва умумий таълим босқичлари бўйича ва ўқув йилларига кўра уларни ўрганишга ажратилган ўқиш вақтининг ҳажмини белгиловчи норматив ҳуқуқий акт. Матннинг график ифодаси(жиҳозланиши)- текстнинг абзацларга бўлиниши, қисмларининг рақамлар билан белгиланиши, матннинг саҳифаларда аниқ жойлашиши. Маданий-тил ўхшашлиги - ўқиш ва мулоқот тилини аниқлаш, уни эгаллаш социо-маданий адаптациялашув ва ўзбек тилида сўзлашувчи муҳитга мослашишга кўмаклашади. Матн- бу коммуникациянинг бир иштирокчисига тегишли бўлган ёзма шаклдаги нутқий асар. «Тугалланган ва тўғри жиҳозланган»(Н.Д.Зарубина) Матн- тугалликка эга бўлган, ёзма ҳужжат ҳолида ойдинлаштирилган, шу ҳужжат типига мос бадиий ишланган, сарлавҳа (бўлим) ва қатор ўзгача бирликлар (соҳа фразавий Мотивация – қандайдир мақсадлар ёки мақсадга эришиш учун маълум фаолиятга ўзини ва бошқаларни ундаш жараёни. Натижалар (таълимий) - ўқувчининг шахсий фуқаролик ва профессионал ўзлигини амалга ошириш учун муҳим ва етарли бўлган индивидуал компетентлилиги тўплами. Битирувчи томонидан таълим жараёнининг маълум босқичида таълим мақсадини амалга оширувчиси сифатида шакллантиради. Нутқий иборалар –маълум нутқ соҳасида коммуникатив талаблар мослигида қўлланувчи, нутқда кўпинча такрорланувчи тайёр нутқий формулалар. Масалан, менга сўз беринг, ишлар қандай, хайрли кеч ва бошқалар. Предмет компетенциялар-фаолиятнинг касбий кўринишдаги вазифаларни ҳал этишда амалий тажриба, кўникма ва билимлар асосида муваффақиятли ҳаракат қилиш қобилияти. Предмет компетентлилик - асосий компетентлиликка нисбатан хусусий. Миллий меъёрий куррикулум асосий компетентлилик тизмасидан иборат, предмет куррикулуми эса маълум предмет материалида предмет компетент кўринишида (ҳолида)уни конкретлаштиради. Портфолио(ютуқлар папкаси)- ўқувчининг шахсий ютуқлар тўплами бўлиб, шахсан ўзи шакллантиради ва унинг тайёргарлик даражасини, мактабда ва мактаб ташқарисида турли ўқув ва ноўқув фаолият турларида фаоллигини реал кўрсатади; ўқувчилар таълимий ютуқларининг эффектив мониторинг воситаси. Реквизит- маълум ҳужжат турини тўлдиришнинг мажбурий элементи (сана, имзо ва ҳоказо) Ресурслар – запас, бойлик, манба. Мактабдаги ресурсларга ўқитувчи, ўқувчилар жамоаси, моддий-техникавий манбалар киради. Ресурслар – запас, бойлик, манба. Мактабдаги ресурсларга ўқитувчи, ўқувчилар жамоаси, моддий-техникавий манбалар киради. Рефлексия – фикрлашнинг ўзига хос тури. Пухта ўйлаш, баҳолаш ва танлашни англатади. Ўз фаолияти ҳақида фикр юритишни билиш ва хоҳлашдир. Таълим мақсадлари- ўқувчилар когнитив (англовчи )аффектив (эмоционал-кадрли) ва тарбиявий сохаларда эришадиган якуний ва оралик таълим натижалари.Укувчиларнинг асосий ва предмет компетентлигининг маълум даражасига эришганининг ифодаси,таълим натижалари оркали шаклланади, укитувчи пухта аниклаб олади ва бахолаб олиши мумкин. Ўқувчи ютуқлари -1.Маълум вақт оралиғида айнан, худди ўша ўқувчиларнинг силжишини қиёсий-сон жиҳатидан кўрсаткичлари таҳлили; 2. Бир неча йил мактаб битирувчиларининг уларнинг субъект позицияси ва адаптация имкониятларининг кўрсаткичлари бўйича бир хил сон ва сифат маълумотларини қиёслашдаги ижобий ўзгаришлар динамикаси Ўқитиш технологияси- ўқитувчи ва ўқувчининг таъсир модели аниқ ва конкрет мақсадни ўзига киритувчи (таълим натижалари) ва бундай ўқитиш метод ва усулларни қўллаш унга эффектив эришишни таъмин этади. Ўқитиш технологиялари англаш фаолиятининг стратегияларига асосланиб, ўқитувчи ва ўқувчининг конструктив ўзаро ҳаракатини таъминлайди

Фойдаланилган адабиётлар

1. Рамочный Национальный куррикулум среднего общего образования Кыргызской Республики. – Б., 2010. -66с.

2. Государтственные стандарты предметного образования в школах Кыргызской Республики. – Бишкек, 2006

3. Бреусенко Л.М., Матохина Т.А., Шейко Т.Е. Предметный стандарт родного языка в школах с русским языком обучения (5-9, 10-11 классы) Бишкек - 2011

3.А.Нурмонов, С.Холтўраев, Д.Абдуллаева Ўзбек тили 8-синф Бишкек -2012 йил.

4.А.Нурмонов, М.Мирзоҳидова, Д.Абдуллаева Ўзбек тили 9-синфЎш -2012 йил.

5.А.Нурмонов, С.Холтўраев, Д.Абдуллаева Она тили 10-синф Ўш -2005 йил.

6.А.Нурмонов, С.Холтўраев, Д.Абдуллаева Она тили 11-синф Ўш – 2005 йил

7. А.Нурмонов, М.Мирзоҳидова, Г.Абдуллаева Ўзбек тили 7-синф, Бишкек – 2012

8.Мусаев С. Кызматчы създърд\ окутуу. -Фрунзе, 1968.

9.Неъматов Х., Расулов Р. Ўзбек систем лексикологияси асослари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. -128 б .

10.Орузбаева Б. О. Адабий тилибизди калыптанышында къркъм чыгармалардын ролуна байланыштуу кээ бир маселелер// Ала-Тоо.-1959.-№5. –Б. 115 - 122.

11.Раҳматуллаев Ш. Ўзбек ва рус тилларининг қиёсий грамматикаси. -Тошкент: Ўзбекистон, 1993. -110 б.

12. Ғуломов А. Она тили ўқитиш принциплари ва методлари.- Тошкент: Ўқитувчи, 1992. -96-б.

13. Ҳожиев А. Феъл. – Тошкент: Фан, 1973. -192 б.

14.Ҳозирги Ўзбек адабий тили. Т.1.– Тошкент: Фан, 1966. –389б.

15.Ҳозирги Ўзбек адабий тили. / Ш. Шоабдурахмонов, М. Аскарова, А. Хожиев,

Х. Дониёров . – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – 448 с.